T. Maccius Plautus Miles Gloriosus 3.1

Palaestrio

Cóhibete intra limen etiam vos parumper, Pleusicles,

sinite me prius pérspectare, ne uspiam insidiae sient

concilium quod habere volumus. nam ópus est nunc tuto loco,

unde inimicus ne quis nostri spolia capiat consili.

nam bene consultum inconsultum est, si id inimicis usuist,

600

neque potest quin, si id inimicis usuist, obsit tibi;

nam bene consultum consilium surripitur saepissime,

si minus cúm cura aut cautella locus loquendi lectus est.

quippe qui, si rescivere inimici consilium tuom,

tuopte tibi consilio occludunt linguam et constringunt manus,

605

atque eadem quae illis voluisti facere, illi faciunt tibi.

sed speculabor, ne quis aut hinc aut ab laeva aut dextera

nostro consilio venator adsit cum auritis plagis.

sterilis hinc prospectus usque ad ultumam est plateam probe.

evocabo. heus Periplectomene et Pleusicles, progredimini.

610

Periplectomenvs

Ecce nos tibi oboedientes.

Palaestrio

Facilest imperium in bonis.

sed volo scíre: eodem consilio, quód intus meditati sumus,

gerimus rem?

Periplectomenvs

Magis nón potest esse ad rem utibile.

Palaestrio

Immo

quid tibi, Pleusicles?

Plevsicles

Quodne vóbis placeat, displiceat mihi?

quis homo sit magis meus quam tu es?

615

Palaestrio

Loquere lepide et commode.

Periplectomenvs

Pol ita decet hunc facere.

Plevsicles

At hoc me facinus miserum macerat

meumque cor corpusque cruciat.

Periplectomenvs

Quid id est quod cruciat? cedo.

Plevsicles

Me tibi istúc aetatis homini facinora puerilia

obicere, neque te decora neque tuis virtutibus;

ea te expetere ex opibus summis mei honoris gratia

620

mihique amanti ire opitulatum atque ea te facere facinora,

quae istaec aetas fugere facta magis quam sectari solet:

eam pudet me tíbi in senecta obicere sollicitudinem.

Palaestrio

Novo modo tu homo amás, siquidem te quicquam quod faxis pudet;

nihil amas, umbra es amantis magis quam amator, Pleusicles.

625

Plevsicles

Hancine aetatem exercere mei me amoris gratia?

Periplectomenvs

Quid ais tu? itane tibi ego videor oppido Acherunticus?

tam capularis, tamine tibi diu videor vitam vivere?

nam équidem haud sum natus annos praeter quinquaginta et quattuor,

clare oculis video, pernix sum manibus, pedibus mobilis.

630

Palaestrio

Si albicapillus hic, videtur neutiquam ab ingenio senex.

inest in hoc emussitata sua sibi ingenua indoles.

Plevsicles

Pol id quidem éxperior ita esse ut praedicas, Palaestrio;

nam benignitas quidem huius oppido adulescentula est.

Periplectomenvs

Immo, hospes, magis cúm periclum facies, magis nosces meam

635

comitatem erga te amantem.

Plevsicles

Quid opus nota noscere?

Periplectomenvs

Vt apud te exemplum experiundi hábeas, ne quaeras foris;

nam nisi qui ipse amavit, aegre amantis ingenium inspicit:

et ego amoris aliquantum habeo umorisque etiam in corpore,

639640

neque dum exarui ex amoenis rebus et voluptariis.

vel cavillator facetus vel conviva commodus

item eró, neque ego oblocutor sum alteri in convivio:

incommoditate abstinere me apud convivas commodo

commemini et meae orationis iustam partem persequi

645

et meam partem itidem tacere, quom aliena est oratio;

minime sputator, screator sum, itidem minime mucidus:

post Ephesi sum natus, non enim in Apulis; non sum Animulas.

Palaestrio

O lepidum senem, in se si quas memorat virtutis habet,

atque equidem plane educatum in nutricatu Venerio.

