mvp-comment-1-1
Wecklein 1888, p. 251
mvp-comment-1-2
Prolog, wenn man das Erwachen der Erinyen 140-178 als Parodos und das zweite Erscheinen derselben 244-275 als Epiparodos gelten läfst. Andernfalls müfste man den Prolog bis zum eigentlichen Auftreten des Chors als der wirklichen Parodos, also 1-243 rechnen. Die Pythia, welche als Greisin (38) sich auf einen Stab stützt, kommt (durch eine Seitenthüre der Hinterwand) aus einem Nebenraume des Tempels zum Haupteingange desselben und verrichtet vor dem Eintritt ein Gebet (30 f.). Sie hat die
χρηστηρία ἐσθής wie Kasandra in Agamemnon (zu
Ag. 774
). Gut bemerkt der
Schol.
:
φαίνεται ἐπὶ σκηνῆς τὸ μαντεῖον· η δὲ προφῆτις πρόεισιν ἐπικλήσεις, ὡς ἔθος, τῶν θεῶν ποιησομένη, ἀπροόπτως τε ἰδοῦσα τὰς Ἐρινύας κύκλῳ τοῦ Ὀρέστου καθευδούσας πάντα μηνύει τοῖς θεαταῖς, οὐχ ὡς διηγουμένη τὰ ὑπὸ τὴν σκηνήν, τοῦτο γὰρ νεωτερικὸν Εὐριπίδειον, ὑπὸ δὲ τῆς ἐκπλήξεως τὰ θορυβήσαντα αὐτὴν καταμηνύουσα φιλοτέχνως
(d. h. die Exposition ist nicht unvermittelt wie bei Euripides, sondern wohl motiviert).
τὰ δὲ πρῶτα εὐχαὶ καὶ ἐπικλήσεις θεῶν,
ἵνα ἀπὸ τῶν εὐφημοτέρων ἄρξηται ἡ προφῆτις (in der That breitet das Gebet der Priesterin über den Anfang eine weihevolle Stimmung aus).
οἰκονομικῶς δὲ οὐκ ἐν ἀρχῇ διώκεται Ὀρέστης,
ἀλλὰ τοῦτο ἐν μέσῳ τοῦ δράματος κατατάττει,
ταμιευόμενος τὰ ἀκμαιότατα ἐν μέσῳ.
mvp-comment-43-1
1
mvp-comment-43-2
Wecklein 1888, p. 257
mvp-comment-43-3
πρόσω διχοστατῶν, getrennt und fern von dir. Vgl.
διχοστα τοῦντα 389.
mvp-comment-44-1
Wecklein 1888, p. 257
mvp-comment-44-2
πέπων,
μαλθακός (74), mürbe. Vgl.
Ag. 1642
.
mvp-comment-45-1
2
mvp-comment-45-2
Wecklein 1888, p. 258
mvp-comment-45-3
ὕπνῳ
παρείνται (sind erschlafft) wie
Eur. Kykl. 591
τῷ δ᾽ ὕπνῳ παρειμένος
. Die Stellung von
δέ wie 623. Vgl. zu
Ag. 744
.
mvp-comment-46-1
3
mvp-comment-46-2
Wecklein 1888, p. 258
mvp-comment-46-3
Νυκτὸς παῖδες: vgl. 322 f., 419, 748, 796, 1034. Bei Sophokles (Oed. K. 40) heifsen sie
Γῆς τε καὶ Σκότου κόραι. Nach
Hes. Theog. 185
sind sie von der Erde geboren aus den Blutstropfen des von Kronos entmannten
Uranos. Vgl. auch
Lykophr. 437
αἱ Νυκτὸς κόραι
,
Ovid. Met. IV 452
sorores Nocte
.. genitas,
Verg. Aen. VI 250
matri Eumenidum, XII 846 Dirae quas Nox
. . uno eodemque tulit partu.
Ζη παλαιαὶ παῖδες vgl.
παῖδες ἄπαιδες 1034. Doch s. Anhang.
αἷς οὐ μίγνυται:
Soph. Ai. 835
καλῶ τὰς ἀεί τε παρθένους σεμνὰς Ἐρινῆς τανύποδας
. Der Ausdruck wie
Hom.
η 247
Καλυψώ
..
