Search the Perseus Catalog for:

← Previous Next →

C. PLINI SECUNDI

NATURALIS HISTORIAE

LIBER XIX

1 1 Siderum¹ quoque tempestatumque ratio vel imperitis facili atque indubitato² modo demonstrata³ est, vereque intellegentibus non minus conferunt rura deprehendendo caelo quam sideralis⁴ scientia agro colendo. proximam ⁵ multi hortorum curam fecere; 2 nobis non protinus transire ad ista tempestivum videtur, miramurque aliquos⁶ scientiae gratiam⁷ eruditionisve⁸ gloriam ex his petentes tam multa praeterisse, nulla mentione habita tot rerum sponte curave provenientium, praesertim cum plerisque earum pretio usuque vitae maior etiam quam frugibus perhibe atur⁹ auctoritas. atque, ut a confessis ordiamur utilitatibus quaeque non solum terras omnes, verum etiam maria replevere, seritur ac dici neque inter fruges neque inter hortensia potest linum, 3? sed in qua non occurrit¹⁰ vitae parte? quodve miraculum maius, herbam esse quae admoveat Aegyptum Italiae in tantum, ut Galerius a freto Siciliae Alexandriam septimo die pervenerit, Ba lbillus¹¹ sexto, ambo praefecti, aestate vero post xv annos¹² Valerius Marianus ¹³ ex praetoriis senatoribus a Puteolis non o¹⁴ die lenissumo flatu? 4 herba m¹⁵ esse quae Gadis ab¹⁶ Herculis columnis ¹⁷ septimo die Ostiam adferat et citeriorem Hispaniam quarto, provinciam Narbonensem tertio, Africam altero, quod etiam mollissimo flatu contigit C. Flavio¹⁸ legato Vibi Crispi procos.? audax vita, scelerum¹⁹ plena! aliquid seri, ut ventos procellasque²⁰ capiat²¹, 5? et parum esse²² fluctibus solis vehi, iam vero nec vela satis esse maiora navigiis²³, sed, quamvis²⁴ amplitudini antemnarum singulae arbores sufficiant , super eas tamen addi velorum²⁵ alia vela, praeterque in proris et alia in puppibus pandi, ac tot modis provocari mortem, denique tam parvo²⁶ semine nasci quod orbem terrarum ultro citro²⁷ portet, tam gracili avena, tam non²⁸ alte a tellure tolli²⁹, neque³⁰ id viribus suis necti, sed fractum ³¹ tunsumque et in mollitiem lanae coactum iniuria³², ac summa³³ audacia³⁴ perve hi mare³⁵! 6 ³⁶ nulla exsecratio sufficit contra inventorem³⁷ (dictum suo loco nobis³⁸), cui satis³⁹ non fuit hominem in terra mori, nisi periret et insepultus . a c⁴⁰ nos priore libro imbres et flatus cavendos frugum⁴¹ causa victusque praemonebamus⁴²: ecce seritur hominis ⁴³ manu, metitur eiusdem hominis ingenio, quod ventos in mari optet⁴⁴. propterea⁴⁵ , ut sciamus favisse Poenas, nihil gignitur⁴⁶ facilius; ut sentiamus nolente seri natura, urit agrum deteriorelnque etiam terrain facit.

7 ⁴⁷ 2 <1> Seritur sabulosis maxime unoque sulco, nec magis festinat aliud. vere satum aestate vellitur⁴⁸, et hanc quoque terrae iniuriam facit. ignoscat tamen aliquis Aegypto serenti, ut Arabiae Indiaeque merces inportet. itane et Galliae censentur hoc reditu? montesque mari oppositos esse non est satis et a latere⁴⁹ oceani obstare ipsum, quod vocant inane? 8 ⁵⁰ Cadurci, Caleti, Ruteni, Bituriges ultimique⁵¹ hominum existimati Morini⁵², immo vero Galliae universae vela texunt, iam quidem et transrhenani hostes, nec pulchriorem aliam vestem eorum feminae novere . qua admonitione succurrit quod M. Varro tradit, in Serranorum⁵³ familia gentilicium esse feminas lintea⁵⁴ veste non uti. 9 in Germania autem defossae⁵⁵ atque sub terra id opus agunt. similiter etiam in Italiae⁵⁶ regione⁵⁷ Aliana⁵⁸ inter Padum⁵⁹ Ticinumque amnes, ubi⁶⁰ a⁶¹ Saetabi⁶² tertia⁶³ in Europa lino palma; secundam⁶⁴ enim in vicino Alianis⁶⁵ capessunt Retovina⁶⁶ et in Aemilia via Faventina⁶⁷. candore Alianis⁶⁸ semper crudis Faventina⁶⁹ praeferuntur; Retovinis⁷⁰ tenuitas summa densitasque, candor qu i⁷¹ Faventinis, sed lanugo nulla, quod apud alios gratiam, apud alios offensionem habet. nervositas filo aequalior paene quam araneis⁷² tinnitusque , cum dente libeat experiri. ideo duplex quam ceteris pretium. 10 ⁷³ <2> Et ab his⁷⁴ Hispania citerior⁷⁵ habet splendorem⁷⁶ lini praecipu um⁷⁷ torrentis, in quo politur, natura , qui adluit⁷⁸ Tarraconem. et tenuitas mira ibi primum carbasis repertis. non⁷⁹ dudum ex eadem Hispania Zoelicum venit in Italiam plagis utilissimum; civitas ea Gall aeciae⁸⁰ et oceano propinqua. est sua gloria et Cumano in Campania ad⁸¹ piscium et alitum capturas⁸². 11 eadem et plagis materia—neque enim minores cunctis animalibus insidias quam⁸³ nobismet ipsis lino tendimus —, sed Cumanae plagae concidunt⁸⁴ apro saetas e t ve l⁸⁵ ferri aciem⁸⁶ vincunt , vidimusque iam tantae tenuitatis, ut anulum hominis cum epidromis transirent uno portante multitudinem, qu a⁸⁷ saltus cingerentur. nec id maxime mirum, singula⁸⁸ earum stamina centeno quinquageno filo constare, sicut paulo ante Iulio Lupo⁸⁹, qui in praefectura Aegypti obiit. 12 ⁹⁰ mirentur hoc ignorantes in Aegypti quondam regis, quem⁹¹ Amasim vocant, thorace in Rhodiorum insula Lindi⁹² in⁹³ templo Minervae CCCLXV filis singula fila constare, quod se expertum ⁹⁴ nuperrime⁹⁵ prodidit Mucianus ter cos. parvasque iam reliquias eius superesse hac experientium⁹⁶ iniuria. 13 Italia et P aelignis⁹⁷ etiamnum⁹⁸ linis⁹⁹ honorem habet, sed fullonum tantum in usu. nullum est candidius lanaeve similius, sicut¹⁰⁰ in culcitis praecipuam gloriam Cadurci¹⁰¹ obtinent . Galliarum hoc et tomenta¹⁰² pariter inventum. Italiae quidem mos etiam nunc durat in appellatione stramenti.

14 ¹⁰³ <3> Aegyptio lino minimum firmitatis, plurimum lucri. quattuor ibi genera: Taniticum¹⁰⁴, Pelusiacum¹⁰⁵, Buticum, Tentyriticum regionum nominibus, in quibus nascuntur. superior pars Aegypti in Arabiam vergens gignit fruticem, quem aliqui gossypion vocant, plures xylon¹⁰⁶ et ideo lina inde facta xylina¹⁰⁷. parvus est similemque¹⁰⁸ barbatae nucis fructum defert, cuius ex interiore bombyce lanugo netur. nec ulla sunt¹⁰⁹ cum candore molliora¹¹⁰ pexiorave¹¹¹. vestes inde sacerdotibus Aegypti gratissimae. 15 quartum genus et¹¹² othoninum ¹¹³ appellant. fit e palustri velut harundine, dumtaxat panicula eius. Asia e genista facit lina ad retia praecipue¹¹⁴ in¹¹⁵ piscando durantia, frutice madefacto x diebus, Aethiopes Indique e malis, Arabes e curcurbitis¹¹⁶ in arboribus, ut diximus, genitis¹¹⁷.

¹¹⁸

16 3 Apud nos maturitas eius duobus argumentis intellegitur , intumescente semine aut colore flavescente. tum evolsum et in fasciculos manuales colligatum siccatur in sole pendens conversis superne radicibus uno die, mox v aliis contrariis in se¹¹⁹ fascium¹²⁰ cacuminibus, ut semen in medium cadat. inter medicamina huic vis, et in quodam¹²¹ rustico¹²² ac praedulci Italiae transpadanae cibo, sed iam pridem¹²³ sacrorum tantum, gratia. 17 deinde post¹²⁴ messem triticiam¹²⁵ virgae ipsae merguntur in aquam solibus tepefactam ¹²⁶, pondere aliquo depressae; nulli enim levitas maior. maceratas indicio est¹²⁷ membrana laxatior, iterumque inversae , ut prius, sole siccantur, mox arefactae in saxo tunduntur¹²⁸ stuppario¹²⁹ malleo. quod proximum cortici fuit, stuppa appellatur, deterioris lini, lucernarum fere luminibus aptior; et ipsa tamen pectitur ferreis a culeis¹³⁰, donec omnis membrana decorticetur, 18? *corticesque¹³¹ decussi clibanis ¹³² et furnis¹³³ praebent usum*¹³⁴. medullae numerosior distinctio¹³⁵ candore, mollitia. linumque nere et viris decorum ¹³⁶. est* ars depectendi digerendique: iustum e quinquagenis fascium libris quinas denas carminari. iterum deinde in filo politur¹³⁷, inlisum crebro silici¹³⁸ ex aqua, textumque ¹³⁹ rursus tunditur clavis, semper iniuria melius.

19 4 Inventum iam est etiam quod ignibus non absumeretur . vivum id vocant, ardentesque in focis conviviorum ex eo vidimus mappas sordibus exustis¹⁴⁰ splendescentes ¹⁴¹ igni magis quam¹⁴² possent aquis. regum inde funebres tunicae corporis favillam ab reliquo separant cinere. nascitur in desertis adustisque¹⁴³ sole Indiae, ubi non cadunt imbres, inter diras¹⁴⁴ serpentes, adsuescitque vivere ardendo, rarum inventu, difficile textu¹⁴⁵ propter brevitatem¹⁴⁶. rufus de cetero colos splendescit igni. 20 ¹⁴⁷ cum inventum est, aequat pretia excellentium margaritarum. vocatur autem a¹⁴⁸ Graecis ἀσβέστινον ex argumento naturae¹⁴⁹. Anaxilaus auctor est linteo¹⁵⁰ eo circumdatam arborem surdis ictibus¹⁵¹ et qui non exaudiantur caedi. ergo huic lino principatus in toto orbe. proximus byssino, mulierum maxime deliciis circa Elim in Achaia¹⁵² genito; quaternis denariis scripula eius permutata quondam ut auri reperio. 21 ¹⁵³ linteorum lanugo, e velis¹⁵⁴ navium maritimarum maxime, in magno usu medicinae est, et cinis spodii¹⁵⁵ vim habet. est et inter papavera genus quoddam, quo candorem lintea praecipuum trahunt.

22 ¹⁵⁶ 5 Temptatum est tingui linum quoque, ut¹⁵⁷ vestium¹⁵⁸ insaniam¹⁵⁹ acciperet¹⁶⁰, in Alexandri Magni primum classibus Indo amne navigantis, cum duces eius ac praefecti certamine ¹⁶¹ quodam variassent insignia¹⁶² navium, stupueruntque litora flatu versicoloria¹⁶³ pellente¹⁶⁴ vel a¹⁶⁵. purpureo ad Actium cum M. Antoni o¹⁶⁶ Cleopatra venit eodemque fugit¹⁶⁷. hoc fuit imperatoriae navis insigne.

23 ¹⁶⁸ 6 Postea¹⁶⁹ in theatris tantum¹⁷⁰ umbram fecere, quod primus omnium invenit Q. Catulus, cum Capitolium dedicaret . carbasina deinde vela primus in theatro duxisse traditur Lentulus Spinther Apollinaribus¹⁷¹ ludis. mox Caesar dictator totum forum Romanum intexit viamque sacram ab domo sua et clivum usque in Capitolium¹⁷², quod muner e¹⁷³ ipso gladiatorio mirabilius visum tradunt. 24 ¹⁷⁴ deinde et sine ludis Marcellus Octavia Augusti sorore genitus in aedilitate sua, avunculi¹⁷⁵ XI consulatu¹⁷⁶, a¹⁷⁷ kal. Aug. velis forum inumbravit, ut salubrius litigantes consisterent¹⁷⁸, quantum mutati¹⁷⁹ a moribus Catonis censorii, qui sternendum quoque forum muricibus censuerat! vela nuper et¹⁸⁰ colore caeli, stellata, per rudentes iere¹⁸¹ etiam in amphitheatris principis Neronis. rubent¹⁸² in cavis aedium et muscum a b¹⁸³ sole¹⁸⁴ defendunt . cetero mansit candori¹⁸⁵ pertinax gratia. 25 ¹⁸⁶ honor e i iam¹⁸⁷ et Troiano bello. cur enim non et¹⁸⁸ proeliis intersit ut naufragiis? thoracibus¹⁸⁹ lineis paucos tamen pugnasse testis est Homerus. hinc fuisse et navium armamenta apud eundem interpretantur eruditiores, quoniam, cum σπαρτὰ dixit, significaverit¹⁹⁰ sata.

