Search the Perseus Catalog for:

← Previous Next →

C. PLINI SECUNDI

NATURALIS HISTORIAE

LIBRI XXXI-XXVII

C. PLINI SECUNDI

NATURALIS HISTORIAE

LIBER XXXI

1 ¹ 1 Aquatilium secuntur in medicina beneficia, opifice² natura ne in illis quidem cessante et per undas fluctusque³ ac reciprocos aestus amniumque rapidos cursus inprobas exercente⁴ vires⁵, nusquam potentia⁶ maiore, si verum fateri volumus, quippe hoc elementum ceteris omnibus imperat. 2 terras devorant aquae⁷, flammas necant, scandunt ⁸ in sublime et caelum quoque sibi vindicant ac nubium obtentu⁹ vitalem spiritum strangulant, quae causa fulmina elidit¹⁰, ipso¹¹ secum discordante mundo. quid esse mirabilius potest aquis¹² in¹³ caelo stantibus? at illae¹⁴, ceu parum sit in tantam pervenire altitudinem, rapiunt eo secum¹⁵ piscium examina¹⁶, saepe etiam¹⁷ lapides, subeuntque¹⁸ portantes aliena pondera¹⁹. 3 ²⁰eaedem²¹ cadentes omnium²² terra²³ enascentium²⁴ causa fiunt, prorsus mirabili natura, si quis velit reputare²⁵, ut²⁶ fruges gignantur, arbores fruticesque vivant²⁷, in caelum migrare aquas animamque etiam herbis vitalem inde deferre, iusta confessione²⁸, omnes terrae quoque vires aquarum esse beneficii²⁹. quapropter ante omnia ipsarum potentiae³⁰ exempla ponemus. cunctas enim enu merare quis³¹ mortalium queat?

4 2 Emicant benigne passimque in plurimis³² terris alibi³³ frigidae³⁴, alibi³⁵ calidae, alibi iunctae³⁶, sicut in³⁷ Tarbellis³⁸ Aquitanica³⁹ gente et in⁴⁰ Pyrenaeis⁴¹ montibus⁴² tenui intervallo discernente⁴³, alibi⁴⁴ tepidae, egelidae, atque⁴⁵ auxilia morborum profitentes⁴⁶ et e cunctis animalibus⁴⁷ hominum tantum causa erumpentes⁴⁸ augent numerum deorum nominibus variis⁴⁹ urbesque condunt, sicut Puteolos in Campania, Statiellas⁵⁰ in Liguria, Sextias⁵¹ in Narbonensi⁵² provincia⁵³. nusquam tamen largius quam in Baiano⁵⁴ sinu nec pluribus auxiliandi generibus : aliae sulpuris v i⁵⁵, 5 ⁵⁶aliae⁵⁷ aluminis⁵⁸, aliae salis⁵⁹, aliae nitri, aliae bituminis, nonnul etiam acida⁶⁰ salsave mixtura , vapore ipso⁶¹ aliquae prosunt, tantaque⁶² est vis, ut balneas calefaciant ac frigidam etiam in soliis⁶³ fervere cogant. quae in Baiano⁶⁴ Posidianae⁶⁵ vocantur, nominee accepto a Claudii Caesaris liberto, obsonia quoque per cocunt. vaporant⁶⁶ et in mari ipso quae Licinii Crassi fuere⁶⁷, mediosque⁶⁸ inter fluctus existit aliquid valetudini salutare.

6 ⁶⁹ 3 lam generatim⁷⁰ nervis prosunt pedibusve aut coxendicibus, aliae luxatis⁷¹ fractisve, inaniunt alvos, sanant vulnera, capiti, auribus⁷² privatim medentur, oculis vero Ciceronianae. dignu m⁷³ memoratu, villa est ab Averno lacu Puteolos tendentibus inposita litori, celebrata ⁷⁴ porticu ac nemore, quam vocabat⁷⁵ M⁷⁶. Cicero Academiam ab exemplo Athenarum, ibi compositis voluminibus eiusdem⁷⁷ nominis⁷⁸, in qua⁷⁹ et monumenta sibi instauraverat, ceu vero non⁸⁰ et in⁸¹ toto⁸² terrarum orbe fecisset⁸³. 7 huius in parte prima exiguo⁸⁴ post obitum⁸⁵ ipsius Antistio Vetere possidente eruperunt fontes calidi⁸⁶ perquam ⁸⁷ salubres oculis, celebrati carmine Laureae Tulli, qui fuit e libertis eius, ut protinus noscatur etiam ministeriorum⁸⁸ haustus⁸⁹ ex illa maiestate ingenii⁹⁰. ponam enim ipsum carmen, ut⁹¹ ubique et⁹² non ibi tantum⁹³ legi queat:⁹⁴

Quo⁹⁵ tua, 8 ⁹⁶ Romanae⁹⁷ vindex clarissime⁹⁸ linguae,

silva⁹⁹ loco melius surgere iussa viret¹⁰⁰

atque Academiae celebratam nomine villam

nunc reparat cultu¹⁰¹ sub potiore Vetus,

hoc¹⁰² etiam apparent lymphae non ante repertae¹⁰³,

languida quae infuso lumina rore levant¹⁰⁴.

nimirum locus ipse sui Ciceronis honori

hoc dedit, hac fontes cum patefecit ope,

ut, quoniam totum legitur sine fine per orbem,

sint plures oculis quae medeantur aquae.

4 In eadem Campaniae regione Sinuessanae aquae sterilitatem¹⁰⁵ feminarum et virorum insaniam¹⁰⁶ abolere produntur , 9 ¹⁰⁷ 5 in Aenaria¹⁰⁸ insula calculosis mederi et quae vocatur Acidula ab Teano Sidicino¹⁰⁹ III p.—haec¹¹⁰ frigida —, item in Stabiano quae Dimidia vocatur et in Venafrano¹¹¹ ex fonte Acidulo¹¹². idem contingit¹¹³ in Velino lacu potantibus, item¹¹⁴ in Syriae fonte iuxta Taurum montem auctor est M. Varro et in Phrygiae¹¹⁵ Gallo flumine Callimachus. sed ibi in potando¹¹⁶ necessaries modus, ne¹¹⁷ lymphatos agat, quod in¹¹⁸ Aethiopia accidere iis¹¹⁹, qui e¹²⁰ fonte Rubro biberint, Ctesias¹²¹ scribit. 10 ¹²² 6 iuxta Romam Albulae aquae volneribus medentur, egelidae hae¹²³, sed Cutiliae¹²⁴ in Sabinis gelidissimae¹²⁵ suctu quodam¹²⁶ corpora invadunt , ut prope morsus videri possit, aptissimae stomacho , nervis, universo corpori. 7 Thespiarum¹²⁷ fons conceptus mulieribus repraesentat, item in Arcadia flumen Elatum¹²⁸, custodit autem¹²⁹ Linus¹³⁰ fons in eadem¹³¹ Arcadia abortusque fieri non patitur. e diverso in Pyrr ha¹³² flumen¹³³, quod Aphrodisium¹³⁴ vocatur, steriles facit. 11 ¹³⁵ 8 Lacu¹³⁶ A lphio¹³⁷ vitiligines tolli¹³⁸ Varro auctor est Titiumque¹³⁹ praetura functum marmorei signi faciem habuisse propter id vitium¹⁴⁰. Cydnus Ciliciae amnis podagricis medetur, sicut apparet epistula¹⁴¹ Cassi Parmensis ad M. Antonium. contra aquarum culpa in Troezene omnium pedes vitia sentiunt. 12 ¹⁴²Tungri civitas Galliae fontem habet insignem plurimis bullis stillantem¹⁴³, ferruginei¹⁴⁴ saporis, quod ipsum non nisi in fine potus intellegitur. purgat hic corpora, tertianas febres¹⁴⁵ discutit, calculorum¹⁴⁶ vitia¹⁴⁷. eadem aqua igne admoto ¹⁴⁸ turbida fit ac postremo¹⁴⁹ rubescit. Leucogaei fontes inter Puteolos¹⁵⁰ et Neapolim oculis et vulneribus medentur. Cicero in admirandis posuit Reatinis tantum paludibus ungulas iumentorum indurari.

13 ¹⁵¹ 9 Eudicus in Hestiaeotide¹⁵² fontes duos tradit esse, Ceronam¹⁵³, ex quo bibentes oves nigras fieri, Nelea¹⁵⁴, ex quo albas, ex utroque varias, Theophrastus Thuriis¹⁵⁵ Crathim¹⁵⁶ candorem facere, Sybarim nigritiam bubus¹⁵⁷ ac pecori, 14 ¹⁵⁸ 10 quin et homines sentire differentiam eam; nam qui e Sybari bibant, nigriores esse durioresque et crispo capillo, qui e Crathi¹⁵⁹ candidos m ollioresque¹⁶⁰ ac porrecta ¹⁶¹ coma. item in Macedonia qui velint¹⁶² sibi candida nasci, ad Haliacmonem¹⁶³ ducere¹⁶⁴, qui nigra aut fusca, ad Axium. idem omnia fusca nasci quibusdam¹⁶⁵ in locis dicit et fruges quoque, sicut in Messapis, at¹⁶⁶ in Lusis Arcadiae quodam fonte mures terrestres¹⁶⁷ vivere¹⁶⁸ et conversari. Erythris Aleos¹⁶⁹ amnis pilos gignit in corporibus.

15 ¹⁷⁰ 11 In Boeotia ad Trophonium deum iuxta flumen Hercynnum¹⁷¹ e duobus fontibus alter¹⁷² memoriam, alter oblivionem adfert, inde nominibus inventis. 12 in Cilicia apud oppidum Cescum¹⁷³ rivus fluit Nuus¹⁷⁴, ex quo bibentium subtiliores sensus fieri M¹⁷⁵. Varro tradit, at in Cea insula fontem esse, quo¹⁷⁶ hebetes fiant, Zamae in Africa, ex quo¹⁷⁷ canorae voces. 16 ¹⁷⁸— 13 Vinum taedio¹⁷⁹ venire iis¹⁸⁰, qui ex Clitorio lacu biberint, a it¹⁸¹ Eudoxus, set¹⁸² Theopompus¹⁸³ inebriari fontibus iis¹⁸⁴, quos diximus, Mucianus Andri¹⁸⁵ e¹⁸⁶ fonte Liberi patris statis¹⁸⁷ diebus septenis eius dei¹⁸⁸ vinum fluere, si auferatur e conspectu templi, sapore in aquam¹⁸⁹ transeunte, 17 ¹⁹⁰ 14 Polyclitus¹⁹¹ Lip ari¹⁹² iuxta Solos Ciliciae¹⁹³ ungui¹⁹⁴, Theophrastus¹⁹⁵ hoc¹⁹⁶ idem in Aethiopia eiusdem nominis fonte¹⁹⁷, Lycos in I ndis Ora tis¹⁹⁸ fontem¹⁹⁹ esse, cuius aqua lucernae luceant²⁰⁰; idem Ecbatanis traditur. Theopompus in Scotusaeis²⁰¹ lacum esse dicit, qui volneribus mede atur²⁰², 18 ²⁰³ 15 Iuba in Trogodytis lacum Insanum mal e- fica vi²⁰⁴ appellatum ter die fieri amarum salsumque ac deinde dulcem totiensque et²⁰⁵ noct e²⁰⁶, scatentem albis serpentibus vicenum cubitorum; idem in Arabia fontem exilire tanta vi, ut nullum²⁰⁷ non pondus inpactum respuat; 19 ²⁰⁸ 16 Theophrastus Marsyae fontem in Phrygia ad Celaenarum oppidum saxa egerere²⁰⁹. non procul²¹⁰ ab eo duo sunt fontes Cl aeon²¹¹ et Gelon²¹² ab effectu Graecorum nominum²¹³ dicti²¹⁴. Cyzici fons Cupidinis vocatur, ex quo potantes amorem deponere Mucianus credit.

20 ²¹⁵ 17 C ranone²¹⁶ est fons calidus citra summum fervorem, qui vino²¹⁷ addito²¹⁸ triduo calorem potionis custodit in vasis. sunt et Mattiaci²¹⁹ in Germania fontes calidi²²⁰ trans Rhenum²²¹, quorum haustus²²² triduo fervet, circa margines vero pumicem faciunt²²³ aquae.

21 ²²⁴ 18 Quod si quis fide carere ex his²²⁵ aliqua arbitratur ²²⁶, discat²²⁷ in nulla parte naturae maiora²²⁸ esse miracula, quamquam inter initia²²⁹ operis abunde multa rettulimus. Ctesias tradit Si lan²³⁰ vocari stagnum in Indis, in quo²³¹ nihil innatet, omnia mergantur; Caelius apud nos in Averno²³² etiam²³³ folia subsidere, Varro aves, quae advolaverint , emori. 22 ²³⁴ contra in Africae lacu Apuscidamo²³⁵ omnia fluitant, nihil mergitur, item in Siciliae²³⁶ fonte Phinthia²³⁷, ut Apion tradit, et in Medorum²³⁸ lacu puteoque²³⁹ Saturni. item fluvi i²⁴⁰ fons Limyrae²⁴¹ transire solet in loca vicina portendens aliquid; mirum qu oque²⁴² quod²⁴³ cum piscibus transit. responsa ab his petunt incolae cibo, quem rapiunt adnuentes , si vero eventum negent, caudis²⁴⁴ abigunt. 23 ²⁴⁵ amnis²⁴⁶ Alcas²⁴⁷ in Bithynia Brya zum²⁴⁸ adluit²⁴⁹—hoc est e t²⁵⁰ templo et deo²⁵¹ nomen—, cuius gurgitem²⁵² periuri negantur²⁵³ pati²⁵⁴ velut flammam urentem²⁵⁵. et²⁵⁶ in Cantabria fontes Tamarici²⁵⁷ in auguriis habentur. tres sunt octonis pedibus distantes, in unum alveum coeunt vasto amne. 24 ²⁵⁸ singuli²⁵⁹ siccantur²⁶⁰ duodenis ²⁶¹ diebus²⁶², aliquando vicenis²⁶³, citra suspicionem ullam aquae, cum sit vicinus²⁶⁴ illis²⁶⁵ fons sine intermissione largus. dirum²⁶⁶ est non profluere eos aspicere volentibus²⁶⁷, sicut proxime Larcio Licinio legato p ro praet or e²⁶⁸ post septem dies accidit²⁶⁹. in Iudaea rivus sabbatis omnibus siccatur.

25 ²⁷⁰ 19 E diverso miracula alia dira. Ctesias in Armenia ²⁷¹ fontem esse scribit, ex quo nigros²⁷² pisces ilico mortem adferre in cibis. quod²⁷³ et circa Danuvii exortum audivi, done veniatur ad fontem alveo adpositum, ubi finitur id genus piscium, ideoque²⁷⁴ ibi caput amnis eius intellegit fama. hoc idem et in Lydia in stagno Nympharum tradunt. 26 ²⁷⁵ in A rca dia²⁷⁶ ad Pheneum²⁷⁷ aqua profluit e²⁷⁸ saxis Styx appellata²⁷⁹, quae²⁸⁰ ilico necat, ut diximus, sed ²⁸¹ esse pisces parvos in ea tradit Theophrastus, letales²⁸² et ipsos, quod non in alio genere mortiferorum fontium. 27 ²⁸³necare²⁸⁴ aquas²⁸⁵ Theopompus et in Thracia²⁸⁶ apud Cichros²⁸⁷ dicit, Lycos²⁸⁸ in Leontinis tertio die²⁸⁹ quam quis²⁹⁰ biberit, Varro ad Soracten²⁹¹ in fonte, cuius sit latitudo quattuor pedum; sole oriente eum exundare ferventi similem; aves, quae²⁹² degustaverint²⁹³, iuxta mortuas iacere. namque et haec insidiosa condicio est, quod quaedam etiam blandiuntur aspectu, ut ad Nonacrim Arcadiae, omnino²⁹⁴ nulla²⁹⁵ deterrent qualitate. hanc putant nimio frigore esse noxiam, utpote cum profluens ipsa²⁹⁶ lapidescat. 28 ²⁹⁷ aliter circa Thessalica Tempe, quoniam virus omnibus terrori est, traduntque aëna²⁹⁸ etiam ac ferrum erodi illa aqua²⁹⁹. profluit, ut indicavimus³⁰⁰,³⁰¹ brevi spatio, mirumque, siliqua silvestris amplecti radicibus fontem eum dicitur, semper³⁰² florens purpura ³⁰³. et quaedam sui generis herba in labris fontis viret. in Macedonia non procul Euripidis³⁰⁴ poetae sepulchro duo rivi confluunt, alter saluberrimi potus, alter mortiferi.

29 ³⁰⁵ 20 In Perperenis fons est, quamcumque³⁰⁶ rigat, lapideam ³⁰⁷ faciens³⁰⁸ terram, item calidae aquae in Euboeae³⁰⁹ Aedepso³¹⁰. nam quae³¹¹ adit³¹² rivus saxa in altitudinem³¹³ crescunt . in Eurymenis deiectae coronae in fontem lapideae³¹⁴ fiunt³¹⁵. in Colossis flumen est, quo³¹⁶ lateres coniecti lapidei³¹⁷ extrahuntur. in Scyretico³¹⁸ metallo arbores, quaecumque³¹⁹ flumine adluuntur, saxeae³²⁰ fiunt cum ramis. 30 ³²¹ destillantes quoque guttae³²² lapide³²³ durescunt in antris, co nchatis³²⁴ ideo³²⁵, nam³²⁶ Mi ezae³²⁷ in Macedonia etiam pendentes in ipsis camaris , at in Cor ycio³²⁸ cum cecidere, in quibusdam speluncis utroque modo columnasque faciunt, ut in Phausia³²⁹ Cherrhonesi adversae³³⁰ Rhodo³³¹ in antro magno, etiam discolori aspectu. et hactenus contenti simus exemplis.

31 ³³² 21 Quaeritur inter medicos, cuius generis aquae sint utilissimae. stagnantes³³³ pigrasque merito damnant³³⁴, utiliores quae profluunt³³⁵ existimantes³³⁶, cursu enim percussuque ipso extenuari atque proficere; eoque miror cisternarum³³⁷ ab aliquis maxime probari. sed hi rationem adferunt, quoniam levissima³³⁸ sit imbrium³³⁹, ut³⁴⁰ quae subire potuerit ac pendere in aëre. 32 ideo et nives praeferunt³⁴¹ nivibusque³⁴² etiam glaciem, velut ad infinitum³⁴³ coacta³⁴⁴ subtilitate ; leviora enim haec esse et glaciem multo leviorem³⁴⁵ aqua³⁴⁶. horum sententiam refelli interest vitae³⁴⁷. in primis enim levitas illa deprehendi³⁴⁸ aliter³⁴⁹ quam sensu³⁵⁰ vix potest, nullo paene³⁵¹ momento ponderis aquis inter se distantibus³⁵². nec levitatis in pluvia aqua argumentum est subisse eam in caelum, cum etiam lapides³⁵³ subire³⁵⁴ appareat cadensque inficiatur halitu terrae, quo fit ut pluviae aquae sordium plurimum³⁵⁵ inesse sentiatur citissimeque ideo calefiat aqua³⁵⁶ pluvia. 33 ³⁵⁷ nivem quidem glaciemque subtilissimum elementi³⁵⁸ eius videri miror adposito³⁵⁹ grandinum argumento, e quibus pestilentissimum potum esse convenit. nec vero pauci inter ipsos³⁶⁰ e contrario ex gelu³⁶¹ ac nivibus insaluberrimos³⁶² potus praedicant, quoniam exactum sit inde quod tenuissimum fuerit. minui certe liquorem omnem congelatione³⁶³ deprehenditur et rore nimio scabiem fieri, pruina uredinem ³⁶⁴, cognatis et nivis³⁶⁵ causis. 34 ³⁶⁶ pluvias quidem aquas celerrime putrescere convenit minimeque durare in navigatione . Epigenes autem aquam, quae septies putrefacta purgata sit, ait³⁶⁷ amplius non putrescere. nam cisternas etiam medici confitentur inutiles alvo duritia³⁶⁸ faucibusque, etiam limi non aliis inesse plus³⁶⁹ aut animalium, quae faciunt ³⁷⁰³⁷¹ taedium. 35 ³⁷² item³⁷³ confitendum³⁷⁴ habent³⁷⁵ nec statim amnium utilissimas esse, sicuti nec torrentium ullius³⁷⁶, lacusque plurimos salubres³⁷⁷. quaenam³⁷⁸ igitur et cuius³⁷⁹ generis aptissimae? aliae alibi. Parthorum³⁸⁰ reges ex Choaspe³⁸¹ et³⁸² Eulaeo³⁸³ tantum bibunt; eae³⁸⁴ quamvis in longinqua comitantur illos. sed³⁸⁵ horum placere³⁸⁶, non quia sint amnes, apparet³⁸⁷, quoniam neque³⁸⁸ e³⁸⁹ Tigri neque Euphrate neque³⁹⁰ e multis aliis bibunt.