δεινὴ
Θεός·
οὐδέ τις αὐτῇ μίσγεται οὔτε θεῶν οὔτε θνητῶν ἀνθρώπων.
mvp-comment-47-1
Wecklein 1888, p. 258
mvp-comment-47-2
θήρ:
Suppl. 1010
θῆρες δὲ κηραίνουσι καὶ βροτοί. τί μήν
;
Besonders werden damit die Kentauren bezeichnet.
Soph. Trach. 1096
διφυῆ τ᾽ ἄμικτον ἱπποβάμονα στρα τὸν θηρῶν
, 556, 568
u.
δ.
mvp-comment-48-1
4
mvp-comment-48-2
Wecklein 1888, p. 258
mvp-comment-48-3
ἐλῶσι,
ἐλάσουσι.
— Du
mufst dich auf eine lange Irrsal gefafst machen (
μὴ μαλθακὸς γένῃ); denn wenn du auch durch das weite Festland geschritten den Boden unter den
Fülsen verlierst, werden sie dich über das Meer verfolgen.
βεβὼς wie
Eur. Bakch. 646
φαίνῃ πρὸς οἴκοις τοῖς ἐμοῖς, ἔξω βεβώς. Ζυ αμείψης
vgl.
Cho. 569
.
-
περιρρύτας πόλεις,
νήσους. Wegen der Form
περιρρύτας vgl. Hymn. auf Apoll. 251
ἀμφιρύτας κατὰ νήσους und zu
Ag. 1527
.
mvp-comment-49-1
Wecklein 1888, p. 258
mvp-comment-49-2
πρόκαμνε, vor der Zeit.
βουκολούμενος, Schol.
περιέπων, abweidend d.i. durchmachend. Wakefield erklärt es passivisch: agitatus ut bos. Mit
βουκολούμενος πόνον wäre dann
τοὺς ὑπερμήκεις δρόμους γυμνάζεται
Prom. 616
zusammen zu stellen. Vgl.
Ag. 674
.
mvp-comment-50-1
Wecklein 1888, p. 258
mvp-comment-50-2
ποτί im Trimeter wie auch einmal bei Sophokles (
Trach. 1214
ποτιψαύων
).
mvp-comment-51-1
Wecklein 1888, p. 258
mvp-comment-51-2
παλαιὸν βρέτας, das altheilige hochverehrte Holzbild der
᾿Αθηνῶ Πολιάς auf der Akropolis. Vgl.
Eur. El. 1254
ἐλθὼν
δ᾽ Ἀθήνας Παλλά δος
σεμνὸν βρέτας πρόσπτυξον,
C. I. Gr. I n. 160
ἐπιστάται τοῦ
νεω
τοῦ ἐν πόλει ἐν ᾧ τὸ ἀρχαῖον ἄγαλμα,
Paus.
I 26, 6
τὸ δὲ ἁγιώτατον ἐν κοινῷ πολλοῖς πρότερον νομισθὲν ἔτεσιν ἢ συνῆλθον ἀπὸ τῶν δήμων (d. i. vor dem s. g. Synoikismos des Theseus)
ἐστὶν Ἀθηνᾶς ἄγαλμα ἐν τῇ νῦν ἀκροπόλει,
τότε δὲ
ὀνο μαζομένῃ
πόλει (in diesem Sinne kann man hier auch
Παλλάδος πτό-
λιν nehmen).
φήμη δὲ ἐς αὐτὸ ἔχει πεσεῖν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ (also ein
ξόανον διιπετές).
ἄγκαθεν,
ταῖς ἀγκάλαις Schol. Vgl. 258
περὶ
βρέ τει
πλεχθείς und
πρόσπτυξον in der a. St. des Euripides.
mvp-comment-52-1
Wecklein 1888, p. 259
mvp-comment-52-2
οἶσθα τὸ μὴ ἀδικεῖν, vgl. 752
τὸ μὴ ἀδικεῖν σέβοντες. Der Gedanke ist: Deine Worte zeigen, dafs du dich darauf verstehst, nicht Unrecht zu thun d.h. dafs du weifst was du zu thun schuldig bist (deinem Versprechen
gemäfs,
Cho. 1036 f.
), es kommt nur darauf an, dafs du daran denkst; die Macht fehlt dir ja nicht.