26 7 Sparti quidem usus multa post saecula coeptus est, nec ante Poenorum arma, quae primum Hispaniae intulerunt. herba et haec, sponte¹⁹¹ nascens et quae non queat seri, iuncusque proprie aridi soli, uni terrae dat a¹⁹² vitio. namque id malum tell uris est, nec aliud ibi seri aut nasci potest. in Africa exiguum et inutile gignitur. Carthaginiensis Hispaniae citerioris portio, nec haec tota, sed quatenus parit, montes quoque sparto operit. 27 hinc strata rusticis eorum, hinc ignes facesque, hinc calceamina et pastorum vestes. animalibus noxium praeterquam cacuminum teneritate. ad reliquos usus laboriose evellitur¹⁹³ ocreatis¹⁹⁴ cruribus manuque textis¹⁹⁵ manicis convolut a¹⁹⁶, osseis iligneisve¹⁹⁷ conamentis, nunc iam in hiemem¹⁹⁸ iuxta¹⁹⁹, facillime tamen ab idibus Mais in Iunias. hoc maturitatis tempus.

28 8 Volsum fascibus in acervo alligatum²⁰⁰ biduo, tertio resolutum spargitur in sole siccaturque et rursus in fascibus redit sub tecta. postea maceratur, aqua marina optime , sed et²⁰¹ dulci, si marina desit, siccatumque sole iterum rigatur. si repente urgueat²⁰² desiderium, perfusum²⁰³ calida in²⁰⁴ solio²⁰⁵ ac siccatum stans conpendium operae fatetur. 29 hoc²⁰⁶ autem tunditur, ut fiat utile, praecipue in aquis marique invictum. in sicco praeferunt e cannabi funes, set²⁰⁷ spartum alitur etiam demersum, veluti natalium sitim pensans²⁰⁸. est quidem eius natura interpolis, rursusque quam libeat²⁰⁹ vetustum novo miscetur. 30 verumtamen complectatur animo qui volet miraculum aestimare, quanto sit in usu omnibus terris navium armamentis, machinis aedificationum aliisque desideriis vitae. ad hos omnes usus quae sufficiant, minus XXX passuum in latitudinem a litore²¹⁰ Carthaginis Novae minusque c???²¹¹ in longitudinem esse reperientur . longius vehi impendia prohibent.

31 ²¹² 9 lunco Graecos ad funes usos nomini credamus, quo herbam eam appellant, postea palmarum foliis philuraque manifestum est. inde translatum²¹³ a Poenis sparti²¹⁴ usum²¹⁵ perquam simile veri est.

32 ²¹⁶ 10 Theophrastus auctor est esse²¹⁷ bulbi genus circa ripas amnium nascens, cuius inter summum corticem eamque partem, qua vescuntur²¹⁸, esse laneam naturam, ex qua inpilia²¹⁹ vestesque quaedam conficiantur²²⁰. sed neque regionem, in qua id fiat, nec quicquam diligentius praeterquam eriophoron id appellari in exemplaribus, quae equidem invenerim, tradit, neque omnino ullam mentionem habet sparti²²¹ cuncta magna cura persecutus cccx c²²² annis ante nos, ut iam et alio loco diximus, quo apparet²²³ post²²⁴ id temporis spatium in usum²²⁵ venisse²²⁶ spartum²²⁷.

33 11 Et quoniam a miraculis rerum coepimus, sequemur eorum ordinem, in quibus vel maximum est aliquid nasci ac²²⁸ vivere sine ulla radice. tubera haec²²⁹ vocantur undique terra circumdata nullisque²³⁰ fibris nixa²³¹ aut saltem capillamentis, nec utique extuberante loco, in quo gignuntur , aut rimas²³² sentiente²³³. neque ipsa terrae cohaerent, cortice etiam includuntur, ut plane nec terram²³⁴ esse possimus ²³⁵ dicere neque aliud²³⁶ quam terrae²³⁷ callum²³⁸. 34 ²³⁹ siccis haec fere et sabulosis locis frutectosisque nascuntur. excedunt saepe magnitudinem mali cotonei, etiam librali pondere. duo eorum genera: harenosa dentibus inimica, in²⁴⁰ altero²⁴¹ sincera. distinguntur et colore, rufo nigroque et intus candido, laudatissima Africae. crescant²⁴² anne²⁴³ vitium id terrae—neque enim aliud²⁴⁴ intellegi²⁴⁵ potest—ea protinus globetur²⁴⁶ magnitudine, qua futurum²⁴⁷ est, et vivat²⁴⁸ n ecue, non²⁴⁹ facile arbitror intellegi posse. putrescendi enim ratio 35 communis est²⁵⁰ cumr ligno. 35 Lartio Licinio²⁵¹ praetorio viro iura²⁵² reddenti in Hispania Carthagine²⁵³ paucis his annis scimus accidisse mordenti tuber, ut deprehensus²⁵⁴ intus denarius²⁵⁵ primos dentes inflecteret²⁵⁶, quo manifestum erit terrae naturam in se globari²⁵⁷. quod certum²⁵⁸ est, ex his erunt²⁵⁹, quae nascantur et seri non possint²⁶⁰.

36 ²⁶¹

12 Simile est et quod in Cyrenaica provincia vocant misy²⁶², praecipuum suavitate odoris ac saporis, sed carnosius, et quod in Threcia²⁶³ iton²⁶⁴ et quod in Gr aecia geranion²⁶⁵.

37 13 De tuberibus haec traduntur peculiariter: cum fuerint imbres autumnales ac²⁶⁶ tonitrua crebra, tune nasci et maxime²⁶⁷ tonitribus, nec ultra annum durare, tenerrima autem verno esse. quibusdam locis accepta²⁶⁸ tan tum riguis feruntur²⁶⁹, sicut Mytilenis negant nasci nisi exundatione fluminum invecto semine ab Tiaris. est autem is²⁷⁰ locus, in quo plurima nascuntur. Asiae nobilissima circa Lampsacum et Alopeconnesum, Graeciae vero circa Elim²⁷¹.

38 14 Sunt et in fungorum genere Graecis dicti pezicae²⁷², qui sine radice ant pediculo nascuntur.

15 Ab his proximum dicetur auctoritate clarissimum laserpicium²⁷³, quod Graeci silphion²⁷⁴ vocant, in Cyrenaica provincia repertum, cuius sucus²⁷⁵ laser vocatur²⁷⁶, magnificum in usu²⁷⁷ medicamentisque et ad pondus argentei denarii repensum²⁷⁸. 39 multis iam annis in ea terra non invenitur, quoniam publicani, qui pascua conducunt, maius ita lucrum sentientes depopulantur pecorum pabulo. unus omnino caulis nostra memoria repertus Neroni principi missus est. si quando incidit pecus in spem nascentis, hoc deprehenditur signo: ove, cum comederit²⁷⁹, dormiente²⁸⁰ protinus , capra sternuente²⁸¹ crebrius²⁸². 40 ²⁸³ diuque iam non aliud ad nos invehitur laser, quam quod in Perside aut Media et Armenia nascitur large, sed²⁸⁴ multo infra Cyrenaicum, id quoque adulteratum cummi aut sacopenio²⁸⁵ aut faba fracta; quo minus omittendum videtur C. Valerio M. Herennio cos. Cyrenis advecta Romam publice laserpicii pondo XXX²⁸⁶, Caesarem vero dictatorem initio belli civilis inter aurum argentumque protulisse ex aerario laserpicii pondo MD²⁸⁷.

41 ²⁸⁸Id apud auctores Graeciae²⁸⁹ certissimos²⁹⁰ invenimus natum²⁹¹ imbre piceo repente madefacta tellure circa²⁹² Hesperidum hortos Syrtimque maiorem septem annis ante oppidum Cyrenarum, quod conditum est urbis nostrae anno CXLIII²⁹³, vim autem illam per IIIIstadium²⁹⁴ Africae valuisse. 42 ²⁹⁵ in ea laserpicium gigni solitum, rem feram ac contumacem et, si coleretur, in deserta fugientem, radice multa crassaque, caule ferulaceo ac²⁹⁶ simili crassitudine. huius folia maspetum vocabant, apio maxime similia. semen erat foliaceum, folium ipsum vere²⁹⁷ deciduum. 43 vesci pecora solita primoque purgari, mox pinguescere, care mirabilem in modum iucunda. post folia amissa caule ipso et homines vescebantur *mo dis omnibus*²⁹⁸ decocto, elixo²⁹⁹ assoque, eorum quoque corpora XL primis diebus purgante*. sucus duobus modis capiebatur³⁰⁰, e radice atque caule, et haec duo erant nomina, r hizias³⁰¹ atque caulias, vilior illo³⁰² ac putrescens . 44 radici cortex niger. ad mercis³⁰³ adulteria sucum ipsum in³⁰⁴ vasa coiectum admixto furfure subinde concutiendo ad maturitatem perducebant, ni ita fecissent, putrescentem . argumentum erat maturitatis³⁰⁵ colos siccitasque sudore finito. 45 alii tradunt laserpicii radicem fuisse maiorem cubitali, tuberque³⁰⁶ in ea supra terram. hoc inciso profluere solitum sucum ceu lactis, supernato³⁰⁷ caule, quem magydarim³⁰⁸ vocarunt. folia aurei coloris pro semine fuisse, cadentia a canis ortu austro flante. ex his laserpicium nasci solitum, annuo spatio et radice et caule consum mantibus³⁰⁹ sese. hi³¹⁰ et circumfodi solitum prodidere, nec purgari pecora, sed aegra sanari aut protinus mori, quod in paucis accidere³¹¹. Persico silphio prior opinio congruit.

46 ³¹² 16 Alterum genus eius est, quod magydaris³¹³ vocatur, tenerius³¹⁴ et minus vehemens, sine suco³¹⁵, quod circa Syriam nascitur, non proveniens in Cyrenaica regione. gignitur et in Parnaso monte copiosum³¹⁶, quibusdam laserpicium³¹⁷. vocantibus per quae omnia adulteratur rei saluberrimae utilissimaeque auctoritas. probatio³¹⁸ sinceri prima in colore modice rufo et, cum frangatur³¹⁹, intus candido³²⁰ , mox tralucente gutta quaeque³²¹ saliva³²² celerrime³²³ liquescat³²⁴. usus in multis medicaminibus.

47 ³²⁵ 17 Sunt etiamnum duo genera non nisi sordido nota volgo, cum quaestu multum polleant, in primis rubia, tinguendis lanis et coriis necessaria. laudatissima Italica et maxime suburbana, et omnes paene provinciae scatent ea. sponte provenit seriturque, similitudine erviliae, verum³²⁶ spinosis³²⁷ foliis³²⁸ et caule³²⁹. geniculatus hic est quinis circa articulos in orbe foliis. semen eius rubrum, postremo nigrum, radix³³⁰ rub ra³³¹ est. quos³³² in medicina usushabeat dicemus suo loco.

³³³

48 ³³⁴ 18 At quae vocatur radicula lavandis demum lanis sucum habet, mirum quantum conferens candori mollitiaeque . nascitur sativa ubique, sed sponte praecipua³³⁵ in Asia Syriaque, saxosis et asperis locis, trans Euphraten tamen laudatissima, caule ferulaceo, tenui et ipso, cibis indigenarum expetito et unguentis³³⁶, quicquid sit cum quo decoquatur, folio oleae. strut hion³³⁷ Graeci vocant. floret aestate, grata aspectu, verum sine odore, spinosae³³⁸ caule lanuginis³³⁹. semen ei nullum, radix magna, quae conciditur ad quer dictum est usum.

49 ³⁴⁰ 19 <1> Ab his superest reverti ad hortorum curam et suapte natura memorandam et quoniam antiquitas nihil prius mirata est, quam Hesperidum hortos ac regum Adonidis et Alcinoi itemque pensiles, sive illos Semiramis sive Assyriae rex Syrus³⁴¹ fecit, de quorum opere alio volumine dicemus. 50 ³⁴² Romani quidem reges ipsi coluere ; quippe etiam Superbus³⁴³ nuntium ilium saevum atque sanguinarium filio remisit³⁴⁴ ex horto. in XII tabulis legum nostrarum nusquam nominatur villa, semper in significatione ea hortus, in horti³⁴⁵ vero heredium; quam ob rem comitata est et religio quaedam, hortoque et foro³⁴⁶ tantum contra invidentium effascinationes dicari videmus in remedio saturica³⁴⁷ signa, quamquam hortos tutelae Veneris adsignante Plauto. iam quidem hortorum nomine in ipsa urbe delicias agros villasque possident. 51 ³⁴⁸ primus hoc instituit Athenis Epicurus otii³⁴⁹ magister; usque ad eum moris non fuerat in oppidis habitari³⁵⁰ rura.

