Quod ergo officium eius est? Quod bonorum parentum, qui obiurgare liberos nonnunquam blande, nonnunquam minaciter solent, aliquando admonere etiam verberibus. Numquid aliquis sanus filium a prima offensa exhaeredat? Nisi magnae et multae iniuriae patientiam evicerint, nisi plus est quod timet, quam quod damna non accedit ad decretorium stylum. Multa ante tentat, quibus dubiam indolem et peiore loco iam positam, revocet: simul deplorata est, ultima experitur. Nemo ad supplicia exigenda pervenit, nisi qui remedia consumpsit. Hoc quod parenti, etiam principi faciendum est, quem appellavimus patrem patriae, non adulatione vana adducti. Caetera enim cognomina honori data sunt. Magnos et felices et augustos diximus, et ambitiosae maiestati quidquid potuimus titulorum congessimus, illis hoc tribuentes. Patrem quidem patriae appellavimus, ut sciret datam sibi potestatem patriam, 96 quae est temperatissima, liberis consulens, suaque post illos reponens. Tarde sibi pater membra sua abscindat: etiam quum absciderit, reponere cupiat, et in abscindendo gemat, cunctatus multum diuque. Prope enim est ut libenter damnet, qui cito. Prope ut inique puniat, qui nimis. Erixonem equitem romanum, memoria nostra, quia filium swum flagellis ceciderat, populus in foro graphiis confodit. Vix illum Augusti Caesaris autoritas infestis tam patrum quam filiorum manibus eripuit. Post longam illam contentionem, qua tyrannum et regem inter se componebat, nunc optimum documentum dat principi, quo et modum clementiae discat, et poenarum irrogandarum temperaturam. Pendet autem haec interrogatio ab ea, quae contentionem praecessit: Num reges quoque occidere solerent? Responderat regem quoque occidere, sed quum publica utilitas persuaderet. Sed quum id etiam non satis apertum esset, nunc exemplo prosequitur. Pater enim filium blande primum admonet. Si verba non prosunt, comminatur. Si nihil minis proficit, tum demum addit verbera. Sic princeps, qui pater est patriae, cives suos filios reputet, hortetur primum et verbis, et edictis, antequam deveniat ad nas. In hanc sententiam apud Xenophontem Chry- santas loquitur lib. VIII. τῆς Παιδείας: Ego saepenumero cogitavi bonum principem nihil differre a bono patre, etc. Plinius in Panegyrico Traiani: Quod quidem nomen qua benignitate, qua indulgentia exerces? Ut cum civibus tuis quasi cum liberis parens vivis.

Numquid aliquis] Quatuordecim causae in Iure scribuntur, quas pater in filii exhaeredationem allegare potest. Auth. Ut quum de appellatione cognoscitur. Collat. VIII. §. Aliud quoque capit. Ius etiam abdicationis, quam Fabius ultimum patriae potestatis fulmen appellat, abrogatum est per constitutionem Iustiniani, quae est tit. de patria potestate, l. abdicatio.

Iniuriae patientiam evicerint] Non sic prima offensa irritetur pater, ut filium exhaeredet. Multa praetermittat, ad multa conniveat donec eo emerserint vitia, ut iam tolerari non possint. Hac loquutione usus est etiam Ovidius Elegia II.: Et Mamertinus in Panegyrico Iuliani: Quae omnia obstinatam et immobilem principis 97 tandem vicere patientiam.

Nisi plus est quod timet] Aut ad illud Platonis respicit, neminem prudentem ideo punire, quia peccatum est, sed ne in posterum peccetur: aut simpliciter dicit, patrem timere plus quam damnat, qui non credit se tutum, filio iisdem secum parietibus incluso, qui parricidium cogitaverit, aut simile aliquod facinus.

Non accedit ad decretorium stylum] Per decretorium stylum asperam significat censuram, et quam pater gravissimam in filium habet. Nam et stylus quum metaphorice accipitur, id per se significat: et decretum Latinis dicitur, quod Graecis ἀρεστὸν, hoc est stata constitutaque sententia: unde decretorium, quod illis κριτικόν. Qua ratione Canicula sidus uvis decretorium Plinio, et dies florentibus oleis decretorius, quo Aquila oritur. De stylo Cicero in oratione pro Cluentio: Ne censorium stylum, cuius mucronem multis remediis maiores nostri retuderunt, aeque posthac atque dictatorium gladium pertimescamus. Latinus Pacatus in Panegyrico Theodosii: Sic quum inmitis tyranni stylus timeretur et gladius, transierat in vota paupertas. Et in l. si quis C. de bonis proscriptorum, seu damnatorum: Si quis intra provinciam pro qualitate delicti stylum proscriptionis incurrerit, per ordinarii officii sollicitudinem etc. Deducta hinc metaphora, quod sententiae antiquitus stylo scriberentur in ceratis tabulis.