650

Periplectomenvs

Plus dabo quam praedicabo ex me venustatis tibi.

neque ego úmquam alienum scortum subigito in convivio,

neque praeripio pulpamentum neque praevorto poculum,

neque per vinum umquam ex me exoritur discidium in convivio:

si quis ibi est odiosus, abeo domum, sermonem segrego;

655

Venerem, amorem amoenitatemque accubans exerceo.

Palaestrio

Tu quidem edepol omnis moris ad venustatem † vacet;

cedo tris mi hominis aurichalco contra cum istis moribus.

Plevsicles

At quidem illúc aetatis qui sit non invenies alterum

lepidiorem ad omnís res nec qui amicus amico sit magis.

660

Periplectomenvs

Tute me ut fateare faciam esse adulescentem moribus,

ita apud omnis comparebo tibi res bene factis frequens.

opusne erit tibi advocato tristi, iracundo? ecce me;

opusne leni? leniorem dices quam mutum est mare,

liquidiusculusque ero quam ventus est favonius.

665

vel hilarissimum convivam hinc indidem expromam tibi,

pel primarium parasitum atque obsonatorem optumum;

tum ad saltandum non cinaedus malacus aequest atque ego.

Palaestrio

Quid ad illas artis optassis, si optio eveniat tibi?

Plevsicles

Huius pro méritis ut referri pariter possit gratia,

670

tibique, quibus nunc me esse experior summae sollicitudini.

at tibi tanto sumptui esse mihi molestumst.

Periplectomenvs

Morus es.

nam in mala uxore atque inimico si quid sumas, sumptus est,

in bono hospite atque amico quaestus est quod sumitur

et quod in divinis rebus sumptumst, sapienti lucrumst.

675

deum virtute est te unde hospitio accipiam apud me comiter:

es, bibe, animo obsequere mecum atque onera te hilaritudine.

liberae sunt aedis, liber sum autem ego: mei volo vivere.

nam mihi, deum virtute dicam, propter divitias meas

licuit uxorem dotatam genere summo ducere;

680

sed nolo mi oblatratricem in aedis intro mittere.

Palaestrio

Cur non vis? nam procreare liberos lepidumst onus.

Periplectomenvs

Hercle vero liberum esse tete, id multo lepidiust.

Palaestrio

Tu homo et alteri sapienter potis es consulere et tibi.

Periplectomenvs

Nam bona uxor suave ductust, si sit usquam gentium

685

ubi ea possit inveniri; verum egone eam ducam domum,

quae mihi numquam hoc dicat “eme, mi vir, lanam, unde tibi pallium

malacum et calidum conficiatur tunicaeque hibernae bonae,

ne algeas hac hieme” (hoc numquam verbum ex uxore audias),

verum prius quam galli cantent quae me e somno suscitet,

690

dicat “da, mi vir, kalendis meam qui matrem munerem,

da qui faciam † condiat, dá quod dem quinquatribus

praecantrici, coniectrici, hariolae atque haruspicae;

flagitiumst, si nil mittetur quae supercilio spicit;

tum plicatricem clementer non potest quin munerem;

695

iam pridem, quia nihil abstulerit, suscenset ceriaria;

tum opstetrix expostulavit mecum, parum missum sibi;

quid? nutrici non missurus esmissuru's quicquam, quae vernas alit?”

haec atque horum similia alia damna multa mulierum

me uxore prohibent, mihi quae huius similes sermones serat.

700

Palaestrio

Di tibi propitii sunt, nam hercle si istam semel amiseris

libertatem, haud facile in eundem rusum restitues locum.

Plevsicles

At illa laus est, magno in genere et in divitiis maxumis

liberos hominem educare, generi monumentum et sibi.

Periplectomenvs

Quando habeo multos cognatos, quid opus est mihi liberis?

705

nunc bene vivo et fortunate atque ut volo atque animo ut lubet.

mea bona in morté cognatis didam, inter eos partiam.

ei apud me aderunt, me curabunt, visent quid agam, ecquid velim.

prius quam lucet adsunt, rogitant noctu ut somnum ceperim.

eos pro liberis habebo, qui mihi mittunt munera.