Romae quidem per se hortus ager pauperis erat. 52 ³⁵¹<2> ex horto plebei macellum, quanto innocentiore victu! mergi enim, credo, in profunda satius³⁵² est et ostrearum genera naufragio exquiri, aves ultra Phasim³⁵³ amnem peti ne³⁵⁴ fabuloso quidem terrore tutas, immo sic pretiosiores, alias in Numidia m a tque³⁵⁵ Aethiopiae³⁵⁶ sepulchra³⁵⁷, aut pugnare³⁵⁸ cum feris³⁵⁹ mandique capientem³⁶⁰ quod mandat³⁶¹ alius. at, Hercules, quam vilia haec, quam parata voluptati³⁶² satietatique ³⁶³, nisi eadem, quae ubique, indignatio occurreret! 53 ferendum sane fuerit exquisita nasci poma, alia sapore, alia magnitudine, alia monstro pauperibus interdicta, inveterari vina saccisque castrari, nec cuiquam adeo longam esse vitam, ut non ante se genita potet, e frugibus quoque quondam³⁶⁴ ali cam³⁶⁵ sibi excogitasse luxuriam ac³⁶⁶ medulla³⁶⁷ tantum earum superque pistrinarum operibus et³⁶⁸ caelaturis vivere, alio pane procerum, alio volgi, tot generibus usque ad infimam plebem descendente³⁶⁹ a nnonona³⁷⁰. 54 ³⁷¹ etiamne in herbis discrimen inventum es se³⁷², opesque³⁷³ differentiam facere³⁷⁴ in cibo etiam uno asse venali? in his quoque aliqua³⁷⁵ sibi nasci tribus negant, caule in tantum saginato³⁷⁶, ut pauperis mensa non capiat. silvestres fecerat natura corrudas³⁷⁷, ut passim quisque demeteret. ecce altiles spectantur asparagi, et Ravenna ternos³⁷⁸ libris rependit. heu prodigia ventris! mirum esset non licere pecori carduis vesci³⁷⁹: non licet plebei! 55 aquae³⁸⁰ quoque separantur, et ipsa naturae elementa vi³⁸¹ pecuniae discreta³⁸² sunt. hi nives, illi³⁸³ glaciem potant³⁸⁴ poenasque montium in voluptatem gulae vertunt. servatur rigor³⁸⁵ aestibus, excogitaturque ut alienis mensibus nix algeat. decocunt alii aquas, mox et illas hiemant. nihil utique homini sic, quomodo rerum naturae, placet. 56 etiamne herba aliqua diviti³⁸⁶ tantum pascitur³⁸⁷? nemo Sacros Aventinosque ³⁸⁸ montes et iratae plebis secessus circumspexerit? m acelluum³⁸⁹ certe³⁹⁰ aequabit³⁹¹ quos pecunia³⁹² separaverit. itaque, Hercules, nullumn macelli vectigal i³⁹³ maius³⁹⁴ fuit Romae clamore plebis incusantis³⁹⁵ apud omnes principes, done re- is missum³⁹⁶ est portorium mercis huius, conpertumque non aliter quaestuosius censum haberi aut tutius ac minore fortunae³⁹⁷ iure: cum³⁹⁸ credatur pensio ea pauper rumis³⁹⁹, in solo sponsor est et sub⁴⁰⁰ die⁴⁰¹ reditus superficiesque caelo quocumque gaudens.

57 ⁴⁰²<3> Hortorum Cato praedicat caules. hinc primum agricolae⁴⁰³ aestimabant⁴⁰⁴ prisci et sic statim faciebant iudicium , nequam esse in⁴⁰⁵ domo matrem familias—etenim haec cura feminae dicebatur —, ubi indiligens⁴⁰⁶ esset hortus ⁴⁰⁷, quippe e carnario aut macello vivendum esse⁴⁰⁸. nec cau les⁴⁰⁹, ut nunc maxime, probabant, damnantes pulmentaria quae egerent alio pulmentario: id erat oleo parcere, nam gari⁴¹⁰ desideria etiam in exprobratione erant. 58 ⁴¹¹ horti maxime placebant qua e⁴¹² non egerent igni parcerentque ligno, expedita res et parata semper, unde et acetaria appellantur, facilia concoqui nec one ratura⁴¹³ sensus⁴¹⁴ cibo et quae minime accenderent⁴¹⁵ desiderium panis⁴¹⁶. pars eorum ad condimenta pertinens fatetur domi versuram fieri solitam atque non Indicum piper quaesitum quaeque trans maria⁴¹⁷ petimus. 59 ⁴¹⁸iam⁴¹⁹ in fenestris suis plebs urbana imagine⁴²⁰ hortorum cotidiana oculis rura praebebant, ant equam⁴²¹ praefigi prospectus omnes coegit multitudinis innumerae saeva latrocinatio . quamobrem sit aliquis et his honos, neve auctoritatem rebus vilitas adimat, cumn praesertim etiam cognomina procerum inde nata vide amus⁴²² Lactucinosque in Valeria familia⁴²³ non puduisse appellari, et contingat aliqua gratia operae curaeque nostrae Vergilio quoque confesso, quam sit difficile verborum honorem⁴²⁴ tam parvis perhibere⁴²⁵.

60 ⁴²⁶ 20 Hortos villae⁴²⁷ iungendos non est dubium riguosque maxime habendos, si contingat, praefluo⁴²⁸ amne⁴²⁹, si minus, e pute o r ota⁴³⁰ organisve pneumaticis vel tollenonum⁴³¹ haustu⁴³² rigatos⁴³³. solum proscindendum a favonio in autumnum praeparantibus⁴³⁴ post⁴³⁵ XIIII dies iterandumque ante brumam. VIII⁴³⁶ iugerum operis palari⁴³⁷ iustum est, fimum III pedes alte cum terra misceri, areis⁴³⁸ distingui easque resupinis pulvinorum toris, ambiri singulas tramitum sulcis, qua detur accessus homini scatebrisque decursus.

21 In hortis nascentium alia bulbo commendantur, alia capite, alia caule, alia folio, alia utroque, alia semine, alia cartilagine, alia carne aut⁴³⁹ utroque, alia cortice aut cute et cartilagine, alia tunicis carnosis.

61 ⁴⁴⁰ 22 Aliorum fructus in terra est, aliorum et⁴⁴¹ extra, aliorum non nisi extra. quaedam iacent crescuntque, ut cucurbitae⁴⁴² et cucumis; eadem pendent, quamquam graviora multo etiam iis, quae in arboribus gignuntur. sed cucumis cartilagine et carne⁴⁴³ constat, cucurbita cortice et cartila gine⁴⁴⁴; cortex huic uni maturitate transit in lignum. 62 ⁴⁴⁵terra conduntur raphani napique⁴⁴⁶ et rapa, atque alio modo inulae, siser, pastinacae. quaedam vocabimus ferulacea, ut anetum, malvas. namque tradunt auctores [in Arabia⁴⁴⁷] malvas septimo mense arborescere baculorumque⁴⁴⁸ usum ⁴⁴⁹praebere⁴⁵⁰. 63 ⁴⁵¹ exemplo⁴⁵² est arbor malvae⁴⁵³ in Mauretania Lixi oppidi aestuario, ubi Hesperidum horti fuisse produntur, CC⁴⁵⁴ passibus ab oceano iuxta delubrum Herculis antiquius Gaditano, ut ferunt. ipsa altitudinis pedum XX, crassitudinis quam circumplecti⁴⁵⁵ nemo possit. in simili genere habebitur⁴⁵⁶ et cannabis. nec non et carnosa aliqua appellabimus ⁴⁵⁷, ut spongeas in umore pratorum enascentes⁴⁵⁸. fungorum enim⁴⁵⁹ callum in ligni arborumque natura diximus⁴⁶⁰ et alio genere tuberum paulo ante.

⁴⁶¹

64 ⁴⁶²

23 Cartilaginum⁴⁶³ generis extraque terrain est cucumis , mira voluptate Tiberio principi expetitus. nullo quippe non die contigit ei, pensiles eorum hortos promoventibus in solem rotis olitoribus⁴⁶⁴ rursusque hibernis diebus intra specularium munimenta revocantibus. quin⁴⁶⁵ et lacte mulso⁴⁶⁶ semine eorum biduo macerato apud antiquos Graeciae auctores scriptum est seri oportere, ut dulciores fiant. 65 ⁴⁶⁷ crescunt qua coguntur forma. in Italia virides et quam minimi, in provinciis quam maximi et cerini⁴⁶⁸ aut nigri⁴⁶⁹ placent. copiosissimi Africae, grandissimi Moesiae⁴⁷⁰. cum⁴⁷¹ magnitudine⁴⁷² excessere, pepones vocantur. vivunt hausti in stomacho in posterum diem nec perfici queunt in cibis⁴⁷³, non insalubres tamen plurimum. natura⁴⁷⁴ oleum odere mire⁴⁷⁵ nec minus aquas diligunt, desecti quoque. 66 ad eas modice distantes adrepunt, contra oleum refugiunt aut, si⁴⁷⁶ quid obstet vel si pendeant⁴⁷⁷, curvantur⁴⁷⁸ intorquenturque⁴⁷⁹. id vel una nocte deprehenditur⁴⁸⁰, si vas cum aqua subiciatur , a⁴⁸¹ quattuor digitorum intervallo descendentibus ante posterum diem, at si oleum eodem modo sit, in hamos curvatis. iidem in fistulam⁴⁸² flore demisso⁴⁸³ mira longitudine crescunt. 67 ecce cum⁴⁸⁴ maxime nova forma eorum in Campania provenit⁴⁸⁵ mali cotonei effigie. forte primo natum ita audio unum, mox semine ex illo genus factum, melopeponas vocant. non pendent hi, sed humi rotundantur⁴⁸⁶, colore aureo⁴⁸⁷. mirum in his praeter figuram coloremque et odorem , quod maturitatem adepti, quamquam non pendentes, statim a pediculo recedunt. 68 ⁴⁸⁸ Columella suum tradit commentum , ut toto anno contingant, fruticem rubi quam vastissimum in apricum locum transferre et recidere duum digitorum relicta stirpe circa vernum aequinoctium. ita in medulla rubi semine cucumeris insito terra minuta fimoque circumaggeratas resistere frigori radices. cucumerum Graeci tria genera fecere, Laconicum, Scytalicum, Boeotium; ex his tantum Laconicum aqua gaudere. sunt qui herba, nomine quae vocatur culix⁴⁸⁹, trita⁴⁹⁰ semen eorum maceratum⁴⁹¹ seri iubeant, ut sine semine nascantur.

69 ⁴⁹² 24 Similis et cucurbitis natura, dumtaxat in nascendo. aeque hiemem odere, amant rigua ac fimum. seruntur ambo semine in terra sesquipedali fossura, inter aequinoctium vernum et solstitium, Parilibus tamen aptissime; aliqui⁴⁹³ malunt ex⁴⁹⁴ kal. Mart. cucurbitas et nonis, cucumis⁴⁹⁵ et per Quinquatrus serere. simili modo reptantibus flagellis scandentis⁴⁹⁶ par ietum⁴⁹⁷ aspera in tectum usque natura sublimitatis avida. vires sine adminiculo standi non sunt, velocitas pernix, levi umbra camaras ac pergulas⁴⁹⁸ operiens⁴⁹⁹. 70 ⁵⁰⁰inde haec prima⁵⁰¹ duo genera, camararium et plebeium, quod⁵⁰² humi cre scit⁵⁰³; in priore mire tenui pediculo libratur pondus immobile aurae. cucurbita quoque omni modo fastigatur⁵⁰⁴, vaginis maxime vitilibus⁵⁰⁵, coniecta⁵⁰⁶ in eas postquam defloruit, crescitque qua cogitur forma, plerumque [et⁵⁰⁷] draconis intorti figura. libertate vero pensili concessa iam visa est VIIII⁵⁰⁸ pedum longitudinis. particulatim cucumis floret, sibi ipse superflorescens, et sicciores locos patitur , candida lanugine obductus magisque, dum crescit.

71 ⁵⁰⁹Cucurbitarum numerosior usus. et primus⁵¹⁰ caulis in cibo⁵¹¹, atque ex eo in totum natura diversa. nuper in balnearum usum venere urceorum⁵¹² vice, iam pridem vero etiam cadorum ad vina condenda. cortex viridi tener, deraditur nihilominus in cibis⁵¹³. cibus⁵¹⁴ saluber⁵¹⁵ ac lenis⁵¹⁶ pluribus modis, ex his tamen⁵¹⁷, qui perfici humano ventre non⁵¹⁸ queant, sed non intumescant. 72 ⁵¹⁹ semina, quae proxima collo⁵²⁰ fuerunt, proceras pariunt, item ab imis, sed non comparandas supra dictis; quae in medio, rotundas⁵²¹; quae in lateribus, crassas brevioresque. siccantur in umbra et, cum libeat serere, in aqua macerantur. 73 ⁵²² cibis quo Iongiores ⁵²³ tenuioresque, e o⁵²⁴ gratiores, et ob id salubriores quae pendendo crevere, minimumque seminis tales habent, duritia eius in cibis gratiam terminante. eas, quae semini serventur, ante hiemem praecidi non est mos, postea fumo siccantur condendis⁵²⁵ hortensiorum seminibus, 74? ⁵²⁶ rusticae supellectili . inventa est ratio, qua cibis quoque servarentur⁵²⁷ — eodemque modo cucumis—usque ad alios paene proventus ; et id quidem muria⁵²⁸ fit. sed et scrobe⁵²⁹ opaco in loco harena substrato fenoque sicco opert o⁵³⁰ ac deinde terra virides servari tradunt. sunt et silvestres in utroque genere et omnibus fere hortensiis. sed et his medica tantum natura est, quam ob rem differentur in sua⁵³¹ volumina.