Multa ante tentat quibus dubiam etc.] Donec spes est levibus remediis posse revocari ad bonam frugem, nihil admovet asperum, nec desinit antequam de sanitate desperatum est. desperatione usurpatur.

Ultima experitur] Haec loquutio proprie in Curtius lib. V.: Madathes erat huius regionis praefectus, haud sane multorum temporum homo, quippe ultima pro fide experiri decreverat. Salustius in Catilina: Postquam dies comitiorum venit, et Catilinae neque petitio, neque insidiae quas consuli fecerat, prospere cesserunt, constituit bellum facere, et extrema omnia experiri.

Hoc quod parenti, etiam principi] Nunc exemplum argumento subiecto accommodat.

Quem appellavimus patrem patriae] Omnes fere Caesares patres patriae a senatu consalutabantur, ut paene solenne hoc fuerit imperatorum cognomen, ex quo Iulio delatum fuerat: et Tacitus promiscuum hoc cognomentum libro XI. appellet. Vide Tranquillum. Habuit hoc nomen originem a Cicerone, qui post suppressam Catilinae coniurationem pater patriae est appellatus, ut testatur Appianus libro secundo. Et alibi loquens de Caesare dictatore: Appellatus est pater patriae; quod cognomen primus Cicero meruit. Iuvenalis Satyra VIII.: Plinius libro VII.: Salve primus omnium parens patriae appellate. Plutarchus in eius vita Catonem fuisse autorem huius cognominis tradit: quod an verum sit, in medium relinquo. subiiciam tamen ipsius Plutarchi verba, et Ciceronis locum, quo facilius possint aestimare lectores. Nonnihil, inquit, Ciceroni ac universae reipublicae Cato conduxit: qui tribunatus viribus fultus, aequa licet potestatis licentia, ampliori tamen dignitate institit. Facile enim cuncta solvit, et Ciceronis consulatum adeo pro rostris extulit, ut Ciceronem honoribus omnium maximis dignatus sit, illum patrem patriae appellans: quod cognomen primum ex Catonis oratione Ciceroni inditum, ad caeteros emanasse existimatur. Cicero ipse in oratione pro Sextio sic loquitur: Quid fuit illud, quod summus artifex flens et recenti laetitia, et moesto dolore, ac desiderio mei, egit aperte multo gravioribus verbis meum causam, quam egomet de me agere potuissem? Summi enim poetae ingenium non solum arte sua, sed etiam dolore exprimebat. Tum illa quanto cum gemitu acta sunt? O pater! Me me ille absentem ut patrem deplorandum putarat, quem Q. Catulus, quem multi alii saepe in senatu patrem patriae nominarant. Quanto cum fletu, quum patrem pulsum, patriam afflictam deploraret, domum incensam, eversamque? Sic egit, ut demonstrata pristina fortuna, fletum etiam inimicis atque invidis excitaret. Nominatim sum appellatus, in Bruto. Hic nominatim Q. Catulum memorat, nulla mentio Catonis: et in senatu, non in concione appellatum se praedicat. Sane qui adeo iactat histriones, non fuit praetermissurus Catonem, alioqui rerum suarum laudator magnificus. Similia quaedum videre est apud Plutarchum, quae hominis autoritate magis quam historiae veritate fulciantur, ut quum scribit Ciceronem se usque adeo adulescenti Octavio subiecisse, ut eum aliquando patrem appellaverit: et continuo subiicit: Ex quo stomachans Brutus in Epistolis ad Atticum Ciceronem increpat, quod Antonii metu Caesari blandiens non libertati studere, sed domesticum sibi dominum facere videretur. At vero longe aliud sonant verba Bruti in epistola ad Atticum. Appellet, inquit, ergo patrem licet Octavius Ciceronem, referat omnia, laudet, gratias agat, tamen illud apparebit, verba rebus esse contraria. Eiusdem rationis est, quod affirmat Ciceronem quum senatus sibi triumphum ex provincia redeunti decerneret, respondisse, sibi gratius foro triumphum Caesaris sequi. Apparet autem ex verbis Ciceronis, ipsum et cupide 99 appetisse, et oblatum non respuisse, sed distulisse suam spem, quo maiori apparatu triumpharet, rebus urbanis compositis et sedata seditione. Nec ante voluntatem abiecit, quam transfugit ad Pompeium: quippe de sumptibus magnopere sollicitus, et ornatus lictoribus laureatis. Nolim mihi credatur: audi ipsum Ciceronem. Primum libro VI. Epistolarum deliberat cum Attico: Videris, inquit, quid nobis de triumpho cogitandum putes: ad quem amici me vocant. Ego, nisi Bibulus, qui dum unus hospes in Syria fuit, pedem porta non plus extulit, quam domo sua, admiraretur, de triumpho aequo animo essem, nunc vero αἰσχρὸν σιωπᾷν. Libro VII.: Tu autem de nostro statu cogitabis, primum quo artificio tueamur benevolentiam Caesaris, deinde de ipso triumpho, quem video, nisi reipublicae tempora impedient, εὐπόριστον. Item: Scripsi ad Terentiam, scripsi etiam ad ipsum me, quidquid posset nummorum ad apparatum sperati triumphi ad me redacturum. Item: De triumpho autem nulla me cupiditas unquam tenuit ante Bibuli impudentissimas literas: quas amplissime supplicatio consequuta est: a quo si ea gesta sunt, quae scripsit, gauderem, et honori faverem. Nunc illum, qui pedem porta, quoad hostis eis Euphratem fuit, non extulerit, honore augeri: me in cuius exercitu spem illius exercitus habuit, idem non assequi, dedecus est nostrum: nostrum inquam, te coniungens. Itaque omnia experiar, et, ut spero, assequar. Perpendat nunc secum lector, num haec, et his similia, quae in eius epistolis sparsim leguntur, sint triumphum abnuen- tis. Redeamus ad Senecam. Dicit igitur nomen patris patriae non esse impositum Caesaribus ab assentatoribus, sed ut populus ostenderet nihil plus in se licere principibus, quam parentibus in liberos.

