mvp-comment-1-1
Wecklein 1888, p. 251
mvp-comment-1-2
Prolog, wenn man das Erwachen der Erinyen 140-178 als Parodos und das zweite Erscheinen derselben 244-275 als Epiparodos gelten läfst. Andernfalls müfste man den Prolog bis zum eigentlichen Auftreten des Chors als der wirklichen Parodos, also 1-243 rechnen. Die Pythia, welche als Greisin (38) sich auf einen Stab stützt, kommt (durch eine Seitenthüre der Hinterwand) aus einem Nebenraume des Tempels zum Haupteingange desselben und verrichtet vor dem Eintritt ein Gebet (30 f.). Sie hat die
χρηστηρία ἐσθής wie Kasandra in Agamemnon (zu
Ag. 774
). Gut bemerkt der
Schol.
:
φαίνεται ἐπὶ σκηνῆς τὸ μαντεῖον· η δὲ προφῆτις πρόεισιν ἐπικλήσεις, ὡς ἔθος, τῶν θεῶν ποιησομένη, ἀπροόπτως τε ἰδοῦσα τὰς Ἐρινύας κύκλῳ τοῦ Ὀρέστου καθευδούσας πάντα μηνύει τοῖς θεαταῖς, οὐχ ὡς διηγουμένη τὰ ὑπὸ τὴν σκηνήν, τοῦτο γὰρ νεωτερικὸν Εὐριπίδειον, ὑπὸ δὲ τῆς ἐκπλήξεως τὰ θορυβήσαντα αὐτὴν καταμηνύουσα φιλοτέχνως
(d. h. die Exposition ist nicht unvermittelt wie bei Euripides, sondern wohl motiviert).
τὰ δὲ πρῶτα εὐχαὶ καὶ ἐπικλήσεις θεῶν,
ἵνα ἀπὸ τῶν εὐφημοτέρων ἄρξηται ἡ προφῆτις (in der That breitet das Gebet der Priesterin über den Anfang eine weihevolle Stimmung aus).
οἰκονομικῶς δὲ οὐκ ἐν ἀρχῇ διώκεται Ὀρέστης,
ἀλλὰ τοῦτο ἐν μέσῳ τοῦ δράματος κατατάττει,
ταμιευόμενος τὰ ἀκμαιότατα ἐν μέσῳ.
mvp-comment-3-1
Wecklein 1888, p. 251
mvp-comment-3-2
δή (eben) hebt hervor, dafs Themis als Tochter nachfolgte.
τὸ ..
μαντείον ἕζετο: zu
Ag.193
. Der Zusatz
ὡς λόγος τις weist auf andere Wendungen der Sage hin.
Paus. X 5, 5
λέγεται δὲ πολλὰ μὲν καὶ διάφορα ἐς αὐτοὺς Δελφούς,
πλείω δὲ ἔτι ἐς τοῦ ᾿Απόλλωνος τὸ μαντείον.
φασὶ γὰρ δὴ τὰ
ἀρχαιό τατα
Γῆς εἶναι τὸ χρηστήριον καὶ Δάφνιδα ἐπ᾿
αὐτῷ
τετάχθαι πρόμαντιν ὑπὸ τῆς Γῆς
κτέ.
mvp-comment-4-1
Wecklein 1888, p. 251
mvp-comment-4-2
λάχει:
κλήρῳ Schol.
Θελούσης scil.
αὐτῆς
τῆς
Θέμιδος).
Krüger I § 47, 4, 3
. Die gewöhnliche Wendung der Sage, nach welcher Apollon den das Orakel bewachenden Drachen Python tötete und Themis von der Stätte verdrängte (Schol.
Πίνδαρός φησι πρὸς βίαν κρατῆσαι Πυθοῦς τὸν ᾿Απόλλωνα·
διὸ καὶ ταρταρῶσαι αὐτὸν ἐζήτει ἡ Γῆ,
Eur. Iph. T. 1249 ff.
) wird von dem religiösen Dichter nachdrücklich abgewiesen, und Phöbe, eine andere Tochter der Gäa (
Hes. Theog. 136
), eingeschoben, damit die Verwandtschaft durchweg als Grund der Übertragung erscheine.
mvp-comment-5-1
Wecklein 1888, p. 252
mvp-comment-5-2
Τιτανίς als Tochter des Uranos und der Gäa.
Τιτανὶς Θέμις
Prom. 900
.
C
mvp-comment-6-1
Wecklein 1888, p. 252
mvp-comment-6-2
ή in solcher Stellung (wie in
ἦ
δ'
ή) nur hier. Sonst nur
ἣ δέ,
ἣ γάρ und
καὶ ἥ.
γενέθλιον δόσιν, als Geburtsgeschenk. Bei den Athenern wurden von den Verwandten solche Geschenke an den
Ἀμφιδρόμια gegeben. Dieses Fest, an welchem das Kind den Namen erhielt, wurde bald nach der Geburt gefeiert (Hesych. und Harpokr. unter
Ἀμφιδρόμια).
mvp-comment-7-1
1
mvp-comment-7-2
Wecklein 1888, p. 252
mvp-comment-7-3
τήθης
(Grofsmutter): Phöbe wurde von Koios Mutter der Leto (
Hes. Theog. 406
).
mvp-comment-8-1
Wecklein 1888, p. 252
mvp-comment-8-2
λίμνην Δηλίαν τε: zu
Ag. 594
.
λίμνη (
Herod. II 170
ἡ τροχοειδής καλεομένη
) ist der kreisförmige See auf Delos, an welchem Leto den Phöbos geboren hatte: Theogn. 5
Φοῖβε ἄναξ,
ὅτε μέν σε θεὰ τέκε πότνια Λητὼ ... ἐπὶ τροχοειδέϊ
λίμνῃ,
Eur. Iph. Τ. 1103
,
Ion 167
.
χοιράδα: ein Schol. versteht darunter den Berg Kynthos (
Κύνθιον ὄχθον
Eur. Iph. Τ. 1098
), an welchem der runde See lag. Richtiger denkt ein anderer an das Felseneiland selbst:
διὰ τοῦ χοιράδα σχεδὸν τὴν αἰτίαν φησὶ δι᾽ ἣν ἀπέλιπεν
Ἀπόλλων,
ἐκκλίνων τὸ εὐτελὲς τοῦ χωρίου. Ebenso
Eur. Iph. T. 1239
φέρε (Leto)
δ᾽
ἵνιν
ἀπὸ δειράδος εἰναλίας λοχεῖα κλεινὰ λιποῦσ᾽,
ἀστάκτων μάτειρ᾽ ὑδάτων,
τὴν βακχεύουσαν Διονύσῳ Παρνάσιον
κορυφαν nach dem ersten Hymn. auf Apollon V. 72
νῆσον ἀτιμήσας,
ἐπειὴ κραναήπεδός εἰμι (Delos spricht). Man hat aber
χοιράδα wohl mehr von dem Anblick, welchen die Insel vom Meere aus bietet, von der klippenreichen Küste zu verstehen wie
Pers. 424
ἀκταὶ δὲ νεκρῶν χοιράδες τ᾽ ἐπλήθυον
und
Eur. Tro.89
έκταὶ δὲ Μυκόνου Δήλιοι τε χοιράδες πολλῶν θανόντων σώμαθ᾽ ἕξουσιν νεκρῶν
.
mvp-comment-8-3
2
mvp-comment-9-1
3
mvp-comment-9-2
Wecklein 1888, p. 252
mvp-comment-9-3
Schol.