75 ⁵³²⁵³³ 25 Reliqua cartilaginum naturae terra occultantur omnia. in quibus de rapis abunde dixisse poteramus⁵³⁴ videri⁵³⁵, nisi medici masculini sexus facerent in his rotunda, latiora vero et concava feminini, praestantiora suavitate et ad condiendum⁵³⁶ faciliora; saepius⁵³⁷ sata transeunt in marem⁵³⁸. iidem naporum quinque genera fecere, Corinthium, Cleonaeum, Liothasium, Boeotium et quod⁵³⁹ per se viride dixerunt. 76 ex his in amplitudinem adolescit Corinthium, nuda fere radice. solum enim hoc genus superne tendit, non, ut cetera, in terram⁵⁴⁰. Liothasium quidam Thracium⁵⁴¹ appellant, frigorum patientissimum. ab eo⁵⁴² Boeotium dulce est, rotunditate etiam brevi notabile, neque, ut Cleonaeum, praelongum. in totum quidem quorum levia⁵⁴³ folia, ipsi quoque dulciores; quorum scabra et angulosa et horrida, amariores. 77 ⁵⁴⁴ est praeterea genus silvestre, cuius folia sunt erucae similia. palma Romae Amiterninis datur, dein⁵⁴⁵ Nursinis ⁵⁴⁶, tertia nostratibus. cetera de satu eorum in rapis dicta sunt.

⁵⁴⁷

78 ⁵⁴⁸ 26 <1> Cortice et cartilagine constant raphani, multisque eorum cortex crassior etiam quam quibusdam arborum . amaritudo plurima illis est⁵⁴⁹ pro crassitudine corticis —cetera quoque aliquando lignosa—et vis mira colligendi spiritum laxandique ructum. 79 ⁵⁵⁰ ob id cibus inliberalis , utique si proxilme olus mandatur; si vero ipse cum olivis druppis⁵⁵¹, rarior ructus fit⁵⁵² minusque faetidus. Aegypto mire celebratur olei propter fertilitatem⁵⁵³, quod e⁵⁵⁴ semine eius faciunt. hoc maxime cupiunt serere, si liceat, quoniam et quaestus plus quam e frumento et minus tributi est nullumque ibi⁵⁵⁵ copiosius oleum. 80 ⁵⁵⁶ <2> Genera raphani Graeci fecere tria foliorum differentia: crispi atque levis et tertium silvestre. atque huic levia quidem, sed⁵⁵⁷ breviora ac rotunda copiosaque ac fruticosa, sapor autem asper et medicamenti instar ad eliciendas alvos. et in prioribus tamen differentia semine⁵⁵⁸, quoniam aliqua peius, aliqua admodum exiguum ferunt. haec vitia non cadunt nisi in crispa folia. 81 ⁵⁵⁹ <3> Nostri alia fecere genera: Algidense a loco, longum atque tralucidum, alterum rapi figura, quod vocant Syriacum, suavissimum fere ac tenerrimum hiemisque patiens praecipu e. verum tamen⁵⁶⁰ e⁵⁶¹ Syria non pridem advectum apparet, quoniam apud auctores non reperitur; id autem tota hieme durat. 82 ⁵⁶² etiamnum unum silvestre Graeci cerain⁵⁶³ vocant, Pontici armon, alii leucen, nostri armoraciam⁵⁶⁴ , fronde copiosius quam corpore. in omnibus autem probandis maxime spectantur caules, inmitium enim rotundiores crassioresque ac⁵⁶⁵ longis canalibus; folia⁵⁶⁶ ipsa tristiora et angulis horrida.

83 ⁵⁶⁷<4> Seri vult raphanus terra soluta, umida. fimum odit palea contentus. frigore adeo gaudet, ut in Germania infantium puerorum magnitudinem aequet. seritur post id. Feb., ut vernus sit, iterumque circa Vulcanalia, quae satio melior. multi et Martio et Aprili serunt et Septembri. incipiente incremento confert alterna folia circumobruere, ipsos vero adcumulare, nam qui extra terram emersit, durus fit atque fungosus. 84 ⁵⁶⁸ Aristomachus detrahi folia per hiemem iubet et, ne lacunae stagnent, accumulari; ita in aestatem⁵⁶⁹ grandescere. quidam prodidere, si palo adacto caverna palea insternatur sex digitorum altitudine, deinde in semen fimumque et terra congeratur, ad magnitudinem scrobis crescere. praecipue tamen salsis aluntur; itaque etiam talibus aquis rigantur⁵⁷⁰ et in Aegypto nitro sparguntur, ubi sunt suavitate praecipui. 85 ⁵⁷¹ in totum quoque salsugine amaritudo eorum eximitur, fiuntque coctis similes. namque et cocti dulcescunt et in naporum vicem transeunt. crudos medici suadent ad colligenda acria viscerum cum⁵⁷² sale ieiunis esse⁵⁷³, atque ita vomitionibus praeparant meatum. 86 ⁵⁷⁴ tradunt et praecordiis necessarium hunc sucum, quando φθειρίασιν⁵⁷⁵ cordi intus inhaerentem non⁵⁷⁶ alio potuisse depelli conpertum sit in Aegypto, regibus corpora mortuorum ad scrutandos morbos insecantibus. atque, ut est Graeca vanitas, fertur in templo Apollinis Delphis adeo ceteris cibis praelatus raphanus, ut ex auro dicaretur⁵⁷⁷ , beta ex argento, rapum e⁵⁷⁸ plumbo. 87 ⁵⁷⁹ scires non ibi genitum M'⁵⁸⁰. Curium⁵⁸¹ imperatorem⁵⁸², quem hospitum⁵⁸³ legatis⁵⁸⁴ aurum repudiaturo adferentibus rapum torrentem in foco inventum annales nostri prodidere. scripsit et Moschion Graecus unum de raphano volumen. utilissimi in cibis hiberno tempore existimantur, iidemque dentibus semper inimici, quoniam adterant; ebora certe poliunt. odium is cum vite maximum, refugitque iuxta satos⁵⁸⁵.

88 ⁵⁸⁶ 27 Lignosiora sunt reliqua in cartilaginum genere a nobis posita, mirumque omnibus⁵⁸⁷ vehementiam saporis⁵⁸⁸ esse⁵⁸⁹. ex his pastinacae unum genus agreste⁵⁹⁰ sponte provenit⁵⁹¹, alterum Graeciae⁵⁹² seritur radice vel semine vere primo vel autumno, ut Hygino placet, Februario, Augusto, Septembri, Octobri, solo quam altissime refosso. 89 ⁵⁹³ annicula utilis esse incipit, bima utilior, gratior autumno patinisque maxime, et sic quoque virus intractabile illi est. hibiscum a pastinaca gracilitate distat, damnatum in cibis, sed medicinae utile. est et quartum genus in eadem similitudine pastinacae , quam nostri Gallicam vocant, Graeci vero daucon⁵⁹⁴, cuius genera etiam quattuor fecere, inter medicamenta dicendum.

⁵⁹⁵

90 ⁵⁹⁶ 28 Siser et ipsum Tiberius princeps nobilitavit flagitans omnibus annis e⁵⁹⁷ Germania. Gelduba appellatur castellum Rheno inpositum, ubi generositas praecipua, ex quo apparet frigidis locis convenire. inest longitudine nervus, qui decoctis extrahitur, amaritudinis tamen magna parte relicta, quae mulso⁵⁹⁸ in cibis temperata etiam in gratiam vertitur. nervus idem et pastinacae maiori, dumtaxat anniculae. siseris satus mensibus Februario, Martio, Aprili⁵⁹⁹, Augusto, Septembri, Octobri.

91 29 Brevior his est⁶⁰⁰ et torosior amariorque inula per se stomacho inimicissima, eadem dulcibus mixtis saluberrima . pluribus modis austeritate victa gratiam invenit. namque et in pollinem tunditur arida liquidoque dulci temperatur, et decocta posca aut adservata vel macerata pluribus modis et tune mixta defruto aut subacta melle uvisve passis aut pinguibus car yotis⁶⁰¹. 92 ⁶⁰² alio rursus modo cotoneis malis vel sorbis aut prunis, aliquando pipere aut thymo variata defectus praecipue stomachi excitat, inlustrata maxime Iuliae Augustae cotidiano cibo. supervacuum eius semen, quoniam oculis ex radice excisis, ut harundo, seritur⁶⁰³, et haec autem et siser et pastinaca utroque tempore , vere et⁶⁰⁴ autumno, magnis seminum intervallis, inula ne⁶⁰⁵ minus quam ternorum⁶⁰⁶ pedum, quoniam spatiose fruticat . siser⁶⁰⁷ transferre melius.

93 ⁶⁰⁸ 30 Proxima hinc⁶⁰⁹ est bulborum natura, quos Cato in primis serendos praecipit⁶¹⁰ celebrans Megaricos. verum nobilissima est scilla, quamquam medicamini nata exacuendoque aceto. nec⁶¹¹ ulli amplitudo maior, sicuti⁶¹² nec vis asperior. duo genera medicae⁶¹³, mascul ae⁶¹⁴ albis foliis, feminae ⁶¹⁵ nigris. set⁶¹⁶ tertium genus est⁶¹⁷ cibis gratum, Epimenidu⁶¹⁸ vocatur, angustius⁶¹⁹ folio ac minus asperum⁶²⁰. 94 ⁶²¹ seminis plurimum omnibus; celerius tamen proveniunt satae bulbis circa latera natis et, ut crescant, folia, quae sunt his ampla, deflexa circa obruuntur; ita sucum omnem in se trahunt capita. sponte nascuntur copiosissim ae⁶²² in Baliaribus Ebusoque insulis ac per Hispanias. unum de eis volumen condidit Pythagoras philosophus, colligens medicas vires, quas proximo reddemus libro. 95 ⁶²³ reliqua genera ⁶²⁴ bulborum differunt colore, magnitudine, suavitate, quippe cum quidam crudi mandantur, ut in Cherroneso Taurica. post hos in Africa nati maxime laudantur, mox Apuli. genera Graeci haec fecere: bolbinen⁶²⁵ , setanion, op itiona, cyi ca⁶²⁶, aegilopa⁶²⁷ , sis yr inchion⁶²⁸. in hoc mirum imas eius radices crescere hieme, verno autem, cum apparuerit viola, minui ac⁶²⁹ contrahi, tunc deinde bulbum pinguescere. 96 ⁶³⁰ est inter genera et quod in Aegypto aron vocant, scillae proximum amplitudine, foliis lapathi, caule recto duum cubitorum, baculi crassitudine, radice mollioris naturae, quae estur⁶³¹ et cruda. 97 ⁶³² effodiuntur bulbi ante ver aut deteriores illico fiunt⁶³³. signum maturitatis est⁶³⁴ folia inarescentia ab imo, vetustioresque⁶³⁵ improbant⁶³⁶, item longos⁶³⁷ ac⁶³⁸ parvos⁶³⁹; contra rubicundis rotundioribusque laus et grandissimis. amaritudo plerisque in vertice est, media eorum dulcia. bulbos non nasci nisi e semine priores tradiderunt, sed in⁶⁴⁰ Praenestinis ⁶⁴¹ campis sponte nascuntur⁶⁴² ac sine modo etiam in Remorum arvis.

98 ⁶⁴³ 31 Hortensiis omnibus fere singulae radices, ut raphano, betae, apio, malvae, amplissima autem lapatho, ut⁶⁴⁴ quae descendat ad tria cubita—silvestri minor⁶⁴⁵ —, et umida effossa quoque diu vivit. quibusdam tamen capillatae , ut apio, malvae, quibusdam surculosae, ut ocimo, aliis carnosae, ut betae, ut⁶⁴⁶ magis etiamnum croco; aliquis ex cortice et came constant, ut raphano, rapis; quorundam geniculatae sunt, ut graminis. 99 ⁶⁴⁷ quae rectam non habent radicem, statim plurimis⁶⁴⁸ nituntur capillamentis, ut atriplex et blitum⁶⁴⁹. scilla autem et bulbi et cepae⁶⁵⁰ et alium non nisi in rectum radicantur⁶⁵¹. sponte nascentium quaedam numerosiora sunt⁶⁵² radice quam folio, ut spalax⁶⁵³, perdic ium⁶⁵⁴, crocum. 100 ⁶⁵⁵ florent con fer ti m⁶⁵⁶ serpullum, habrotonum, napi, raphani, menta, ruta, et cetera quidem, cum coepere , deflorescunt, ocimum autem particulatim et ab imo incipit, qua de causa diutissime floret. hoc et in heliotropio herba evenit. flos aliis candidus, aliis luteus, aliis purpureus. folia cadunt a cacuminibus origano, inulae et aliquando rutae iniuria laesae. maxime concava sunt cepae, getio⁶⁵⁷.