36 ³⁹¹ 22 Limus aquarum vitium est. si tamen idem amnis anguillis scateat, salubritatis indicium habetur, sicuti frigoris taenias³⁹² in fonte³⁹³ gigni. ante omnia autem damnantur amarae et quae sorbentem³⁹⁴ statim implent³⁹⁵, quod evenit Troezene. nam nitrosas atque salmacidas³⁹⁶ in desertis Rubrum mare petentes addita polenta utiles intra duas horas faciunt ipsaque vescuntur polenta. damnantur in primis quae fonte³⁹⁷ caenum faciunt³⁹⁸ quaeque³⁹⁹ malum colorem bibentibus, refert et si vasa⁴⁰⁰ aerea⁴⁰¹ infici ant⁴⁰² aut⁴⁰³ si legumina tarde percoc ant, si liquatae leniter⁴⁰⁴ terram⁴⁰⁵ relinqu ant decoctaeque crassis obduc ant vasa crustis⁴⁰⁶. 37 ⁴⁰⁷ est etiamnum vitium non fetidae⁴⁰⁸ modo, verum omnino quicquam resipientis , iucundum sit illud licet gratumque et, ut saepe⁴⁰⁹, ad viciniam⁴¹⁰ lactis accedens. aquam salubrem⁴¹¹ aëri⁴¹² quam simillimam esse oportet. unus in toto orbe traditur fons aquae iucunde olentis in Mesopotamia⁴¹³ Chabura⁴¹⁴; fabulae rationem adferunt, quoniam eo Iuno perfusa sit. de cetero aquarum salubrium⁴¹⁵ sapor odorve nullus esse debet.

38 ⁴¹⁶ 23 Quidam statera iudicant de salubritate, frustrante⁴¹⁷ diligentia, quando perrarum⁴¹⁸ est ut levior sit aliqua⁴¹⁹. certior subtilitas, inter pares meliorem esse quae calefiat refrigereturque celerius. quin et haustam⁴²⁰ vasis portatis,⁴²¹ ne manu⁴²² pendeant⁴²³, depositisque in humum⁴²⁴ tepescere adfirmant. ex quonam ergo genere maxime probabilis⁴²⁵ continget? puteis⁴²⁶ nimirum, ut in oppidis video constare⁴²⁷, sed iis⁴²⁸, quibus et⁴²⁹ exercitationis ratio crebro haustu continget⁴³⁰ et illa tenuitas colante terra. 39 salubritati⁴³¹ haec satis sunt; frigori et opacitas necessaria utque caelum videant. super omnia una observation—eadem et ad perennitatem⁴³² pertinet—, ut illa e⁴³³ vado exiliat vena, non e lateribus. nam ut tactu gelida sit, etiam arte contingit, si expressa⁴³⁴ in altum aut e⁴³⁵ sublimi deiecta verberatum⁴³⁶ corripiat aëra. in natando quidem spiritum continentibus frigidior sentitur eadem. 40 ⁴³⁷Neronis principis inventum est decoquere⁴³⁸ aquam vitroque⁴³⁹ demissam in nives refrigerare; ita voluptas⁴⁴⁰ frigoris contingit sine vitiis nivis. omnem utique decoctam utiliorem esse convenit, item calefactam magis refrigerari⁴⁴¹, subtilissimo invento. vitiosae aquae remedium est, si decoquatur ad dimidias partes. aqua frigida ingesta⁴⁴² sistitur sanguis. aestus in balineis⁴⁴³ arcetur, si quis ore teneat. quae sint⁴⁴⁴ haustu frigidissimae, non perinde et tactu esse⁴⁴⁵, alternante hoc bono, multi familiari exemplo colligunt.

41 ⁴⁴⁶ 24 Clarissima aquarum omnium in toto orbe frigoris salubritatisque palma praeconio urbis Marcia est, inter reliqua deum⁴⁴⁷ munera⁴⁴⁸ urbi⁴⁴⁹ tributa. vocabatur haec quondam Aufeia⁴⁵⁰, fons autem ipse Pitonia. oritur in ultimis montibus Paelignorum, transit Marsos⁴⁵¹ et Fucinum lacum, Romam⁴⁵² non dubie petens. mox in⁴⁵³ specus⁴⁵⁴ mersa in Tiburtina se aperi t, ita⁴⁵⁵ novem milibus passuum fornicibus⁴⁵⁶ structis perducta⁴⁵⁷. primus⁴⁵⁸ eam in urbem ducere auspicatus est Ancus Marcius, unus e regibus, postea Q⁴⁵⁹. Marcius Rex in praetura, rursusque restituit M. Agrippa. 42 ⁴⁶⁰ 25 idem et Virginem adduxit ab octavi lapidis diverticulo ⁴⁶¹ duo milia passuum Praenestina via. iuxta est Herculaneus rivus, quem refugiens Virginis nomen obtinuit⁴⁶². horum amnium comparatione differentia supra dicta⁴⁶³ deprehenditur , cum quantum Virgo tactu praestat⁴⁶⁴, tantum praestet⁴⁶⁵ Marcia haustu, quamquam utriusque iam pridem urbi periit⁴⁶⁶ voluptas, ambitione avaritiaque⁴⁶⁷ in villas ac suburbana detorquentibus publicam salutem.

43 ⁴⁶⁸ 26 Non ab re sit⁴⁶⁹ quaerendi aquas iunxisse rationem⁴⁷⁰. reperiuntur in convallibus maxime et quodam⁴⁷¹ convexitatis cardine aut montium radicibus. multi septentrionales ubique ⁴⁷² partes aquosas existimavere, qua in re varietatem naturae aperuisse⁴⁷³ conveniat. in Hyrcanis montibus a meridiano latere non pluit; ideo silvigeri ab⁴⁷⁴ aquilonis tantum parte sunt. at Olympus, Ossa, Parnasus, Appenninus, Alpes undique vestiuntur amnibusque perfunduntur⁴⁷⁵, aliqui ab austro, sicut⁴⁷⁶ in Creta Albi⁴⁷⁷ montes. nihil ergo in his perpetuae observationis iudicabitur.

44 ⁴⁷⁸ 27 Aquarum sunt notae iuncus⁴⁷⁹ et⁴⁸⁰ herba⁴⁸¹, de qua dictum est, multumque alicui loco pectore incubans rana⁴⁸².⁴⁸³ salix enim erratica et alnus aut vitex aut harundo⁴⁸⁴ aut hedera sponte proveniunt et conrivatione aquae pluviae in locum humiliorem e⁴⁸⁵ superioribus defluentis, augurio fallaci⁴⁸⁶, certiore⁴⁸⁷ multo⁴⁸⁸ nebulosa exhalatione⁴⁸⁹ ante ortum solis⁴⁹⁰ longius intuentibus, quod quidam⁴⁹¹ ex edito⁴⁹² speculantur proni terram adtingente mento. 45 ⁴⁹³ est et peculiaris aestimatio peritis tantum nota, quam ferventissimo aestu secuntur dieique horis⁴⁹⁴ ardentissimis, qualis ex quoque loco repercussus splendeat. nam si terra sitiente umidior ⁴⁹⁵ s it⁴⁹⁶ ille, indubitata spes promittitur. 46 ⁴⁹⁷ sed tanta oculorum intentione opus est, ut indolescant. quod fugientes ad alia⁴⁹⁸ experiment decurrunt. loco in altitudinemn pedum quinque defosso⁴⁹⁹ ollisque⁵⁰⁰ e figlino opere crudis aut peruncta pelvi⁵⁰¹ aerea lanae vellere⁵⁰² cooperto⁵⁰³ lucernaque ardente concamarata⁵⁰⁴ frondibus, dein terra, si figlinum⁵⁰⁵ umidum ruptumve aut in aere sudor vel lucerna sine defect olei restincta aut etiam vellus lanae madidum⁵⁰⁶ reperiatur, non dubie promittunt aquas⁵⁰⁷. quidam et igni⁵⁰⁸ prius excocunt ⁵⁰⁹ locum, tanto efficaciore vasorum argumento.

47 ⁵¹⁰ 28 Terra vero ipsa promittit candicantibus maculis aut tota glauci⁵¹¹ coloris. in nigra enim scaturigines⁵¹² non fere sunt perennes. figularis⁵¹³ creta semper adimit⁵¹⁴ spes⁵¹⁵, nec amplius puteum fodiunt coria terrae observantes, ut a nigra descendat ordo supra dictus. 48 ⁵¹⁶ aqua semper dulcis in⁵¹⁷ argillosa terra, frigidior in tofo⁵¹⁸. namque et hic probatur , dulces enim levissimasque⁵¹⁹ facit et colando continet sordes. sabulum exiles limosasque promittit, glarea⁵²⁰ incertas venas, sed boni saporis, sabulum masculum⁵²¹ et harena⁵²² carbunculus⁵²³ certas stabilesque et salubres, rubra saxa optimas⁵²⁴ speique certissimae⁵²⁵, radices montium⁵²⁶ saxosae ⁵²⁷ et silex hoc amplius rigentes. oporteat⁵²⁸ autem fodientibus umidiores adsidue respondere glaebas faciliusque ferramenta⁵²⁹ descendere. 49 ⁵³⁰ depressis puteis sllpurata vel⁵³¹ aluminosa occurrentia putearios necant. experimentum huius periculi est demissa ardens⁵³² lucerna si extingu atur⁵³³; tunc secundum puteum dextra ac sinistra fodiuntur⁵³⁴ aestuaria, quae graviorem⁵³⁵ illum halitum recipiant. fit et sine his vitiis altitudine ipsa gravior aër, quem emendant adsiduo⁵³⁶ linteorum iactatu eventilando. cum ad aquam ventum est, sine harenato⁵³⁷ opus⁵³⁸ surgit, ne venae obstruantur⁵³⁹.

50 Quaedam aquae⁵⁴⁰ vere statim incipiente frigidiores sunt, quarum non in alto origo est—hibernis enim constant⁵⁴¹ imbribus—, quaedam⁵⁴² a⁵⁴³ canis ortu⁵⁴⁴, sicut in Macedonia e⁵⁴⁵ Pella⁵⁴⁶ utrumque. ante oppidum enim incipiente aestate⁵⁴⁷ frigida est palustris⁵⁴⁸, dein maximo aestu in excelsioribus oppidi⁵⁴⁹ riget⁵⁵⁰. hoc et in Chio evenit simili ratione portus et oppidi. Athenis⁵⁵¹ Enneacrunos⁵⁵² nimbosa aestate frigidior est quam puteus in lovis horto, at ille siccitatibus riget.

maxime autem putei circa arcturum⁵⁵³, non⁵⁵⁴ ipsa aestate, deficiunt⁵⁵⁵ omnesque quatriduo eo subsidunt, iam vero multi hieme tota, ut circa Olynthum⁵⁵⁶, vere primum aquis redeuntibus . 51 ⁵⁵⁷ in Sicilia quidem circa Messanam et Mylas hieme in totum inarescunt fontes, aestate⁵⁵⁸ exundant amnemque faciunt. Apolloniae in Ponto fons iuxta mare aestate tantum superfluit et maxime circa⁵⁵⁹ canis ortum⁵⁶⁰, parcius, si frigidior sit aestas. quaedam terrae imbribus sicciores⁵⁶¹ fiunt, velut in Narniensi agro, quod admirandis⁵⁶² suis inseruit M. Cicero, siccitate lutum⁵⁶³ fieri prodens, imbre pulverem. 52 ⁵⁶⁴— 29 Omnis aqua hieme dulcior est⁵⁶⁵, aestate minus⁵⁶⁶, autumno minime⁵⁶⁷, minusque⁵⁶⁸ per siccitates⁵⁶⁹. neque aequalis amnium plerumque⁵⁷⁰ gustus est magna alvei⁵⁷¹ differentia . quippe tales sunt aquae, qualis terra, per quam fluunt, qualesve⁵⁷² herbarum, quas lavant, suci. ergo iidem⁵⁷³ amnes parte aliqua reperiuntur insalubres. mutant saporem et influentes rivi, ut Borysthenen⁵⁷⁴, victique diluuntur⁵⁷⁵. aliqui vero et imbre mutantur. ter⁵⁷⁶ accidit in Bosporo⁵⁷⁷, ut salsi deciderent necarentque frumenta, totiens et Nili rigua⁵⁷⁸ pluviae amara fecere, magna pestilentia Aegypti.

53 ⁵⁷⁹ 30 Nascuntur fontes decisis plerumque silvis, quos arborum alimenta⁵⁸⁰ consumebant, sicut in Haemo⁵⁸¹ obsidente Gallos Cassandro, cum valli gratia silvas cecidissent. plerumque vero dannosi torrentes conrivantur⁵⁸² detracta collibus silva continere nimbos ac digerere consueta. et coli moverique terrain callumque summae cutis solvi aquarum interest. proditur certe in Creta expugnato oppido , quod vocabatur Arcadia, cessasse fontes amnesque, qui in eo situ multi erant, rursus condito post sex annos emersisse, ut quaeque coepissent partes coli. 54 ⁵⁸³

terrae quoque motus profundunt sorbentque aquas, sicut circa P heneum⁵⁸⁴ Arcadiae⁵⁸⁵ quinquies accidisse constat. sic et in Coryco⁵⁸⁶ monte amnis erupit posteaque⁵⁸⁷ coeptus est coli. illa mutatio mira, cuius⁵⁸⁸ causa nulla evidens⁵⁸⁹ apparet, sicut in Magnesia e calida facta frigida, salis non mutato sapore, et in Caria, ubi Neptuni templum est, amnis⁵⁹⁰, qui fuerat ante dulcis, mutatus in salem est. 55 ⁵⁹¹ et illa miraculi plena, Arethusa m⁵⁹² Syracusis fimum redolere per Olympia, verique simile, quoniam Alpheus in ea m insula m⁵⁹³ sub⁵⁹⁴ maria⁵⁹⁵ permeet . Rhodiorum⁵⁹⁶ fons in Cherroneso nono anno purgamenta egerit. 56 mutantur et colores aquarum, sicut Babylone ⁵⁹⁷⁵⁹⁸ lacus aestate rubras habet diebus XI et Borysthenes statis⁵⁹⁹ temporibus caeruleus fertur, quamquam omnium aquarum tenuissimus ideoque innatans Hypani⁶⁰⁰, in quo et illud mirabile, austris flantibus⁶⁰¹ superiorem Hypanim⁶⁰² fieri. sed tenuitatis argumentum et aliud est⁶⁰³, quod nullum halitum, non modo nebulam, emittat⁶⁰⁴. qui volunt diligentes⁶⁰⁵ circa haec⁶⁰⁶ videri, dicunt aquas graviores post brumam fieri.

57 ⁶⁰⁷ 31 Ceterum a fonte duci fictilibus tubis utilissimum est crassitudine binum digitorum, commissuris pyxidatis ita, ut superior intret, calce viva ex oleo levigatis . libramentum aquae in centenos pedes sicilici⁶⁰⁸ minimum erit⁶⁰⁹, si cuniculo veniet, in binos⁶¹⁰ actus lumina⁶¹¹ esse debebunt. quam surgere in sublime opus fuerit, plumbo⁶¹² veniat⁶¹³. subit altitudinem exortus sui. si longiore tractu veniet, subeat crebro⁶¹⁴ descendatque, ne libramenta pereant⁶¹⁵. 58 ⁶¹⁶fistulas denum pedum longitudinis esse legitimum est et, si quinariae erunt, sexagena⁶¹⁷ pondo pendere⁶¹⁸, si octonariae, centena, si denariae⁶¹⁹, centena vicena ac deinde ad has portiones. denaria⁶²⁰ appellatur cuius lamnae latitudo, antequam ⁶²¹ curvetur, digitorum X est, dimidioque eius quinaria. in anfractu⁶²² omni⁶²³ collis⁶²⁴ quinariam⁶²⁵ fieri, ubi dometur impetus , necessarium est, item castella, prout res exiget⁶²⁶.

59 ⁶²⁷ 32 Homerum calidorum fontium mentionem non fecisse demiror, cum alioqui⁶²⁸ lavari calida frequenter induceret ⁶²⁹, videlicet quia medicina tune non erat haec, quae nunc aquarum perfugio⁶³⁰ utitur. est autem utilis sulpurata nervis, aluminata paralyticis aut simili modo solutis, bituminata aut nitrosa, qualis Cutilia est⁶³¹, bibendo itaque⁶³² purgationibus . 60 plerique in gloria⁶³³ ducunt plurimis horis perpeti calorem earum, quod est inimicissimum, namque paulo diutius quam balineis uti oportet ac postea frigida dulci⁶³⁴, nec sine oleo discedentes⁶³⁵, quod vulgus alienum arbitratur, idcirco non alibi corporibus magis obnoxiis, quippe et vastitate odoris capita replentur et frigore infestantur sudantia , reliqua⁶³⁶ corporum parte mersa. similis error quam⁶³⁷ plurimo potu gloriant iu m⁶³⁸, vidique⁶³⁹ iam turgidos bibendo in tantum, ut anuli⁶⁴⁰ integerentur cute⁶⁴¹, cum reddi non posset hausta multitudo aquae. 61 nec hoc ergo fieri convenit sine crebro salis gustu⁶⁴². utuntur et caeno⁶⁴³ fontium ipsorum utiliter, sed ita, si inlitum sole inarescat. nec vero omnes, quae sint calidae, medicatas esse credendum, sicut in⁶⁴⁴ Segesta⁶⁴⁵ Siciliae, Larisa Troade⁶⁴⁶, Magnesia, Melo, Lipara. nec decolor species aeris argentive, ut multi existimavere⁶⁴⁷, medicaminum argumentum est, quando nihil eorum in Patavinis⁶⁴⁸ fontibus, ne odoris quidem differentia aliqua deprehendetur⁶⁴⁹.

62 ⁶⁵⁰ 33 Medendi modus idem et⁶⁵¹ in marinis erit, quae calefiunt ad nervorum dolores, ferumina nda⁶⁵² a⁶⁵³ fracturis ossa⁶⁵⁴, contusa, item corpora⁶⁵⁵ siccanda⁶⁵⁶, qua de causa et frigido mari utuntur. praeterea est alius usus multiplex, principalis vero navigandi phthisi adfectis⁶⁵⁷, ut diximus,⁶⁵⁸ aut sanguine⁶⁵⁹ egesto⁶⁶⁰, sicut proxime Annaeum Gallionem⁶⁶¹ fecisse⁶⁶² post consulatum meminimus⁶⁶³. 63 ⁶⁶⁴ neque enim Aegyptus propter se petitur, sed propter longinquitatem navigandi. quin et vomitiones ipsae instabili⁶⁶⁵ volutatione⁶⁶⁶ commotae plurimis⁶⁶⁷ morbis capitis, oculorum, pectoris medentur omnibusque, propter quae helleborum bibitur. aquam vero maris per sese⁶⁶⁸ efficaciorem discutiendis⁶⁶⁹ tumoribus putant medici, si⁶⁷⁰ illa decoquatur⁶⁷¹ hordeacia farina, ad parotidas. emplastris etiam, maxime albis, et malagmatis⁶⁷² miscent; prodest et infusa crebro ictu⁶⁷³. 64 ⁶⁷⁴ bibitur quoque, quamvis non sine iniuria stomachi, ad purganda corpora bilemque⁶⁷⁵ atram aut sanguinem concretum reddendum alterutra parte. quidam et in⁶⁷⁶ quartanis dedere eam bibendam et in tenesmis articulariisque⁶⁷⁷ morbis adservatam in⁶⁷⁸⁶⁷⁹ hoc ut⁶⁸⁰ vetustate⁶⁸¹ virus deponentem⁶⁸², aliqui decoctam⁶⁸³, omnes ex alto⁶⁸⁴ haustam nullaque⁶⁸⁵ dulcium mixtura corruptam . in quo⁶⁸⁶ usu praecedere vomitum⁶⁸⁷ volunt. tunc quoque acetum aut vinum e t⁶⁸⁸ aqua m⁶⁸⁹ mis cent⁶⁹⁰. 65 ⁶⁹¹ qui puram dedere, raphanos supermandi ex mulso aceto iubent, ut ad vomitiones revocent. clysteribus quoque marinam infundunt tepefactam. testium quidem tumores⁶⁹² fovendo non aliud praeferunt, item pernionum⁶⁹³ vitio ante ulcera, simili modo pruritibus, psoris et lichenum curationi. lendes quoque et taetra⁶⁹⁴ capitis animalia hac curantur. et⁶⁹⁵ liventia reducit eadem⁶⁹⁶ ad colore m⁶⁹⁷. in quibus curationibus post marinam aceto calido fovere plurimum prodest. quin et⁶⁹⁸ ad ictus venenatos salutaris⁶⁹⁹ intellegitur, ut phalangiorum et scorpionum, et ptyade⁷⁰⁰ aspide respersis⁷⁰¹; calida⁷⁰² autem in his adsumitur. 66 ⁷⁰³ suffitur⁷⁰⁴ eadem⁷⁰⁵ cum aceto capitis doloribus. tormina quoque et choleras⁷⁰⁶ calida⁷⁰⁷ infusa⁷⁰⁸ clysteribus sedant⁷⁰⁹. difficilius perfrigescunt marina calefacta⁷¹⁰. mammas sororientes⁷¹¹, praecordia maciemque⁷¹² corporis piscinae maris corrigunt, aurium gravitatem, capitis dolores⁷¹³ cum aceto ferventium vapor.rubiginem ferro marinae celerrime exterunt⁷¹⁴, pecorum quoque scabiem sanant lanasque emolliunt.