ἐπίστα wie 584,
δύνα
Soph. Phil. 849
, Oed. Τ. 696.
φερέγγυον:
Schol.
:
τὸ δὲ σὺν σθένος ἀσφαλές ἐστιν εἰς τὸ ποιεῖν εὖ.
Vgl.
Sept. 383
προστατεῖν φερέγγυος
.
mvp-comment-53-1
Wecklein 1888, p. 259
mvp-comment-53-2
μέμνησο: sei dessen eingedenk, was du gesagt hast,
dafs ich die Macht habe dich zu schützen, und fürchte dich darum nicht.
σὲ . . φρένας:
Krüger II § 46, 16, 3
.
mvp-comment-54-1
Wecklein 1888, p. 259
mvp-comment-54-2
αὐτάδελφον:
Sept. 705
ἀλλ' αὐτάδελφον αἷμα δρέψασθαι θέλεις
;
Soph. Ant. 1
ὦ κοινὸν αὐτάδελφον Ισμήνης κάρα
. Man braucht
αὐτάδελφον nicht auf die gemeinsame Mutter (
Hesych.
:
ἀδελφοί· οἱ ἐκ τῆς αὐτῆς δελφύος γεγονότες· δελφὺς γὰρ ἡ μήτρα λέγεται
) zu beziehen und eine Abweichung von
der_gewöhnlichen Abstammung des Hermes (
Cho. 809
) anzunehmen.
mvp-comment-55-1
5
mvp-comment-55-2
Wecklein 1888, p. 259
mvp-comment-55-3
ὢν ἐπώνυμος πομπαῖος ἴσθι:
Sept. 8
Ζεὺς ἀλεξητήριος ἐπώνυμος γένοιτο Καδμείων πόλει
und zu
Ag. 517
. Hermes ist zunächst Geleiter der Seelen in die Unterwelt (
ψυχοπομπός, vgl.
Soph. Ai. 832
καλῶ δ᾽ ἅμα πομπαίον Ἑρμῆν χθόνιον εὖ με κοιμίσαι
,
Hom.
ω 3
), dann aber Geleiter überhaupt
(πομπαῖος, πομπός).
mvp-comment-56-1
6
mvp-comment-56-2
Wecklein 1888, p. 259
mvp-comment-56-3
τὸ κηρύκων σέβας wie
Suppl. 715
τὸ τεκόντων σέβας
. Die Unverletzlichkeit der Herolde schützt Zeus, damit diese den armen Sterblichen sicheres Geleite gewähren können.
ὁρμώμενον ist zu
σέβας konstruiert, während es dem Sinne nach zu
κηρύκων gehört. Orestes geht, von Hermes geleitet, (durch den linken Zugang der Bühne) ab. Apollon tritt in den Hintergrund zurück.
mvp-comment-56-4
7
mvp-comment-57-1
Wecklein 1888, p. 259
mvp-comment-57-2
Wie
Pers. 683
der Schatten des Darius, so steigt hier (durch das
αναπίεσμα) der Schatten der Klytämestra aus der Unterwelt empor. Man sieht an ihrem Halse (595) die Wunden, die ihr ehemals der Sohn geschlagen (103).
εν δοιτ᾽ ἄν
(spottisch schlaft nur") wie 118
μύζοιτ᾽ ἄν.
mvp-comment-58-1
Wecklein 1888, p. 260
mvp-comment-58-2
ἀπητιμασμένη, als wenn
ὀνειδίζομαι, wie 100
παθοῦσα, als wenn
οὐδεμιᾶς τιμωρίας τυγχάνω folgte. Vgl. 480 und zu
Ag. 653
.
ἄλλοισιν ἐν νόμοισιν, indem verschiedene Gesetze gelten. Es wird mit ungleichem
Mafse gemessen: für den Mord, den ich begangen habe, werde ich unter den Toten ohne
Unterlafs geschmäht, ja schwer beschuldigt; wegen des Mordes, der an mir von den Nächststehenden begangen worden ist, grollt keine Gottheit. Vgl. Soph. Oed. K. 907
νῦν δ᾽ οὔσπερ αὐτὸς τοὺς νόμους εἰσῆλθ᾽ ἔχων,
τούτοισι κοὐκ ἄλλοισιν ἁρμοσθήσεται.