101 ⁶⁵⁸ 32 Alium cepasque inter deos in iureiurando habet Aegyptus. cepae genera apud Graecos Sarda, Samothracia, Alsidena⁶⁵⁹, setania, sc hista⁶⁶⁰, Ascalonia, ab oppido Iudaeae nominata. omnibus etiam⁶⁶¹ odor lacrimosus et praecipue Cypriis, minime Cnidiis. omnibus corpus totum pingui tuni carum⁶⁶² cartilagine. 102 ⁶⁶³ e cunctis setania minima, excepta Tusculana, sed dulcis. schista autem et Ascalonia condiuntur ⁶⁶⁴. schistam hieme cum coma sua relincunt, vere folia detrahunt, et alia subnascuntur iisdem divisuris, unde et nomen. hoc exemplo reliquis quoque generibus detrahi iubent, ut in capita crescant potius quam in semen⁶⁶⁵. Ascaloniarum propria natura. 103 etenim velut steriles sunt⁶⁶⁶ ab radice, et ob id semine seri illas, non deponi iussere Graeci, praeterea serius circa ver, at⁶⁶⁷ cum germinent, transferri, ita crassescere et properare cum⁶⁶⁸ praeteriti temporis pensitatione. festinandum autem in iis est, quoniam maturae⁶⁶⁹ celeriter putrescunt. si deponantur, caulem emittunt ⁶⁷⁰ et semen ipsaeque evanescunt. 104 est et colorum differentia ; in Isso⁶⁷¹ enim et Sardibus candidissimae proveniunt. sunt in honore et Creticae, de quibus dubitant, an⁶⁷² eaedem⁶⁷³ sint⁶⁷⁴ quae Ascaloniae, quoniam satis capita crassescunt, depositis caulis⁶⁷⁵ et semen⁶⁷⁶. distant sapore tantum dulci. 105 ⁶⁷⁷apud nos duo prima genera: unum condimentariae, quam illi geti on⁶⁷⁸, nostri pallacanam⁶⁷⁹ vocant, seritur mensibus Martio, Aprili, Maio, alterum capitatae, quae ab aequinoctio autumni vel a favonio. genera eius austeritatis ordine: Africana, Gallica⁶⁸⁰, Tusculana, Ascalonia⁶⁸¹, Amiternina, optima autem quae rotundissima. item rufa acrior quam candida⁶⁸², et sicca⁶⁸³ quam viridis, et cruda⁶⁸⁴ quam cocta sic ut⁶⁸⁵ quam condita. 106 ⁶⁸⁶ seritur Amiternina frigidis et umidis locis, et sola ali i⁶⁸⁷ modo capite, reliquae semine proximaque⁶⁸⁸ aestate nullum semen emittunt, sed caput tantum, quod in crescit⁶⁸⁹. sequenti autem⁶⁹⁰ anno permutata ratione semen gignitur, caput ipsum corrumpitur. ergo omnibus annis separatim semen cepae⁶⁹¹ causa seritur, separatim cepa seminis. servantur autem optimein paleis. 107 ⁶⁹² getium⁶⁹³ paene sine capite est, cervicis⁶⁹⁴ tantum longae et ideo totum in fronde, saepiusque resecatur⁶⁹⁵, ut porrum. ideo et illud serunt, non deponunt. cetero cepas ter fosso⁶⁹⁶ seri iubent extirpatis radicibus herbarum, in iugera denas libras, intermisceri satureiam, quoniam melius proveniat, runcari praeterea et sariri⁶⁹⁷, si non saepius, quater. Ascaloniam mense Februario serunt nostri. semen ceparum nigrescere incipiens⁶⁹⁸, antequam inarescat⁶⁹⁹, metunt.

108 ⁷⁰⁰ 33 Et de porro in hac⁷⁰¹ cognatione⁷⁰² dici conveniat⁷⁰³, praesertim cum sectivo auctoritatem nuper⁷⁰⁴ fecerit⁷⁰⁵ princeps Nero vocis gratia ex oleo statis⁷⁰⁶ mensum omnium⁷⁰⁷ diebus nihilque aliud ac ne pane⁷⁰⁸ quidem vescendo. seritur semine ab aequinoctio autumno, si⁷⁰⁹ sectivum facere libuit, densius. in eadem area secatur, donec deficiat, stercoraturqu e⁷¹⁰ semper, 109? si nutri atur⁷¹¹ in capita, antequam secetur. cum increvit, in aliam⁷¹² aream transfertur, summis foliis leviter recisis ante medullam et capitibus retractis tunicisve extremis. antiqui silice vel testa⁷¹³ subiecta capita dilatabant—hoc item in bulbis —, nunc sarculo leviter convelluntur radices,ut delumbatae alant neque distrahant. 110 ⁷¹⁴insigne⁷¹⁵ quod, cum fimo laetoque solo gaudeat, rigua odit. et tamen proprietate quaedam⁷¹⁶ soli constant⁷¹⁷: laudatissimu m⁷¹⁸ Aegypto, mox Ostiae atque Ariciae. sectivi duo genera: herbaceum⁷¹⁹ folio, incisuris eius evidentibus, quo utuntur medicamentarii, alterum genus f lavidioris⁷²⁰ folii rotundiorisque , levioribus⁷²¹ incisuris. fama est Melam equestris ordinis, reum ex procuratione a Tiberio principe accersitum, in summa desperatione suco porri ad trium denariorum argenteorum pondus hausto confestim expirasse sine cruciatu . ampliorem⁷²² modum negant noxium esse.

111 34 Alium ad multa ruris praecipue medicamenta prodesse creditur. tenuissimis et quae spernantur⁷²³ universum ⁷²⁴ velatur membranis, mox pluribus coagmentatur nucleis, et his separatim vestitis, asperi saporis; quo plures nuclei fuere, hoc est asperius. taedium huic quoque halitu, ut⁷²⁵ cepis, nullum tamen coctis⁷²⁶. 112 ⁷²⁷ generum differentia in tempore—praecox maturescit LX diebus—, t um⁷²⁸ in magnitudine. ulpicum quoque in hoc genere Graeci⁷²⁹ appellavere alium Cyprium, alii ἀντισκόροδον,⁷³⁰ praecipue Africae celebratum⁷³¹ inter pulmentaria ruris, grandius alio. tritum⁷³² in oleo et aceto mirum quantum increscit⁷³³ spuma. quidam ulpicum et alium in piano seri vetant, castellatimque grumulis inponi distantibus inter se pedes ternos. inter grana digiti IIII⁷³⁴ interesse debent, simul atque tria folia eruperunt⁷³⁵, sariri. grandescunt, quo saepius sariuntur. 113 maturescentium caules depressi in terrain obruuntur; ita cavetur, ne in frondem luxurient. in frigidis utilius⁷³⁶ vere seri quam autumno. cetero ut odore careant, omnia haec iubentur seri, cum luna sub terra sit, colligi, cum in coitu. sine his Menander e Graecis auctor est alium edentibus, si radicem⁷³⁷ betae in pruna tostam⁷³⁸ superederint, odorem extingui. 114 sunt qui et alium et ulpicum inter Compitalia ac Saturnalia seri aptissime putent. alium et semine provenit, sed tarde. primo enim anno porri crassitudinem capite efficit, sequenti dividitur, tertio consummatur , pulchriusque tale existimant quidam. in semen exire non⁷³⁹ debet, sed intorqueri caulis satus gratia, ut caput validius fiat. 115 ⁷⁴⁰ quod si diutius alium cepamque inveterare libeat, aqua salsa tepida capita unguenda sunt; ita diuturniora fient melioraque usui et in satu sterilia. alii contenti sunt primo⁷⁴¹ super prunas⁷⁴² suspendisse abundeque ita profici arbitrantur, ne germinent, quod facere alium cepamque extra terram quoque certum est et cauliculo acto⁷⁴³ evanescere. aliqui et alium palea⁷⁴⁴ servari⁷⁴⁵ optime putant. 116 alium est et in arvis sponte nascens—alum vocant —, quod adversus improbitatem alitum depascentium semina coctum, ne renasci possit, abicitur, statimque quae devoravere aves stupentes⁷⁴⁶ manu capiuntur et, si paulum commorere⁷⁴⁷, sopitae. est et silvestre, quod⁷⁴⁸ ursinum vocant, odore s imili⁷⁴⁹, capite praetenui, foliis grandibus.

117 ⁷⁵⁰ 35 In horto satorum celerrime nascuntur ocimum , blitum, napus, eruca. tertio enim die erumpunt, anetum quarto, lactuca⁷⁵¹ quinto, raphanus sexto, cucumis⁷⁵², cucurbita⁷⁵³ septimo—prior cucumis —, nasturtium, sinapi⁷⁵⁴ quinto, beta aestate sexto, hieme decimo, atriplex octavo, cepae⁷⁵⁵ XVIIII aut XX, get hy um⁷⁵⁶ X aut duodecimo, contumacius coriandrum, cunila quidem et origanum post XXX diem, omnium autem difficillime apium. XL enim die cum celerrime, L⁷⁵⁷ maiore ex parte emergit. 118 ⁷⁵⁸ aliquid et seminum aetas confert, quoniam recentia⁷⁵⁹ maturius gignunt in porro, gethyo, cucumi, cucurbita, ex vetere⁷⁶⁰ autem celerius proveniunt apium, beta, cardamum, cunila, origanum, coriandrum . mirum in betae semine: non enim tot um⁷⁶¹ eodem anno gignit⁷⁶², sed aliquid sequenti⁷⁶³, aliquid et⁷⁶⁴ tertio; itaque ex copia seminis modice nascitur. quaedam anno tantum suo pariunt, quaedam saepius, sicut apium, porrum, gethyum⁷⁶⁵; haec enim semel sata pluribus annis restibili fertilitate proveniunt.

119 ⁷⁶⁶ 36 Semina plurimis rotunda, aliquis⁷⁶⁷ oblonga, paucis foliacia et lata, ut atriplici, quibusdam angusta et canaliculata ⁷⁶⁸, ut cumino. differunt⁷⁶⁹ et colore⁷⁷⁰ nigro, candidiore⁷⁷¹, item duritia surculacea. in folliculo sunt raphanis⁷⁷², sinapi, rapo. nudum semen e st⁷⁷³ coriandri, aneti, feniculi, cumini, cortice obductum bliti, betae, atriplicis, ocimi, at⁷⁷⁴ lactucis in lanugine. 120 ⁷⁷⁵ nihil ocimo fecundius. cum maledictis ac probris⁷⁷⁶ serendum praecipiunt⁷⁷⁷, ut⁷⁷⁸ laetius proveniat⁷⁷⁹; sato pavitur terra. et cuminum⁷⁸⁰ qui serunt⁷⁸¹, precantur⁷⁸² ne exeat. quae⁷⁸³ in cortice sunt, difficillime inarescunt⁷⁸⁴ maximeque ocimum, et ideo⁷⁸⁵ siccantur omnia ac sunt⁷⁸⁶ fecunda. utique meliora nascuntur acervatim sato semine quam sparso. ita certe porrum et apium⁷⁸⁷ serunt in laciniis colligatum, apium etiam paxillo caverna facta ac fimo ingesto⁷⁸⁸. 121 ⁷⁸⁹ nascuntur autem omnia aut semine aut avolsione, quaedam⁷⁹⁰ semine et surculo, ut ruta, origanum, ocimum—praecidunt enim et hoc, cum pervenit ad palmum altitudinis —, quaedam et semine et radice, ut cepa, alium, bulbi et si quorum radices⁷⁹¹ anniferorum⁷⁹² relinquuntu r⁷⁹³. eorum vero, quae a radice nascuntur, radix diuturna et fruticosa est, ut bulbi, gethyi, scillae. fruticant⁷⁹⁴ alia et non capita ta⁷⁹⁵, ut apium et beta. 122 caule reciso fere quidem omnia regerminant exceptis quae non scabrum caulem habent, et in usum vero ocimum, raphanus, lactuca; hanc etiam suaviorem putant a regerminatione. raphanus utique iucundior detractis foliis, antequam decaulescat. hoc et in rapis. nam et eadem dereptis⁷⁹⁶ foliis cooperta terra crescunt durantque in aestatem⁷⁹⁷.