:
χαριζόμενος Ἀθηναίοις καταχθῆναί φησιν ἐκεῖσε Ἀπόλλωνα κἀκεῖθεν τὴν παραπομ πὴν Ἀὐτῷ εἶναι. ὁ δὲ Πίνδαρος ἐκ Τανάγρας (Τεγύρας
O. Müller)
τῆς Βοιωτίας. Auch in dem Hymnus auf den Pythischen Apollon V. 36 ff. ist die Richtung des Weges eine
ardere. Die alte Sitte, dafs den athenischen Festgesandtschaften nach Delphi Leute mit Äxten um den Weg zu bahnen vorhergehen (
ὅταν πέμπωσιν εἰς Δελφοὺς θεωρίαν,
προέρχονταί τινες ἔχοντες πελέκεις ὡς διημερώσοντες τὴν γῆν Schol.), wird auf die erste Ankunft des Apollon übertragen und darin eine Art Beweis gefunden, dafs er seinen Weg von Delos nach Delphi über Attika genommen habe. So auch Ephoros bei
Strabon IX p. 422
καθ᾿ ὃν χρόνον
Ἀπόλλωνα
τὴν γῆν ἐπιόντα ἡμεροῦν τοὺς ἀνθρώπους
..
ἐξ ᾿Αθηνῶν δ᾽ ὁρμηθέντα ἐπὶ Δελφοὺς ταύτην ἰέναι τὴν ὁδόν,
ᾗ νῦν
Ἀθηναῖοι
τὴν Πυθιάδα πέμπουσι.
mvp-comment-10-1
Wecklein 1888, p. 252
mvp-comment-10-2
μέγα: zu
Cho.137
.
mvp-comment-11-1
Wecklein 1888, p. 253
mvp-comment-11-2
παῖδες
Ηφαίστου:
Schol.
:
οἱ Αθηναῖοι. Θησεὺς γὰρ τὴν ὁδὸν ἐκάθηρε τῶν λῃστῶν.
Die Athener, welche von Dichtern
Ερεχθεῖδαι genannt werden (
Soph. Ai. 202
,
Eur. Med. 824
), können Hephästoskinder heifsen, weil Erichthonios, mit dem Erechtheus identifiziert wurde, als Sohn des Hephästos galt (daher auch
θεῶν
παῖδες
Eur. Med. 825
). Vgl. Hesych.
Ἡφαιστιάδαι:
Ἀθήναῖοι. Hier aber sind offenbar Leute mit
Äxten d. i. Zimmerleute zu verstehen.
mvp-comment-12-1
Wecklein 1888, p. 253
mvp-comment-12-2
τιμαλφεῖ: über den Gebrauch dieses Wortes bei Äsch. bemerkt der
Schol. zu 629
:
συνεχὲς τὸ ὄνομα παρ᾿ Αἰσχύλῳ, διὸ σκώπτει αὐτὸν Επίχαρμος.
Vgl. noch 810,
Ag. 913
τιμαλφής
frg. 53. Abgesehen von Späteren kommt das Wort auch bei Pindar vor.
mvp-comment-13-1
Wecklein 1888, p. 253
mvp-comment-13-2
Δελφός:
Επαφρόδιτος ἐν ὑπομνήματι Καλλιμάχου αἰτίων
β'
φησί
Μελανθοῦς τῆς Δευκαλίωνος καὶ Κηφισοῦ τοῦ ποταμοῦ γίνεται Μέλαινα
τοὔνομα,
Μελαίνης δὲ καὶ Ποσειδῶνος Δελφός,
ἀφ᾽ οὗ οἱ Δελφοί. Schol.
mvp-comment-14-1
Wecklein 1888, p. 253
mvp-comment-14-2
νιν gehört sowohl zu
κτίσας (mit
φρένα, vgl. 88) als zu
ΐζει. ἔνθεος τέχνης nach Analogie von
ἔμπειρος.
mvp-comment-15-1
Wecklein 1888, p. 253
mvp-comment-15-2
Διὸς προφήτης: vgl. 621,
frg 82
ταῦτα γὰρ πατὴρ Ζεὺς ἐγκαθίει Λοξία θεσπίσματα,
Hymn. Hom.
1 132
χρήσω (Apollon spricht)
δ'
ἀνθρώποισι
Διός
νημερτέα βουλήν,
ΙΙΙ 471
σὲ (Hermes zu Apollon)
δέ φασι δαήμεναι ἐκ Διὸς ὀμφῆς μαντείας,
Εκάεργε· Διὸς πάρα θέσφατα πάντα,
Verg. Aen. III 251
quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo praedixit.
mvp-comment-16-1
Wecklein 1888, p. 253
mvp-comment-16-2
ἐν εὐχαῖς steht in Gegensatz zu dem folgenden
ἐν λόγοις: den Gottheiten des Orakels selbst werden zuerst (als
προοίμια) fromme Gebete geweiht; dann werden die übrigen Gottheiten des Ortes in Worten der Verehrung begrüfst.
Παλλὰς προναία heifst sie nach der Lage ihres Heiligtums. Der Schol. erwähnt den Vers des
Kallimachos
:
χὴ Παλλάς, Δελφοί νιν ὅθ᾽ ἱδρύοντο προναίην
. Vgl.
Herod. VIII 37
τὸ ἱρὸν τῆς Προνηίης
'Ἀθηναίης,
Diod.
ΧΙ 14
μέχρι τοῦ ναοῦ τῆς προναίας
Ἀθηνάς, wie sich in delphischen Inschriften
τῷ
᾿Αθάνα τα προναία findet (E. Curtius Anecd. Delph. p. 77 sq.). Über den Tempel
Paus. X 8, 6
.
mvp-comment-17-1
Wecklein 1888, p. 253
mvp-comment-17-2
νύμφας ἔνθα (die Nymphen welche wohnen wo): eine ähnliche Brachylogie 689
σκηνάς,
ὅτ᾽ ἦλθον,
Soph. Trach. 240
εὐχαῖς ὅθ' ᾕρει κτε. Κωρυκὶς πέτρα
: die Korykische Grotte am Parnafs oberhalb Delphi (
Herod. VIII 36
) war den Nymphen und dem Pan geweiht,
Soph. Ant. 1126
σὲ δ᾽ ὑπὲρ διλόφου πέτρας στέροψ ὄπωπε λιγνύς, ἔνθα Κωρύκιαι νύμφαι στείχουσι Βακχίδες
,
Paus.
X 32, 7
ἱερὸν δὲ αὐτὸ (nämlich
τὸ Κωρύκιον ἄντρον)
οἱ περὶ τὸν Παρνασὸν Κωρυκίων τε εἶναι νυμφῶν καὶ Πανὸς μάλιστα ἥγηνται.
φίλορνις bezieht sich auf den Wald, welcher die Grotte umgiebt.
mvp-comment-18-1
Wecklein 1888, p. 254
mvp-comment-18-2
Βρόμιος: man glaubte öfter nächtlicher Weile Fackelglanz auf dem
Parnafs wahrzunehmen, der von der Nachtfeier des Dionysos herrühren sollte.
Soph. Ant. 1125
,
Eur. Ion 716, 1125
, Phoen. 226,
Aristoph. Frö. 1211
.
mvp-comment-19-1
Wecklein 1888, p. 254
mvp-comment-19-2
D. i. nachdem Dionysos an der Spitze der Bakchen den Pentheus im Kithäron überwunden, drang er bis zum Parnasse vor. Man braucht nicht mit dem Schol. anzunehmen, dafs der Untergang des Pentheus hier auf den Parnafs verlegt sei. Die Pentheussage hat
Aschylos im
Πενθεύς (und in den
Ξάντριαι) wie Euripides in den
Βάκχαι behandelt. Pentheus wird von
Agane, Ino, Autonoe, welche ihn für ein wildes Tier halten, zerrissen; daher
λαγὼ δίκην.
ἐξ ούτε auch
Pers. 764
. Sonst
ὥστε
Eum. 1025
,
Sept. 488
,
Pers. 300
u. öfter in lyrischen und anapästischen Partieen. Der V. 26 entbehrt der gewöhnlichen Cäsur. Vgl.