710

sacrificant: dant inde partem mihi maiorem quam sibi,

abducunt ad exta; me ad se ad prandium, ad cenam vocant;

ille misérrumum se retur, minimum qui misit mihi.

illi inter se certant donis, egomet mecum mussito:

bona mea inhiant, me certatim nutricant et munerant.

715

Palaestrio

Nimis bona ratione nimiumque ad te te et tuam vitam habes:

et tibi sunt gemini et trigemini, si te bene habes, filii.

Periplectomenvs

Pol si habuissem, satis cepissem miseriarum e liberis:

continuo excruciarer animi: si ei forte fuisset febris,

719720

censerem emori; cecidissetve ebrius aut de equo uspiam,

metuerem ne ibi diffregisset crura aut cervices sibi.

Palaestrio

Huic homini dignum est divitias esse et diu vitam dari,

qui et rem servat et se bene habet suisque amicis usui est.

Plevsicles

O lepidum caput. ita me di deaeque ament, aequom fuit

725

deos paravisse, uno exemplo ne omnes vitam viverent;

sicut merci pretium statuit qui est probus agoranomus:

quae probast mers, pretium ei statuit, pro virtute ut veneat,

quae improbast, pro mercis vitio dominum pretio pauperat,

itidem divos dispertisse vitam humanam aequom fuit:

730

qui lepide ingeniatus esset, vitam ei longinquam darent,

qui improbi essent et scelesti, is adimerent animam cito.

si hoc paravissent, et homines essent minus multi mali

et minus audacter scelesta facerent facta, et postea,

quí homines probi essent, esset is annona vilior.

735

Periplectomenvs

Qui deorum consilia culpet, stultus inscitusque sit,

quique eos vituperet. nunc istis rebus desisti decet.

nunc volo opsonare, ut, hospes, tua te ex virtute et mea

meae domi accipiam benigne, lepide et lepidis victibus.

Plevsicles

Nihil me paenitet iam quanto sumptui fuerim tibi;

740

nam hospes nullus tám in amici hospitium devorti potest,

quin, ubi triduom continuom fuerit, iam odiosus siet;

verum ubi dies decem continuos sit, east odiorum Ilias:

tam etsi dominus non invitus patitur, servi murmurant.

Periplectomenvs

Serviendae servituti ego servos instruxi mihi,

745

hospes, non qui mi imperarent quibusve ego essem obnoxius:

si illis aegrest mihi quod volup est, meo remigio rem gero,

tamen id quod odiost faciundumst cum malo atque ingratiis.

nunc, quod occepi, opsonatum pergam.

Plevsicles

Si certumst tibi,

commodulum obsona, ne magno sumptu: mihi quidvis sat est.

750

Periplectomenvs

Quin tu istanc orationem hinc veterem atque antiquam amoves?

nam proletario sermone nunc quidem, hospes, utere;

nam ei solent, quando accubuere, ubi cena adpositast, dicere:

“quid opus fuit hoc, hospes, sumptu tanto nostra gratia?

insanivisti hercle, nám idem hoc hominibus sat erat decem.”

755

quod eorum causa obsonatumst culpant et comedunt tamen.

Palaestrio

Fit pol íllud ad íllud exemplum. ut docte et perspecte sapit.

Periplectomenvs

Sed eidem homines numquam dicunt, quamquam adpositumst ampliter:

“iube illud demi; tolle hanc patinam; remove pernam, nil moror;

aufer illam offam porcinam, probus hic conger frigidus,

760

remove, abi aufer” neminem eorum haec adseverare audias,

sed procellunt se et procumbunt dimidiati, dum appetunt.

Palaestrio

Bonus bene ut malos descripsit mores.

Periplectomenvs

Haud centesimam

partem dixi atque, otium rei si sit, possum expromere.

Palaestrio

Igitur id quod agitur, † hic primum praeverti decet.