123 ⁷⁹⁸ 37 Singula genera sunt ocimo, lapatho, blito, nasturtio ⁷⁹⁹, erucae, atriplici, coriandro, aneto. haec enim ubique eadem sunt, neque aliud⁸⁰⁰ alio melius usquam⁸⁰¹. rutam furtivam tantum provenire fertilius putant, sicut apes furtivas pessime. nascuntur autem etiam non sata mentastrum⁸⁰², nepete⁸⁰³, intubum, puleium. contra plura genera sunt eorum, quae diximus dicemusque, et in primis apio. 124 ⁸⁰⁴

id enim, quod sponte in umidis nascitur, helioselinum vocatur, uno folio nec hirsutum, rursus in siccis hipposelinum, pluribus foliis, simile helioselino. tertium est oreoselinum, cicutae foliis, radice tenui, semine aneti, minutiore tantum. et sativi⁸⁰⁵ autem differentiae⁸⁰⁶ in folio denso, crispo aut rariore et leviore⁸⁰⁷, item caule tenuiore aut crassiore, et caulis aliorum candidus est, aliorum purpureus, aliorum varius.

125 ⁸⁰⁸ 38 Lactucae Graeci tria fecere genera: unum lati caulis, adeo ut ostiola⁸⁰⁹ olitoria ex iis factitari prodiderint — folium his paulo maius herbaceo et angustissimum, ut⁸¹⁰ alibi consumpto incremento —, alterum rotundi caulis, tertium sessile, quod Laconicum⁸¹¹ vocant. alii colore⁸¹² et tempore⁸¹³ satus genera discrevere; esse enim nigras, quarum semen mense Ianuario seratur, albas, quarum Martio, rubentes, quarum Aprili, et omnium earum plantas post binos menses differri. 126 ⁸¹⁴ diligentiores plura genera faciunt: purpureas, crispas, Cappadocias⁸¹⁵, Graecas, longioris⁸¹⁶ has folii caulisque lati, praeterea longi et angusti, intubis similis ⁸¹⁷. pessimum autem genus cum exprobratione amaritudinis ⁸¹⁸ appellavere πικρίδα. est etiamnum alia distinctio albae⁸¹⁹, quae μηκωνὶς⁸²⁰ vocatur a copia lactis soporiferi⁸²¹, quamquam omnes somnum⁸²² parere creduntur⁸²³. apud antiquos Italiae hoc solum genus earum fuit, et ideo lactucis⁸²⁴ nomen a lacte⁸²⁵. 127 ⁸²⁶ purpuream maximae radicis⁸²⁷ Caecilianam vocant, rotundam⁸²⁸ vero ac minima radice, latis foliis ἀστυτίδα quidamque εὐνουχεῖον⁸²⁹, quoniam haec maxime refragetur⁸³⁰ veneri. est⁸³¹ quidem natura omnibus refrigeratrix et ideo aestate gratia⁸³². stomacho fastidium auferunt cibique adpetentiam faciunt. 128 ⁸³³ divus⁸³⁴ certe A ugustus⁸³⁵ lactuca conser15 vatus in aegritudine fertur prudentia Musae⁸³⁶ medici, cum⁸³⁷ prioris⁸³⁸ C. A em ili⁸³⁹ religio⁸⁴⁰ nimia e am negaret⁸⁴¹, in tantum recepta commendatione, ut servari etiam in alienos menses eas oxymeli⁸⁴² tum repertum sit. sanguinem quoque augere creduntur. est etiamnum quae vocatur caprina lactuca , de qua dicemus⁸⁴³ inter medicas, et ecce⁸⁴⁴ cum⁸⁴⁵ maxime coepit inrepere sativis admodum probata quae Cilicia vocatur, folio Cappadociae⁸⁴⁶, ni crispum latiusque esset.

129 ⁸⁴⁷ 39 Neque ex eodem genere possint⁸⁴⁸ dici neque ex alio intubi, hiemis hi⁸⁴⁹ patientiores virusque praeferentes, sed⁸⁵⁰ caule non minus grati. seruntur ab aequinoctio⁸⁵¹ verno, plantae eorum ultimo vere transferuntur. est et erraticum intubum, quod in Aegypto⁸⁵² cichorium vocant, de quo plura alias.

⁸⁵³

Inventum omnes thyrsos vel folia lactucarum prorogare urceis conditos et recentes in patinis coquere. 130 ⁸⁵⁴ seruntur lactucae anno toto laetis et irriguis⁸⁵⁵ stercoratisque, binis mensibus inter semen plantamque et maturitatem. legitimum tamen a bruma semen iacere⁸⁵⁶, plantam favonio transferre aut semen favonio, plantam aequinoctio verno. albae maxime hiemem tolerant. 131 ⁸⁵⁷ umore omnia hortensia gaudent⁸⁵⁸ et stercore, praecipue lactucae et magis intubi. seri etiam radices inlitas fimo interest et repleri ablaqueatas ⁸⁵⁹ humo⁸⁶⁰. quidam et aliter amplitudinem augent, recisis , cum ad semipedem excreverint⁸⁶¹, fimoque suillo recent inlitis. candorem vero putant contingere his dumtaxat⁸⁶², quae sint seminis albi, si harena de litore a primo incremento congeratur⁸⁶³ in medias atque increscentia folia contra ipsa⁸⁶⁴ religentur.

132 ⁸⁶⁵ 40 Beta hortensiorum levissima est. eius quoque a⁸⁶⁶ colore duo genera Graeci faciunt, nigrum et candidius⁸⁶⁷, quod praeferunt—parcissimi seminis—appellantque Siculum , candoris sane discrimine praeferentes et⁸⁶⁸ lactucam⁸⁶⁹. nostri betae genera vernum et autumnale faciunt a temporibus ⁸⁷⁰ satus⁸⁷¹. quamquam et lunio seritur⁸⁷²; transfertur⁸⁷³ aut umn o⁸⁷⁴ planta. 133 ⁸⁷⁵ hae quoque et oblini fimo radices suas locumque similiter madidum amant. usus his et cum lenti⁸⁷⁶ ac faba idemque qui oleris, et praecipuus, ut lenitas excitetur acrimonia sinapis. medici nocentiorem⁸⁷⁷ quam olus⁸⁷⁸ esse⁸⁷⁹ iudicavere, quamobrem adpositas non nemini⁸⁸⁰ degustare etiam religio est, ut validis potius in cibo sint. 134 ⁸⁸¹gemina iis natura, et oleris et capite ipso exilientis bulbi, species summa in latitudine. ea contingit, ut in lactucis, cum coeperint colorem trahere inposito levi pondere. neque alii hortensiorum latitudo maior; in binos pedes aliquando se pandunt⁸⁸², multum et soli natura conferente⁸⁸³, siquidem ⁸⁸⁴ in Circeiensi agro amplissimae proveniunt. 135 ⁸⁸⁵ sunt qui betas punico⁸⁸⁶ malo florente optine seri existiment, transferri⁸⁸⁷ autem, cum v foliorum esse coeperint. mira differentia, si vera est, candidis alvum⁸⁸⁸ elici, nigris inhiberi , et cum brassica⁸⁸⁹ corrumpatur in dolio vini⁸⁹⁰ sapor⁸⁹¹, eodem⁸⁹² betae foliis⁸⁹³ demersis⁸⁹⁴ restitui.

136 ⁸⁹⁵ 41 <1> Olus caulesque, quibus nune principatus hortorum, apud Graecos in honore fuisse⁸⁹⁶ non reperio, sed Cato brassicae miras canit laudes, quas in medendi⁸⁹⁷ loco⁸⁹⁸ reddemus. genera eius facit: extentis⁸⁹⁹ foliis, caule magno, alteram crispo folio, quam apiacam⁹⁰⁰ vocant, tertiam minutis caulibus, lenem, teneram minimeque probat. 137 ⁹⁰¹ brassica toto anno seritur, quoniam et toto secatur, utilissime tamen⁹⁰² ab aequinoctio autumni, transferturque, cum v foliorum est. cymam⁹⁰³ a prima satione⁹⁰⁴ praestat proximo vere. hic est quidam ipsorum caulium delicatior teneriorque cauliculus , Apici luxuriae et per eum Druso Caesari fastiditus , non sine castigatione Tiberi patris. 138 post cymam ex eadem brassica contingunt aestivi autumnalesque cauliculi, mox hiberni, iterumque cymae, nullo aeque genere multifero , donec fertilitate sua consumatur⁹⁰⁵. altera⁹⁰⁶ satio ab aequinoctio verno est, cuius planta extremo vere plantatur , ne prius⁹⁰⁷ cyma quam caule pariat⁹⁰⁸. tertia circa solstitium , ex qua, si umidior locus sit⁹⁰⁹, aestate, si siccior⁹¹⁰, autumno plantatur⁹¹¹. umor fimumque si defuere, maior saporis gratia est; si abundavere, laetior fertilitas. fimun asininum maxime convenit.

139 ⁹¹²<2> Est haec quoque res inter opera ganeae, quapropter non pigebit verbosius persequi. praecipuus fit caulis sapore ac magnitudine, primum omnium si in repastinato seras, dein si terram fugientes cauliculos sequare⁹¹³ terra⁹¹⁴ adtollentesque⁹¹⁵ se proceritate luxuriosa exaggerando aliam accumules⁹¹⁶ ita, ne plus quam cacumen emineat. Tritanum ⁹¹⁷ hoc genus vocatur bis conputabili inpendio taedioque . 140 ⁹¹⁸ <3> Cetera genera complura sunt: Cumanum sessile ⁹¹⁹ folio, capite patulum; Aricinum altitudine non⁹²⁰ excelsius ⁹²¹, folio numerosius quam⁹²² tenerius⁹²³; hoc utilissimum⁹²⁴ existimatur, quia sub omnibus paene foliis fruticat cauliculis peculiaribus. Pompeianum procerius, caule ab radice tenui, intra⁹²⁵ folia crassescit; rariora haec angustioraque, sed⁹²⁶ teneritas in dote est.⁹²⁷ frigora⁹²⁸ non tolerat, quibus etiam aluntur Bruttiani⁹²⁹ praegrandes foliis, caule tenues, sapore acuti. 141 Sabellico usque in admirationem crispa sunt folia, quorum crassitudo caulem ipsum extenuet, sed dulcissimi perhibentur ex omnibus. nuper subiere Lacutur ne nses⁹³⁰ ex convalle⁹³¹ Aricina⁹³², capite praegrandes, folio innumeri, alii in orbem co nlecti⁹³³, alii in latitudinem torosi; nec plus ullis capitis post Tri tianum⁹³⁴, cui pedale aliquando conspicitur , et⁹³⁵ cyma nullis serior. 142 ⁹³⁶ cuicumque autem⁹³⁷ generi pruinae plurimum suavitatis⁹³⁸ conferunt, at⁹³⁹ nisi obliquo vulnere defendatur medulla, plurimum noce nt⁹⁴⁰. semini destinati non secantur. est etiam⁹⁴¹ sua gratia numquam plantae habitum⁹⁴²⁹⁴³ exce dentibus⁹⁴⁴; ἁλμυρίδια vocant, quoniam nisi in maritumis non proveniunt⁹⁴⁵. aiunt⁹⁴⁶ navigatione quoque longinqua virides adservari, si⁹⁴⁷ statim desecti⁹⁴⁸ ita, ne humum adtingant, in cados olei quam proxime siccatos opturatosque condantur⁹⁴⁹ omni spiritu excluso. 143 ⁹⁵⁰ sunt qui plantam in transferendo alga subdita pediculo nitrive⁹⁵¹ triti quod tribus digitis capiatur celeriorem ad mafuritatem fieri putent. sunt qui semen trifolii⁹⁵² nitrumque simul tritum adspergant foliis. nitrum in coquendo etiam viriditatem custodit, ut et⁹⁵³ Apiciana coctura, oleo ac sale, priusquam coquantur, maceratis. 144 ⁹⁵⁴ est inter herbas genus inserendi⁹⁵⁵ praecisis germinibus caulis⁹⁵⁶ et in⁹⁵⁷ medullam semine ex aliis addito. hoc et in cucumere silvestri. nec non olus⁹⁵⁸ quoque silvestre est, triumpho⁹⁵⁹ divi Iuli carminibus praecipue iocisque militaribus celebratum; alternis quippe versibus exprobravere lapsana se vixisse aput Dyrrachium, praemiorum parsimoniam cavillantes. est autem id cyma silvestris .

145 ⁹⁶⁰ 42 Omnium in⁹⁶¹ hortis rerum⁹⁶² lautissima cura asparagis. de origine eorum e⁹⁶³ silvestribus corru dis⁹⁶⁴ abunde dictum⁹⁶⁵ et quomodo eas⁹⁶⁶ iuberet Cato in harundine tis⁹⁶⁷ seri. est et aliud genus incultius asparago, mitius corruda, passim etiam in montibus nascens, refertis superioris Germaniae campis, non inficeto Ti. Caesaris dicto, herbam ibi quandam nasci simillimam asparago. 146 ⁹⁶⁸ nam quod in Neside⁹⁶⁹ Campaniae insula sponte nascitur, longe optimum existimatur . hortensium⁹⁷⁰ seritur spongeis. est enim plurimae radicis altissimeque germinat. viret thyrso primum emicante , qui cau lem⁹⁷¹ educens tempore ipso⁹⁷² fastigatur⁹⁷³ in toros striat os⁹⁷⁴. potest et semine seri.