67 ⁷¹⁵ 34 Nec ignoro haec mediterraneis supervacua videri posse. verum et hoc cura providit inventa ratione, qua⁷¹⁶ sibi quisque aquam maris faceret⁷¹⁷. illud in ea⁷¹⁸ ratione mirum, si plus quam sextarius⁷¹⁹ salis in IIII sextarios aquae⁷²⁰ mergatur, vinci⁷²¹ aquam salemque non⁷²² liquari⁷²³. cetero sextarius⁷²⁴⁷²⁵ salis cum III aquae sextariis⁷²⁶ salsissimi maris vim⁷²⁷ et naturam implet. moderatissimum autem putant supra dictam aquae mensuram octonis cyathis⁷²⁸ salis⁷²⁹ temperari , quoniam ita⁷³⁰ et nervos excalefaciat et corpus non exasperet⁷³¹.

68 ⁷³² 35 Inveteratur et⁷³³ quod vocant⁷³⁴ thalassomeli⁷³⁵ aequis portionibus maris, mellis, imbris⁷³⁶. ex alto et ad hunc usum advehunt fictilique vaso⁷³⁷ et picato condunt. prodest ad purgationes maxime sine stomachi vexatione et sapore grato et odore⁷³⁸. 69 ⁷³⁹— 36 Hydromeli quoque ex imbre puro cum melle temperabatur⁷⁴⁰ quondam⁷⁴¹, quod daretur adpetentibus vini⁷⁴² aegris veluti innocentiore potu⁷⁴³, damnatum iam multis annis, isdem⁷⁴⁴ vitiis quibus vinum nec isdem utilitatibus . 70 — 37 Quia saepe navigantes defectu aquae dulcis laborant, haec quoque subsidia demonstrabimus⁷⁴⁵. expansa circa navem⁷⁴⁶ vellera madescunt accepto⁷⁴⁷ halitu⁷⁴⁸ maris, quibus dulcis umor exprimitur, item⁷⁴⁹ demissae⁷⁵⁰ reticulis in mare concavae e⁷⁵¹ cera pilae vel vasa inania opturata dulcem intra se colligunt umorem. nam in terra marina⁷⁵² aqua argilla percolata⁷⁵³ dulcescit.

71 Luxata⁷⁵⁴ corpora et hominum et quadrupedum natando in cuius libeat⁷⁵⁵ generis aqua facillime in artus redeunt.— Est et⁷⁵⁶ in metu peregrinantium ut temptent valitudinem aquae ignotae. hoc cavent e⁷⁵⁷ balineis⁷⁵⁸ egressi⁷⁵⁹ static frigidam suspectam hauriendo. 72 ⁷⁶⁰— 38 Muscus, qui in aqua fuerit, podagris⁷⁶¹ inlitus prodest, idem⁷⁶² oleo admixto talorum dolori tumorique⁷⁶³. spuma aquae adfrictu verrucas tollit, nec non harena litorum maris, praecipue tennis et⁷⁶⁴ sole⁷⁶⁵ candens; in medicina est siccandis corporibus coopertis hydropicorum aut rheumatismos sentientium.

Et hactenus de aquis, nunc de aquatilibus. ordiemur⁷⁶⁶ autem, ut⁷⁶⁷ in reliquis, a principalibus eorum, quae sunt salsa⁷⁶⁸ ac⁷⁶⁹ spongea.

73 39 Sal omnis aut fit aut gignitur, utrumque pluribus modis, sed causa gemina, coacto⁷⁷⁰ umore vel⁷⁷¹ siccato ⁷⁷². siccatur in lacu Tarentino aestivis solibus, totumque stagnum in salem abit⁷⁷³, modicum alioqui, altitudine genua non excedens, item⁷⁷⁴ in Sicilia⁷⁷⁵ in lacu, qui Cocanicus vocatur, et alio iuxta Gelam. horum extremitates tantum inarescunt, sicut in Phrygia, Cappadocia, Aspendi, ubi largius⁷⁷⁶ coquitur⁷⁷⁷ et usque ad medium⁷⁷⁸. aliud etiam in eo⁷⁷⁹ mirabile, quod⁷⁸⁰ tantundem nocte⁷⁸¹ subvenit, quantum die auferas. omnis e sta gnis⁷⁸² sal minutus atque non glaeba est. 74 ⁷⁸³ aliud genus ex aquis maris sponte gignitur spuma in extremis litoribus ac scopulis relicta. hic omnis⁷⁸⁴ rore⁷⁸⁵ densatur, et est acrior qui in scopulis⁷⁸⁶ invenitur. sunt etiamnum⁷⁸⁷ naturales⁷⁸⁸ differentiae tres. namque in Bactris duo⁷⁸⁹ lacus vasti, alter⁷⁹⁰ ad Scythas versus, alter⁷⁹¹ ad Arios⁷⁹², sale exaestuant⁷⁹³, sicut⁷⁹⁴ ad Citium in Cypro et circa Memphin extrahunt e⁷⁹⁵ lacu, dein sole⁷⁹⁶ siccant⁷⁹⁷. 75 ⁷⁹⁸ sed et summa fluminum densantur in salem⁷⁹⁹, amne⁸⁰⁰ reliquo veluti sub gelu fluente⁸⁰¹, ut apud Caspias portas quae salis flumina appellantur, item circa Mardos et Armenios⁸⁰². praeterea et⁸⁰³ apud Bactros⁸⁰⁴ amnes⁸⁰⁵ Ochus et Oxus⁸⁰⁶ ex⁸⁰⁷ adpositis montibus deferunt salis ramenta. 76 sunt et in Africa lacus, et quidem turbidi, salem ferentes. ferunt quidem⁸⁰⁸ et calidi fontes, sicut Pagasaei. et hactenus habent se⁸⁰⁹ genera ex aquis sponte⁸¹⁰ provenientia. 77 ⁸¹¹ sunt et montes⁸¹² nativi salis, ut in⁸¹³ Indis Oromenus⁸¹⁴, in quo lapicidinarum⁸¹⁵ modo caeditur renascens , maiusque regum⁸¹⁶ vectigal⁸¹⁷ ex eo est⁸¹⁸ quam ex auro⁸¹⁹ atque margaritis⁸²⁰. effoditur et⁸²¹ e terra, ut palam est umore densato⁸²², in Cappadocia. ibi quidem caeditur⁸²³ specularium lapidum modo; pondus magnum glaebis⁸²⁴, quas micas vulgus appellat. 78 ⁸²⁵ G erris⁸²⁶ Arabiae oppido muros domosque massis⁸²⁷ salis faciunt aqua feruminantes⁸²⁸. invenit et iuxta Pelusium Ptolemaeus⁸²⁹ rex, cum castra faceret. quo exemplo postea inter Aegyptum et Arabiam etiam squalentibus locis coeptus⁸³⁰ est inveniri⁸³¹ detractis harenis, qualiter et per Africae sitientia usque⁸³² ad Hammonis oraculum, is quidem crescens cum luna noctibus⁸³³. 79 ⁸³⁴ nam et⁸³⁵ Cyrenaici⁸³⁶ tractus nobilitantur Hammoniaco et ipso, quia sub harenis inveniatur, appellato. similis est colore⁸³⁷ alumini, quod sc histon⁸³⁸ vocant, longis glaebis neque perlucidis, ingratus⁸³⁹ sapore, sed medicinae utilis. probatur quam maxime perspicuus , rectis scissuris. insigne⁸⁴⁰ de eo proditur, quod levissimus intra specus suos in lucem universam prolatus vix credibili⁸⁴¹ pondere ingravescat. causa evidens, cuniculorum spiritu madido⁸⁴² sic⁸⁴³ adiuvante⁸⁴⁴ molientes⁸⁴⁵, ut⁸⁴⁶ adiuvant ⁸⁴⁷ aquae. adulteratur Siculo, quem Cocanicum appellavimus,⁸⁴⁸ nec non et Cyprio⁸⁴⁹ mire simili. 80 ⁸⁵⁰ in Hispania quoque citeriore Egelestae⁸⁵¹ caeditur glaebis paene translucentibus ⁸⁵², cui⁸⁵³ iam pridem palma⁸⁵⁴ a plerisque medicis inter omnia salis genera perhibetur. omnis locus, in quo reperitur sal, sterilis⁸⁵⁵ est nihilque gignit. et in totum sponte nascens intra⁸⁵⁶ haec est⁸⁵⁷.

81 ⁸⁵⁸Facticii⁸⁵⁹ varia genera. volgaris plurimusque⁸⁶⁰ in salinis mari adfuso non sine aquis⁸⁶¹ dulci bus⁸⁶² riguis⁸⁶³, sed imbre maxime iuvante ac super omnia sole multo .... que⁸⁶⁴, aliter⁸⁶⁵ non inarescens⁸⁶⁶. Africa⁸⁶⁷ circa Uticam construit⁸⁶⁸ acervos salis ad collium speciem, qui ubi sole⁸⁶⁹ lunaque induruere, nullo umore liquescunt vixque etiam ferro caeduntur. fit tamen et in Creta sine⁸⁷⁰ riguis mare in salinas iufundentibus et circa Aegyptum ipso mari⁸⁷¹ influente⁸⁷² in solum, ut credo, Nilo sucosum⁸⁷³. 82 ⁸⁷⁴ fit et⁸⁷⁵ puteis⁸⁷⁶ in salinas ingestis. prima densatio Babylone⁸⁷⁷ in bitumen liquidum cogitur oleo simile, quo⁸⁷⁸ et in lucernis utuntur. hoc⁸⁷⁹ detracto subest sal. et in Cappadocia e puteis ac fonte aquam⁸⁸⁰ in salinas ingerunt. in Chaonia⁸⁸¹ excocunt aquam e⁸⁸² fonte refrigerandoque salem faciunt⁸⁸³ inertem nec candidum⁸⁸⁴. 83 ⁸⁸⁵ Galliae Germaniaeque ardentibus lignis aquam salsam infundunt; 40 Hispaniae⁸⁸⁶ quadam⁸⁸⁷ sui parte e puteis hauriunt⁸⁸⁸ muriam⁸⁸⁹ appellantes⁸⁹⁰. illi⁸⁹¹ quidem et lignum referre arbitrantur. quercus optima, ut quae⁸⁹² per se cinere⁸⁹³ sincero⁸⁹⁴ vim salis reddat, alibi corylus ⁸⁹⁵ laudatur. ita infuso liquore salso arbor⁸⁹⁶ etiam in salem vertitur. quicumque⁸⁹⁷ ligno confit⁸⁹⁸ sal niger est. Apud Theophrastum invenio Umbros harundinis et iunci⁸⁹⁹ cinerem decoquere aqua solitos, done exiguum superesset umoris⁹⁰⁰. quin et e muria salsamentorum recoquitur iterumque consumpto liquore ad naturam suam redit, vulgo e menis⁹⁰¹ iucundissimus.

84 ⁹⁰² 41 Marinorum maxume laudatur Cyprius a Salamine, a t e⁹⁰³ stagnis⁹⁰⁴ Tarentinus ac Phrygius, qui Tattaeus⁹⁰⁵ vocatur. hi duo oculis utiles⁹⁰⁶. e⁹⁰⁷ Cappadocia qui in laterculis adfertur , cutis⁹⁰⁸ nitorem⁹⁰⁹ dicitur facere. magis tamen extendit is, quem Citium⁹¹⁰ appellavimus, itaque a partu⁹¹¹ ventrem⁹¹² eo cum melanthio inlinunt. 85 ⁹¹³ salsissimus sal qui siccissimus , suavissimus omnium Tarentinus atque candidissimus, set⁹¹⁴ de⁹¹⁵ cetero fragilis qui maxime candidus. pluvia dulcescit omnis, suaviorem tamen rores⁹¹⁶ faciunt, sed copiosum aquilonis flatus⁹¹⁷. austro non nascitur. flos salis non fit nisi aquilonibus. in igni⁹¹⁸ nec⁹¹⁹ crepitat nec exilit Tragasaeus ⁹²⁰ neque Acanthius⁹²¹, ab oppido appellatus, nec⁹²² ullius⁹²³ spuma⁹²⁴ aut⁹²⁵ ramentu m tenui us⁹²⁶. Agrigentinus ignium patiens ex aqua exilit⁹²⁷. 86 ⁹²⁸ sunt et colorum differentiae⁹²⁹. rubet⁹³⁰ Memphi, rufus est circa Oxum, Centuripis⁹³¹ purpureus, circa Gelam in eadem⁹³² Sicilia tanti splendoris, ut imaginem⁹³³ recipiat. in Cappadocia crocinus⁹³⁴ effoditur, tralucidus et odoratissimus . ad medicinae usus antiqui Tarentinum maxime laudabant, ab hoc⁹³⁵ quemcumque e marinis, ex eo genere spumeum praecipue, iumentorum vero et boum oculis Tragasaeum et Baeticum⁹³⁶. 87 ⁹³⁷ ad opsonium et cibum utilior quisquis facile liquescit, item umidior, minorem enim amaritudinem habent, ut Atticus et Euboicus. servandis carnibus aptior acer et siccus, ut⁹³⁸ Megaricus. conditur etiam odoribus additis⁹³⁹ et pulmentarii vicem implet, excitans ⁹⁴⁰ aviditatem invitansque⁹⁴¹ in omnibus cibis ita, ut sit peculiaris ex eo intellectus inter innumera condimenta, item⁹⁴² in mandendo⁹⁴³ quaesitus garo. 88 ⁹⁴⁴ quin et pecudes armentaque⁹⁴⁵ et iumenta⁹⁴⁶ sale maxime sollicitantur ad pastus⁹⁴⁷, mul to⁹⁴⁸ tum largiore⁹⁴⁹ lacte multoque⁹⁵⁰ gratiore⁹⁵¹ etiam in caseo dote⁹⁵². ergo, Hercules, vita humanior sine sale non quit⁹⁵³ degere⁹⁵⁴, adeoque⁹⁵⁵ necessarium elementum est, uti⁹⁵⁶ transient intellectus ad voluptates⁹⁵⁷ animi quoque eximias⁹⁵⁸. sales⁹⁵⁹ appellantur, omnisque vitae lepos et summa hilaritas laborumque requies non alio magis vocabulo⁹⁶⁰ constat. 89 ⁹⁶¹honoribus etiam militiaeque interponitur salariis inde dictis, magna apud antiquos et⁹⁶² auctoritate, sicut apparet ex nomine Salariae viae, quoniam illa salem in Sabinos portari convenerat. Ancus Marcius rex⁹⁶³ salis modios⁹⁶⁴ VI⁹⁶⁵ in congiario dedit populis⁹⁶⁶ et salinas primus instituit. Varro etiam pulmentarii vice⁹⁶⁷ usos veteres auctor est, et⁹⁶⁸ salem⁹⁶⁹ cum pane⁹⁷⁰ esitasse eos proverbio apparet. maxime tamen in sacris intellegitur auctoritas, quando nulla conficiuntur sine mola salsa.

90 ⁹⁷¹ 42 Salinarum⁹⁷² sinceritas summam fecit⁹⁷³ suam differentiam quadam⁹⁷⁴ favilla⁹⁷⁵ salis, quae levissima ex eo est et candidissima. appellatur et flos salis, in totum diversa res umidiorisque naturae et crocei coloris aut rufi, veluti⁹⁷⁶ rubigo salis, odore quoque ingrato ceu gari⁹⁷⁷ dissentiens a sale, non modo a spuma. Aegyptus invenit⁹⁷⁸, videturque Nilo⁹⁷⁹ d eferri⁹⁸⁰. 91 et fontibus tamen quibusdam innatat⁹⁸¹. optimum ex eo quod olei⁹⁸² quandam pinguitudinem reddit; est enim etiam in sale⁹⁸³ pinguitudo, quod miremur. adulteratur autem tinguiturque rubrica aut plerumque testa trita⁹⁸⁴, qui fucus aqua⁹⁸⁵ deprehenditur diluente⁹⁸⁶ facticium colorem⁹⁸⁷, cum verus ille non nisi oleo resolvatur et unguentarii propter colorem eo maxime utantur. canitia in vasis⁹⁸⁸ summa est,⁹⁸⁹ media vero⁹⁹⁰ pars umidior, ut diximus. 92 floris natura aspera, excalfactoria, stomacho inutilis, sudorem ciet, alvum⁹⁹¹ solvit in vino et aqua, acopis et zme cticis⁹⁹² utilis. detrahit et ex palpebris pilos⁹⁹³. ima faecis⁹⁹⁴ concutiuntur, ut⁹⁹⁵ croci color redeat.

Praeter haec⁹⁹⁶ etiamnum appellatur in salinis salsugo, ab aliis salsilago, tota liquida⁹⁹⁷, a marina aqua salsiore⁹⁹⁸ vi distans⁹⁹⁹. 93 ¹⁰⁰⁰— 43 Aliud¹⁰⁰¹ etiamnum liquoris exquisiti genus, quod garum vocavere¹⁰⁰², intestinis piscium ceterisque, quae abicienda essent, sale maceratis, ut sit illa putrescentium sanies. hoc olim conficiebatur ex pisce, quem Graeci garon vocabant, capite eius usto suffitu¹⁰⁰³ extrahi secundas monstrantes¹⁰⁰⁴,

94 ¹⁰⁰⁵ nunc e scombro¹⁰⁰⁶ pisce laudatissimum¹⁰⁰⁷ in Carthaginis spartariae¹⁰⁰⁸ cetar iis¹⁰⁰⁹—sociorum id appellatur—, singulis milibus nummum permutantibus congios fere binos¹⁰¹⁰. nee liquor ullus¹⁰¹¹ paene praeter unguenta maiore in¹⁰¹² pretio esse coepit, nobilitatis etiam gentibus. scombros¹⁰¹³ et Mauretania ¹⁰¹⁴ Baeticaeque¹⁰¹⁵ et iam¹⁰¹⁶ Carteia ex oceano intrant es¹⁰¹⁷ capiunt , ad¹⁰¹⁸ nihil aliud¹⁰¹⁹ utiles¹⁰²⁰. laudantur et Clazomenae¹⁰²¹ garo Pompeique et¹⁰²² Leptis, sicut muria Antipolis ac Thurii¹⁰²³, iam vero et Delmatia¹⁰²⁴. 95 ¹⁰²⁵— 44 Vitium huius est¹⁰²⁶ allex¹⁰²⁷ atque¹⁰²⁸ inperfecta¹⁰²⁹ nec¹⁰³⁰ colata¹⁰³¹ faex¹⁰³². coepit tamen et privatim¹⁰³³ ex inutili¹⁰³⁴ pisciculo minimoque confici¹⁰³⁵. apuam nostri¹⁰³⁶, aphyen Graeci vocant, quoniam is¹⁰³⁷ pisciculus e pluvia nascatur¹⁰³⁸. Foroiulienses piscem, ex quo faciunt, lupum appellant. transiit¹⁰³⁹ deinde in luxuriam¹⁰⁴⁰, creveruntque¹⁰⁴¹ genera ad infinitum ¹⁰⁴², sicuti garun ad colorem mulsi veteris adeoque suavitatem dilut um¹⁰⁴³, ut bibi possit. aliud vero est¹⁰⁴⁴ castimoniarum ¹⁰⁴⁵ superstitioni etiam sacrisque¹⁰⁴⁶ ludaeis dicatum, quod fit e piscibus squama carentibus¹⁰⁴⁷. sic allex pervenit ad ostreas, echinos¹⁰⁴⁸, urticas¹⁰⁴⁹ maris¹⁰⁵⁰, mullorum¹⁰⁵¹ iocinera ¹⁰⁵², innumerisque generibus ad sapores¹⁰⁵³ gulae¹⁰⁵⁴ coepit sal tabescere.