Magnos et felices et augustos] Augusti cognomen quasi haereditarium ab Octavio ad posteros imperatores derivatum est. Tranquillus in eius vita: Postea C. Caesaris, deinde Augusti nomen assumpsit, alterum testamento maioris avunculi, alterum Numatii Planci sententia, quum quibusdam censentibus Romulum appellari oportere, quasi et ipsum conditorem urbis, praevaluisset, ut Augustus potius vocaretur, etc. Verbi etymon pete ex Ovidio, primo Fastorum, et Servio in IV. comment. Georgicon. Felicis nomen, quod legerim, primus sibi adscripsit L. Sylla, publicis miseriis quaesitum. Hinc illud probrose iactatum:

Prope est ut libenter damnet, qui cito] Si enim in iudicando criminosa est celeritas, atque ut ait Iuvenalis Satyra VI.: 100 qui cito damnat, libenter damnat. Celebratur apophthegma Alexandri, dignum longe alio rege, quam se postea praestiterit: qui a matre rogatus, ut hominis innocentis mortem sibi concederet, aliam, inquit, posce mercedem. Hominis enim vita nullo beneficio pensatur.

Erixonem] Historia adeo non vulgo cognita est, ut alia exemplaria Trixonem habeant, alia Buxonem.

Flagellis ceciderat] Tametsi enim patria potestas magna erat apud Romanos, hoc tamen putabatur libertati contrarium, liberum adulescentem affici servilibus opprobriis. Erat autem servile, flagellis caedi: quod respexit Seneca in ludo Claudii, quum inquit: Apparuit subito C. Caesar, et petere illum in servitutem coepit: producit testes, qui illum viderent ab illo flagris, ferulis, colaphis vapulantem. Adiudicatur C. Caesari. Et in Iure: quibus ex causis liberi fustibus, servi flagellis caeduntur. Ideo servi flagriones peculiariter vocabantur.

Graphiis confodit] Graphium stylus est ferreus peracutus, quo in pugillaribus scribitur. Ovidius in Amoribus: Tranquillus in Caligula: Subornavit qui curiam ingredientem, hostem publicum appellantes invaderent, graphiisque confossum reliquis traderent. Dicitur ἀπὸ τοῦ γράφειν.

Tam patrum quam filiorum manibus] Patrum quidem, quia sua crudelitate invisos filiis parentes reddiderat: filiorum, quia exemplum prodiderat, quo parentes in filios crudeliter saevirent. Simile est illud Livii, quantum ad filios pertinet: Tito Manlio venienti seniores tantum isse obviam constat, iuventutem et tunc, et omni vita deinde, aversatam eum, exsecratamque.