Suppl. 920
,
Pers. 254
, 355, 468, 504, 506, 512, 522,
Prom. 667
.
mvp-comment-20-1
Wecklein 1888, p. 254
mvp-comment-20-2
Der Pleistos, jetzt Xeropotamos, war ein
Flüfschen, das in der Nähe der Korykischen Grotte entsprang. Daher sind die Korykischen Nymphen die Töchter des Pleistos (Apoll. Rh. II 711).
πηγάς ist wie
κράτος und
Δία
von
καλοῦσα abhängig. Poseidon hatte einen Altar im Tempel des Apollon, weil in der ältesten Zeit Poseidon Mitbesitzer des Orakels war, bis er dasselbe gegen Kalauria vertauschte (Schol., der einen Vers des Kallimachos anführt:
μέσφα Καλαυρείης ἦλθεν ἐς ἀντίδοσιν,
Paus. X 5, 6
u. 24, 4).
καλοῦσα ἔπειτα wie
Soph. Ai. 468
καὶ δρῶν τι χρηστόν, εἶτα λοίσθιον θάνω
; wo auch das Zeitverhältnis durch
εἶτα angegeben wird.
—
τέλειον wie
Ag. 964
. Im Tempel zu Delphi stand ein Altar des
Ζεὺς Μοιραγέτης (Paus. a. O.). Hier wird er als Ursprung aller Weissagung angerufen.
mvp-comment-20-3
4
mvp-comment-21-1
5
mvp-comment-21-2
Wecklein 1888, p. 254
mvp-comment-21-3
ἐς θρόνους d. i. auf den Dreifufs.
mvp-comment-21-4
6
mvp-comment-22-1
Wecklein 1888, p. 254
mvp-comment-22-2
,,Und mehr als jemals mögen sie meinen Eingang segnen." Über die Wendung
τῶν πρὶν εἰσόδων ἄριστα (wie
τὸ κάλλιστον
τῶν
προτέρων
Soph. Ant. 102
μεγίστην τῶν πρὶν Ἑλλήνων
Thuk. VII 66
, solus omnium ante se principum
Tac. hist. I 50
)
Krüger I § 47, 28, 10
.
τυχεῖν ἄριστα: zu
Cho. 707
.
μακρῷ ἄριστα wie
Aristoph. 673
εὐνούστατος μακρῷ
.
mvp-comment-23-1
Wecklein 1888, p. 254
mvp-comment-23-2
ἴτων:
ἴτωσαν.
Ἀττικώτερον.Schol. Der Plural nach dem kollektiven τὶς
wegen der Vorstellung: die Hellenen haben den Vortritt, unter sich aber sollen sie die Reihenfolge durch das Los bestimmen. Vgl.
Eur. Ion 91
θάσσει δὲ γυνὴ τρίποδα ζάθεον Δελφὶς ἀείδουσ᾽ Ελλησι βοάς, ἃς ἂν ᾿Απόλλων κελαδήσῃ
. Aber Delphi war auch, wie
Liv. 38, 48
sagt, commune humani generis oraculum. Das Orakel wurde ursprünglich jährlich, später monatlich einmal befragt (
Plut. Mor. p. 292
). Die Reihenfolge der Befragenden stellten vornehme Delpher durch das Los fest; das Losen wurde mit der Frage
ὦ Τύχη καὶ Λοξία τῷδε (1.
τῶνδε τίνι
θεμι στεύεις; eingeleitet (Simplic. Phys. II p. 75). Daher
μαντεύομαι θεός. Die Priesterin tritt ab und es folgt eine kleine Pause. Dann kommt sie voll Entsetzen wieder aus dem Tempel heraus, mit beiden Händen sich an ihrem Stabe aufrecht haltend.
mvp-comment-23-3
7
mvp-comment-24-1
Wecklein 1888, p. 255
mvp-comment-24-2
δεινὰ . .
δεινὰ δέ wie
δεινὰ μὲν
. .
δεινὰ δέ.
mvp-comment-25-1
8
mvp-comment-25-2
Wecklein 1888, p. 255
mvp-comment-25-3
ὡς,
ὥστε.
σωκεῖ·
ἰσχύει Hesych. Also
οὐ σωκεῖν „ohnmächtig sein".
ἀκταίνειν: Schol.
κουφίζειν, Hesych.
μετεωρίζειν. In
Bekk. Anecd. p. 23, 12
wird
οὐκέτ᾽ ἀκταίνω als Ausdruck des Aschylos mit
οὐκέτι δύναμαι ὀρθοῦν ἐμαυτήν und
Etym. M. p. 54
ein Fragm. des Aschylos
ἀκταῖνον μένος mit
ἀνάγον καὶ δυνάμενον ἀνορθοῦν erklärt. Darnach bedeutet
οὐκ ἀκταίνειν βάσιν
nicht aufrecht gehen können".
mvp-comment-26-1
Wecklein 1888, p. 255
mvp-comment-26-2
Gegen die Ansicht des
Schol.
:
ἰδοῦσα Ὀρέστην ἐπὶ τοῦ βωμοῦ καὶ τὰς Ερινύας κοιμωμένας ἔξεισι
τεταραγμένη τετραποδηδὸν ἐκ τοῦ νεώ bemerkt mit Recht Hermann (nach Stanley): nihil aliud sacerdos indicat quam manuum adiumento sibi ad incedendum opus esse. Vgl.
Eur. Hek. 1058
. Mit
ποδωκεία σκελῶν vgl. 916
ἀστύνικον πόλιν,
Sept. 207
αστυδρομουμέναν πόλιν
, 716
κτεάνων χρηματοδαίτας.
mvp-comment-27-1
Wecklein 1888, p. 255
mvp-comment-27-2
γραῦς: nach
Diod. XVI 26
waren im Anfang die Priesterinnen Jungfrauen; nach der Entführung einer Priesterin aber beschlossen die Delpher, nur Frauen über 50 Jahren das Priesteramt anzuvertrauen. Diesen Gebrauch der späteren Zeit verlegt Aschylos in das Altertum.
οὐδέν:
Suppl. 757
γυνὴ μονωθείσ᾽ οὐδέν
,
Eur. Iph. T. 115
δειλοὶ δ᾽ εἰσὶν οὐδὲν οὐδαμοῦ.
ἀντίπαις wie
ἀντίκεντρα 136,
ἀντίδουλος
Cho. 135
.
μὲν οὖν (immo vero) wie
Ag. 1075
, 1395.
mvp-comment-28-1
Wecklein 1888, p. 255
mvp-comment-28-2
Die Orakelstätte war, wie in Theben der Vogelschauersitz des Tiresias (
Eur. Bakch. 350
), mit
στέμ ματα (wollenen Binden) gekennzeichnet. Vgl. Einl. S. 17 N. 2.
Eur. Ion 222
μέσον ομφαλὸν .. στέμμασί γ᾽ ἐνδυτόν
, 1309
ΚΡ.
ἤν γ᾽ ἐντὸς ἀδύτων
τῶνδέ
με σφάξαι θέλῃς.
ΙΩΝ.
τίς ἡδονή σοι θεοῦ θανεῖν ἐν στέμμασι;
Aristoph. Plut. 39
τί δῆτα Φοῖβος ἔλακεν ἐκ τῶν στεμ μάτων; μυχόν
und
ὀμφαλῷ wie
Cho. 953
. Die Auflösung im fünften
Furse ist wie
Prom.52
gebildet.
mvp-comment-29-1
Wecklein 1888, p. 255
mvp-comment-29-2
ἕδραν προστρόπαιον: dafs Orestes als Schutzflehender dort kniet, verrät besonders der Zweig, von dem
weifse wollene Bänder herabhängen. Vgl.