Haec obiter indicata sint desideriis vitae. 96 ¹⁰⁵⁵ et ipsa tamen non nullius¹⁰⁵⁶ usus in medendo. namque et allece scabies pecoris sanlatur¹⁰⁵⁷ infusa per cutem incisam, et contra canis morsus draconisve¹⁰⁵⁸ marini prodest, in linteolis autem concerptis inponitur, 97 ¹⁰⁵⁹ et garo ambusta recentia sanantur, si quis infundat ac non nominet garum. contra canum quoque morsus¹⁰⁶⁰ prodest maximeque crocodili ¹⁰⁶¹ et ulceribus, quae serpunt, aut sordidis¹⁰⁶². oris quoque et aurium ulceribus aut doloribus mirifice prodest. muria quoque sive illa salsugo spissat, mordet, extenuat, siccat,¹⁰⁶³ dysintericis utilis, etiam si nome¹⁰⁶⁴ intestina corripi at¹⁰⁶⁵, ischiadicis ¹⁰⁶⁶, coeliacis veteribus infunditur. fotu¹⁰⁶⁷ quoque apud mediterraneos aquae marinae vicem pensat¹⁰⁶⁸.

98 ¹⁰⁶⁹ 45 Salis natura per se ignea est et inimica ignibus, fugiens eos, omnia erodens, corpora vero adstringens , siccans, adligans, defuncta etiam a¹⁰⁷⁰ putrescendi¹⁰⁷¹ ta be¹⁰⁷² vindicans¹⁰⁷³, ut durent ea¹⁰⁷⁴ per saecula, in medendo vero mordens, adurens, repurgans¹⁰⁷⁵, extenuans, dissolvens, sto- -macho¹⁰⁷⁶ tantum inutilis, praeterquam ad excitandam aviditatem .¹⁰⁷⁷ adversus serpentium morsus cum origano, melle, hysopo, contra cerasten¹⁰⁷⁸ cum origano et¹⁰⁷⁹ cedr ia¹⁰⁸⁰ aut pice aut melle¹⁰⁸¹ auxiliatur, 99 ¹⁰⁸²¹⁰⁸³ contra scolopendras ex aceto¹⁰⁸⁴ pots, adversus scorpionum ictus cum quarta¹⁰⁸⁵ parte lini seminis¹⁰⁸⁶ et¹⁰⁸⁷ oleo vel aceto inlitus¹⁰⁸⁸, adversus crabrones vero et vespas¹⁰⁸⁹ similiaque¹⁰⁹⁰ ex aceto, ad heterocranias¹⁰⁹¹ capitisque ulcera et pusulas papulasve et incipientes¹⁰⁹² verrucas cum sebo vitulino , item¹⁰⁹³ oculorum remediis et ad excrescentes¹⁰⁹⁴ ibi carnes totiusque corporis pterygia, sed in oculis peculiariter, ob id collyriis emplastrisque¹⁰⁹⁵ additus¹⁰⁹⁶—ad haec¹⁰⁹⁷ maxime probatur Tatt aeus¹⁰⁹⁸ aut¹⁰⁹⁹ Caunites¹¹⁰⁰—, 100 ¹¹⁰¹ ex ictu vero suffusis cruore oculis suggillatisque¹¹⁰² cum murra¹¹⁰³ pari pondere ac¹¹⁰⁴ melle aut cum hysopo ex aqua calida, utque¹¹⁰⁵ foveantur salsugine¹¹⁰⁶—ad haec Hispaniensis eligitur—, contraque suffusiones oculorum cum lacte in coticulis teritur, privatim suggillationibus in¹¹⁰⁷ linteolo involutus crebroque ex aqua ferventi inpositus, ulceribus oris manantibus in linteolo concerpto¹¹⁰⁸, gingivarum tumori infricatus¹¹⁰⁹ et¹¹¹⁰ contra scabritiem linguae fractus comminutusque. 101 ¹¹¹¹¹¹¹² aiunt dentes non erodi nec putrescere, si quis cotidie mane ieiunus salem contineat sub lingua, donee liquescat. lepras idem et furunculos et lichenas et psoras¹¹¹³ emendat cum passa uva exempto eius ligno et sebo bubulo atque origano ac fermento¹¹¹⁴ vel pane; maxime Thebaicus ad haec¹¹¹⁵ et pruritus eligitur.¹¹¹⁶ tonsillis et uvis¹¹¹⁷ cum melle prodest quicumque, ad anginas hoc amplius cum oleo et aceto eodem tempore extra faucibus inlitus cum pice liquida. 102 ¹¹¹⁸ emollit¹¹¹⁹ et alvum vino¹¹²⁰¹¹²¹ mixto¹¹²², innoxie¹¹²³ et t aeniarum¹¹²⁴ genera pellit in vino potus. aestus balnearum convalescentes ut tolerare¹¹²⁵ possint¹¹²⁶, linguae subditus¹¹²⁷ praestat. nervorum dolores¹¹²⁸, maxime¹¹²⁹ circa umeros et renes, in saccis aqua¹¹³⁰ ferventi crebro candefactus ¹¹³¹ levat¹¹³², column torminaque et coxarum dolores potus et in isdem saccis inpositus candens, podagras cum farina ex melle et oleo tritus, ibi maxime usurpanda observatione ¹¹³³, quae¹¹³⁴ totiscorporibus nihil esse utilius sale et sole dixit. utique¹¹³⁵ cornea videmus corpora piscatorum, sed hoc¹¹³⁶ praecipuum iudicatur¹¹³⁷ in podagris. 103 ¹¹³⁸ tollit et clavos pedum, item¹¹³⁹ perniones. ambustis ex oleo inponitur aut commanducatus pusulasque reprimit, ignibus vero sacris, ulceribus¹¹⁴⁰, quae serpant¹¹⁴¹, ex aceto aut hysopo, carcinomatis cum uva taminia, phagedaenis ulcerum tostus¹¹⁴² cum farina hordei, superinposito¹¹⁴³ linteolo madente vino. morbo regio laborantes , donee sudent¹¹⁴⁴ ad ignem, contra puritus, quos¹¹⁴⁵ sentiunt, ex oleo et aceto infricatus¹¹⁴⁶ iuvat, fatigatos¹¹⁴⁷ ex oleo. 104 ¹¹⁴⁸ multi et hydropicos sale curavere fervoresque febrium cum oleo perunxere et tussim¹¹⁴⁹ veterem linctu¹¹⁵⁰ eius discussere, clysteribus infudere ischiadicis¹¹⁵¹, ulcerum¹¹⁵² excrescentibus vel putrescentibus inposuere, crocodilorum morsibus ex aceto in linteolis ita, ut battuerentur¹¹⁵³ ante his¹¹⁵⁴ ulcera. bibitur et contra opium¹¹⁵⁵ ex aceto mulso, luxatis inponitur cum farina et melle, item extuberationibus¹¹⁵⁶. 105 dentium dolori¹¹⁵⁷ cum aceto fotus¹¹⁵⁸ et inlitus¹¹⁵⁹ cum resina prodest. ad omnia autem spuma salis iucundior utiliorque . sed quicumque sal acopis additur ad excalfactiones, item zmegmatis¹¹⁶⁰ ad extendendam¹¹⁶¹ cutem levandamque. pecorum quoque scabiem et boum inlitus tollit datusque¹¹⁶² lingendus¹¹⁶³ et oculis iumentorum inspuitur. haec¹¹⁶⁴ de sale dicta sint.

106 ¹¹⁶⁵ 46 Non est differenda et nitri natura, non multum a sale distans et eo diligentius dicenda, quia palam est medicos, qui de eo scripserunt¹¹⁶⁶, ignorasse naturam nec quemquam Theophrasto¹¹⁶⁷ diligentius tradidisse.

Exiguum fit apud Medos canescentibus siccitate convallibus , quod vocant halmyraga¹¹⁶⁸, minus etiam in Thracia iuxta Philippos, sordidum terra, quod¹¹⁶⁹ appellant agrium. 107 ¹¹⁷⁰nam quercu cremata¹¹⁷¹ numquam multum factitatum¹¹⁷² est et iam pridem in totum omissum¹¹⁷³. aquae vero nitrosae plurimis¹¹⁷⁴ locis¹¹⁷⁵ reperiuntur, sed sine viribus densandi. optimum copiosumque in Clitis¹¹⁷⁶ Macedoniae, quod vocant Chalestricum¹¹⁷⁷, candidum purumque, proximum sali¹¹⁷⁸. lacus est nitrosus exiliente e medio dulci fonticulo. ibi fit nitrum circa canis ortum novenis diebus totidemque cessat ac rursus innatat et deinde cessat. 108 quo apparet soli naturam esse, quae gignat, quoniam compertum est nec soles proficere¹¹⁷⁹ quicquam, cum cesset¹¹⁸⁰, nec imbres. mirum et¹¹⁸¹ illud, scatebra fonticuli semper emicante lacum neque augeri¹¹⁸² neque effuere¹¹⁸³. iis¹¹⁸⁴ autem diebus, quibus gignitur, si fuere imbres, salsius nitrum faciunt, aquilones deterius quia validius commovent limum.

109 ¹¹⁸⁵¹¹⁸⁶Et hoc quidem nascitur, in Aegypto autem conficitur, multo abundantius, sed deterius, nam fuscum lapidosumque est. fit paene eodem modo¹¹⁸⁷ quo¹¹⁸⁸ sal, nisi¹¹⁸⁹ quod salinis mare infundunt¹¹⁹⁰, Nilum¹¹⁹¹ aut um no¹¹⁹² nitrariis¹¹⁹³. hae¹¹⁹⁴ accedente¹¹⁹⁵ Nilo¹¹⁹⁶ ri gantur¹¹⁹⁷, decedente¹¹⁹⁸ madent¹¹⁹⁹ suco nitri XL¹²⁰⁰ diebus continuis , non ut in¹²⁰¹ Macedonia statis¹²⁰². si etiam¹²⁰³ imbres ad fuerunt, minus e¹²⁰⁴ flumine addunt, statimque ut¹²⁰⁵ densar coeptum est, rapitur, ne resolvatur¹²⁰⁶ in nitrariis. hic¹²⁰⁷ quoque olei natura intervenit, ad scabiem animalium utilis ipsum autem conditum in acervis durat. 110 mirum in lacu Ascanio¹²⁰⁸ et quibusdam circa Chalcida¹²⁰⁹ fontibus summas aquas dulces esse potarique¹²¹⁰, inferiores¹²¹¹ nitrosas.—In nitro optimum quod tenuissimum, et ideo spuma melior, ad aliqua tamen sordidum, tamquam ad inficiendas purpuras tincturasque omn es¹²¹². magnus et vitro¹²¹³ usus, qui dicetur¹²¹⁴ suo loco. 111 ¹²¹⁵—Nitraria e¹²¹⁶ Aegypti circa Naucratim et Memphin tantum solebant esse, circa Memphin deteriores. nam et lapidescit ibi in acervis, multique¹²¹⁷ sunt cumuli¹²¹⁸ ea de causa saxei. faciunt ex his¹²¹⁹ vasa nec non et frequenter¹²²⁰ liquatum cum¹²²¹ sulpure coquentes. in carnibus¹²²² quoque¹²²³, quas¹²²⁴ inveterari volunt, illo nitro utuntur. sunt ibi nitrariae, in quibus et rufum exit a colore terrae¹²²⁵.

112 Spumam nitri, quae maxime laudatur, antiqui negabant ¹²²⁶ fieri, nisi cum ros cecidisset praegnantibus nitrariis¹²²⁷, sed nondum parientibus; itaque non fieri incitatis, etiamsi caderet. 113 ¹²²⁸ alii acervorum¹²²⁹ fermento gigni¹²³⁰ existimavere. proxima ¹²³¹ aetas medicorum aphronitrum tradidit in Asia colligi¹²³² in speluncis molibus¹²³³ destillans—specs eos¹²³⁴ colligas¹²³⁵ vocant —, dein sicca ri¹²³⁶ sole. optimum putatur Lydium; probatio , ut sit minime ponderosum et maxime friabile¹²³⁷, colore paene¹²³⁸ purpureo. hoc in pastillis adfertur, Aegyptium in vasis picatis, ne¹²³⁹ liquescat; vasa quoque ea sole inarescentia perficiuntur.

114 ¹²⁴⁰Nitri probatio, ut sit tenuissimum et quam maxime spongeosum fistulosumque. adulteratur in Aegypto calce, deprehenditur gustu¹²⁴¹. sincerum enim statim¹²⁴² resolvitur¹²⁴³, adulteratum pungit calce¹²⁴⁴ et¹²⁴⁵ aspersum¹²⁴⁶ reddit odorem¹²⁴⁷ vehementer ¹²⁴⁸. uritur in testa opertum, ne exultet. alias igni non exilit nitrum niihilque¹²⁴⁹ gignit aut alit¹²⁵⁰, cum in salinis herbae gignantur et in mari tot animalia, tantum¹²⁵¹ algae¹²⁵². 115 ¹²⁵³sed maiorem esse acrimoniam nitri apparet non hoc tantum argumento, sed et¹²⁵⁴ illo, quod nitrariae calciamenta protinus consumunt, alias salubres oculorumque claritati utiles. in nitrariis non lippiunt¹²⁵⁵; ulcera allata¹²⁵⁶ eo celerrime sanantur, ibi facta tarde. ciet et¹²⁵⁷ sudores cum oleo perunctis corpusque emollit. in pane salis vice utuntur C hal estraeo¹²⁵⁸, ad raphanos Aegyptio; teneriores eos facit, sed obsonia alba et deteriora, olera viridiora. in medi cina autem calfacit, extenuat, mordet, spissat, siccat, ex ulcerat, 116 ¹²⁵⁹ utile iis¹²⁶⁰, quae evocanda¹²⁶¹ sint aut discutienda e lenius mordenda atque extenuanda¹²⁶², sicut in papulis pusulisque ¹²⁶³. quidam in hoc usu accensum vino austero re stingunt atque ita trito in balneis utuntur sine oleo. su dores nimios¹²⁶⁴ inhibet cum iride¹²⁶⁵ arida adiecto oleo viridi¹²⁶⁶ extenuat et cicatrices oculorum et scabritias genarum cum fico inlitum aut decoctum in passo ad dimidias partes— item¹²⁶⁷ contra argema¹²⁶⁸—, 117 ¹²⁶⁹ oculorum ungues¹²⁷⁰ decoctum¹²⁷¹ in passo cum¹²⁷² mali Punici calyce¹²⁷³; adiuvat¹²⁷⁴ claritatem visus cum melle inunctum. prodest dentium dolori, ex vine si cum pipere¹²⁷⁵ colluantur; item cum porro decoctum nigrescentes dentes, crematum dentifricio¹²⁷⁶, ad colorem reducit . capitis animalia et lendes¹²⁷⁷ necat cum Samia terra inlitum¹²⁷⁸ ex oleo. auribus purulentis vino liquatum infunditur ¹²⁷⁹, sordes eiusdem partis erodit¹²⁸⁰ ex aceto, sonitus et tinnitus discutit siccum¹²⁸¹ additum. 118 ¹²⁸² vitiligines albas cum creta Cimolia¹²⁸³ aequo pondere ex aceto in sole inlitum emendat. furunculos adrmixtum resinae extrahit¹²⁸⁴; cum uva alba¹²⁸⁵ passa nucleis eius simul tritis testium inflammationi occurrit, item eruptionibus pituitae in toto corpore cum axungia, contraque canis morsus addita et resina¹²⁸⁶ inlitis¹²⁸⁷. cum¹²⁸⁸ aceto inlinitur sic et serpentium morsibus; phagedaenis et ulceribus, quae serpunt aut putrescunt, cum calce ex aceto. hydropicis cum fico tusum datur¹²⁸⁹ inliniturque ¹²⁹⁰. 119 ¹²⁹¹ discutit et tormina, si decoctum bibatur pondere drachmae¹²⁹² cum ruta vel aneto vel cumino. reficit lassitudines cum oleo et¹²⁹³ aceto perunctorum, et contra algores horroresque prodest manibus pedibusque confricatis cum oleo. conprimit et pruritus suffusorum felle, maxime cum aceto ins tillatum¹²⁹⁴. succurrit et venenis fungorum ex posca potum aut, si buprestis ha usta¹²⁹⁵ sit, ex aqua, vomitionesque¹²⁹⁶ evocat. iis¹²⁹⁷, qui sanguinem tauri biberint, cum lasere datur. 120 ¹²⁹⁸ in facie quoque exulcerationes sanat cum melle et lacte bubulo. ambustis tostum¹²⁹⁹, donee nigrescat, tritumque ¹³⁰⁰ inlinitur. infunditur v esic ae¹³⁰¹ et renium dolori¹³⁰² aut rigori¹³⁰³ corporum nervorumve¹³⁰⁴ doloribus. paralysi in¹³⁰⁵ lingua¹³⁰⁶ cum pane inponitur. 121 ¹³⁰⁷ suspiriosis in tisana sumitur. tussim veterem sanat flore mixto galbano, resinae terebinthinae pari pondere omnium ita, ut fabae magnitudo devoretur . coquitur diluitumque postea cum pice liquida sorbendum in angina datur.

Flos eius¹³⁰⁸ cum oleo cypreo¹³⁰⁹ et articulorum doloribus in sole iucundus est. regium quoque morbum extenuat¹³¹⁰ in potione vini et inflationes discutit, sanguinis profluvium e naribus sistit ex ferventi aqua vapore naribus rapto porriginem¹³¹¹ alumine permixto tollit, 122 ¹³¹² alarum virus ex aqum cottidiano fotu¹³¹³, ulcera ex pituita nata cera¹³¹⁴ permixtum, quo genere nervis quoque prodest. coeliacis infunditum perungui ante accessiones¹³¹⁵ frigidas¹³¹⁶ nitro et oleo¹³¹⁷ multi praecepere, sicut¹³¹⁸ adversus lepras, lentigines; podagris¹³¹⁹ in balneis¹³²⁰ uti¹³²¹. solia¹³²² nitri¹³²³ prosunt¹³²⁴ atrophis¹³²⁵, opisthotonis, tetanis.—Sal nitrum¹³²⁶ sulpuri concoctun in lapiden vertitur.