765

nunc hoc animum advortite ambo. mihi opus est opera tua,

Periplectomene; nám ego inveni lepidam sycophantiam,

qui admutiletur miles usque caesariatus atque uti

huic amanti ac Philocomasio hanc ecficiamus copiam,

ut hic eam abducat habeatque.

770

Periplectomenvs

Dari istanc rationem volo.

Palaestrio

At ego mi anulum dari istunc tuom volo.

Periplectomenvs

Quam ad rem usui est?

Palaestrio

Quando habebo, igitur rationem mearum fabricarum dabo.

Periplectomenvs

Vtere, accipe.

Palaestrio

Accipe a me rusum rationem doli,

quam institui.

Plevsicles

Perpurigatis damus tibi ambo operam auribus.

Palaestrio

Erus meus ita magnus moechus mulierum est, ut neminem

775

fúisse aeque neque futurum credo.

Plevsicles

Credo ego istuc idem.

Palaestrio

Isque Alexandri praestare praedicat formae suam,

itaque omnis se ultro sectari in Epheso memorat mulieres.

Periplectomenvs

Edepol qui te de isto multi cupiunt † non mentirier,

sed ego ita esse ut dicis teneo pulchre. proin, Palaestrio,

780

quam potis tam verba confer maxime ad compendium.

Palaestrio

Ecquam tu potes reperire forma lepida mulierem,

cui facetiarum cor pectusque sit plenum et doli?

Periplectomenvs

Ingenuamne an libertinam?

Palaestrio

Aequi istuc facio, dum modo

eam des quae sit quaestuosa, quaé alat corpus corpore,

785

cuique sapiat pectus; nam cor non potest, quod nulla habet.

Periplectomenvs

Lautam vis an quae nondum sit lauta?

Palaestrio

Sic consucidam,

quam lepidissimam potis quamque adulescentem maxume.

Periplectomenvs

Habeo eccillam meam clientam, meretricem adulescentulam.

sed quid ea usus est?

790

Palaestrio

Vt ad te eam iam deducas domum

itaque eam huc ornatam adducas, ex matronarum modo,

capite compto, crinis vittasque habeat, adsimuletque se

tuam esse uxorem: ita praecipiundum est.

Plevsicles

Erro quam insistas viam.

Palaestrio

At scietis. séd ecquae ancillast illi?

Periplectomenvs

Est prime cata.

Palaestrio

Ea quoque opus est. ita praecipito mulieri atque ancillulae,

795

ut simulet se tuam esse uxorem et deperire hunc militem,

quasique hunc anulum faveae suae dederit, ea porro mihi,

militi ut darem, quasique ego ei rei sim interpres.

Periplectomenvs

Audio;

ne me surdum esse arbitrare, si audes. ego recte meis

auribus utor

Palaestrio

ei dabo, aps tua mi uxore dicam delatum et datum,

800

ut sese ad eum conciliarem; ille eiusmodi est: cupiet miser,

qui nisi adulterio studiosus rei nulli aliaest improbus.

Periplectomenvs

Non potuit reperire, si ipsi Soli quaerendas dares,

lepidiores duas ad hanc rem quám ego. hábe animum bonum.

Palaestrio

Ergo adcura, sed propere opus est. nunc tu ausculta, Pleusicles.

805

Plevsicles

Tibi sum oboediens.

Palaestrio

Hoc facito, miles domum ubi advenerit,

memineris ne Philocomasium nomines.

Plevsicles

Quem nominem?

Palaestrio

Diceam.

Plevsicles

Nempe eandem quae dudum constitutast.

Palaestrio

Pax, abi.

Plevsicles

Meminero. sed quid meminisse id refert, rogo ego te tamen.

Palaestrio

Ego enim dicam tum quando usus poscet; interea tace,

810

ut nunc etiam hic agat ac tu tum partis defendas tuas.

Plevsicles

Ego eo intro igitur. —

Palaestrio

Et praecepta sobrie ut cures face.