147 ⁹⁷⁵Nihil diligentius comprehendit Cato, novissimumque libri est, ut appareat rem⁹⁷⁶ repentem⁹⁷⁷ ac⁹⁷⁸ noviciam⁹⁷⁹ fuisse. locum subigi iubet umidum aut crassum, -semipedali undique intervallo seri, ne calcetur, praeterea ad lineam grana bina aut terna paxillo⁹⁸⁰ demitti⁹⁸¹—videlicet semine tum tantum serebantur —, 148? id fieri secundum aequinoctium vernum , stercore satiari, crebro purgari, caveri ne cum herbis ⁹⁸² evellatur asparagus; primo anno stramento ab hieme protegi, vere aperiri, sariri, runcari, tertio incendi verno. quo maturius incensus est, hoc melius provenit⁹⁸³. itaque harundinetis maxime convenit, quae festinant incendi. sariri iubet⁹⁸⁴ idem non antequam asparagus natus fuerit, ne in sariendo radices vexentur. 149 ex eo velli asparagum ab radice, nam si defringatur, stirpescere et intermori; velli, donec⁹⁸⁵ in semen eat—id autem maturescere ad ver⁹⁸⁶ —, incendique ac rursus, cum apparuerit asparagus, sariri ac stercorari, ac post annos VIII, cum iam vetus sit, digeri subacto⁹⁸⁷ stercoratoque, tum spongeis seri singulorum pedum intervallo. quin et ovillo fimo nominatim uti, quoniam aliud herbas creet⁹⁸⁸. 150 ⁹⁸⁹ nec quicquam postea temptatum utilius apparuit, nisi quod circa id. Feb. defosso semine acervati m⁹⁹⁰ parvulis scrobibus serunt, plurimum maceratum⁹⁹¹ fimo. biennio⁹⁹² dein nexis inter se radicibus spongeas factas post aequinoctium autumni disponunt pedalibus⁹⁹³ intervallis, fertilitate in denos annos durante. 151 ⁹⁹⁴ nullum gratius his solum quam⁹⁹⁵ Ravennatium hortorum indicavimus. corrudam⁹⁹⁶⁹⁹⁷ —hunc enim intellego silvestrem asparagum, quem Graeci ὄρμινον⁹⁹⁸ aut μυάκανθον⁹⁹⁹ vocant aliisque¹⁰⁰⁰ nominibus—invenio nasci et arietis cornibus tunsis atque defossis.

152 43 Poterant videri dicta omnia, quae in pretio sunt, ni restaret res maximi quaestus non sine pudore dicenda¹⁰⁰¹. certum est quippe carduos apud Carthaginem Magnam Cordubamque praecipue sestertium¹⁰⁰² sena milia e parvis¹⁰⁰³ reddere areis¹⁰⁰⁴, quoniam portenta quoque terrarum in ganeam vertimus serimusque¹⁰⁰⁵ etiam ea, quae refugiunt cunctae¹⁰⁰⁶ quadripedes . 153 ¹⁰⁰⁷ carduos ergo duobus modis¹⁰⁰⁸, autumno planta et semine ante nonas Martias, plantaeque ex eo disponuntur¹⁰⁰⁹ ante id. Novemb. aut in¹⁰¹⁰ locis frigidis circa favonium. stercorantur etiam, si dis placet¹⁰¹¹, laetiusque proveniunt. condiuntur ¹⁰¹² quoque¹⁰¹³ aceto melle diluto addita laseris radice et cumin o¹⁰¹⁴, ne quis dies sine carduo sit.

154 ¹⁰¹⁵ 44 Cetera in transcursu dici possunt. ocimum Pari libus¹⁰¹⁶ optime seri ferunt, quidam et autumno iubentque, cum in¹⁰¹⁷ hiemem¹⁰¹⁸ seratur, aceto semen¹⁰¹⁹ perfundi¹⁰²⁰. eruca quoque et¹⁰²¹ nasturtium¹⁰²² vel aestate vel hieme facillime nascuntur . eruca praecipue frigorum contemptrix diversae est quam lactuca naturae concitatrixque¹⁰²³ veneris. 155 idcirco iungitur illi fere in cibis, ut¹⁰²⁴ nimio frigori par fervor inmixtus temperamentum aequet. nasturtium nomen accepit a narium¹⁰²⁵ tormento, et inde vigoris significatio proverbio usurpavit id vocabulum veluti torporem excitantis¹⁰²⁶. in Arabia mirae amplitudinis dicitur gigni.

156 ¹⁰²⁷ 45 Ruta quoque seritur favonio et ab aequinoctio autumni. odit hiemem et umorem ac fimum, apricis gaudet ac siccis¹⁰²⁸ terraque quam maxime lateraria, cinere vult nutriri . hic et semini miscetur, ut careat urucis¹⁰²⁹. auctoritas ei¹⁰³⁰ peculiaris apud antiquos fiit¹⁰³¹. invenio mulsum¹⁰³² rutatum populo datum a Cornelio Cethego, in consulatu collega Quinti Flaminini¹⁰³³, comitiis peractis. amicitia ei¹⁰³⁴ cum fico tant a, ut¹⁰³⁵ nusquam laetior proveniat¹⁰³⁶ quam sub hac arbore. seritur et¹⁰³⁷ surculo, 157 ¹⁰³⁸ melius in perforatam fabam indito, quae suco nutrit conprehendendo surculum. seri t¹⁰³⁹ et se¹⁰⁴⁰ ipsa¹⁰⁴¹, namque incurvato cacumine alicuius rami cum attigit terram, statim radicatur. eadem et ocimo natura, nisi quod difficilius arescit¹⁰⁴² se men. r uta¹⁰⁴³ runcatur non sine difficultate , prurit iv is¹⁰⁴⁴ ulceribus, ni munitis manibus id fiat oleove defensis. condiuntur¹⁰⁴⁵ autem et eius folia servanturque fasciculis.

158 ¹⁰⁴⁶ 46 Ab aequinoctio verno seritur apium semine paulum in pila¹⁰⁴⁷ pulsato. crispius sic putant fieri aut si satum calcetur cylindro pedibusve. proprium ei, quod¹⁰⁴⁸ colorem mutat. honos¹⁰⁴⁹ in Achaia coronare victores sacri certaminis Nemeae.

159 ¹⁰⁵⁰ 47 Eodem tempore seritur menta planta vel, si nondum germinet¹⁰⁵¹, spongea¹⁰⁵². non minus¹⁰⁵³ haec umido gaudet. aestate viret, hieme flavescit. genus¹⁰⁵⁴ eius silvestre mentastrum ; ex hoc¹⁰⁵⁵ propagatur¹⁰⁵⁶ ut¹⁰⁵⁷ vitis vel si inversi rami serantur. mentae nomen suavitas odoris¹⁰⁵⁸ apud Graecos mutavit ¹⁰⁵⁹, cum alioqui¹⁰⁶⁰ mintha¹⁰⁶¹ vocaretur, unde veteres nostri nomen¹⁰⁶² declinaverunt¹⁰⁶³; nunc autem coepit dici ἡδύοσμον.¹⁰⁶⁴ gra ta tomento¹⁰⁶⁵ mensas odore percurrit in rusticis dapibus. 160 semel sata diutina aetate durat. congruit puleio, cuius natura in carnariis reflorescens saepius dicta est.¹⁰⁶⁶ haec quoque servantur simili genere, mentam dico puleiumque et nepetam¹⁰⁶⁷. condimentorum tamen¹⁰⁶⁸ omni um, quae¹⁰⁶⁹¹⁰⁷⁰ fastidiis..., cuminum amicissimum. 161 ¹⁰⁷¹ nascitur¹⁰⁷² in summa tellure vix haerens et¹⁰⁷³ in sublime tendens in putribus et calidis maxime locis, medio serendum vere. alterum eius genus silvestre, quod¹⁰⁷⁴ rusticum vocant, alii Thebaicum , si tritum ex aqua potetur, in dolore stomachi prodest.¹⁰⁷⁵ in Carpetania nostri orbis¹⁰⁷⁶ maxime laudatur, alioqui Aethiopico Africoque palma est; quidam in hoc¹⁰⁷⁷ Aegyptium ¹⁰⁷⁸ praeferunt.

162 ¹⁰⁷⁹ 48 Sed praecipue olusatrum¹⁰⁸⁰ mirae naturae est. hipposelinum Graeci vocant, alii zmyrnium¹⁰⁸¹. e lacrima caulis¹⁰⁸² sui nascitur. seritur et radice. sucum eius qui colligunt, murrae saporem habere dicunt, auctorque est Theophrastus murra sata natum. 163 ¹⁰⁸³ hipposelinum veteres praeceper unt¹⁰⁸⁴ in locis incultis, lapidosis iuxta maceriam seri¹⁰⁸⁵—nun et repastinato seritur et¹⁰⁸⁶ a favonio post aequinoctium autumnum —, quippe cum capparis quoque seratur sic,¹⁰⁸⁷ siccis maxime¹⁰⁸⁸, area ide o foss a inc lu sa¹⁰⁸⁹ ripisque undique circumstructis lapide; alias evagatur¹⁰⁹⁰ per agros et cogit solum sterilescere. floret aestate, viret usque ad vergiliarum occasum, sabulosis familiarissimum. vitia eius, quod trans maria nascitur, diximus inter peregrinos frutices¹⁰⁹¹.

¹⁰⁹²

164 ¹⁰⁹³ 49 Peregrinum¹⁰⁹⁴ et careum gentis suae nomine¹⁰⁹⁵ appellatum , culinis¹⁰⁹⁶ principale¹⁰⁹⁷. in quacumque terra seri vult ratione eadem, qua olusatrum, laudatissimum tamen in Caria, proximum Phrygia.

165 ¹⁰⁹⁸ 50 Ligusticum¹⁰⁹⁹ silvestre est in Liguriae suae montibus ; seritur etiam¹¹⁰⁰ ubique. suavius sativum, sed sine viribus. panacem aliqui vocant. Crateuas apud Graecos cunilam bubulam eo nomine appellat, ceteri¹¹⁰¹ vero¹¹⁰² conyzam, id¹¹⁰³ est cunilaginem, thymbram vero quae sit cunila¹¹⁰⁴. haec aput nos habet vocabulum et aliud, satureia¹¹⁰⁵ dicta in condimentario ¹¹⁰⁶ genere. seritur menseFebruario. origano aemulo¹¹⁰⁷ nusquam utrumque additur, quippe similis effectus. sed cunilae Aegyptium origanum¹¹⁰⁸ tantum praefertur.

166 ¹¹⁰⁹ 51 Peregrinum fruit et lepidium¹¹¹⁰. seritur a favonio, dein, cum¹¹¹¹ fruticavit¹¹¹², iuxta terrain praeciditur, tunc¹¹¹³ runcatur ¹¹¹⁴ stercoraturque. per biennium¹¹¹⁵ hoc postea, iisdem fruticibus, utuntur, si non saevitia hiemis ingruat¹¹¹⁶, quando inpatientissimum est frigorum. exit et in cubitalem altitudinem , foliis lauri¹¹¹⁷, sed mollius¹¹¹⁸. usus eius non sine lacte.

167 ¹¹¹⁹ 52 Git¹¹²⁰ pistrinis¹¹²¹, anesum¹¹²² et anetum¹¹²³ culinis et medicis nascuntur; sacopenium¹¹²⁴, quo laser adulteratur¹¹²⁵, et ipsum in hortis quidem, sed medicinae¹¹²⁶ tantum.

53 Sunt¹¹²⁷ quaedam comitantia aliorum satus¹¹²⁸; papaver namque cum brassica seritur ac por cil laca¹¹²⁹, et eruca cum lactuca. 168 ¹¹³⁰ papaveris sativi¹¹³¹ tria genera: candidum, cuius semen tostum in secunda mensa cum melle apud antiquos dabatur; hoc et panis rustici crustae inspergitur, adfuso ovo inhaerens, ubi inferiorem crustam apium gitque cereali ¹¹³² sapore condiunt. alterum genus est papaveris nigrum, cuius scapo inciso¹¹³³ lacteus sucus excipitur. 169 ¹¹³⁴ tertium genus rhoean¹¹³⁵ vocant Graeci, id¹¹³⁶ nostri erraticum; sponte quidem, sed in arvis cum hordeo maxime nascitur, erucae simile, cubitali altitudine, flore rufo et protinus deciduo, unde et nomen a Graecis accepit. de reliquis generibus papaveris sponte nascentis dicemus in medicinae loco.¹¹³⁷ fuisse autem in honore apud Romanos semper indicio est Tarquinius Superbus, qui legatis a filio missis decutiendo papavera in horto altissima sanguinarium illud responsum hac facti ambage¹¹³⁸ reddidit.

170 ¹¹³⁹ 54 Rursus alio comitatu aequinoctio autumni¹¹⁴⁰ seruntur ¹¹⁴¹ coriandrum, anetum, atriplex, malva, lapathum¹¹⁴², caerefolium ¹¹⁴³, quod paederota Graeci vocant, et acerrimum sapore igneique¹¹⁴⁴ effectus ac saluberrimum corpori sinapi, nulla cultura, melius tamen planta tralata¹¹⁴⁵. quin e diverso vix est sato semel eo liberare locum, quoniam semen cadens¹¹⁴⁶ protinus viret. 171 ¹¹⁴⁷ usus eius etiam pro pulmentario in patellis decocto, citra¹¹⁴⁸ intellectum acrimoniae. cocuntur et folia, sicut reliquorum olerum. sunt autem trium generum: unum gracile, alterum simile rapi foliis, tertium erucae. semen optimum Aegyptium. Athenienses napy appellaverunt , alii th laspi¹¹⁴⁹, alii saurion.