123 ¹³²⁷ 47 Spongearum genera diximus in naturis¹³²⁸ aquatilium marinorum. quidam ita distingunt¹³²⁹: alias ex¹³³⁰ his mares¹³³¹ tenui fistula spissioresque, persorbentes, quae¹³³² et¹³³³ tinguntur¹³³⁴ in deliciis, aliquando et purpura; alias feminas maioribus¹³³⁵ fistulis ac perpetuis; maribus alias duriores quas appellant tragos, tenuissimis fistulis atque¹³³⁶ densissimis . candidae cura fiunt: e¹³³⁷ mollissimis recentes per aestatem tinctae salis spuma¹³³⁸ ad lunam et pruinas sternuntum¹³³⁹ inversae, hoc est qua parte adhaesere, ut candorem bibant animal esse docuimus, etiam¹³⁴⁰ cruore inhaerente. 124 ¹³⁴¹ aliqui¹³⁴² narrant et auditu¹³⁴³ regi eas contrahique ad sonum¹³⁴⁴, exprimentes¹³⁴⁵ abundantiam uimoris, nec avelli petris posse, ideo abscidi¹³⁴⁶ ac saniem¹³⁴⁷ remittere¹³⁴⁸, quin et .... eas¹³⁴⁹, quae ab aquilone sint genitae, praeferunt ceteris, nec usquam diutius durare spiritum mediciadfirmant. sic et prodesse corporibus, quia nostro suum misceant, et ideo magis recentes magisque umidas, sed minus in calida aqua minusque unctas aut unctis corporibus inpositas et spissas minus adhaerescente s¹³⁵⁰. 125 ¹³⁵¹ mollissimum genus earum penicilli¹³⁵². oculorum tumores sedant¹³⁵³ ex mulso inpositi, iidem¹³⁵⁴ abstergendae lippitudini¹³⁵⁵, utilissime¹³⁵⁶ e x aqua¹³⁵⁷¹³⁵⁸; tenuissimos e sse¹³⁵⁹ mollissimosque¹³⁶⁰ oportet. inponuntur et spongeae ipsae epiphoris ex posca et¹³⁶¹ ex aceto calido ad capitis dolores. de cetero recentes discutiunt, mitigant, molliunt¹³⁶², veteres non glutinant¹³⁶³ vulnera. usus earum ad abstergenda, fovenda¹³⁶⁴, operienda¹³⁶⁵ a fotu, dum aliud inponatur¹³⁶⁶. 126 ¹³⁶⁷ ulcera quoque umida et senilia inpositae siccant. fracturae et vulnera spongeis utilissime foventur. sanguis rapitur ia secando, ut curatio perspici possit. et ipsae vulneruma inflammationibus¹³⁶⁸ inponuntur¹³⁶⁹ nune siccae, nunc aceto¹³⁷⁰ ac - spersae nunc vino¹³⁷¹, nunc¹³⁷² ex aqua frigida; ex aqua vero caelesti inpositae secta¹³⁷³ recentia non patiuntur intumescero. inponuntur et integris partibus, 127? sed fluctione¹³⁷⁴ occulta laborantibus , quae¹³⁷⁵ discutienda sit¹³⁷⁶, et iis¹³⁷⁷, quae apostemata¹³⁷⁸ vocant, melle decocto perunctis, item articulis¹³⁷⁹ alias aceto. salso madidae, alias e posca; si¹³⁸⁰ ferveat¹³⁸¹ impetus¹³⁸², ex aqua, eaedem¹³⁸³¹³⁸⁴ callo¹³⁸⁵ e salsa, at contra scorpionum ictus ex aceto. in vulnerum curatione et sucidae lanae vicem implent ea eadem¹³⁸⁶; differentia haec, quod lanae emolliunt¹³⁸⁷, spongeae coercent¹³⁸⁸ rapiuntque vitia ulcerum. 128 ¹³⁸⁹ circumligantur et hydropicis siccae vel ex¹³⁹⁰ aqua tepida poscave¹³⁹¹, utcumque blandiri opus¹³⁹² est¹³⁹³ operireve¹³⁹⁴ aut siccare¹³⁹⁵ cutem. inponun. tur et iis¹³⁹⁶ morbis, quos vaporari oporteat¹³⁹⁷, ferventi aqua perfusae¹³⁹⁸ expressaeque¹³⁹⁹ inter duas tabulas. sic et¹⁴⁰⁰ stomacho prosunt et in febri contra nimios ardores, sed¹⁴⁰¹ splenicie e posca, ignibus sacris ex aceto efficaciores quam aliud; inponi oportet sic, ut sanas quoque partes spatiose operiant . 129 ¹⁴⁰² sanguinis profluvium¹⁴⁰³ sistunt ex aceto aut frigida¹⁴⁰⁴, livorem ab ictu recentem ex aqua salsa calida saepius¹⁴⁰⁵ mutata tollunt, testium tumorem doloremque ex posca. ad canum morsus utiliter concisae inponuntur¹⁴⁰⁶ ex aceto aut frigida aut melle, abunde¹⁴⁰⁷ subinde umectandae. Africanae cinis cum porri sectivi suco sanguinem reicientibus haustus al iis¹⁴⁰⁸ ex frigida, prodest. idem¹⁴⁰⁹ cinis vel cum oleo vel cum aceto¹⁴¹⁰ fronti inlitus tertianas tollit. 130 ¹⁴¹¹ privatim Africanae ex posca tumorem discutit¹⁴¹², omnium autem cinis cum pice crematarum sanguinem sistit¹⁴¹³ vulnerum; aliqui raras tantum ad hoc cum pice urunt. et oculorum causa comburuntur in cruda olla figulini operis, plurimum proficiente eo cinere contra scabritias genarum excrescentesque carnes et quicquiid opus sit ibi destringere¹⁴¹⁴, spissare, explere. 131 ¹⁴¹⁵ utilius in eo usu lavare cinerem. praestant et¹⁴¹⁶ strigilium¹⁴¹⁷ vice linteorumque¹⁴¹⁸ adfectis corporibus. et contra solem apte protegunt capita. medici inscitia ad¹⁴¹⁹ duo nomina¹⁴²⁰ eas redegere, Africanas¹⁴²¹, quarum firmius¹⁴²² sit robur, Rhodiacasque¹⁴²³ ad fovendum¹⁴²⁴ molliores. nunc autem mollissimae circa muros Antiphelli¹⁴²⁵ urbis reperiuntur. Trogus auctor est¹⁴²⁶ circa Lyciam penicillos mollissimos nasci in alto, unde ablatae¹⁴²⁷ sint spongeae, Polybius super aegrum suspensos quietiores facere noctes.

Nunc praevertemur¹⁴²⁸ ad marina animalia¹⁴²⁹.

Naturalis Historia. Pliny the Elder. ed. Karl Friedrich Theodor Mayhoff. Lipsiae. 1906.

Sponsored by Perseus Project, Tufts University.

Funding provided by Google Digital Humanities Awards Program.

Current edition Perseus

Naturalis Historia, C. Plini Secundi naturalis historiae libri XXXVII (Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor)

Notes on the current edition

Naturalis Historia

1. Isid. XIII 12, 3. 4.

2. opice V.

3. fluctisque V.

4. exerente E v. a. H. sed cfr. II 215. 106.

5. uirus VR 1.

6. potentiam ea uire V.

7. aeque V.

8. scandant V.

9. obtentum Vd.

10. flumine lidit V. fulmine ledit d.

11. ipse VR 1.

12. aquis dEr v.-uas r.

13. in om. VR 1 d.

14. ad ille V.

15. eos cum E. et secum Isid.

16. exanima V. -me E.

17. etiam in V.

18. subeuntque VRdT H. -nt E v. subvehunt C.

19. pondere E.

20. cfr. Vitruv. VIII praef. 2 sqq.

21. aedem V.

22. omnia V.

23. terre R 1. -rrae S.

24. enascentium V J coll. XI 128. XVII 244.. nasc- (-tum R 1) rv.

25. refutare E.

26. ui Vd 1. un 11 d 2. unde T.

27. uiuunt V.

28. iufta confessione C. uicta (uita r) conf- dTar v. conf- uicta (urta R) VR S. conf- uitae D. conf- inuita CFW Müller p. 27. confessione .... E.

29. benefici V. -ciū dT.

30. po- tentiae R v. -ia rD.

31. que ar V.

32. pluribus VR 1. cfr. § 107.

33. alibi Er v( D). -iae T S. -ie Rd. ale V.

34. fridae V.

35. alibi ... alibi Er v( D). aliae ... aliae r T S.

36. iunctae dEr v( G). inunctae V 2 R B. iniu- V 1. inuin- T.

37. in om. VR 1.

38. terbellis E. treb- v. a. B. cfr. IV 108.

39. aquitania V. -nica -pyrenaeis om. R 1.

40. et in VRd G. ex in E. exin in v.

41. cirenaeis E.

42. gentibus Er.

43. discendente V. desc- R 1.

44. alibi E 2 rv( D). alii E 1. -iae rS.

45. egelidae atque ego. -daeque (gel- dT v. a. G) ll. T v.

46. confitentes E. -ferentes v. a. H.

47. animalium v. a. S.

48. dist. ego.

49. uaries V.

50. statielas R 1 v. a. Bas. cfr. III 49.

51. sexcias V.

52. narboniensa V.

53. prouintia E(?) D.

54. balano si nunc e V.

55. ui D. ut VRE. om. d(?) v.

56. cfr. Vitruv. VIII 3, 1. Seneca nat. qu. III 2, 1. Isid. XIII 13, 1.

57. alie R. iliae E. alia r.

58. luminis V.

59. soliis E.

60. agida V 1. alg- V 2.

61. uapore quoque ipso d(?) v. a. S.

62. tantaque Er e corr. Verc. ( D). -tatio Vd 1. -ta his d 2. -ta iis S. -taque eis v. de mendo cfr. § 88.

63. solis VE v. a. C ( D).

64. in baiano r in ras. v( J). in banaiano E. in bala (-le V) r. nunc Baiae S cum Gronovio.

65. posidianae d G. -no E. possidianae (-ne V) r. -deanae v. cfr. Sueton. Claud. 28.

66. uaporant om. E.

67. fuere que R 1. -re quem V.

68. mediisque V. -dios d.

69. Isid. XIII 13, 2.

70. generatis V.

71. eluxatis d. elox- VR 1.

72. auribusque Rd(?) v. a. D.

73. dignū ego. -nu V. -no E. -na r(?) v. -nae D( cum antecedd. iungens).

74. celebra V.

75. euocabat Er. et uoc- v. a. S.

76. M. E v( D). om. rH.

77. eisdem v. a. G.

78. nominibus VE v. a. G.

79. in aqua E.

80. nen E.

81. et in v. ex in Er. int R. in eo d. in V S. cfr. §4.

82. toto dEr v. eo to r.

83. fecisset d v. -sse r.

84. exiguo om. VR 1.

85. ouitum V.

86. ualidi VR 1.

87. perquam dEr v. -que R. inquam V.

88. ministerium v. a. H.

89. haustus RdT H. cfr. praef. 24. -tis Vf. eius G. eius haustus (-tum C) v.

90. ingenii dT H. -ni r 1. -enam VRf. om. Er 2 v.

91. ut ego. om. ll.S. dignum v.

92. ubique et ll.v( D). uti queat J coll. XXXVII 12 et VIII 100; adde XXVIII 210. XXXVI 155. XVII 197.

93. ibi tantum non VR 1 d J.

94. queat ( omissum ante quod tua) ego. om. ll. v.

95. quo d G( S). quod rv( H).

96. Isid. XIII 13, 4.

97. tua romane Er. mane uarro V. /////uarro R.

98. clarissima E.

99. siluere R 1.

100. uires Vd.

101. cultu dr v. -tus E. -tos r.

102. hic v. a. S.

103. reparte V.

104. rore leuant RE v. releuant V. iā rel- d.

105. sterelitatem VRE.

106. saniem d.

107. Vitruv. VIII 3, 17.—Ctesias ap. Antigon. hist. mir. 145 (160). Ovid. met. XV 320 sqq. Isid. XIII 13, 4.

108. aeraria E.

109. dicino E.

110. haec om. v. a. G.

111. uenenafrano V. -no frano d.

112. acidulos VR 1. -lus d.

113. item contigit E.

114. idem ( sc. contingere) coni. J.

115. phiae V.

116. putando V.

117. ne Er v. ne in r.

118. in om. VR 1.

119. iis v. his ll. C.

120. qui e VRd H. quae E. qui v.

121. esias V.

122. Strabo V 3, 11 p. 238. Vitruv. VIII 3, 2.—Celsus IV 12 p. 137, 7. cfr. Plin. XXXI 59. II 209. III 109. Seneca nat. qu. III 25, 8.—Th. H. IX 18, 8. Isid. XIII 13, 1. 5.

123. egelidae hae (haec E. suctu haec r) Er G( D). -dae VR S. hę gelidae dT ( an recte?). praegeli- dae eae v.

124. cutiliae d G. -illae (-ille V) r. subcutile v.

125. gellidissi- mae V.

126. quidam dE. quiddam V.

127. thesiarum E.

128. flu- mina latum VR 1.

129. autem ego. autem flatum ( ortum ex iterato Elatum) ll. autem fetum H cum P. autem partum v. de dictione cfr. XXVIII 248. XX 248. ( XXX 123. 142. 124. XXVIII 246).

130. leinus d. le//inus R 1. lemus V. lechnus Isid.

131. edem V.

132. pyrrha B. -rra d D. cfr. Theophr. pirra V. -rrea E. pyrraea R(?). -rrhaea H. -rrhea v( G). ( cfr. Theophr. C. II 6, 4).

133. flumen dEr v. non patitur flumen VR.

134. afro- disium V. afrond- E. Amphrysium coni. B.

135. Strabo VIII 3, 19 p. 347.—Vitruv. VIII 3, 6.

136. lacus Er v. a. S.

137. alphio S. -ion G. aphio Er. apio R. opio Vd. amphion v.

138. tollit E v. a. S.

139. titiumque S. -tumque d. -tiumquae r. -tium quendam v.

140. id uinum E.

141. in epistola R(?) v. a. D.

142. Isid. XIII 13, 6.

143. stillantem ll. T v( S). stell- G.

144. ferrugines V.

145. febras V.

146. calculorum VRd. -rumque Er v.

147. uitiae adest V.

148. admota VR 1.

149. ad postremo (-mum v) E v. a. S.

150. poteoles V.

151. Strabo X 1, 14 p. 449. Arist. ausc. mir. 170. Antig. hist. mir. 78 (84). cfr. Seneca nat. qu. III 25, 3. Vitruv. VIII 3, 14. Isid. XIII 13, 5. Plin. II 230.—Theophr. ap. Aelian. n. a. XII 36. Timaeus ap. Antig. hist. mir. 134 (149). Aristot. ausc. mir. 169.

152. hestiaeotide R(?) G. -ae uticae V. estiaeotide d(?) Brot. -odicae E. hestia (-iaea B) euthice v. thessalia Isid. an hestiaea euboica? cfr. Thucyd. I 114, 3. Strabo X 1, 3. Diodor. XII 22. de dictione cfr. § 28. XXXVI 128.

153. ceronem v. a. S. -na U 684.

154. nelea H. cfr. Strabo, Aristot., Antig. mellea VRd 1. -eam d 2 T. melle Er. melan C ( e II 230). mellem v.

155. duris E.

156. chratim VRd.

157. bubus Er D. bobus d v. am- bobus r.

158. Strabo VI 1, 13 p. 263. Ovid. met. XV 315 sqq. Seneca nat. qu. III 25, 4.—Theopomp. ap. Antig. hist. mir. 137 (152). Aristot. ausc. mir. 125.

159. e (ex d H) crathi dTf S. e crati V. & rati R. echatari Er. ex crathide v.

160. mollioresque v. madidior- ll. Tf ( an recte?).

161. prorecta VR 1.

162. uellint V.

163. haliac- monem S. -mon B. halacmonem Er e corr. halialm- v. ali- alm- d. aliacm- G. allimo V.

164. ducere—10 nasci om. VR 1.

165. quibusdam om. R 1. ab alialmo quibusdam d.

166. ad V.

167. tres E.

168. uiuire V. bibere v. a. G.

169. alios VR 1. -ius d. aleon U 685 e V 117.

170. Isid. XIII 13, 3. cfr. Pausan. IX 39, 2. 8.—Vitruv. VIII 3, 22. 4, 25. Isid. XIII 13, 3. 2.

171. hercynnum S. cfr. Pausan. et Liv. XLV 27, 8. erc- r D. ercinn- E. erycn- dT. er//////num R. eryn- v. eryc V. orchomenon B.

172. e—alter RdTE S. om. V. duo sunt fontes quorum alter v.

173. cescum G( H) e paroemiogr. ( Zenob. 4, 51). uiscum VRdT. uisgum Er. iusg- v. crescum. Dal.

174. nuus Er D. nouus r T. nus G. unus v.

175. M. dE G( D). P. r. om. rv( S). ad V. om. E.

176. an esse quo?

177. ex quo Er v( S). es V. om. Rd. quo G.

178. Vitruv. VIII 3, 21. Ovid. met. XV 322. Isid. XIII 13, 2.—cfr. Plin. II 231. Pausan. VI 26, 2.

179. in taediū dT H.

180. iis v( S). tis V. his dEr e corr C( D).

181. ait H. att E. at d v. ad r.

182. set ego. et ll.v( S). del. H.

183. theupompus VR. thepo- d.

184. iis Vd v. his r Tf D.

185. andriae R v. a. B. adrie d.

186. 2,230

187. ftatis Er v. om. r. an festis? ( ἐς τὴν ἑορτήν Pausan.). nisi vero eius dei post templi trans-ponendum est.

188. eius det V. -sdem dT. -sdem dei v. a. G.

189. aqua Vd.

190. Antig. hist. mir. 135 (150). Vitruv. VIII 3, 8. Isid. XIII 13, 2.—Theopomp. ap. Antig. hist. mir. 142 (157). Aristot. ausc. mir. 117.

191. polyclitus ll.S. -critus H ex Antigono. -cly- tus v. cfr. Brunn. p. 40. 21.

192. lipari U 686. ex lip- D. expleri (-peri R 1) ll. J. -re olei uicem v.

193. ciliciae E v. -cie r in ras. -cia Vd.

194. ungui Er D cum U. congui VR. eo ungui J. congruit d. liparim S. fontem v.

195. theophilarastus VR 1 d.

196. huc V. hac R 1. ac d J.

197. fontem VRdT S.

198. in ( om. D) indis oratis ego cum D coll. VI 75. ( de in cfr. § 4. 10. 18. 21 27. 29. 77. XXXVII 39. 103. 130 al., de mendo XXXII 63). inditis oraeis (traeos r) Er. indistraeo R. inditistra (in Dit- J) eius rJ. in Tasitia eius S coll. Ptolem. IV 7, 15. in indiae terris v.

199. pontem R. potentem d.

200. lucernae luceant E D. -rnae ardeant v. luceat r Tf S.

201. scotusaeis J. -tusei VR. -tiis ei d. -thussęi r. -thissei E. -tussis B. -tusa H. scotis v.

202. medeatur CFW Müller p. 19. -detur ll.v.

203. Isid. XIII 13, 9. (cfr. Plin. II 228).

204. uia VRd.

205. ei V. etiam d v. a. S.

206. nocte ego. -ti VR 1. -tu rv. cfr. § 73 et nota ad XXVII 60; XVI 33. ( VIII 117. IX 56. 74. X 132. XXI 62. XXIX 138. XXXI 78).

207. nulla ( om. non) T. nulla mora d(?) H.

208. Isid. XIII 13, 7. ib. 13, 3.

209. saxa egerere om. E.

210. procul ha- beo V.

211. claeon B( D). cleon E. cyllon rv( J).

212. gelom VR 1. gyllon d v. a. B.

213. afectu R 1. effectu—nominum om. d.

214. di- cit V. cit d.

215. Athenaeus II 16 p. 42 d.—cfr. Ammian. Marc. 29, 4, 3.

216. cranone B. cfr. IV 29. 32. (crann- Ven. S). c///an- d. can- R 1. cann- r. gann- v.

217. in uino fE. in uinum v. a. S.

218. addito (-tus v) triduo E( v) D. triduo addito r Tf S.

219. mattiati VR 1.

220. fontis callidi V.

221. renum V.

222. haustum V. -to R 1.

223. facient E.

224. Diodor. II 37 p. 151. Strabo XV 1, 38 p. 703. Antig. hist. mir. 146 (161). Isid. XIII 13, 7.—Strabo V 4, 5 p. 244. Verg. Aen. VI 239.

225. extis V. ex iis v. a. C.

226. arbri tratur V. an arbitretur?

227. discat (dicat E)—naturae (-ra Er) Er v. naturae d. ae V. om. R.

228. maioresse V.

229. internecia R.

230. silan ego e Strab. et Antig. siden r S. -de E. -derin VRf. syderim dT. sid- v.

231. 2, 224 sqq.

232. in uerno E.

233. autem E. ait etiam v. a. S.

234. Isid. XIII 13, 7. Seneca nat. qu. III 25, 5. Antig. hist. mir. 150 (165).—cfr. Plin. XXXII 17. Athen.VIII 8 p. 333 d-f. Aelian. n. a. VIII 5.

235. por- cidami Isidorus.

236. sicilia V.

237. phinthia E v. ( G). pin- VRf. pithia d. pythia C cum B. Plinthia S cum Osanno coll. Seneca.

238. mediorum V.

239. poteoque VR 1.

240. item fluuii ego ( cfr. V 100). temthuni r. themtu- V. ///emtu- R. thentu- T. templum E( B) D. om. d(?) C. neptuni v.

241. limyrae V v. lymirae R. lynisie d. limare E.

242. quoque ego. queque E. que rG. quoque est v.

243. quo V.

244. gaudis VR 1. -diis d.

245. cfr. Aristot. ausc. mir. 152.

246. omnis E.

247. alcas (-ces D) ego cum D coll. V 149. alchas r. olcas R. oleas d. holcas V S. olachas E v.

248. bryazum H. cfr. V 148. bria- ( B) C. bryacum r e corr. brietium V Ven.( D).-ecium d. -etcum E. -etum v.

249. allunt E.

250. est et v. esse V. est rJ. et Dal.

251. dō R.

252. gurgitem VRdT v ( H). -te E B( D).

253. negantur VRdT H. neca- a v. a. B( D). nota- B.

254. pati VRdT B. parthi E v. rapti D.

255. flamma urente v. a. B( D).

256. et om. a v. a. G( D).

257. tamarici v. -ritiae E. tamamarice d. -cae V. -rre R.

258. Isid. XIII 13, 9.

259. amne. singuli ego. amne (ammes E) singulis E v. singuli amne r Tf H. amne D.

260. sicantur V.

261. duo- denis T J. -decies RE v( D). -cim eas V. -cim d.

262. singu- lis diebus D.

263. uicenis dT J. -ciens VR S. -cies E v( D).