ἔκτανον, absolut wie
Cho. 887
: dafs ich gemordet habe.
αἰσχρῶς ἀλῶμαι, in schimpflicher Weise bin ich aus der Gesellschaft der Toten
ausgestolsen. -
προυννέπω, ich erkläre feierlich, nachdrücklich.
κείνων,
τῶν φθιτῶν.
τῶν φιλτάτων wie
Cho. 233
, hier allgemein von dem Sohne.
μηνίεται mit langem wie Hom.
B769
ὄφρ᾽ Αχιλεὺς μήνιεν.
mvp-comment-58-3
8
mvp-comment-59-1
Wecklein 1888, p. 260
mvp-comment-59-2
ὅρα zur Chorführerin wie
131, 183. —
τραγικώτερον τὸ εἴδωλον Κλυταιμήστρας σώζει τὴν σφαγήν Schol.
-
καρδίᾳ, mit dem Inneren.
mvp-comment-59-3
9
mvp-comment-60-1
10
mvp-comment-60-2
Wecklein 1888, p. 260
mvp-comment-60-3
Schol.
ἐν τῷ καθεύδειν ὁ νοῦς ἀκριβέστερον ὁρᾷ μὴ παραπλανώμενος τῇ θέα. Schlafenden Augen wird der Geist erhellt, während am Tage die Natur des Geistes nicht weitblickend ist. Vgl.
Pind. frg. 108
Bgk.
εὕδει δὲ πρασσόντων μελέων·
ἀτὰρ
εὐδόντεσσιν
ἐν πολλοῖς ὀνείροις δείκνυσι τερπνῶν ἐφέρποισαν χαλεπῶν τε κρίσιν,
Xenoph. Kyr. VIII 7, 21
ἐγγύτερον μὲν τῶν ἀνθρωπίνων θανάτῳ οὐδέν ἐστιν ὕπνου·
ἡ δὲ ἀνθρώπου ψυχὴ τότε δήπου θειοτάτη καταφαίνεται καὶ
τότε τι
τῶν μελλόντων προορᾷ, Platon
περὶ πολιτ.
ΙΧ 1, Aelian.
ποικ.
ἱστ.
ΙΙΙ 11
οἱ Περιπατητικοί φασι
μεθ᾿
ἡμέραν θητεύουσαν τὴν ψυχὴν τῷ σώματι περιπλέκεσθαι καὶ μὴ δύνασθαι καθαρῶς τὴν ἀλήθειαν θεωρεῖν,
νύκτωρ δὲ διαλυθεῖσαν τῆς περὶ τοῦτο λειτουργίας καὶ σφαιρωθεῖσαν ἐν τῷ περὶ τὸν θώρακα τόπῳ μαντικωτέραν γίνεσθαι,
ἐξ ὧν τὰ ἐνύπνια.
Cic. d. divin. I 30
cum ergo est somno sevocatus animus a societate et a contagione corporis, tum meminit praeteritorum, praesentia cernit, futura providet; iacet enim corpus dormientis ut mortui, viget autem et vivit animus.
mvp-comment-61-1
Wecklein 1888, p. 260
mvp-comment-61-2
ἐλείξατε, wie durstige Hunde (vgl. zu
Ag. 1104
). Klytämestra hat den Erinyen Opfer gebracht nach der Ermordung des Agamemnon, um deren Groll abzuwenden.
mvp-comment-62-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-62-2
ἀοίνους:
οἶνος
γὰρ
οὐ
σπέν δεται
Ερινύσιν Schol. Vgl.
Soph. Oed. K. 100
ἀοίνοις. Die Spenden, welche den Erinyen ausgegossen werden (
νηφάλιαι σπονδαὶ Schol. zu Soph. a. O.) bestehen aus reinem Quellwasser oder aus Wasser und Honig, vgl. ebd. 469, 481.
mvp-comment-63-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-63-2
νυκτίσεμνα
δείπνα sollte noch wie
χοὰς ἀοίνους als Apposition zu
πολλά stehen, wird aber von einem
νυκτίeigenen Verbum regiert.
σεμνα dicuntur sacrificia, quae eo ipso, quod nocte fiunt, augustiora sunt et sacrum quasi horrorem incutiunt (Schütz). Vgl. Einl. S. 12.
mvp-comment-64-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-64-2
ὥραν ..
