Indicta est aliquando a senatu sententia, ut servos a liberis cultus distingueret. Deinde apparuit quantum periculum immineret, si servi nostri numerare nos coepissent. Idem scito metuendum esse, si nulli ignoscitur. Cito apparebit, pars civitatis deterior quanto praegravet. Non minus principi turpia sunt multa supplicia, quam medico multa funera. Remissius imperanti melius paretur. Natura contumax est humanus animus, et in contrarium atque arduum nitens: sequiturque facilius quam. ducatur. Et ut generosi atque nobiles equi melius facili freno reguntur, 128 ita clementiam voluntaria innocentia impetu suo sequitur, et dignam putat civitas, quam servet sibi. Plus itaque hac via proficitur. Crudelitas minime humanum malum est, indignumque tam miti animo. Ferina, ista rabies est, sanguine gaudere ac vulneribus, et abiecto homine, in sylvestre animal transire. Et hic exemplo probat, quam non semper bonis securitatem comparent malorum poenae.

Indicta est] Quemadmodum senatores ab equitibus discernebat latus clavus, et calceus lunatus, et rursum equites a plebe differebant annulo aureo. Sed quo tempore, aut quibus consulibus factum sit hoc senatusconsultum, nusquam me legere memini, nec temere reperiri posse affirmare ausim. Indicere pro denunciare verbum iuris est, ut observavit Servius in V. Aeneidos Vergilii: Propertius libro IV.: Quamvis alibi Servius bellicum esse vocabulum tradat, in illud carmen Vergilii Aeneidos VII.:

Apparuit quantum periculum] Ad id respexit quod proverbio fertur, tot domi hostes esse, quot servos.

Si servi nostri nos numerare] Nemo mirabitur hoc dixisse Senecam, qui animadverterit ad verba Plinii lib. XXXIII.: At nunc cibi quoque, inquit, et potus vindicantur annulo a rapina. Hoc profecere mancipiorum legiones, et in domo turba externa acta. Servorum quoque causa nomenclator adhibendus. Sed aliter apud antiquos. Singuli marcipores, luciporesque, dominorum gentiles, in promiscuo victum habebant. Iuvenalis Satyra III.: Item: Et VII.: Tacitus libro IV.: Iam trepida ob multitudinem familiarum, quae gliscebat immensum, plebe ingenua. Et eiusdem libro III. in literis Tiberii ad senatum: Quid enim primum prohibere, et priscum ad morem recidere aggrediar? Villarumne infinita spatia? familiarum numerum et nationes? Et ne hic longius immoremur, unius hominis familia nos docebit, quam fuerit periculosum civibus a servis suis numerari. Scribit enim Plinius libro XXXI. in hunc modum: Claudius 129 Isidorus testamento dixit: quamvis multa civili bello amisisset, relinquere tamen servorum quatuor millia, iuga boum tria millia sexcenta, reliqui pecoris ducenta quinquaginta millia. Hinc collige quantos servorum greges possederint illi gurgites, Crassi, Pompeii, Luculli, quum iste nec celeberrimus nomine divitiarum, et bellorum cladibus exhaustus, quatuor millia servorum reliquerit. Haec eo libentius commemoravi, quod passim occurrant in autoribus serviles tumultus, qui ne ipsi quidem Capitolio interdum pepercerunt.

Remissius imperanti] inquit Seneca in Thebaide.

In contrarium atque arduum] ait Ovidius. Et Augustinus in libro de spiritu et litera: Ea quae concupiscimus, nescio quomodo ardentius expetuntur, si vetantur.

Abiecto homine, in sylvestre] Hac loquutione solemus uti, quum volumus designare facinus homine indignum, et in quo se hominem non gesserit qui perpetravit. Quid enim interest, inquit Cicero, utrum ex homine convertat se quis in beluam, an in figura hominis immanitatem gerat beluae? Quintilianus in Pasto cadavere: Si quis adeo hominem exuit, ut ibi poenam quaerat ubi sensus doloris non est, nempe cadavera feris obiiciet.