Cho. 1033
, Soph. Oed. T. 2
τίνας ποθ᾽ ἕδρας τάσδε μοι θοάζετε ἱκτηρίοις κλάδοισιν
ἐξεστεμμένοι; αἵματι στάζοντα χεῖρας wie
Soph. Ai. 10
κάρα στάζων ἱδρῶτι. νεοσπαδές
, wofür Burges
νεοσταγές vermutet, verbindet zwei
Vorstellungen:,,gezückt und von frischem Blut gerötet".
mvp-comment-30-1
Wecklein 1888, p. 256
mvp-comment-30-2
Vgl. zu
Cho. 1033
.
mvp-comment-31-1
Wecklein 1888, p. 256
mvp-comment-31-2
λῆνος wird als minder gewöhnliches, vielleicht sakrales Wort im folg. V. erklärt. Vgl.
Sept. 476
ἅλω δὲ πολλήν, ἀσπίδος κύκλον λέγω
. Zwischen
μεγίστῳ und
σωφρόνως besteht scheinbar ein Widerspruch, in Wirklichkeit nicht, weil hier die Gröfse (die Länge der wollenen Binden) ein Kennzeichen der Unterwürfigkeit ist.
mvp-comment-32-1
Wecklein 1888, p. 256
mvp-comment-32-2
Γοργόνας: sie gleichen den Gorgonen durch die Schlangenhaare und die dunklen Gewänder. Vgl. zu
Cho. 1046
u. 1048. Äschylos giebt hier welchen Gestalten er die Elemente seines Furienbildes entnommen hat.
Hom.
E 741
Γοργείη κεφαλὴ δεινοῖο πελώρου δεινή τε σμερδνή τε,
Διός τέρας
αιγιόχοιο.
mvp-comment-32-3
9
mvp-comment-33-1
10
mvp-comment-33-2
Wecklein 1888, p. 256
mvp-comment-33-3
D. i. und doch weicht ihre Gestalt auch wieder von der der Gorgonen ab. Vgl. die ähnliche Darstellung
Suppl. 285
f. Λιβυστι καῖς γὰρ μᾶλλον ἐμφερέστεραι γυναιξίν ἐστε κοὐδαμῶς ἐγχωρίαις. καὶ Νεῖλος ἂν θρέψειε τοιοῦτον φυτόν, Κύπριος χαρακτήρ τ' ἐν γυναικείοις τύποις εἰκὼς πέπληκται τεκτόνων πρὸς ἀρσένων· Ἰνδάς τ᾿ ἀκούω κτέ.
mvp-comment-34-1
Wecklein 1888, p. 256
mvp-comment-34-2
γεγραμμένας d. i. gemalte weibliche Wesen. Ähnlich
Eur. Ion 209
λεύσσεις ουν ἐπ᾿ Ἐγκελάδῳ γοργῶπιν πάλλουσαν ἴτυν
; Durch
Φινέως δεῖπνον φερούσας
(άρπαζούσας) sind sie hinreichend als die Harpyien gekennzeichnet.
,,Flügel allerdings haben diese nicht (insofern gleichen sie den Harpyien nicht), schwarz aber, durchaus scheufslich sind sie (insofern gleichen sie ihnen).
ἄπτεροι: vgl. 250. Dagegen
Eur. Or. 317
δρομά δες ὦ πτεροφόροι ποτνιάδες θεαί
..
μελάγχρωτες Εὐμενίδες. Dunkel sind die Erinyen als die Kinder der Nacht (69).
Eur. Or. 408
νυκτὶ προσφερεῖς κόρας. Nicht nur die Kleidung (353,
Cho. 1047
), sondern auch die Hautfarbe (
Eur.
El. 1345
χρῶτα κελαιναί,
Or. 321
μελάγχρωτες) ist schwarz, wiewohl
Aristoph. Plut. 422 f.
der Erinye in der Tragödie Blässe des Gesichts zugeschrieben wird. Von den Harpyien haben sie vielleicht auch lange Krallen an den Fingern und struppige Haare.
mvp-comment-35-1
11
mvp-comment-35-2
Wecklein 1888, p. 256
mvp-comment-35-3
ἀπλάτοισι :
Prom. 387
θερμοῖς ἀπλάτου βέλεσι πυρπνόου ζάλης
und
τη φυσιάμασιν
Hor. sat. II 8, 95
velut illis Canidia adflasset peior serpentibus Afris.
mvp-comment-36-1
Wecklein 1888, p. 257
mvp-comment-36-2
κόσμος:
Strabon III p. 175
τὰς δ᾽ ἄλλας (nämlich
τὰς Καττιτερίδας)
οἰκοῦσιν ἄνθρωποι
μελάγ χλαινοι,
ποδήρεις ἐνδεδυκότες χιτῶνας,
ἐζωσμένοι περὶ τὰ στέρνα,
μετὰ ῥάβδων περιπατοῦντες ὅμοιοι ταῖς τραγικαῖς Ποιναῖς. Der Gürtel, welchen sie um das lange dunkle Gewand tragen, ist nach
Diog. L. VI 102
purpurrot (
ζώνη φοινική).
κόσμος φέρειν δίκαιος für
κόσμον φέρειν δίκαιόν ἐστι wie
Hom. X 13
οὐ μέν με κτενέεις, ἐπεὶ οὔ τοι μόρσιμός είμι
, Soph. Oed. K. 37
ἔχεις γὰρ χῶρον οὐχ ἁγνὸν πατεῖν.
mvp-comment-37-1
Wecklein 1888, p. 257
mvp-comment-37-2
Geschlecht und Art dieser Gesellschaft habe ich noch nicht gesehen.
Hom.
E 441
οὔποτε
φύλον
ὁμοῖον ἀθανάτων τε θεῶν χαμαὶ ἐρχομένων τ᾿ ἀνθρώπων.
mvp-comment-38-1
Wecklein 1888, p. 257
mvp-comment-38-2
οὐδὲ, nämlich
ὄπωπα (
οἶδα).
mvp-comment-39-1
12
mvp-comment-39-2
Wecklein 1888, p. 257
mvp-comment-39-3
πόνον·
τὸν τῆς ἀνατροφῆς Schol.
mvp-comment-40-1
Wecklein 1888, p. 257
mvp-comment-40-2
Λοξία μεγασθενεῖ wie
Cho. 268
Λοξίου μεγασθενὴς χρησμός
.
mvp-comment-41-1
Wecklein 1888, p. 257
mvp-comment-41-2
ἰατρόμαντις wie
Suppl. 269
ἰατρόμαντις παῖς Ἀπόλλωνος.
Aristoph. Plut. 11
ἰατρὸς ὢν καὶ μάντις
.
mvp-comment-42-1
Wecklein 1888, p. 257
mvp-comment-42-2
τοῖσιν ἄλλοις: er möge also auch für die Reinheit seines Hauses sorgen. Apollon, der Gott des Lichtes, ist vorzugsweise der reinigende und sühnende Gott, wie sich besonders an seine Feste Reinigungen und Sühnungen anknüpften. Nachdem die Priesterin in ihre
Äschylos, Qrestie, v. WECKLEIN. Wohnung (zu 1) zurückgegangen ist, wird das Innere des Heiligtums sichtbar:
στραφέντα μηχανήματα ἔνδηλα
ποιεῖ
τὰ κατὰ τὸ
μαντείον
ὡς ἔχει.