264. uicinos V. -nios d.

265. illis E v( D). his r. is r. iis S.

266. mirum VR 1 dTf.

267. non uolentibus Er.

268. pro praetore D e coni. S. post praeturam ll.v.

269. septem enim dies occidit f S. sed cfr. § 54.

270. Antig. hist. mir. 165 (181).

271. dirae tesias in arminia V.

272. nigre VR 1. -ri d.

273. quod om. Rd.

274. adeoque VR 1 T J.

275. Pausan. VIII 17, 6. Antig. hist. mir. 158 (174). Seneca nat. qu. III 25, 1. Isid. XIII 13, 7.

276. arcadia B( J). achaia RdTE v( H). achia V. cfr. § 54. XXVI 46. IV 21.

277. ad apaneum E.

278. ex VR S.

279. appellata Er v( D). -tur r Tf H.

280. quae om. VR 1 T J.

281. 2,231

282. lae- tiles E.

283. Antig. hist. mir. 141 (156). Aristot. ausc. mir. 121. Vitruv. VIII 3, 15.—Antig. 159 (175).—cfr. Plin. II 207.—Vitruv. VIII 3, 16. cfr. Plin. II 231. Seneca nat. qu. III 25, 1.

284. necare d v. -ri rD.

285. aquis E D.

286. threcia V J.

287. cichros ego. cicros VR. chicros E. cychros d(?) v. Cychropas coni. H. (Chropsi Vitruv. κίγχρωψι Antig. κύκλωψι Aristot.). nomen nondum restitutum.

288. licos Vd.

289. die om. E.

290. quis- quam E. si quisquam v. a. H.

291. soracte R. -tae- V.

292. auesque quae v. a. H.

293. gustauerint E v. a. H.

294. omnino ego. -ino enim ll. v.

295. nonnulla D e coni. S.

296. ipse d G.

297. Seneca nat. qu. III 25, 2. Vitruv.VIII 3, 16. 15. 16.

298. aena S. ena E. aen VR. aes d v.

299. qua d.

300. indicauis V. -cau/// R 1.

301. 4,31

302. semper RE v. -per eum dicit (dio d) Vd. -per eundo T.

303. purpurea D cum U 688. (purpura = colore purpureo: cfr. XVIII 78).

304. corripidis Vd.

305. cfr. Antig. hist. mir. 135 (150).

306. quamcunque E H. quac- VRT. qui quac- v. quec- d.

307. lapidem V.

308. facit Er in ras. v. a. H.

309. euboeae VR G. -boea dT v. -boe E.

310. aedepso S. aedempro V. ead- RdT. edebio r. debio E. delio G. lebe- don B. lebeonem v.

311. nam quae E G( D). nam qua r T H. namque B. que v.

312. adit E. cadit r T H. alluit v. adl- D.

313. altitudinis V. -nes dT. an latitudinem?

314. lapideae V S. -des rv.

315. fiant VR 1.

316. co V. quod E. in quo v. a. H.

317. lapidei VT J. -des rv.

318. siretico V. sirie- d.

319. quacum- que V.

320. saxeae dT D. -xae VE. -xe R. -xa v.

321. cfr. Aristot. ausc. mir. 59.

322. gut- tae Er v. -ttis r.

323. lapideae Er 1. -dee r 2. in lapides v. a. S.

324. conchatis ego. cfr. XI 270. coricis ll. -ryciis v.

325. ideo ll. D. del. v. Idaeo J coll. Pausan. X 12, 4. item in Idaeo coni. S. Idae U 689.

326. nam ll.v nomen D. locus adhuc corruptus.

327. miezae B. cfr. IV 34. miozae Vd. -ze r. -osae v.

328. corycio S. -co G. -ricio E. -rintio VdTf. -thio R(?) J. -tho v.

329. phausia (-ucia E 1) E v. ipsa usia d. -aiisia V. -aia R. al .... r ( reliquis margine abscisis). bubassia U 690 coll. V 104. nomen nondum restitutum. an Tisanusa?

330. aduersae ego. om. ll. v.

331. rhodo VdE v. a. B. -diorum R(?) B coll. § 55. -di D. sed cfr. CFW Müller p. 21.

332. Colum. I 5, 3. (Celsus II 18 p. 66, 23).—Athen. II 16 p. 42 c d.

333. stagnentes V.

334. dampnant R.

335. fluunt dT. an profluant?

336. existimant a.

337. cistanarum V.

338. breuissima VR 1 d.

339. imbrium aqua v. a. J.

340. ut Er v. om. r.

341. praeferuntur E. -unt imbribus R(?) v. a. J.

342. nubibus quae E.

343. ad finitum E. infin- R. affinium H cum anon. Dal.

344. coacto V.

345. meliorem T. -raem V.

346. aque d.

347. uituae V.

348. deprehendi v. repreh- d. repraeh- r.

349. alitem V. -tate d 1. agili- d 2.

350. sensus V. sexu E.

351. poenae V.

352. distantur VR 1.

353. lapides om. E.

354. subisse E.

355. plurium E.

356. qua E.

357. Hippocr. de aëre et aquis c. 4 p. 199.—cfr. Plin. II 152. XVII 225. Seneca nat. qu. III 25, 11.

358. elementi E v. -to d. -tum r.

359. adpositū V. -ta E.

360. ipsas d.

361. gelo VR.

362. insaluberrimis Vd 1.

363. congela- tionem V.

364. uridine a. ... dine E.

365. ex niuis d.

366. (cfr. Celsus II 30 extr.).

367. ait J. om. VdE. perhibet R(?) v( D) contra Plinii usum. ( an tradit?).

368. duricia VRdT. -cias r. -tias E. -tias facientes v. a. S.

369. plus aut E. plis ut V.

370. an faciant?

371. dist. D.

372. Hippocr. de aëre et aquis c. 5.—Herodot. I 188. Athen. II 23 p. 45 b. Solin. 38, 4.

373. taedium. item ego. taedium ll.v. ( an taedium. at iidem?).

374. confitendum r v. -ntum E. -ntes r.

375. habent ll.v. cfr. praef. § 33. autem D.

376. ullius v. uilius VRd. illius E.

377. salubres maxime v. a. J.

378. que. Nam V. quaedam v. a. S.

379. huius d (?) E v. a. S.

380. id partorum d.

381. choaspe v. quoasphae E. quot asphecto V. quo aspectu r.

382. et Er v. om. r.

383. euleo VR 1 v. a. Lugd. -lo d.

384. eae (et eae C) v. heae d. hae (he R) rS. an eaeque?

385. sed VRd S. et E v.

386. placere potum v. a. S.

387. apparent VR 1.

388. nec ( ter deinceps) v. a. S.

389. e V v. ex d. om. r.

390. euphrate neque om. Vd.

391. Athen. II 16 p. 42 a. (cfr. Plin. XXIV 1). Geopon. II 5, 14.—Vitruv. VIII 5, 1. 2. (Celsus II 18 p. 66, 30). Pallad. IX 10, 1. 2. Athen. II 25 p. 46 b.

392. taeneas V( E?) D. tineas v. a. H. de mendo cfr. XXVII 79 al.

393. fronte V.

394. sorbentem VRf S. cum sorbentur dT H. sorbem E. -be r. scrobem C. scobem v.

395. an impleant?

396. salmacidas v. .... cidas r ( prioribus abscisis). -adicas V. -aticas R. -andicas dT. sed in acidas E.

397. quae fonte d J. que fonte VRT. qui (que r) fontes Er. fontes qui v.

398. an faciant?

399. que quae V. quique R(?) v. a. J.

400. uas E.

401. aera Vd. atra T. aere v. a. H.

402. inficiant ego. -ciunt ll.v. item ter infra.

403. aut Er v. et r.

404. an leuiter?

405. tam terram V.

406. eructis V.

407. cfr. Plin. XV 108. Diosc. V 18.

408. fecidae d.

409. ut saepe VRd v. tusae E.

410. uicenam R 1. -na Vd. uicina v. a. G ( cfr. XXX 7).

411. salubris VR 1.

412. aeri v. -rē V. -ris dEr e corr. D.

413. mesopotamiae E 1 ( coni. S, sed cfr. XXXII 16).

414. chabillae E. -bylle r. cabille v. a. B.

415. sabrium V.

416. cfr. Athen. II 25 p. 46 b.

417. frustante VRE.

418. ferrarum V. fera- R 1.

419. aliquando R 1.

420. e haustam E. exh- v. a. H.

421. portatis ego. om. ll.v.

422. manu vet. Dal. -nus ll.v. cfr. CFW Müller p. 27.

423. suspendant D.

424. in unū R.

425. probabile E.

426. puteis—continget om. R. 1

427. constare uideo R(?) v. a. S.

428. iis v. his ll.C.

429. et E D. om. rv.

430. continget Vdr. -git E v. (-gat Ven.).

431. salubritate VR 1.

432. pertinentia VR 1. -ent qua d. -et imo J.

433. illa e RE Brot. ille V. ile d. illa v.

434. si etiam expressa r v. a. S.

435. autem e r. autem R.

436. uerberatu r v. a. S.

437. cfr. Plin. XIX 55. Sueton. Nero 48. Martial. epigr. XIV 117.—Aristot. meteor. I 12, 17.—cfr. Plin. XXXI 102.

438. dicoquere V.

439. ultroque V.

440. uoluptates VR 1 d.

441. refrigerari E v. -are r.

442. iniecta E v. a. H.

443. balneis E v. a. H( D).

444. sint Er D. sunt Vd v. om. R.

445. esset R.

446. Plutarch. Coriol. 1. Dio Cass. 49, 42. cfr. Plin. XXXVI 121.

447. deum R v. ad eum r.

448. munera VdE v( S). -re R(?) C.

449. urbi om. E. turbe V.

450. aufeta d. aut foeta V. Saufeia coni. H.

451. marisos V.

452. roma V.

453. mox in VRd H. mons E. mox v.

454. spectus V. -cu v. a. H.

455. aperit ita ego. -rint a VR. -ruit a d. -rit a T S. -rit E v( D).

456. formicibus V.

457. instructis perinductam (-tum v) E v. a. B. truftis perdue V.

458. pri- mum VR 1. in om. E.

459. Q. RE v. que d. quae V.

460. Dio Cass. 54, 11 extr.

461. deuerticulo S.

462. obtenuit ut V.

463. dicta om. Vd.

464. praestat VRTf S. -tet E D. om. d(?) v.

465. prestet V. praeter Er.

466. perit V D.

467. auaritiaequae V.

468. Vitruv. VIII 1, 6. Pallad. IX 8, 7. Geop. II 5, 1. Democrit. ap. Geop. II 6, 5.

469. re sit Vd v. serit R. repsit Er.

470. rationem Er v. om. VR. causas dT. cfr. index.

471. quondam d.

472. ubi V.

473. apparuisse R 1.

474. ab om. R(?) Brot.

475. perfundiuntur V.

476. sicut d v. -ti VR. sic et Er.

477. alibi dE.

478. Vitruv. VIII 1, 3. Pallad. IX 8, 4. Geop. II 4, 1. (II 5, 4. 16. 6, 23 sqq.).

479. iuncus D coll. v. 3 et Vitruv. ( philol. XXXI p. 396). iuncus (incus R 1) aut harundo ll.v.

480. et dE D. aut rv.

481. herbae d.

482. ranas VE.

483. 26,30

484. aut harundo del. v. a. H.

485. e om. E.

486. fallacia R 1.

487. certiore S. -or pe VR. -or est d. -or Er v.

488. multo Er v. om. r.

489. exhalatio d. -tio est v. a. S.

490. colis R.

491. qui etiam V.

492. editu d. hedito V.

493. Vitruv. VIII 1, 1. Pallad. IX 8, 1. Geop. II 5, 11.—ib. 5, 13.

494. oris V.

495. utilior ar. ( de E non constat).

496. sit ego. ( cfr. v. 19). est ll.v.

497. Vitruv. VIII 1, 4. 5. Pallad. IX 8, 5–7. Geop. II 4, 2–5. 6, 42–45.—Vitruv. VIII 1, 5. Pallad. IX 8, 7.

498. aliqua E.

499. defossi V.

500. aliisque E.

501. peluia r. pelle R.

502. lanae uellere ego. om. ll.v. cfr. v. 19 et Vitruv. Pallad. Geop.

503. cooperto post dein terra (17) transposuit D. cfr. philol. l. l. p. 399.

504. concamerata d v. a. S.

505. sit liginum V.

506. modidum V.

507. aquas E v. -uis VR. om. dT.

508. igne VR(?) v. a. D.

509. excolunt E v. a. G. exquocunt V. ( an exficcant, ut XVIII 242?).

510. cfr. Democrit. ap. Geop. II 6, 39. II 5, 7. Vitruv. VIII 1, 2. Pallad. IX 8, 2. Geop. II 5, 3.

511. toto clauci V.

512. eaturrigines V.

513. figularis VRdTf Ven.( H). -ri v. -guris E.

514. adimit ll. Ven.( H). -mitur v.

515. spem Gronov.

516. Vitruv. VIII 1, 2. Pallad. IX 8, 2. 3.

517. dulcis in om. E.

518. tofo v. -fa E. tofto r.

519. leuisque E. -uesque v. a. H.

520. glaria VR. -ie r.

521. masculi R. -linum Er.

522. harena VRTE v( D). -na et d(?) H.

523. carbunculosa v. a. H. cfr. philol. l. l. p. 400. ( an harenae?).

524. optima E.

525. certissimae d v( D). -me E. -mas VRf S. -ma r.

526. montiumque VR.

527. saxosas VR 1.

528. oporteat RE. -tet rv. cfr. vol. III p. 494.

529. feramenta V.

530. Vitruv.VIII 7, 12. 13. Pallad. IX 9, 1. 2.

531. uelut E.

532. ardent V.

533. extinguatur v. -uitur ll.S. cfr. XXIII 63.

534. fodiuntur RdE v( D). -nt Vf H.

535. grauiores dx. om. E ( hic deficiens).

536. adsidue R.

537. hare- nato ll. Tfx H cum B. arena a v.

538. opus ll. x B. tophus a v.

539. obtruantur V.

540. aqua V.

541. constat VR 1.

542. quadam V.

543. a a D. om. rv.

544. ortus V.

545. macedoniae G. -ia, ll. a v.

546. pella a G. apellant V. appellam (-ant dx) r. an Macedonia ad Pellam? cfr. § 51. 74. 106.

547. astae V.

548. palustri VR 1.

549. oppidi a v. -dis (opi- Vx) ll. Tx.

550. rigit VR 1.

551. oppida thenis Vdx.

552. henne acrunus V. enneacynnos d. -cinnos x.

553. auctorum V. -tumnum dT e corr. x.

554. non ll. Txa( P) H. nam v.

555. dist. D cum P.

556. olinthum R. olympum d v. a. S. olim- x.

557. Ciceronis fragm. ed. Klotz. IV 3 p. 349.

558. ipsa aestate a D. cfr. v. 8.

559. circa a G( D). om. rv( J). cfr. XXX 25.

560. ortu Tx v. a. G( J).

561. siciores V.

562. admirandis—17 M. om. V.

563. luctum R.

564. Vitruv. VIII 4, 26. 3, 12.—Theophr. ap. Athen. II 15 p. 42 a.

565. est Vdxa v( S). om. R C.

566. minus Rxa S. -nus autem V. autem minus d(?) v.

567. meme V.

568. minusque Vdx v. persisque ar e corr.

569. sicitates V.

570. plurumque V.

571. albei V.

572. qualesue VTx D. -lisue a. -lesque r(?) v.

573. idem xa D.

574. boristenen (-ryst- R) VRx. an ut in Borysthene?

575. diluntur V.

576. ger d.

577. bosforo Rx. -sphoro v. a. Brot.

578. nili rigua a v. niligna VR. in ligna dx.

579. Theophr. ap. Senec. nat. qu. III 11, 3.—Theophr. ib,III 11, 5.

580. alumenta Vx.

581. hemo x v. a. G. hiemo V.

582. conriuantur a v. corriga- r x.

583. (cfr. Th. H. III 1, 2. V 4, 6). Theophr. ap. Senec. nat. qu. III 11, 2. id. ap. Athen. II 15 p. 42 a.

584. pheneum v. cfr. § 26. feniū R. fin- V. apenninum (app- x) dx. preneum a. praene .... r ( reliquis margine abscisis).

585. archadie x. aquas aream die V.

586. corryco V. corisco x. -ico v. a. C.

587. posteaque ll. Tfx H. -quam a v( D).

588. mira cuius D. -culus V. -culis r xa. mira ubi G. -abilis v.

589. euidente v. a. G.

590. omnis Vdx.

591. Strabo VI 2, 4 p. 270. 271. Seneca nat. qu. III 26, 5. 6. Athen. II 16 p.42 e.

592. arethusaa v. -sa (arhe- a) ll. a.

593. eam insulam Lugd. ea insula (-la/// R) ll. xa v.

594. sū R.

595. maria r D. ima maria d(?) v. mari xa. ma VR. an mare ( vel mari: cfr. XXXVI 55)?

596. an fons Rhodiorum?

597. babylonię (babil- x) dx v. a. H.

598. undecim ll. xa v.

599. statis ego ex Athen. cfr. nov. luc. p. 101. est- x. aest- ll. a v.

600. hipani x. hisp- VR 1.

601. flatibus a.

602. hypanim a v. -ni (hisp- VR 1) r Tx.

603. esse a.

604. emittat Rdxa G. -ttit V v( S).

605. diligens R.

606. hoc R(?) v. a. D.

607. Vitruv. VIII 7, 10. 8. 1. 3. Pallad. IX 11, 2. 1.

608. sicilici VRd Tx H. suilici ar. sursum elici v.

609. minis numerit V.

610. bonos V.

611. lumine V. laminae v. a. H.

612. e plumbo v. a. S.

613. ueniat om. v. a. H.

614. crebo V.

615. pereat V.

616. Vitruv.VIII 7, 4. 7. Pallad. IX 12.

617. sexageno V. -ne R 1. -ginta x.

618. pondo pondere VR 1 x.

619. denarie x. nonagenaria a.

620. denaria (-iae v) appel- lantur Rd v. a. S.

621. decem ( pro denum) ll.v.

622. anfractu (amf- a) a v. -ti r. fractu dx. -to V. -ti R.

623. omnis d.

624. collis d v. -lli Vxar. -llo R.

625. quinariam R v. -ria Va. -rii dx.

626. exiget ll. x v. -git a D.

627. Homerus (X 149. 150). ξ 6. X 444. θ 249. 451 al.—Vitruv. VIII 3, 4.

628. alioquin x v. a. Brot.

629. induceret dxar G. -diceret Rf v. -ret et V. -carit C.

630. profugio VR 1 x.

631. est Vdxa S. om. R(?) H. utilis est v.

632. itaque ego. atque d v. atquae V. aq; x. aquę Ra. del. voluit S.

633. gloriam dx.

634. dulci a v( D). -cedi V. -cedine Rdx Brot.( J). mulceri S cum Gron. an ablui? cfr. XXI 125. XXXIII 109.

635. discedentes dr H. (-teis Lugd.). -tis r xa G( S). -tibus v.

636. reliqua om. H.

637. quam ll. xa H( J). quod quam S. quo quidam v.

638. gloriantium H cum P. -tur ll. xa v( S).

639. undique V.

640. anulli V.

641. cote V.

642. an gustatu?

643. ceno V. sceno x.

644. in ar v. om. r Tx.

645. segeta dTx. -tas R 1.

646. troadae V v. a. C. dist. U 695. cfr. V 121. 123 et XXXVI 138.

647. existimauere (estim- x) dx v. -aue VR. -auerunt ar D.

648. patinauinis V.

649. deprehendetur R. -ditur v. -deretur x. depraeh- Vdar.

650. Diosc. V 19. Seren. 973. cfr. Marc. 36, 45. Celsus VIII 10, 1. 7.—cfr. Plin. epist. V 19, 6.

651. id est et V.

652. feruminanda S. ferruminata ll. Txa v. -nant C. -nandas H cum Gron.

653. a ll. Txa S. del. H. et v.

654. fracturas ossaque v. a. S.

655. corpora ar G( D). -ra ad VR S. -ra as dTx. ad corp- v. an cor- pora adstringenda, siccanda? cfr. §98.

656. siccanda ll. Txa v( H). -ant G.

657. affectis x v. adfecti (-tu R 1) r.

658. 24,28

659. sanguine dTxa S. -nem VR v.

660. egesto dTxar S. -te VR. egerentibus v. exscreantibus Brot.

661. 28,54

662. a v. fecisse denuo incipit E.

663. meum inim V.

664. cfr. Celsus III 22 p. 111.—Marc. 15, 41. Diosc. V 19.