θεῶν: zu einer Zeit, welche ihr mit keiner Gottheit teilt (in der
„Geisterstunde");
ἐν γὰρ τῷ μεσονυκτίῳ μόναις Ερινύσιν ἀπάρχονται Schol. Der Akk. wie
Eur. Bakch. 723
αἳ δὲ τὴν τεταγ μένην ὥραν ἐκίνουν θύρσον ἐς βακχεύματα
. Vgl. zu
Cho. 812
.
mvp-comment-65-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-65-2
λὰξ πατούμενα wie
Cho. 640
.
mvp-comment-66-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-66-2
ἐγκατιλλώψας:
ἐγγελάσας.
Διὰ δὲ τούτων
ερεθίζει
αὐτάς Schol.
mvp-comment-67-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-67-2
ὡς kausal.
περὶ ψυχῆς wie
Hom.
ι 423
πάντας τε δόλους καὶ μῆτιν ὕφαινον ὥς τε περὶ
ψυ χῆς,
Hel. 946
τοὺς δὲ Μενέλεω ποθῶ λόγους ἀκοῦσαι τίνας ἐρεῖ ψυχῆς πέρι, und in Redensarten wie
μάχεσθαι,
θέειν,
τρέχειν περὶ ψυχῆς,
ὁ περὶ τῆς ψυχῆς ἀγών (
Soph. El. 1492
), doch hier mehr in übertragenem Sinne
,,es ist mir blutiger Ernst um die Sache".
φρονήσατε, bringt es euch zum
Bewurstsein.
mvp-comment-68-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-68-2
ὄναρ, im Traume euch erscheinend. Der Dichter giebt damit den Zuschauern die richtige Auffassung des Folgenden an die Hand. Vgl. 131.
mvp-comment-69-1
11
mvp-comment-69-2
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-69-3
Die
παρεπιγραφαί geben den äufseren Vorgang an; sie kommen öfter in Handschriften des Aristophanes, bei Tragikern nur hier vor, wie auch die Art der äufseren Handlung vereinzelt steht.
mvp-comment-70-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-70-2
μύζοιτε: zu
Ag. 1058
.
mvp-comment-71-1
12
mvp-comment-71-2
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-71-3
Er hat eben Freunde, die anderer Art sind als die meinigen.
mvp-comment-72-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-72-2
πάθος, was euch und mir widerfahren ist,
dafs Orestes die Flucht ergriffen hat.
mvp-comment-73-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-73-2
πέπρακται, ist dein Werk, vgl.
Eur. Med. 1064
πάντως πέπρακται ταῦτα κοὐκ ἐκφεύξεται
und dazu
Schol.
:
ἀντὶ τοῦ κέκριται, εἴμαρται, πέπρωται
. Bentley will hier
πέπρωται schreiben nach
Prom. 535
τί γὰρ πέπρωται Ζηνὶ πλὴν ἀεὶ κρατεῖν
. Vgl. 71
κακῶν δ᾽ ἕκατι κἀγένοντο.
mvp-comment-74-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-74-2
συνωμόται:
Ag. 655
.
mvp-comment-75-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-75-2
ἐξεκήραναν, Schol.
παρεί λοντο. Hesych.
ἐξεκήρανεν·
ἐξέ φθειρε.
mvp-comment-76-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-76-2
λαβὲ (wie man dem Hunde
zuruft fals")
φράζου
(,,hab acht") spricht die Chorführerin im Traume.
mvp-comment-77-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-77-2
κύων, ein Jagdhund. Vgl. Aristot. Tiergesch. IV 10
ἐνυπνιάζειν φαίνονται οὐ μόνον ἄνθρωποι,
ἀλλὰ καὶ ἵπποι καὶ κύνες καὶ βόες, Lucret. IV 988 venantumque canes in molli saepe quiete iactant crura tamen subito vocesque repente mittunt et crebro reducunt naribus auras, ut vestigia si teneant inventa ferarum etc.
mvp-comment-78-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-78-2
πῆμα, das Unglück, dafs Orestes entronnen ist.
mvp-comment-79-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-79-2
Meine gerechten Vorwürfe mögen dein Inneres empfindlich berühren.
Hom.
Ε 493
δάκε δὲ φρένας Ἕκτορι
μύθος.