καὶ γίνεται ὄψις
τραγική
τὸ μὲν ξίφος ἡμαγμένον ἔτι κατέχων Ὀρέστης,
αἳ δὲ κύκλῳ φρουροῦσαι αὐτόν Schol. Nach diesen Worten zu schliefsen, kam nicht das
ἐκκύκλημα zur Anwendung, sondern das
στροφεῖον, das die Bestimmung hatte eine Fernsicht zu geben, dessen Beschaffenheit aber aus der Beschreibung bei
Poll. IV 132
nicht klar wird. Man erblickt nach der Drehung der Maschinerie sofort Apollon, dem Hermes zur Seite steht, und vor Apollon den Orestes in schutzflehender Stellung. Darum erwidern die ersten Worte des Apollon die Bitte des Orestes. Auch die 282 f. erwähnte Reinigung des Orestes
mufs als vorhergegangen (zwischen 34 und 63) gedacht werden. Im Hintergrunde sitzen um den weifsen Stein, welcher den
ὀμφαλὸς γῆς vorstellt (40), auf welchem der mit Wolle umwickelte Ölzweig des Orestes (43) liegt, auf Stühlen die schlafenden Erinyen
mvp-comment-43-1
13
mvp-comment-43-2
Wecklein 1888, p. 257
mvp-comment-43-3
πρόσω διχοστατῶν, getrennt und fern von dir. Vgl.
διχοστα τοῦντα 389.
mvp-comment-44-1
Wecklein 1888, p. 257
mvp-comment-44-2
πέπων,
μαλθακός (74), mürbe. Vgl.
Ag. 1642
.
mvp-comment-45-1
14
mvp-comment-45-2
Wecklein 1888, p. 258
mvp-comment-45-3
ὕπνῳ
παρείνται (sind erschlafft) wie
Eur. Kykl. 591
τῷ δ᾽ ὕπνῳ παρειμένος
. Die Stellung von
δέ wie 623. Vgl. zu
Ag. 744
.
mvp-comment-46-1
15
mvp-comment-46-2
Wecklein 1888, p. 258
mvp-comment-46-3
Νυκτὸς παῖδες: vgl. 322 f., 419, 748, 796, 1034. Bei Sophokles (Oed. K. 40) heifsen sie
Γῆς τε καὶ Σκότου κόραι. Nach
Hes. Theog. 185
sind sie von der Erde geboren aus den Blutstropfen des von Kronos entmannten
Uranos. Vgl. auch
Lykophr. 437
αἱ Νυκτὸς κόραι
,
Ovid. Met. IV 452
sorores Nocte
.. genitas,
Verg. Aen. VI 250
matri Eumenidum, XII 846 Dirae quas Nox
. . uno eodemque tulit partu.
Ζη παλαιαὶ παῖδες vgl.
παῖδες ἄπαιδες 1034. Doch s. Anhang.
αἷς οὐ μίγνυται:
Soph. Ai. 835
καλῶ τὰς ἀεί τε παρθένους σεμνὰς Ἐρινῆς τανύποδας
. Der Ausdruck wie
Hom.
η 247
Καλυψώ
..
δεινὴ
Θεός·
οὐδέ τις αὐτῇ μίσγεται οὔτε θεῶν οὔτε θνητῶν ἀνθρώπων.
mvp-comment-47-1
Wecklein 1888, p. 258
mvp-comment-47-2
θήρ:
Suppl. 1010
θῆρες δὲ κηραίνουσι καὶ βροτοί. τί μήν
;
Besonders werden damit die Kentauren bezeichnet.
Soph. Trach. 1096
διφυῆ τ᾽ ἄμικτον ἱπποβάμονα στρα τὸν θηρῶν
, 556, 568
u.
δ.
mvp-comment-48-1
16
mvp-comment-48-2
Wecklein 1888, p. 258
mvp-comment-48-3
ἐλῶσι,
ἐλάσουσι.
— Du
mufst dich auf eine lange Irrsal gefafst machen (
μὴ μαλθακὸς γένῃ); denn wenn du auch durch das weite Festland geschritten den Boden unter den
Fülsen verlierst, werden sie dich über das Meer verfolgen.
βεβὼς wie
Eur. Bakch. 646
φαίνῃ πρὸς οἴκοις τοῖς ἐμοῖς, ἔξω βεβώς. Ζυ αμείψης
vgl.
Cho. 569
.
-
περιρρύτας πόλεις,
νήσους. Wegen der Form
περιρρύτας vgl. Hymn. auf Apoll. 251
ἀμφιρύτας κατὰ νήσους und zu
Ag. 1527
.
mvp-comment-49-1
Wecklein 1888, p. 258
mvp-comment-49-2
πρόκαμνε, vor der Zeit.
βουκολούμενος, Schol.
περιέπων, abweidend d.i. durchmachend. Wakefield erklärt es passivisch: agitatus ut bos. Mit
βουκολούμενος πόνον wäre dann
τοὺς ὑπερμήκεις δρόμους γυμνάζεται
Prom. 616
zusammen zu stellen. Vgl.
Ag. 674
.
mvp-comment-50-1
Wecklein 1888, p. 258
mvp-comment-50-2
ποτί im Trimeter wie auch einmal bei Sophokles (
Trach. 1214
ποτιψαύων
).
mvp-comment-51-1
Wecklein 1888, p. 258
mvp-comment-51-2
παλαιὸν βρέτας, das altheilige hochverehrte Holzbild der
᾿Αθηνῶ Πολιάς auf der Akropolis. Vgl.
Eur. El. 1254
ἐλθὼν
δ᾽ Ἀθήνας Παλλά δος
σεμνὸν βρέτας πρόσπτυξον,
C. I. Gr. I n. 160
ἐπιστάται τοῦ
νεω
τοῦ ἐν πόλει ἐν ᾧ τὸ ἀρχαῖον ἄγαλμα,
Paus.
I 26, 6
τὸ δὲ ἁγιώτατον ἐν κοινῷ πολλοῖς πρότερον νομισθὲν ἔτεσιν ἢ συνῆλθον ἀπὸ τῶν δήμων (d. i. vor dem s. g. Synoikismos des Theseus)
ἐστὶν Ἀθηνᾶς ἄγαλμα ἐν τῇ νῦν ἀκροπόλει,
τότε δὲ
ὀνο μαζομένῃ
πόλει (in diesem Sinne kann man hier auch
Παλλάδος πτό-
λιν nehmen).
φήμη δὲ ἐς αὐτὸ ἔχει πεσεῖν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ (also ein
ξόανον διιπετές).
ἄγκαθεν,
ταῖς ἀγκάλαις Schol. Vgl. 258
περὶ
βρέ τει
πλεχθείς und
πρόσπτυξον in der a. St. des Euripides.
mvp-comment-52-1
Wecklein 1888, p. 259
mvp-comment-52-2
οἶσθα τὸ μὴ ἀδικεῖν, vgl. 752
τὸ μὴ ἀδικεῖν σέβοντες. Der Gedanke ist: Deine Worte zeigen, dafs du dich darauf verstehst, nicht Unrecht zu thun d.h. dafs du weifst was du zu thun schuldig bist (deinem Versprechen
gemäfs,
Cho. 1036 f.
), es kommt nur darauf an, dafs du daran denkst; die Macht fehlt dir ja nicht.
ἐπίστα wie 584,
δύνα
Soph. Phil. 849
, Oed. Τ. 696.
φερέγγυον:
Schol.
:
τὸ δὲ σὺν σθένος ἀσφαλές ἐστιν εἰς τὸ ποιεῖν εὖ.
Vgl.
Sept. 383
προστατεῖν φερέγγυος
.
mvp-comment-53-1
Wecklein 1888, p. 259
mvp-comment-53-2
μέμνησο: sei dessen eingedenk, was du gesagt hast,
dafs ich die Macht habe dich zu schützen, und fürchte dich darum nicht.