665. sint abili (hab- R 1) VR 1.

666. uoluptatione R.

667. pluribus E v. a. C.

668. sese Vf v( S). se rG( D).

669. discutiendis (-ti eft dis V) cauendis VR 1 dT.

670. si om. dT. st V.

671. deco quatur dEr v. -quitur (dequoqu- V) VTf. -qtur R.

672. malacmatis VR.

673. cerebro icto coni.Dal.

674. Diosc. V 19. Pl. iun. 51, 7–10. Marc. 28, 63. Seren. 909.

675. corporalemque V.

676. in om. R 1 G.

677. articularisque VR D. -ribusque Er v. a. S.

678. et in d(?) v. a. S.

679. dist. CFW Müller p. 16.

680. ut VR. ex dT. om. Er v. de ut causali cfr. XXIX 9 ut cautior, XVII 4 ut praesens, VII 105 ut debilis. ( an potius et?).

681. uetusta VR 1.

682. deponente Vd. an vero ut.. deponeret ( corruptum in deponent)?

683. decocta V. coctam R 1.

684. ex alto om. VR 1.

685. nullaque d v. -lloque Er. ullaque r.

686. quo supra cedere E.

687. uomitum —7 dedere om. E.

688. et ego. ex ll.S. ea J. del. v.

689. aquam ego. -ua ll.v.

690. mifcent v. mittent ll.

691. Pl.iun.51,10–12. Diosc.V 19. Marc. 27,124. Seren. 680. Pl. iun. 64, 12. 13. Marc. 33, 22. Diosc. l. l. Seren. 85. 69. Pl. iun. 13, 4. 5. 102, 13–15. Diosc. περὶ ἰοβ. 21. eupor. II 122. 120. Seren. 869.

692. tumores d. -re V. -rē E D. -ri R(?) v. cfr. XX 161. XXII 140. XXVI 91. XXXV 196; contra XXXI 129. XXVIII 215. XXIV 15

693. pernionem V. -ne R 1.

694. tenera E.

695. et d v( D). ut rS.

696. eruducit aeadem V.

697. colorem v. -res ll.D ( contra Plinii usum: cfr. § 117. XX 27. XXVI 150. XXVII 112. XXVIII 245).

698. quinta dictus Vd.

699. salutaria V. an salutaris ita ( i. e. fotu: cfr. Diosc.)?

700. ptyade B. cfr. XXVIII 65. pthiade Er v. -adeos (pthya- d) r.

701. respersos VRf.

702. calidam V. caudam E.

703. Diosc. V 19. Pl. iun. 50, 18. 49, 14. 15. Marc. 27, 124.—Diosc.V 19. eupor. I 59.

704. sufficitur R 1.

705. autē eadem dT.

706. choleras VRd in ras. T D. -ra (co- E) Er. -ram v. de plur. numero cfr. XX 122. 146. 150. 217. XXII 144. XXIII 12.

707. calidam VdE.

708. infusam dE.

709. sedant Er v( D). dant VR. sedat d(?) C.

710. calefacta VRfE v( S). -ti d(?) G.

711. sororientes (solori- E. sori- d) ll.G( J). -iantes Lugd. rigentes v.

712. aciemquae E.

713. doloribus V.

714. exierunt V.

715. Pl. iun. 8, 6–10.

716. qui E.

717. facere VE.

718. in ea Er v. ea Rd. ae V.

719. sextariū VR 1 f.

720. salis cum quattuor aquae sextariis E v. a. H.

721. unti VR 1.

722. no R 1.

723. loquari VR 1.

724. sextarius V 2 d v. -ios V 1 R. io E.

725. quattuor ll.v.

726. sextariis v. -ris dEr D. -rios r.

727. uim Er v. umquam (fū quā R) r. uimque P. an uim totam?

728. cyathis om. Vd S.

729. malis E.

730. ifta VRd S. de mendo cfr. XXIII 40.

731. exafperat VR 1. an exulceret? cfr. nota ad XXIII 143.

732. Diosc. V 20. Pl. iun. 47, 6–12. Marc. 20, 136. Seren. 532.

733. et om. E v. a.H.

734. uocat E. -atur T v. a. H.

735. thalastīhaeli R 1.

736. imbribus VR 1.

737. uase Rd(?) v. a. S.

738. et odore Er v. odore Vd Ven. om. R. cfr. Pl. iun.

739. cfr. Diosc. V 17. (Plin. XXII 112).

740. temperabitur V.

741. quoddam Rd. quodam V.

742. uinum v. a. H.

743. potam V.

744. necdem VR 1.

745. demonstrauimus VRE.

746. nauim d(?) v. a. S.

747. accepta E.

748. alitu V.

749. idem R 1. id eft V.

750. remissae Er.

751. e d v. et VR. om. Er. ex D.

752. inter marina V.

753. percollata V.

754. luxata dTr e corr. v. lax- E. iacta V.

755. libet E v. a. H.

756. et om. E.

757. a ( pro e) E v. a. G.

758. balneis V(?) E v. a. G( D).

759. egresis E.

760. cfr. Plin. XXVII 56. Diosc. IV 97. Pl. iun. 68, 9. 65, 16. 17.—Diosc. V 166. Pl. iun. 95, 3. Seren. 503. cfr. Celsus III 21 p. 107.

761. podagra E.

762. ideo R 1. item E v. a. S( J).

763. tumorque V.

764. sed ( pro et) Vf.

765. solibus v. a. H.

766. urdiemur V.

767. ut om. E Ven.

768. salsa ll. J. sal v.

769. ac VRE S. et d v. ci (= &?) r

770. coacta V.

771. uel ll. T v( S). aut G.

772. siccam VR 1.

773. salem abit d v. sale habet VR. sale id Er.

774. post item iterant non excedens VR.

775. siciliam V.

776. largio V. -ior R 1.

777. quoquitur V.

778. medium lacum d(?) r v.a.J.

779. eo dEr v. quo r.

780. quod om. VR 1.

781. noctu v. a. H( J). cfr. § 18.

782. e stagnis S. est alnis VRd. est om???is r. est E. est talis G. est alius v.

783. Isid. XVI 2, 3, cfr. Diosc. V 126.

784. hic omnis VRd G. homnis E. haec enim omnis v.

785. rore ll.v( D). sole S cum Pontedera ex Isid. solis calore J ex Vinc. Bellov. spec. nat. 6, 83. ( an haec enim sole? cfr. XXV 149. 152). locus adhuc corruptus.

786. copolis V.

787. etiam non V.

788. an naturalis? cfr. XXXIV 4.

789. bactris duo om. VR 1.

790. alter dEr v. om. r(?).

791. ad—alter Er v. om. r.

792. arios Vd B. alios R. darios Er v.

793. aestuat E. -ant v. a. H.

794. an sic et?

795. e VdTf H. a R. om. E v.

796. deinde sale d.

797. sic et E.

798. Isid. XVI 2, 3.

799. sale Vd v. a. C.

800. amnem V. ane E.

801. gelus fluentem V.

802. amnenios V.

803. praeterea et VR 1 d D.

804. bae- tros V. b&- R.

805. amnes VRd(?) H. -nis E v( D).

806. et oxus d(?) B coll. § 86. et ixiss E et yssis r. om. r. et xerxes v.

807. ex v( D). es Er. ex his r Tf S.

808. turbidi—quidem om. V.

809. habentes se V.

810. ponte V.

811. Isid. XVI 2, 3. cfr. Solin. 5, 19.

812. montibus E.

813. in v. om. ll. D. cfr. § 17.

814. ornemus VR 1 d. Ormenus J.

815. lapifidinearum VR 1. -pidicinarum r v.a.Lugd.

816. regium E D.

817. uectigale d.

818. est del. H cum Gron.

819. auro dE v. -ro est rH.

820. margaretis VR.

821. effoditur et ( om. E D) e terra Er v. -ditura r. ( an et foditur e terra? cfr. XXXVI 182. XXVIII 1).

822. densato E v( D). -tur r. -to ut J.

823. caeditur E v( D). ced- r. & ed- rJ. ( malim finditur: cfr. XXXVI 160).

824. glebris V.

825. cfr. Plin. VI 147. Isid. XVI 2, 3. Strabo XVI 3, 3 p. 766.

826. ger- rhis H coll. VI 147 et Strab. XVI 3, 3 p. 766. garris E. carris r. carrhis v.

827. e massis D cum U 697. sed cfr. CFW Müller p. 8 n. 1.

828. aque feruminantis VR 1.

829. ptholomeus V. ptolo- maeus D.

830. faeptus V.

831. inuenire R.

832. sit dentia usque E. sitientibusque V. -ti//usque R 1.

833. lunae moti- bus coni. J.

834. cfr. Plin. V 34. Isid. XVI 2, 3. Diosc. V 125.

835. et E D. om. rv.

836. quiremaici V.

837. colore Er v. corpore r T.

838. schiston v. sci- (scy- d) ll.

839. ingratus dEr v. cfr. XXV 157. XVI 229. -to VR D.

840. in signo V.

841. credibile VE.

842. madid E. madi V.

843. sicut VR 1 d.

844. adiuuante Rd v. -tem E. -tes V.

845. molientes d(?) Er v. om. VR.

846. ut om. E.

847. adiuuent E v. a. B.

848. 73

849. cypriū d. cip- VE.

850. cfr. Solin. 23, 4. Cato ap. Gellium II 22, 29.

851. egelestae Vd( C) Brot. cfr. III 25. -te R. -laeste E. -lastae r B( J).

852. tralucentibus V S.

853. cum E.

854. palāa VR. -Imam E.

855. sterelis V. exter- R 1.

856. inter E v. a. H.

857. est dEr G. om. r. sunt v.

858. cfr. Plin. II 233. XXXIV 125.

859. facti VR 1 d.

860. pluribusque VR 1 d Ven.

861. aquis VRE. cfr. II 233 cum XIII 107. aquae d(?) v ( e XIX 182).

862. dulcibus ego. -cis ll.v. cfr. § 64.

863. rugis V.

864. multoque VR J. -to E[ dT] v( D). -to atque S. lac. ego indicavi; excidit fere adsiduo: cfr. XXVIII 143. an luna?

865. aliterque dT.

866. inarescens Er v( D). ar- r T J ( ut XIII 140. XVII 57).

867. africam V.

868. constitut d.

869. solis V.

870. sine Er v. sunt ine r.

871. mari d v. -re r.

872. influentem E.

873. insucosum VR 1.

874. Isid. XVI 2, 3. Aristot. meteor. II 3, 42.

875. et e v. a. S.

876. puteus E.

877. babylonae E 2. -niae E 1 v. a. G. babilonę r. -nię VR.

878. quod E.

879. hoc om. E.

880. aquam Rd G. quam r. quem v.

881. caonia V. gao- E.

882. e ego. et Er. om. r. ex v.

883. faciant V. fati- R 1.

884. negandidum V.

885. cfr. Varro r. r. I 7, 8.—Aristot. meteor. II 3, 42.

886. hispania VR 1.

887. quidam V.

888. haurium V. aur- R.

889. murium VR 1 T.

890. appel- lantes (ape- V) VRT H. -ant d. -ant et E G. -antes et r v.

891. an illae ( olim scriptum ille)?

892. qui V.

893. cinerem E.

894. sin- cere d.

895. corylus d v. -rilus E. -rulus r.

896. arbor E D. carbo rv.

897. quicum E.

898. conficitur dT v. a. G.

899. iuncis V.

900. umores V. moris E.

901. e menis B( S). e maenis Rd(?) Lugd. e minis Va. hem- v. de mendo cfr. XXVII 127.

902. Diosc. V 125. (cfr. Strabo XII 5, 4 p. 568).

903. at e v. ad e r. de rH. cfr. § 73.

904. stagestnis R 1.

905. tattaeus d B. tacteus Vf. tat- Ra v.

906. humiles VR 1.

907. e Vdf S. & R. ac ar. a v.

908. scutis VR 1 d.

909. niforem VR 1.

910. cicium R.

911. parte V. -tum E.

912. 74

913. Isid. XVI 2, 4. (cfr. Strabo XIII 1, 48 p. 605).—Solin. 5, 18.

914. set ego. et ll. v. est D cum U 698.

915. de om. R 1.

916. rore VR 1 d.

917. flatis V.

918. igni E v( D). -ne rC.

919. nec dEr v. om. r.

920. tragesaeus d.

921. acanthius v. -thus d. achantius E. -tus r. cantus R. -tis Vf.

922. ne VR 1.

923. ullus VR 1 T J. sed cfr. § 90. 105.

924. e (ex T) spuma dT.

925. aut at Er. aut ab D.

926. ramentum tenuius ego. cfr. XXXIV 175. ramento ( JD. -tum v) aut ( del. D) tenuis ll. T v.

927. exiliit V.

928. Solin. 5, 18. Isid. XVI 2, 5.

929. differentia R. -iam V.

930. rubet ll.B( S). -ber G.

931. centū ripis VRdf.

932. ea E.

933. uti magnitudinem E.

934. crocineus d 2 T. -ceus v. a. S. cfr. § 90.

935. ad hoc R.

936. baeticum v. peti- VdEr. piti- R.

937. Isid. XVI 2, 6.

938. ut Rd v. tu V. om. E.

939. addi- tus V (?) Lugd. Dal.

940. excitans d(?) ar v. ex .... E. om. rJ.

941. inuitans excitansque J.

942. item E 2 a. iterū r Tf S ita E 1. ita est v. interim J. ciborum D. del. U 700.

943. madendo VR 1. an madido? locus adhuc corrueptus.

944. Isid. XVI 2, 6. Verg. georg. III 394–397. (Aristot. h. a. VIII 10 p. 596 a)

945. armentaque v. -toque Er. -tatio r. de mendo cfr. § 5.

946. iumento E.

947. partis V. pastum v. a. S.

948. multo tum ego. multum ll.S. -to v.

949. largiore R C( J). -ores rv( S). an largiore eis?

950. lacte multoque dEr v. lactoque V. -teque R.

951. gratio- rem E.

952. an etiam casei dote? cfr. XI 239.

953. non quid V. nequit v. a. H.

954. an degi? cfr. XIV 125. XII 5. VI 66. III 124.

955. adeo ergo Vd.

956. ut R v. a. D.

957. uolup- tates VR v( S). -atem d(?) Er H.

958. eximias ego et dist. nimia ll. del. D. nimirum a J. scommata S cum P. nam ita B. sam- mia v. ioci enim a U 701. mica Müller emend. V 9.

959. sales Er v( D). sale rJU. salis Müller l. l.

960. alia magis uoca- bula E.

961. Verrius Flaccus ap. Festum s. v. salaria.—cfr. Horat. sat. II 2, 17.

962. et Vd. om. rv.

963. sex V.

964. modia E v. a. H.

965. VI E S. ut VTf. sex r e corr. sex mille d(?) H. sex milia v.

966. populis VRdTfE v( S). -lo d(?) C.

967. uite V.

968. et VRdTf H. om. E. esitasse enim v.

969. sale VTf.

970. pane et casaeos (-seo v) E v. a. H.

971. Diosc. V 128.—cfr. Diosc. V 127.

972. sabinarum Vd.

973. an facit?

974. quadam E G. quandam r T H. quaedam enim v.

975. fauilla v. -llam ll.H.

976. ueliti V.

977. gari d v. cfr. Diosc. cari r.

978. inuenitur E v. a. G.

979. nudo VR 1 d.

980. deferri v. differri Er. -eri r.

981. innatant V.

982. olet V.

983. salo V.

984. testa tia E.

985. aquam VR.

986. deluente VR.

987. colorein Er v. coherent r.

988. in uasis in VR 1 T.

989. 90

990. medio uera V.

991. alum V.

992. zmecticis J. -edicis R 1. -eticis r. smegmatis H. -aticis v.

993. pilos dE v. philos VR.

994. ima faecis (fecis Er) Er D. imae ficis V. ime effecis R. efficacissime faeces d(?) S. -issime faeces imae v.

995. ui V.

996. praeterea haec dT.

997. liquida a D. a liquida E. li- quida dr. om. VR. ( an liquida, at a? ut post tota omittendi causa appareat).

998. salsiore VdT D. -or c Er. -or R v.

999. ui distans VRE v. distans uidi dT.

1000. Diosc. II 34. Geop. XX 46, 1. 2. Isid. XX 3, 19.

1001. aliud RdT v. alii ut E. aliut V 2 D. -int V 1. an aliud est?

1002. uocare R.

1003. suffitu VRd v. cfr. XXXII 124. 131. -to E D.

1004. mon- strantes VRdTf H. morantes E v.

1005. cfr. Plin. IX 66. Seneca epist. XV 3, 25. Martial. epigr. XIII 102. Apicius VII 7, 13. Horat. sat. II 8, 46. (Strabo III 4, 6 p. 159).—cfr. Plin. IX 92.—Martial. epigr. XIII 103. IV 88, 5.

1006. nunc e sconbro V. non- cessū pro R.

1007. lautissimum R. lat- V.

1008. sparfariae VR 1. scombrariae. coni. Marquardt e Stra- bone, sed cfr. Isid. XV 1, 66.

1009. cetariis v. -ris r D. ce- teris r.

1010. paene binos E v. a. H.

1011. nullus E.

1012. in om. E.

1013. scombro Vd. -bros quidem R(?) v. cfr. § 102.

1014. mauretani R 1. -ritania d.

1015. baeticaque v. a. H.

1016. etiam ego. et VdE v. om. R(?) H.

1017. intrantes v. -tis ll.S.

1018. & ( pro ad) R 1.

1019. alium VR 1.

1020. utiles v. -le est VdEr. ut ille est E.

1021. glauzomenae Vd.

1022. pompeique et E v( J). -peiique et dr C. -pei V. -peii R.

1023. thuri V D. -ria v. a. G.

1024. del- matha Vd. dalmatia R(?) v. a. S.

1025. Geop. XX 46, 2.—Aristot. h. a VI 15 p. 569 b. Oppian. hal. I 766.

1026. est et E. om. d.

1027. alex R v. a. J. alex est d.

1028. atque VE D. om. rv.

1029. inperfectae D.

1030. ne R 1.

1031. colatae VR D.

1032. faex d v. fex r.

1033. et priuatim Er v. et R. om. r.

1034. ex inutili om. R 1.

1035. conci/// R 1.

1036. nostris R 1.

1037. is om. Vd.

1038. nascatur VRd J. -citur Er v( D). cfr. C F W Müller p. 6.

1039. transit E v. a. C( D). cfr. nota ad XXXIII 131.

1040. luxoria V. -io R.

1041. creuerunt E.

1042. in infinitum E.

1043. suauitatem dilutum ego. dilutam suaui- tatem ll.v.

1044. est ego. ad VdTE v( D). om. Rf(?) H. ( lac. post ad indicavit D).

1045. catimoniarum V.

1046. superstitio- nem etiam sacris v. a. H.

1047. squama maceretnentibus V.

1048. echinas E. ecinus V.

1049. urticas om. VR 1.

1050. maris ll. T J. cammaros v.

1051. multorum VRd.

1052. iocinere E.

1053. sapores d S. -ris rD. -rem v.

1054. gile V. cyle d.

1055. Pl. iun. 86, 4. 5.

1056. nulli VdE v. a. H.

1057. sanantur d.

1058. draconiuae V.

1059. Pl. iun. 83, 16. Diosc. II 34. (cfr. Colum. VI 13, 1). Marc. 9, 14 (36). Diosc. V 127. eupor. I 238. Celsus IV 22.

1060. morsus dE v( S). -sum r f H.

1061. morsus dE v( S). -sum r f H.

1062. sordidi E.

1063. 92

1064. nomen V.

1065. corripiat ego. -pit ll.v.

1066. an coeliacis, ischiadicis? cfr. Diosc.

1067. fotu d v. -tū Er. -to r.

1068. prestat dT.

1069. Diosc. V 125. Isid. XVI 2, 6.—Pl. iun. 111, 9. 10.

1070. ac a v. a. G.

1071. putrescendi VRE S. -do d(?) G. -ntia v.

1072. tabe J cfr. XV 80. VII 70. (labe Isid.). ta V.- to R. ita E v. ito r. om. d(?) G. tabo S( D) cum cod. Murb. (?). cfr. sanie § 93. an uitio?

1073. uendicans R 1 v. a. H.

1074. durent ea v. -retita VE. -rent ita r(?) G.

1075. repugnans VE v. a. C.

1076. stomachū VR.

1077. dist. ego.

1078. cerenten R 1.

1079. et ll.v. aut B.

1080. cedria B e Diosc. -dro ( corruptum ex cedri) ll.D. cera v.

1081. ac melle VR.

1082. Diosc.V 125.

1083. Diosc. eupor. I 45.

1084. acetū R.

