Futurum hoc, Caesar, ex magna parte sperare et confiteri libet. Tradetur ista animi tui mansuetudo, diffundeturque paulatim per omne imperii corpus, et cuncta in similitudinem tui formabuntur. A capite bona valetudo: inde omnia vegeta sunt atque erecta, aut languore demissa, prout animus eorum viget, aut marcescit. Et erunt cives, erunt 143 socii digni hac bonitate, et in totum orbem vecti mores revertentur. Parcetur ubique manibus tuis. Diutius me morari hic patere: non ut blandiar auribus tuis: nec enim mihi hic mos est. Maluerim veris offendere quam placere adulando. Quid ergo est propter quod bene factis dictisque tuis quam familiarissimum esse te cupio? ut quod nunc natura et impetus est, fiat iudicium. Illud mecum considero multas voces magnas, sed detestabiles, in vitam humanam pervenisse, celebresque vulgo ferri, ut illam: Oderint, dum metuant. Cui graecus versus similis est, qui se mortuo terram misceri ignibus iubet: et alia huius notae. At nescio quomodo ingenia immania et invisa, materia foecundiori expresserunt sensus vehementes et concitatos. Nullam adhuc vocem audivi ex bono lenique animosam. Quid ergo est? ut raro, invitus, et cum magna cunctatione, cum multis dilationibus. Quod prius dixerat dignam esse vocem cui redderetur aureum illud saeculum, ne populi qui sub romano imperio degebant, indigni essent tam bono principe, id futurum promittit: ne putet sua tantum interesse Nero, pietatem colere et mansuetudinem, sed publicis quoque moribus plurimum conferre ac conducere: nempe quod solent homines vitam principis aemulari, inquit Herodianus. Cicero libro tertio de Legibus: Ut enim cupiditatibus principum et vitiis infici solet tota civitas, sic emendari et corrigi continentia. Neque tantum mali est peccare principes, quanquam est magnum hoc per se ipsum malum, quantum illud, quod permulti etiam imitatores principum exsistunt. Quo perniciosius de republica merentur vitiosi principes: quod non solum vitia concipiunt ipsi, sed ea infundunt in civitatem, neque solum obsunt, quod illi ipsi corrumpuntur, sed etiam quod corrumpunt, plusque exemplo quam peccato nocent. Scribit etiam Plato, quales sint in republica principes, tales solere et reliquos esse cives. Id ipsum proverbio graeco significatur: ὁποία ἡ δέσποινα, τοῖαι καὶ θεραπαινίδες. Vita enim principis, ut verissime scribit Plinius, censura est eaque perpetua. Ad hanc dirigimur, ad hanc convertimur: nec tam imperio nobis opus est, quam exemplo. Cui simile est illud Ovidii Fastorum V.:

A capite bona valetudo] Sumptum a medicis, qui quum omnibus membris mutuam inesse sympathiam consentiant, caput tamen praecipuam vitae sedem tradunt: utpote a quo omnes nervi originem trahant: ut non immerito illud dictum sit, caput in homine perinde esse atque radicem in arbore.

Parcetur ubique manibus tuis] Hoc vero in primis curae debet esse principibus, qualem famam ac quale nomen habituri sint ad posteros. Nam ut maxime possint dum vivunt linguas omnium continere, mortui certe linguis non imperant. Imo vero in eos sub quibus minime licet, tum demum avidius effunditur quidquid usquam est conviciorum, quum eorum morte parta libertas. Nullum, inquit Plinius in Panegyrico, est tempus, quo funestorum principum manes a posterorum exsecrationibus conquiescant.

Magnas voces] Quae in speciem magnae sint et animosae, licet re vera indignae magno animo. Nihil est magnum Stoicis, quod non idem sit bonum, et introrsus solidum. Vide Senecam libro I. de Ira.

Oderint, dum metuant] Verba sunt Atrei ex veteri tragoedia, ut dictum est libro I.

Cui graecus versus] Trimeter est iambicus, quem sic latine vertere possis: ab Erasmo relatus inter paroemias, et quem proverbialem fuisse significat. Tranquillus in Nerone, quem refert, quodam in sermone communi versum illum dicente, respondisse, ἐμοῦ ζῶντος. Ad hunc senarium allusit Claudianus Ruffinum faciens sic loquentem: Nec absimilem sententiam laudat ipse Seneca Naturalium quaestionum libro VI.: Egregie inquit, Vagellus meus in illo inclyto carmine: Idem licet dicere, Si cadendum est, cadam orbe concusso. Non quia fas est optare publicam cladem, sed quia ingens mortis solatium est, terram quandoque videre mortalem.

Et alia huius notae] Eiusdem generis, et rationis, ducta translatione a forma publica, qua nummi percutiuntur. Seneca Epistol. libro V.: quum vellet demonstrare facta ac dicta sapientis eiusdem rationis esse, Respondeant, inquit, sibi, et una forma percussa sint. Idque quia, ut ait Paulus Iurisconsultus l. I. ff. de contrahend. empt.: Forma publica qua signantur pecuniae, facit perpetuam aestimationem. Seneca in Medea: Seneca libro XIX. Epistol.: Unicuique nostrum paedagogum dari deum, 145 non quidem ordinarium, sed hunc inferioris notae.

Ut raro, invitus] Hunc locum aliter legi in vetustissimo codice adnotavit Erasmus, non tamen sine mendo, ut ipse arbitratur, et ego quoque existimo. Debet enim esse oratio defectiva, in qua subaudiatur verbum principale: hoc sensu, ut raro, invitus, cum magna cunctatione, cum magnis dilationibus subscribas in poenas et supplicia. Sic enim fiet iudicium, quod nunc est natura et impetus.