σὲ . . φρένας:
Krüger II § 46, 16, 3
.
mvp-comment-54-1
Wecklein 1888, p. 259
mvp-comment-54-2
αὐτάδελφον:
Sept. 705
ἀλλ' αὐτάδελφον αἷμα δρέψασθαι θέλεις
;
Soph. Ant. 1
ὦ κοινὸν αὐτάδελφον Ισμήνης κάρα
. Man braucht
αὐτάδελφον nicht auf die gemeinsame Mutter (
Hesych.
:
ἀδελφοί· οἱ ἐκ τῆς αὐτῆς δελφύος γεγονότες· δελφὺς γὰρ ἡ μήτρα λέγεται
) zu beziehen und eine Abweichung von
der_gewöhnlichen Abstammung des Hermes (
Cho. 809
) anzunehmen.
mvp-comment-55-1
17
mvp-comment-55-2
Wecklein 1888, p. 259
mvp-comment-55-3
ὢν ἐπώνυμος πομπαῖος ἴσθι:
Sept. 8
Ζεὺς ἀλεξητήριος ἐπώνυμος γένοιτο Καδμείων πόλει
und zu
Ag. 517
. Hermes ist zunächst Geleiter der Seelen in die Unterwelt (
ψυχοπομπός, vgl.
Soph. Ai. 832
καλῶ δ᾽ ἅμα πομπαίον Ἑρμῆν χθόνιον εὖ με κοιμίσαι
,
Hom.
ω 3
), dann aber Geleiter überhaupt
(πομπαῖος, πομπός).
mvp-comment-56-1
18
mvp-comment-56-2
Wecklein 1888, p. 259
mvp-comment-56-3
τὸ κηρύκων σέβας wie
Suppl. 715
τὸ τεκόντων σέβας
. Die Unverletzlichkeit der Herolde schützt Zeus, damit diese den armen Sterblichen sicheres Geleite gewähren können.
ὁρμώμενον ist zu
σέβας konstruiert, während es dem Sinne nach zu
κηρύκων gehört. Orestes geht, von Hermes geleitet, (durch den linken Zugang der Bühne) ab. Apollon tritt in den Hintergrund zurück.
mvp-comment-56-4
19
mvp-comment-57-1
Wecklein 1888, p. 259
mvp-comment-57-2
Wie
Pers. 683
der Schatten des Darius, so steigt hier (durch das
αναπίεσμα) der Schatten der Klytämestra aus der Unterwelt empor. Man sieht an ihrem Halse (595) die Wunden, die ihr ehemals der Sohn geschlagen (103).
εν δοιτ᾽ ἄν
(spottisch schlaft nur") wie 118
μύζοιτ᾽ ἄν.
mvp-comment-58-1
Wecklein 1888, p. 260
mvp-comment-58-2
ἀπητιμασμένη, als wenn
ὀνειδίζομαι, wie 100
παθοῦσα, als wenn
οὐδεμιᾶς τιμωρίας τυγχάνω folgte. Vgl. 480 und zu
Ag. 653
.
ἄλλοισιν ἐν νόμοισιν, indem verschiedene Gesetze gelten. Es wird mit ungleichem
Mafse gemessen: für den Mord, den ich begangen habe, werde ich unter den Toten ohne
Unterlafs geschmäht, ja schwer beschuldigt; wegen des Mordes, der an mir von den Nächststehenden begangen worden ist, grollt keine Gottheit. Vgl. Soph. Oed. K. 907
νῦν δ᾽ οὔσπερ αὐτὸς τοὺς νόμους εἰσῆλθ᾽ ἔχων,
τούτοισι κοὐκ ἄλλοισιν ἁρμοσθήσεται.
ἔκτανον, absolut wie
Cho. 887
: dafs ich gemordet habe.
αἰσχρῶς ἀλῶμαι, in schimpflicher Weise bin ich aus der Gesellschaft der Toten
ausgestolsen. -
προυννέπω, ich erkläre feierlich, nachdrücklich.
κείνων,
τῶν φθιτῶν.
τῶν φιλτάτων wie
Cho. 233
, hier allgemein von dem Sohne.
μηνίεται mit langem wie Hom.
B769
ὄφρ᾽ Αχιλεὺς μήνιεν.
mvp-comment-58-3
20
mvp-comment-59-1
Wecklein 1888, p. 260
mvp-comment-59-2
ὅρα zur Chorführerin wie
131, 183. —
τραγικώτερον τὸ εἴδωλον Κλυταιμήστρας σώζει τὴν σφαγήν Schol.
-
καρδίᾳ, mit dem Inneren.
mvp-comment-59-3
21
mvp-comment-60-1
22
mvp-comment-60-2
Wecklein 1888, p. 260
mvp-comment-60-3
Schol.
ἐν τῷ καθεύδειν ὁ νοῦς ἀκριβέστερον ὁρᾷ μὴ παραπλανώμενος τῇ θέα. Schlafenden Augen wird der Geist erhellt, während am Tage die Natur des Geistes nicht weitblickend ist. Vgl.
Pind. frg. 108
Bgk.
εὕδει δὲ πρασσόντων μελέων·
ἀτὰρ
εὐδόντεσσιν
ἐν πολλοῖς ὀνείροις δείκνυσι τερπνῶν ἐφέρποισαν χαλεπῶν τε κρίσιν,
Xenoph. Kyr. VIII 7, 21
ἐγγύτερον μὲν τῶν ἀνθρωπίνων θανάτῳ οὐδέν ἐστιν ὕπνου·
ἡ δὲ ἀνθρώπου ψυχὴ τότε δήπου θειοτάτη καταφαίνεται καὶ
τότε τι
τῶν μελλόντων προορᾷ, Platon
περὶ πολιτ.
ΙΧ 1, Aelian.
ποικ.
ἱστ.
ΙΙΙ 11
οἱ Περιπατητικοί φασι
μεθ᾿
ἡμέραν θητεύουσαν τὴν ψυχὴν τῷ σώματι περιπλέκεσθαι καὶ μὴ δύνασθαι καθαρῶς τὴν ἀλήθειαν θεωρεῖν,
νύκτωρ δὲ διαλυθεῖσαν τῆς περὶ τοῦτο λειτουργίας καὶ σφαιρωθεῖσαν ἐν τῷ περὶ τὸν θώρακα τόπῳ μαντικωτέραν γίνεσθαι,
ἐξ ὧν τὰ ἐνύπνια.
Cic. d. divin. I 30
cum ergo est somno sevocatus animus a societate et a contagione corporis, tum meminit praeteritorum, praesentia cernit, futura providet; iacet enim corpus dormientis ut mortui, viget autem et vivit animus.
mvp-comment-61-1
Wecklein 1888, p. 260
mvp-comment-61-2
ἐλείξατε, wie durstige Hunde (vgl. zu
Ag. 1104
). Klytämestra hat den Erinyen Opfer gebracht nach der Ermordung des Agamemnon, um deren Groll abzuwenden.
mvp-comment-62-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-62-2
ἀοίνους:
οἶνος
γὰρ
οὐ
σπέν δεται
Ερινύσιν Schol. Vgl.
Soph. Oed. K. 100
ἀοίνοις. Die Spenden, welche den Erinyen ausgegossen werden (
νηφάλιαι σπονδαὶ Schol. zu Soph. a. O.) bestehen aus reinem Quellwasser oder aus Wasser und Honig, vgl. ebd. 469, 481.
mvp-comment-63-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-63-2
νυκτίσεμνα
δείπνα sollte noch wie
χοὰς ἀοίνους als Apposition zu
πολλά stehen, wird aber von einem
νυκτίeigenen Verbum regiert.
σεμνα dicuntur sacrificia, quae eo ipso, quod nocte fiunt, augustiora sunt et sacrum quasi horrorem incutiunt (Schütz). Vgl. Einl. S. 12.
mvp-comment-64-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-64-2
ὥραν ..