1085. qua V. aequa T S.

1086. semine VR 1 d.

1087. et ll. ex v.

1088. inlitur V.

1089. uel uespas d v. a. S.

1090. similiaque R v. -lique VE. -liter dT.

1091. heterocranias Er S. -neas d C. -nas B. -ogranias R. hec ergo granias V.

1092. incipiente R.

1093. an item in?

1094. de- arescentes VR 1. excrentes E.

1095. que dE v( D). quoque r f S.

1096. cdditur d (?) v. a. S.

1097. hoc T v. a. G.

1098. tattaeus G cum B 1. cfr. § 84. & teus VRd. et deus E. tragasaeus Ven. cumB 2. etateus v.

1099. et dT.

1100. counites r. cogn- R.

1101. Pl. iun. 102, 18–20.

1102. suggillatisue dT S. -tis suae V ( cfr. §96). -tisque rv( D).

1103. murra VRd G. -rrae E v( D). cfr. § 118.

1104. aut ( pro ac) V.

1105. utque (quae E) Er v. aut quae r.

1106. salsugines R.

1107. salsugines R.

1108. concrepto V. corre- R.

1109. infricatus Er v. infractus r T.

1110. et—18 fractus om. VR 1 T.

1111. Diosc. V 125.

1112. Pl. iun. 28, 4–7. Marc. 12, 21.

1113. psaras VR.

1114. dist. D.

1115. ad hec (hac R) et VR. hic et ad v. a. D.

1116. dist. ego.

1117. ouis VR.

1118. cfr. Plin. XXXI 40.—Pl. iun. 35, 20.—Isid. XVI 2, 6. (cfr. Catull. 23, 12).

1119. et mollit et VR 1.

1120. uino D cum U 701. in uino ll.v.

1121. dist. ego.

1122. mixtus d(?) v. a. J.

1123. in- noxie dT H. -xio V D. -xia RE. idem noxia v.

1124. taeniarum H. tenearum (tae- D) VRE D. tine- dT v.cfr. § 36.

1125. tolerari V v. a. G.

1126. possit VR 1

1127. positus subditus (supd- R 1) VR 1.

1128. dolores Vd S. -rem R(?) E v( D). cfr. § 62. 120. XXX 110. XXVIII 237. XXIV 15. 40. XXIII 6. 48. XXXVII 145. XXI 141. XXII 107. 130. 141.

1129. maxime VRdT H. maxime usurpanda (-dam E) obseruatione Er v. cfr. infra vv. 12. 13.

1130. ex aqua Pl.iun. patina f(?) S.

1131. candefactus (-dof- V) VTfE S. madef- r(?) v.

1132. lauat V.

1133. usurpanda (ususpra- VR) obseruatione VRdTf H. obseruanda usurpatione Er v.

1134. qua d. qua quidem v. a. H.

1135. dixit utique coni. J. dixit itaque dTEr H. -xistique V. -xitque R. dicunt itaque v.

1136. hoc om. VR 1.

1137. iudicatur ego. cfr. § 43. XXXIV 178, XXXII 123. XXVIII 26. XVII 157. 193. dicatur ll.v.

1138. Diosc.V 125.—Diosc. eupor. I 123.

1139. pedum item dEr v. ite pedum VR. item pedum Müller emend. V 9.

1140. ulceribus VE. -busque r(?) v.

1141. serpunt R v. a. S.

1142. tostus dT S. -um H. totus r. tritus v.

1143. superinposita Vd.

1144. sudent dE v. -dant rS.

1145. quod RE.

1146. infricatis V. iuuat et d v. a. S.

1147. fatigatus V. uat- E.

1148. Diosc. V 125. (eupor. II 65). Pl. iun. 90, 21. Diosc. V 125.

1149. et iunxim V.

1150. lintu V.

1151. sciadicis Vr. rad- R.

1152. ulceribus v. a. H.

1153. batuerentur VRd v. a. S. pauer- H.

1154. his ( sc. linteolis) ego e Diosc. hic VdE H. inc R 1. ictuum R 2 Brot. hac G. ictu vel (arte) uinctu coni. B. ictum v. uincta S. ninculis J. del. D. ( Plinius prave legit τυπτομένων . . . τοῖς ἐνδέσμοις).

1155. oppium V Ven.

1156. exuberationibus VR.

1157. dolore VR 1.

1158. fotus VRfE Verc.( H). potus dT Ven. tostus C. et fotu G.

1159. illinitus R 1.

1160. zmegmatis V S. szme- R. sme d H. -aticis Er v.

1161. extendendam Er v( S). -nuendam VR. -nuandam dT H( J). cfr. § 84. XXVI 163. XXXI 65. XI 238.

1162. datusque VE v. -turque r(?) G.

1163. lingendos VR.

1164. haec est (et v) de VR 1 v. a. S.

1165. Isid. XVI 2, 7.

1166. scripser??? V. -ere v. a. S.

1167. theophrastus R 1. -prastus V.

1168. halmyraga S. -rhaga Rd(?) H. -miraga rB. -rhaga C. -gara v.

1169. quod Er v( D). qua R. aqua r. a qua J.

1170. cfr. Plin. XVI 31.

1171. namque aqua cremata E.

1172. facinatum V. facn- R 1.

1173. emis- sum R.

1174. pluribus R(?) v. a. D. cfr. § 4.

1175. in locis E D.

1176. clitis ll.v( J). clytis G. Litis H (Letis B) coll. IV 36. nomen adhuc corruptum.

1177. chalestricum VdE J cfr. § 115. Herodot. VII 123. cal- R v. a. C. chalast- C cum B ex IV 36.

1178. sale R.

1179. proferrae E.

1180. esset E.

1181. et VR S. est E. est et d(?) v.

1182. augere E.

1183. effluere E v( D). flu- r Tf H.

1184. iis d v. his rS.

1185. cfr. Plin. supra § 81.

1186. cfr. Geop. XVI 18, 3.

1187. modo RE v. malo V. ///a loco d.

1188. quo del. d 2.

1189. quo sal nisi om. E.

1190. infunditur d.

1191. nihilum E v. a. B.

1192. autumno ego. autem mo VRd. -tem modo J. -tem E v( D).

1193. nitrariis E 2 v. -anis E 1. nstraris r.

1194. hae d H( J). haec rS. del. v.

1195. accedente ego. cedente (-tem E) ll.H. exced- v( D).

1196. accedente ego. cedente (-tem E) ll.H. exced- v( D).

1197. rigantur ego. ficcant' Er v.

1198. decedente (-tem E) Er v. a. H. reced- D.

1199. madent Er v. -dant R. manant r T.

1200. XL om. E.

1201. in om. VR 1.

1202. ftatis ll.v. an ceffantis?

1203. etiam Er G( D). et rS. autem v. cfr. XV 9.

1204. e d S. & VR. a r. ad E. de v. ex D.

1205. ut om. E.

1206. resoluantur V.

1207. hic vet. Dal. fic ll.v. cfr. § 91.

1208. asanio E v. a. B.

1209. calchida V.

1210. putari. quae V.

1211. interiores Vf S.

1212. omnes v. -nis ll.S.

1213. nitro v. a. G. in uitro D e coni. S. sed cfr. C F W Müller p. 23.

1214. 36,193

1215. cfr. Herodotus II 87.

1216. ni- trariae H. -ias VRdT. (-iae egregiae v). nitri egri ar.

1217. acerbis multisque V.

1218. cuniculi dT. tumuli v. a. H. ea om. E.

1219. eis d. iis v. a. C. et om. Rd v. a. D.

1220. frequenter d v. -ti r.

1221. dist. ego. cfr. § 122 extr.

1222. carnibus J coll. § 87 et Herodot. carbonibus ll.v. de mendo cfr. XXXIV 120 extr.

1223. ad ea quoque v. a. S.

1224. quas ll.J. quos S. quae v.

1225. et terrae VR 1.

1226. dist. ego.

1227. nitrari V. -ris D.

1228. Isid. XVI 2, 8. Diosc. V 130.

1229. acer- norum VRdTf H. operimentorum E v. -tum Lugd.

1230. cigni V.

1231. de afro nitro proxima R.

1232. assia colligit V.

1233. molibus G. moll- VRdTf v( Brot.). mal- E. mobil- Lugd. in collibus coni. J. canalibus D. an nobilibus vel madidis? sed omnia incerta.

1234. eos RE v. eus V. eius d. eas D.

1235. colligas VRdTE 2 v( J). -gans E 1 r. colycas C( S). colicas Brot. e coni. H. Corycias D. an collicias? cfr. XVIII 179. ( Colum. II 8, 3).

1236. siccari ego cum vet. Dal. -ant ll.v

1237. fricabile E D.

1238. paene d Isid.v( J). pane VR. plene Er S.

1239. picatis ne d v. spissatis ne RE. -ssa omni V. -ssatum ne D. cfr. § 68. XV 61. 65. XIV 134. XXXVI 166.

1240. Diosc. V 129.

1241. gustus in cerusa V.

1242. facile ( pro ftatim) R(?) v. a. S. an statim saliua?

1243. persoluitur VR 1.

1244. calce pungit D.

1245. et om. Rd(?) v. a. D.

1246. aspersum d v. -rsu VRf. -rum a D.

1247. honorem a.

1248. uehementer VRdf v( D cum uritur iungens). -tem a C.

1249. an lacuna ante nihilque?

1250. aliter V.

1251. non tantum vet. Dal.

1252. alget d.

1253. cfr. Plin. XIX 84. Theophr. C. VI 10, 8. 9. Plin. XIX 143.

1254. et VRd v( S). in E G. et in r.

1255. lipiunt V.

1256. ///illita d 2.

1257. hec ( pro et) V.

1258. chalestraeo J. cfr. § 107. calistraeo dr. -raeae R. -reo (seal- E) r. chalastrico (cales- v) B. -raeo S.

1259. Diosc.V 130. Pl. iun. 100, 10–12.

1260. iis v. his ll. C.

1261. uocanda V.

1262. extenuenda V. -uisenda E.

1263. pusulisque df H. pusill- RE. pusil- V. pustul- v.

1264. minus V.

1265. iridi E.

1266. arida—uiridi om. E.

1267. dist. ego.

1268. argema C. -mas ll.v.

1269. Diosc. V 130. Seren. 228. Marc. 13, 18. 9. Pl. iun. 13, 6. 19, 2–5. Diosc. eupor. I 107. Marc. 9, 67. Diosc. eupor. I 63.

1270. inungues SJ cum Gron., sed ungues = pterygia: cfr. § 99 et Cels. VII 7, 4.

1271. an decocitur?

1272. in passo cum ego. cum ( om. d S) passo in ll.v( J). cfr. XXII 90. 103. 143. XXIII 85.

1273. calyce Rd C. -lice V(?) E v( D).

1274. adiuuat R H( J). -uat ad VdT. -uat et S. -uat nitri (-rum v) E v.

1275. piperi V.

1276. dist. ego coll. Marc. de dativo dentifricio cfr. XXXII 65.

1277. et lendes Er v. edentes Vd. dentes R.

1278. inlinitum Er.

1279. infun- datur E.

1280. herodit V.

1281. siccum ll. v. an sic cum ture? cfr. Diosc. eupor.

1282. Diosc. V 130. eupor. I 144. Pl. iun. 82, 10. Diosc. eupor. I 141. II 113. Pl. iun. 86, 3. 4. Diosc. eupor. I 200.—Diosc. V 130. eupor. II 65. (cfr. Plin. XXIII 122).

1283. cimoliae R.

1284. extrahit ego e Diosc. -ahit aut ll.v. ( an vero extrahit aut sebo? cfr. Diosc.).

1285. dist. ego.

1286. addita et resina—p. 47, 19 redegere afri in VR iterata leguntur ( V a R a); cfr. praefatio.

1287. inlitis VV a R. initis Er D. -tiis dR a v.

1288. dist. ego.

1289. datur om. VR 1.

1290. inlini- tur quae R 1.

1291. Diosc. V 130. eupor. II 40. (cfr. Marc. 28, 70). eupor. I 228. II 25.—Diosc. V 130.

1292. cūrqueta V a R a.

1293. et ( ante aceto) VRdTf H. ex E v. uel V a R a.

1294. instillatum coni. H. insudatum ll. Tf. datum v. in usu datum Brot. in sudore datum S e coni. Dal. insufflatum D.

1295. hausta S( D) cum vet. Dal. coll. XXVIII 155. pasta Er v. exp- r T. exsputa J. ( an pota? cfr. XXVIII 128. XXIX 105.).

1296. uomitioneque S coll. XXIII 80.

1297. iis v. his ll. C.

1298. Pl. iun. 34, 16. 17. Marc. 19, 19. Seren. 137.—Diosc. V 130.

1299. totum E.

1300. totumque E.

1301. uesicae ego coll. Marc. 26, 106. urceis ll. Tf v( J). uentris ( d?) C.

1302. dolori dTEr H. -re r. -ribus v.

1303. rigore V a R a.

1304. nervorum uel VV a RR a. -rumque v. a. J.

1305. paralysi in d C( J). -si v( S). -lisin RR a E. per alysin VV a.

1306. linguae S cum vet. Dal.

1307. Diosc. eupor. II 56.

1308. eius Er v. et uua (una d) r.

1309. cypreo (cip- E) V a R a Er J. -pereo VR. -prino d(?) Lugd. -prio v. cfr. nota ad XXIX 106.

1310. exterminat Er(exte absciso) v. a. H( D).

1311. pruriginem d v. a. H.

1312. Pl. iun. 13, 7. 8. Marc. 4, 7.—Diosc. V 130. eupor. II 24. (cfr. Marc. 19, 38).

1313. fato RE.

1314. ex—cera om. E.

1315. accessio VV a RR a.

1316. frigidas d v. -da r.

1317. et per oleo V.

1318. sic et v. a. H.

1319. podagricis d(?) v. -gras D.

1320. dist. D.

1321. ungi C.

1322. solia ll.v( D). -io B.

1323. niti R 1.

1324. prodest R(?) v. a. D.

1325. atrophis d v. -pliis V a RR a. -piliis V. -pis E.

1326. sal et nitrum B( S).

1327. Diosc.V 137. Isid. XII 6, 61.

1328. uenturis E.

1329. restingunt E.

1330. 9,148

1331. ex his maris (-res d S) VV a RR a d S. existimare Er. ex his mares existi- mauere v.

1332. persorbentes quae om. E.

1333. ex E.

1334. in- unguntur VR.

1335. maribus ll.v( J). e ma- B. in ma- S. om. Isid.

1336. etque d. et quae VV a. aeque v. a. G.

1337. e dEr v. et r. ex D.

1338. spumam VV a.

1339. feruntur Er.

1340. etiam R(?) E v. om. r.

1341. Isid. XII 6. 60.

1342. aliquis VV a.

1343. audi R 1. -dita R a.

1344. somnum V a R a.

1345. 9, 149

1346. abscidi V J. -indi r Isid.v( D). cfr. nota ad XXIX 99.

1347. sanguinem Isid.

1348. emittere Er v. a. J( D). cfr. Isid. et nota ad XXIII 113.

1349. lac. ego indicavi et dist.; exciderunt fere abscisas aliquamdiu uiuere. cfr. IX 149. 150.

1350. adhaerescentes ego. -cente d. -centem (-her- VV a) VV a RR a. -cere Er v.

1351. Diosc. V 137. Isid. XII 6, 62. Pl. iun. 21, 3. 4. Celsus VI 6, 1.—Seren. 19.

1352. penicilli dr C. -ilis V a R a. -illis T. -inis VR. paenicelli E v.

1353. fedant dT Pl.iun.J. -te VV a RR a. leuant Er v( D). cfr. XXX 114. XXVI 96. XXV 153. XX 169.

1354. iidem RR a d G. idem VV a J. item v( D). de E non constat.

1355. lippitudinis VV a R a.

1356. utilissime VRR a d D. -ma V a E r. -mi v.

1357. ex aqua D coll. Celso. e aqua E. e ea V a. ea r. eosque G. eam quae v.

1358. dist. ego. (ex aqua sc. inponuntur).

1359. tenuissimos esse D. -mos et V a R a dEr G. -mos VR. -ma est v.

1360. mollissimosque D. -moque V a R a Er. -mos esse d(?) G. que VR. -mam quoque esse v.

1361. poscet ex V. an posca, ex?

1362. molliunt mitigant VV a(?) v. a. D.

1363. conglutinant v. a. H. sed cfr. Diosc.

1364. fouenda om. R a.

1365. aperienda V a d. om. R a.

1366. imponitur d. adponatur VR 1 f.

1367. Diosc. V 137.—Pl. iun. 74, 16. 17.

1368. inflammationibus (fla- E) E v. -ones si nee rJ.

1369. inpo nuntur- E v. inungitur (iniu- V) rJ ( lac. indicata).

1370. aceto dfE H ex ac- r T v.

1371. nec uino V a. nunc e uino v. a. H. an au uino?

1372. nunc (nec V a) ex V a RR a dE v ( D). nunc V H.

1373. secta E B( D). siccat VV a RR a v. -ant dT. siccaeue J.

1374. fluctua tiones E. -one v. a. B( G).

1375. quae E v. qua r.

1376. sunt v. a. G. et E v. ex r.

1377. iis v. his ll.D.

1378. apostema R a.

1379. articulariis dT v. a. G.

1380. si om. V a.

1381. fuerat VR.

1382. impetus V a R a d v -peratus VR. -positus a. inp.... E.

1383. eaedem Murb.B ead- ll. a v( D).

1384. dist. J

1385. callo ll.S. et ca- B. e ca- v. ad VV a.

1386. implent nunc ex uino et oleo nunc ex eadem v. a. J.

1387. emolliunt a v. mo- d. et mo- r.

1388. coher- cent V.

1389. Scribon. 133. Pl. iun. 95, 4.—Pl. iun. 98, 18. 19,

1390. ex om. d.

1391. posca d.

1392. blandiri opus S cum Murb. -diori opus VV a RR a. -dioribus E. -dioribus opus d(?) v.

1393. est ll.v. an sit? cfr. Frobeen p. 33.

1394. operireue a J -riue V. -ririue rv. cfr. nota ad XXVII 56.

1395. siccare V a RR a. TE v( J). -ri Vd(?) G.

1396. iis v. his ll. C.

1397. oportet V a R a

1398. perfusa dE D.

1399. expressaeque R a v. -ssaque E D. -praes- saque r.

1400. sic et R a. sic et in VV a RdTf S. sic et inpositae (-at E) E v( D).

1401. sed E v( D). et rS.

1402. Marc. 10, 1. 5.—Pl. iun. 102, 21. 22. Marc. 19, 47. —Pl. iun. 64, 14. Marc. 33, 17.—Pl. iun. 86, 14–16. 38, 13. 14. Marc. 16, 77. Pl. iun. 89, 20. 21.

1403. fluuium V.

1404. aut aqua frigida dT.

1405. abiectus R.

1406. exponuntur V.

1407. abunde v( D). hab- E. om. r Tf Murb. H.

1408. haustus aliis ego ( et dist.). haustu salis ll.v. cfr. Plin. iun. p. 38 13 et Marc. 16, 77 (haustus).

1409. item d.

1410. uel aceto d(?) v. a. S.

1411. Diosc. V 137.

1412. discutit ( sc. cinis) ego. -tiunt ll. v.

1413. se sistit V a. se sista R a. sistunt E.

1414. destringere re VRf. -ing R a.

1415. cfr. Scribon. 158. Marc. 36, 39

1416. et om. RR a.

1417. striglium (tri- V a) VV a RR a. -gilum v. a. S.

1418. linteolumque T. -olorumque C.

1419. ad Rd v. om. E. in rD.

1420. nominatas VV a d.

1421. afri V a R a ( hic de- sinentes). in d inter afri et canas interiecta sunt inserendis praebent—saepius uero quantum (XXXII 17–43): cfr. prae- fat.

1422. firmior Rd. for- V.

1423. rhodiacas R.

1424. ad fouendum Murb.v. adeo uendum (-unt d. nondum R) VRdE 2. adeo fouendum E 1.

1425. //rahippeli E. aranthippeli a.

1426. est caliciam V.

1427. ablati V.

1428. praeuertemur (preu- d) dE v( S). reu- rC.

1429. animalia et aquatilia R 2 d 2 v. a. J.

Pliny the Elder Naturalis Historia 31

ed. Karl Friedrich Theodor Mayhoff

Search the Perseus Catalog for:

C. PLINI SECUNDI

NATURALIS HISTORIAE

LIBRI XXXI-XXVII

C. PLINI SECUNDI

NATURALIS HISTORIAE

LIBER XXXI

Current edition Perseus

Notes on the current edition

Stable identifiers