θεῶν: zu einer Zeit, welche ihr mit keiner Gottheit teilt (in der
„Geisterstunde");
ἐν γὰρ τῷ μεσονυκτίῳ μόναις Ερινύσιν ἀπάρχονται Schol. Der Akk. wie
Eur. Bakch. 723
αἳ δὲ τὴν τεταγ μένην ὥραν ἐκίνουν θύρσον ἐς βακχεύματα
. Vgl. zu
Cho. 812
.
mvp-comment-65-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-65-2
λὰξ πατούμενα wie
Cho. 640
.
mvp-comment-66-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-66-2
ἐγκατιλλώψας:
ἐγγελάσας.
Διὰ δὲ τούτων
ερεθίζει
αὐτάς Schol.
mvp-comment-67-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-67-2
ὡς kausal.
περὶ ψυχῆς wie
Hom.
ι 423
πάντας τε δόλους καὶ μῆτιν ὕφαινον ὥς τε περὶ
ψυ χῆς,
Hel. 946
τοὺς δὲ Μενέλεω ποθῶ λόγους ἀκοῦσαι τίνας ἐρεῖ ψυχῆς πέρι, und in Redensarten wie
μάχεσθαι,
θέειν,
τρέχειν περὶ ψυχῆς,
ὁ περὶ τῆς ψυχῆς ἀγών (
Soph. El. 1492
), doch hier mehr in übertragenem Sinne
,,es ist mir blutiger Ernst um die Sache".
φρονήσατε, bringt es euch zum
Bewurstsein.
mvp-comment-68-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-68-2
ὄναρ, im Traume euch erscheinend. Der Dichter giebt damit den Zuschauern die richtige Auffassung des Folgenden an die Hand. Vgl. 131.
mvp-comment-69-1
23
mvp-comment-69-2
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-69-3
Die
παρεπιγραφαί geben den äufseren Vorgang an; sie kommen öfter in Handschriften des Aristophanes, bei Tragikern nur hier vor, wie auch die Art der äufseren Handlung vereinzelt steht.
mvp-comment-70-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-70-2
μύζοιτε: zu
Ag. 1058
.
mvp-comment-71-1
24
mvp-comment-71-2
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-71-3
Er hat eben Freunde, die anderer Art sind als die meinigen.
mvp-comment-72-1
Wecklein 1888, p. 261
mvp-comment-72-2
πάθος, was euch und mir widerfahren ist,
dafs Orestes die Flucht ergriffen hat.
mvp-comment-73-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-73-2
πέπρακται, ist dein Werk, vgl.
Eur. Med. 1064
πάντως πέπρακται ταῦτα κοὐκ ἐκφεύξεται
und dazu
Schol.
:
ἀντὶ τοῦ κέκριται, εἴμαρται, πέπρωται
. Bentley will hier
πέπρωται schreiben nach
Prom. 535
τί γὰρ πέπρωται Ζηνὶ πλὴν ἀεὶ κρατεῖν
. Vgl. 71
κακῶν δ᾽ ἕκατι κἀγένοντο.
mvp-comment-74-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-74-2
συνωμόται:
Ag. 655
.
mvp-comment-75-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-75-2
ἐξεκήραναν, Schol.
παρεί λοντο. Hesych.
ἐξεκήρανεν·
ἐξέ φθειρε.
mvp-comment-76-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-76-2
λαβὲ (wie man dem Hunde
zuruft fals")
φράζου
(,,hab acht") spricht die Chorführerin im Traume.
mvp-comment-77-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-77-2
κύων, ein Jagdhund. Vgl. Aristot. Tiergesch. IV 10
ἐνυπνιάζειν φαίνονται οὐ μόνον ἄνθρωποι,
ἀλλὰ καὶ ἵπποι καὶ κύνες καὶ βόες, Lucret. IV 988 venantumque canes in molli saepe quiete iactant crura tamen subito vocesque repente mittunt et crebro reducunt naribus auras, ut vestigia si teneant inventa ferarum etc.
mvp-comment-78-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-78-2
πῆμα, das Unglück, dafs Orestes entronnen ist.
mvp-comment-79-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-79-2
Meine gerechten Vorwürfe mögen dein Inneres empfindlich berühren.
Hom.
Ε 493
δάκε δὲ φρένας Ἕκτορι
μύθος.
mvp-comment-80-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-80-2
ἀντίκεντρα wie 469. Weiter ausgeführt wird der Vergleich 156 f.
mvp-comment-81-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-81-2
σοῦ:
ἴθι,
τρέχε,
ὅρμα Hesych.
—
Schol.
:
ἐπουρίσασα τῷ ἐφορμήσασα τῷ Ὀρέστη
Über das demonstrative
to
Krüger II § 50, 1, 4
.
mvp-comment-82-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-82-2
ἀτμῷ,
νηδύος πυρί, dem Atem, der wie Feuer aus deinem Leibe kommt.
mvp-comment-83-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-83-2
δευτέροις διώγμασιν: das erste Mal verfolgten sie ihn von Argos nach Delphi. Der Schatten der Klyt. verschwindet wieder in die Tiefe
durch das
ἀναπίεσμα).
mvp-comment-84-1
Wecklein 1888, p. 262
mvp-comment-84-2
Parodos (vgl. zu 1). Die Chorführerin erwacht und weckt die nächste Erinye, welche wieder eine andere anstöfst u. s. f. Dann stellen sie sich zu Halbchören zusammen.
mvp-comment-85-1
Wecklein 1888, p. 263
mvp-comment-85-2
ἀπολακτίσασα ἰδώμεθα dem
σχῆμα
καθ᾿
ὅλον καὶ μέρος entsprechend. Vgl.
Aristoph. Vö. 203
ἀνεγείρας τὴν ἐμὴν ἀηδόνα καλοῦμεν αὐτούς
.
Krüger I § 56, 9, 1
.
τοῦδε φροιμίου, „ob etwas von dem folgenden (
τοῦδε wie
ὕμνον τόνδε δέσμιον 306) Vorspiel wirkungslos ist" (
ματᾷ, Schol.
μάταιον γίνεται). Der folgende Gesang soll als
προοίμιον nur einstweilen eine Ahnung geben, was sie in ihrer Wut leisten können.
mvp-comment-85-3
25
mvp-comment-86-1
Wecklein 1888, p. 263
mvp-comment-86-2
In den zwei ersten Strophenpaaren wechseln, wie sich aus dem Text ergiebt, die Halbchöre (A, B). Im dritten Strophenpaare treten sie zum Gesamtchore zusammen.
- In der Aufregung unterbrechen sich im Anfang die
Halbehöre: A.
ἐπάθομεν,
φίλαι,
ἐπάθομεν πάθος . .
θήρ. B.
ἦ πολλὰ δὴ παθοῦσα καὶ μάτην ἐγώ,
ὕπνῳ κρατηθεῖσ᾽ ἄγραν ὤλεσα u. s. w.
mvp-comment-87-1
Wecklein 1888, p. 263
mvp-comment-87-2
δυσαχές (schwer zu beklagen) nur hier.
mvp-comment-88-1
26
mvp-comment-88-2
Wecklein 1888, p. 263
mvp-comment-88-3
πέπτωκεν, er ist herausgeraten.
mvp-comment-89-1
27
mvp-comment-89-2
Wecklein 1888, p. 263
mvp-comment-89-3
παῖ Διός: über die syllaba anceps am Ende des Dochmius bei einem Vokativ s. Seidler de vers. dochm. p. 85, Christ Metr. § 466. Vgl.
Soph. Ai. 375
σκότος, ἐμὸν φάος, | ἔρεβος κτἑ.
mvp-comment-90-1
Wecklein 1888, p. 263
mvp-comment-90-2
Apollon gehört dem jungen Göttergeschlechte des Zeus an, die Erinyen dem alten des Kronos.
Prom. 156
νέοι γὰρ οἰακονόμοι κρατ τοῦσ᾽ Ὀλύμπου, νεοχμοῖς δὲ δὴ νόμοις Ζεὺς ἀθέτως κρατύνει· τὰ πρὶν δὲ πελώρια νῦν ἀιστοῦ. καθιππάσω
wie 734, 782. Schol.
κατεπολέμησας,
τα 734
κατατρέχεις. Es
bedeutet,, mit Hohn und Übermut überrennen,
niedertreten“, vgl.
λà§ πατεῖν 110.
mvp-comment-91-1
Wecklein 1888, p. 263
mvp-comment-91-2
τοκεύσιν allgemein (von der Mutter).
mvp-comment-92-1
Wecklein 1888, p. 263
mvp-comment-92-2
Cho. 337
τί τῶνδ᾽ εὖ, τί δ᾽ ἄτερ κακῶν
;
Ag. 221
τί τῶνδ᾽ ἄνευ κακῶν
; Eur.
Suppl. 527
τί τούτων οὐ καλῶς ἔχον
;
mvp-comment-93-1
Wecklein 1888, p. 264
mvp-comment-93-2
ὄνειδος
-
ὀνειράτων
gesuch ter Gleichklang.
ἐξ ὀνειράτων
μου λόν, in Träumen mir zugerufen (von den Vorwürfen der Klytämestra). Vgl. Soph. Oed. T. 523
ἀλλ᾽ ἦλθε μὲν δὴ τοῦτο τοὔνειδος.
mvp-comment-94-1
Wecklein 1888, p. 264
mvp-comment-94-2
Der Vorwurf gab mir einen Stich ins Herz wie ihn der Wagenlenker mit dem Treibstachel versetzt, den er, um wuchtiger zu stofsen, in der Mitte fafst. Zu beachten sind die gleichartigen oder ähnlich lautenden Formen in Strophe und Antistrophe:
μεσολαβεῖ φονολιβῆ,
ὑπὸ φρένας ὑπὸ λοβόν περὶ πόδα περὶ κάρα,
πάρεστι πάρεστι,
βαρὺ τὸ περίβαρυ
- βλα συρὸν
ἀρόμενον,
ἔχειν ἔχειν.
mvp-comment-94-3
28
mvp-comment-95-1
29
mvp-comment-95-2
Wecklein 1888, p. 264
mvp-comment-95-3
Zu Mute ist mir als durchschauerten mich entsetzlich, ja über die Mafsen entsetzlich die Hiebe des geifselnden Henkerknechts. Zu dem Anklang
δαΐου δαμίου vgl.
παρακοπὰ παραφορά 330.
τὸ περίβαρυ wie häufig der Artikel bei
δεινός das vorzugsweise Schreckliche, das Schrecklichste bezeichnet.
mvp-comment-96-1
30
mvp-comment-96-2
Wecklein 1888, p. 264
mvp-comment-96-3
Sie bemächtigen sich ganz und gar des Sitzes der Dike, welcher um Fufs, um Haupt von Blutklumpen trieft. Vgl.
Soph. Oed. K. 1380
τοιγὰρ τὸ σὸν θάκημα καὶ τοὺς σους θρόνους κρατοῦσιν (Αραί
) und mit
Δίκας θρόνον 542
βωμὸν
αἴ δεσαι
Δίκας,
Ag. 395
μέγαν Δίκας βωμόν
,
Soph. Ant. 854
ὑψηλὸν ἐς Δίκας βάθρον
,
Solon frg. IV 14
σεμνὰ θέμεθλα Δίκης.
mvp-comment-97-1
Wecklein 1888, p. 264
mvp-comment-97-2
Man kann es ansehen, wie der Erdnabel (40) grauenhafte Blutschuld auf sich genommen hat.
ἔχειν steht konsekutiv zu
ἀρόμενον.
mvp-comment-98-1
31
mvp-comment-98-2
Wecklein 1888, p. 264
mvp-comment-98-3
,Durch Befleckung des Herdes hat er sich (med.
ἐχράνατο) das Seherheiligtum besudelt." Nachdem die Erinyen allgemein von
νεώτεροι θεοί gesprochen, wenden sie sich jetzt direkt gegen Apollon. Mit
αὐτόσσυτος αὐτόκλητος vgl.
αὐτόστονος αὐτοπήμων
Sept. 900
.
mvp-comment-99-1
Wecklein 1888, p. 265
mvp-comment-99-2
παρὰ νόμον θεῶν: gegen diesen Göttercomment verfehlte sich auch Prometheus:
Prom. 29
θεὸς θεῶν γὰρ οὐχ ὑποπτήσσων χόλον βροτοῖσι τιμὰς ὤπασας πέρα δίκης
, 977
τὸν ἐξαμαρτόντ᾽ εἰς θεοὺς ἐφημέροις πορόντα τιμάς. Vgl. auch
Eur. Hipp. 1328
θεοῖσι δ᾽ ὧδ᾽ ἔχει νόμος· οὐδεὶς ἀπαντᾶν βούλεται, προθυμίᾳ τῇ τοῦ θέλον τος, ἀλλ᾽ ἀφιστάμεστ᾽ ἀεί
. Die epische Form
βρότεος kommt sonst nirgends bei den attischen Dichtern vor. wenn
mvp-comment-99-3
32
mvp-comment-100-1
Wecklein 1888, p. 265
mvp-comment-100-2
Μοίρας φθίσας: Apollon das Amt der Erinyen vernichtet, so vernichtet er damit die Satzungen der Mören, durch welche den Erinyen ihr Amt zugeteilt ist. Vgl. 336, 395.
mvp-comment-101-1
Wecklein 1888, p. 265
mvp-comment-101-2
καμοί γε λυπρός
(ἐστι κτέ, und dabei kränkt er mich, ohne doch diesem zu helfen.
tov wie
τῷ 137.
mvp-comment-102-1
Wecklein 1888, p. 265
mvp-comment-102-2
ὑπό ἐλευθεροῦται (Wechsel des Subjekts): vgl. 339,
Suppl. 234
οὐδὲ μὴ 'ν "Αιδου θα νὼν φύγῃ ματαίων αἰτίας πράξας τάδε· κἀκεῖ δικάζει ταμπλακήμαθ', ὡς λόγος, Ζεὺς ἄλλος ἐν καμοῦσιν ὑστάτας δίκας
. Wegen des Präsens
ἐλευθεροῦται
κu
Ag. 131
.
mvp-comment-103-1
Wecklein 1888, p. 265
mvp-comment-103-2
ποτιτρόπαιος,
ἐναγής Schol., schuldbeladen.
μιάστορα,
ἀλά στορα wie
Soph. El. 603
. Es wird ihm aus seiner Schuld (
σίνος wie
Ag. 399
) ein anderer Rächer
anfs Haupt erwachsen.
mvp-comment-104-1
Wecklein 1888, p. 265
mvp-comment-104-2
erstes Epeisodion. Apollon tritt wieder hervor und jagt nachher die Erinyen aus seinem Tempel: der Chor tritt also auf die Bühne heraus und Apollon folgt ihnen. Damit wird die zu 63 erwähnte Maschinerie zurückgedreht.
mvp-comment-105-1
Wecklein 1888, p. 265
mvp-comment-105-2
Schol.
τραγικώτερον ὄφιν εἶπεν τὸ βέλος διὰ τὸν
ιόν (Gift, Pfeil),
πτηνὸν δὲ διὰ τὸ
ἐπτερώσθαι.
Hom.
Π 773
ιοί τε
πτερόεν τες
ἀπὸ νευρῆφι θορόντες.
σηλάτου, weil Apollon
χρυσότοξος (
Pind.
O1. XIV 10
, vgl. Soph. Oed. T.
χρυσ