172 ¹¹⁵⁰ 55 Serpyllo et sisymbrio montes plerique scatent, sicut Threciae¹¹⁵¹. itaque¹¹⁵² deferunt ex his avulsos ramos seruntque , item Sicyone ex suis montibus et Athenis ex Hymetto. simili modo et¹¹⁵³ sisymbrium serunt. laetissimum nascitur in puteorum parietibus et circa piscinas ac stagna.

173 ¹¹⁵⁴ 56 Reliqua sunt ferulacei generis, ceu feniculum anguibus, ut diximus, gratissimum, ad condienda plurima,¹¹⁵⁵ cum inaruit, eique¹¹⁵⁶ perquam similis thapsia, de qua diximus inter externos frutices; deinde utilissima funibus¹¹⁵⁷ cannabis. seritur a favonio; quo densior est, eo tenerior ¹¹⁵⁸. semen eius, cum est maturum, ab aequinoctio autumni destringitur¹¹⁵⁹ et sole aut vento aut fumo siccatur. ipsa cannabis vellitur post vindemiam ac lucubrationibus decorticata purgatur. 174 ¹¹⁶⁰ optima Alabandica, plagarum praecipue usibus. tria eius ibi genera: inprobatur cortici proximum aut medullae; laudatissima¹¹⁶¹ est e medio quae mesa¹¹⁶² vocatur¹¹⁶³. secunda Mylasea¹¹⁶⁴. quod ad proceritatem quidem attinet, Rosea agri Sabini arborum altitudinem aequat. 175 ¹¹⁶⁵ ferulae duo genera in peregrinis fruticibus diximus.¹¹⁶⁶ semen eius in Italia cibus est; conditur quippe duratque in urceis vel anni spatio. duo ex ea¹¹⁶⁷ genera, caules et racemi. corymbian hanc vocant corymbosque quos condiunt.

176 ¹¹⁶⁸ 57 Morbos hortensia quoque sentiunt sicut reliqua terra¹¹⁶⁹ sata. namque et ocimum senec tute degenerat¹¹⁷⁰ in serpyllum, et¹¹⁷¹ sisymbrium in zmintham¹¹⁷², et ex semine brassicae veter e¹¹⁷³ rapa fiunt, atque invicem. et necatur cuminum αἱμοδώρῳ,¹¹⁷⁴ nisi repurgetur; est autem unicaule, radice bulbo simili, non nisi in¹¹⁷⁵ gracili solo nascens. alius privatim cumini morbus scabies. et ocimum sub canis ortu pallescit. omnia vero accessu mulieris menstrualis flavescunt. 177 ¹¹⁷⁶ bestiolarum quoque genera innascuntur, napis pulices, raphano urucae¹¹⁷⁷ et vermiculi, item lactucis et oleri, utrisque¹¹⁷⁸ hoc amplius limaces et cocleae, porro vero privata¹¹⁷⁹ animalia, quae facillime stercore¹¹⁸⁰ iniecto¹¹⁸¹ capiuntur condentia in id se. ferro quoque¹¹⁸² non expedire tangi rutam, cunilam ¹¹⁸³, mentam, ocimum auctor est Sabinus¹¹⁸⁴ Tiro in libro κηπουρικῶν, quem Maecenati dicavit.

178 ¹¹⁸⁵ 58 Idem¹¹⁸⁶ contra formicas, non minimum hortorum exitium, si non sint rigui, remedium monstravit limum marinum aut cinerem obturandis¹¹⁸⁷ earum foraminibus. sed efficacissime heliotropio herba necantur. quidam et aquam diluto latere crudo inimicam his putant. 179 ¹¹⁸⁸ naporum medicina ervi aliquid¹¹⁸⁹ una seri, sicut olerum cicer; arcet enim¹¹⁹⁰ urucas¹¹⁹¹. quo si omisso¹¹⁹² enatae sint¹¹⁹³, remedio¹¹⁹⁴ est absinthi sucus decocti inspersus vel¹¹⁹⁵ sedi; 180 genus hoc herbae, quam alii¹¹⁹⁶ ἀείζωον vocant¹¹⁹⁷, diximus. semen olerum si suco¹¹⁹⁸ eius madefactum seratur, olera nulli animalium obnoxia futura tradunt; in totum vero necari¹¹⁹⁹ urucas¹²⁰⁰, si palo inponantur in hortis ossa capitis ex equino genere, feminae¹²⁰¹ dumtaxat. adversus urucas¹²⁰² et cancrum fluviatilem¹²⁰³ in medio horto suspensum auxiliari narrant. sunt qui sanguineis virgis tangant ea, quae nolint¹²⁰⁴ iis¹²⁰⁵ obnoxia esse¹²⁰⁶. infestant et culices riguos hortos¹²⁰⁷, praecipue si sint¹²⁰⁸ arbusculae aliquae . hi galbano accenso¹²⁰⁹ fugantur.

181 ¹²¹⁰Nam quod ad permutationem seminum attinet, quibusdam ex his firmitas maior est, ut coriandro, betae, porro, nasturtio, sinapi, erucae, cunilae et fere acribus; infirmiora autem¹²¹¹ sunt atriplici, ocimo, cucurbitae, cucumi, et¹²¹² aestiva omnia hibernis magis; minime autem durat¹²¹³ gethyum¹²¹⁴. sed ex his, quae sunt fortissima, nullum ultra quadrimatum utile est, dumtaxat serendo, culinis¹²¹⁵ et ultra tempestiva sunt.

182 ¹²¹⁶ 59 Peculiaris medicina raphano, betae, rutae, cunilae ¹²¹⁷ in salsis aquis, quae et alioqui¹²¹⁸ plurimum suavitati¹²¹⁹ et fertilitati conferunt. ceteris dulcium aquarum rigua prosunt . utilissimae ex his quae frigidissimae et quae potu suavissimae. minus utiles e stagno¹²²⁰ et quas elices¹²²¹ inducunt , quoniam herbarum semina invehunt. praecipue tamen imbres alunt, nam et bestiolae innascentes necantur.

183 ¹²²² 60 His¹²²³ horae rigandi matutino¹²²⁴ atque vespera, ne infervescat aqua sole, ocimo¹²²⁵ tantum et meridie; nam¹²²⁶ etiam satum celerrime erumpere putant inter initia ferventi aqua aspersum. omnia autem tralata meliora grandioraque fiunt, maxime porri napique. in tralatione et medicina est, desinuntque sentire iniurias, ut gethyum, porrum, raphani, apium, lactucae, rapa, cucumis¹²²⁷. 184 ¹²²⁸ omnia autem¹²²⁹ fere silvestria sunt et¹²³⁰ foliis minora et caulibus, suco acriora, sicut cunila, origanum, ruta. solum vero ex omnibus lapathum¹²³¹ silvestre melius¹²³². hoc in sativis¹²³³ rumix¹²³⁴ vocatur, omnium¹²³⁵, quae seruntur¹²³⁶ nascunturque¹²³⁷, fortissimum; tradunt¹²³⁸ certe¹²³⁹ semel satum durare nec vinci umquam a ¹²⁴⁰terra¹²⁴¹, maxime iuxta aquas. 185 ¹²⁴² usus¹²⁴³ eius cum tisana¹²⁴⁴ tantum in cibis; le niorem¹²⁴⁵ gratioremque saporem praestat. silvestre ¹²⁴⁶ ad multa medicamina utile est.—(Adeoque nihil omisit cura, ut carmine quoque comprehensum¹²⁴⁷ reperiam¹²⁴⁸, fabis caprini fimi singulis cavatis, si porri, erucae, lactucae , apii, intubi, nasturtii semina inclusa serantur, mire provenire.—Quae sunt et¹²⁴⁹ silvestria, eadem sativis¹²⁵⁰ sicciora intelleguntur et acriora.)—

186 ¹²⁵¹ 61 Namque et sucorum saporumque dicenda differentia est, vel maior in his quam¹²⁵² in pomis. sunt autem acres cunilae¹²⁵³, origani, nasturti, sinapis, amari absinthi, centaurei; aquatiles cucumeris, cucurbitae, lactucae; acuti th ymi¹²⁵⁴ , cunilae¹²⁵⁵; acuti et odorati apii, aneti, feniculi. salsus tantum e¹²⁵⁶ saporibus non nascitur; aliquando extra insidit pulveris modo, et cicerculis¹²⁵⁷ tantum.

187 ¹²⁵⁸ 62 Atque ut intellegatur vana ceu plerumque vitae persuasio, panax piperis saporem reddit et magis etiam siliquastrum, ob id piperitidis nomine accepto, libanotis odorem turis, zmyrn ium¹²⁵⁹ murrae. de panace¹²⁶⁰ abunde dictum ¹²⁶¹ est. libanotis locis putribus et macris ac roscidis seritur semine¹²⁶². radicem habet olusatri, nihil ture differentem. usus eius post annum stomacho saluberrimus. quidam eam nomine alio rosmarinum appellant. Zmyrn ium¹²⁶³ olus seritur iisdem locis murramque¹²⁶⁴ radice¹²⁶⁵ resipit¹²⁶⁶. 188 ¹²⁶⁷ eadem et siliquastro satio. reliqua a ceteris et odore et sapore differunt , ut anetum, tantaque est¹²⁶⁸ diversitas atque vis, ut non solum aliud alio mutetur, sed etiam in totum auferatur. apio eximunt coqui¹²⁶⁹ obsoniis acetum, eodem cellarii in saccis odorem vino¹²⁷⁰ gravem.

189 Et hactenus hortensia dicta sint, ciborum gratia dumtaxat . maximum quidem opus in iisdem naturae restat, quoniam proventus tantum adhuc summasque quasdam tractavimus, vera autem cuiusque natura non nisi medico ¹²⁷¹ effectu pernosci potest, opus ingens occultumque divinitatis et quo nullum reperiri possit maius. ne singulis id rebus contexeremus, iusta fecit ratio, cum ad alios medendi desideria pertinerent, longis¹²⁷² utriusque dilationibus futuris, si miscuissemus. nunc suis quaeque partibus constabunt poteruntque a volentibus iungi.

Naturalis Historia. Pliny the Elder. ed. Karl Friedrich Theodor Mayhoff. Lipsiae. 1906.

Sponsored by Perseus Project, Tufts University.

Funding provided by Google Digital Humanities Awards Program.

Current edition Perseus

Naturalis Historia, C. Plini Secundi naturalis historiae libri XXXVII (Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor)

Notes on the current edition

Naturalis Historia

1. siderum quidem P.

2. indubitata DF. an facilis atque indubitata ?

3. monstrata G v.a.S.

4. siderali E. -abilis G.

5. proxima GdE.

6. aliquos D 2 d S. quos r. quosdam v.

7. gratia v.a.S.

8. eruditionisuae G. -onis suae v.a.S.

9. perhibeatur v. -betur ll.

10. occurrit d. -ret r Bas. -rere v.

11. Balbillus Lipsius ad Tac. ann. 12, 22. babillus ll. Q v.a.C.

12. post xv annos D. p'. xva GF. p. xva D 1. post xv E. proxima D 2 d v.

13. Marinus coni. U chrest. 230 coll. Tac. hist. 2, 71.

14. nono v. nona ll.

15. herbam v. -bas ll.

16. ab D 2 dQ D. ad r G.del.v.

17. columnas E v.a.D.

18. flauio D 2 dT H. fiatito r. Flacco v.

19. et scelerum dT.

20. procellasque D 2 S v. -asue d J. -as ut D 1 GF. -as E S.

21. recipiat E v.a. D.

22. esse dE v. esse et r.

23. nauigiis d 2 v. -gii r.

24. quamuis ll. v. cum uix P. quamuis uix J. quom uix D. ego malim quamquam uix. sed uix parum apte collo-catum sit; fortasse nihil mutandum. de verbo sufficiendi cfr. XVIII 139. 184. 200. XXIV 147.

25. uelorum U chrest. 230 transposuit post amplitudini ( v. 6).

26. an e tam paruo? cfr. XVII 72.

27. citro DQ S. citroque rv.

28. tamen non E.

29. tolli ll. v. sublata Q S.

30. nexu Q. nexum S.

31. fractum D 2 dTQ H. praetium D 1 F. pretium r. passum v.

32. iniuria naturae v.a.H.

33. ad summa U chrest. 231.

34. audacia D 2. -cia et D 1 GFdE S ( cum signo lac.). -cia eo S H. -cia quo v. -ciae U l. l.

35. peruehi mare ego. peruenire ll. v.

36. cfr. Seneca nat. quaest. V 18, 6.—extr.: cfr. XVII 56. Col. II 10, 17. 13, 3.

37. iumentorum E.

38. a nobis dE v.

39. 7,206

40. ac ego. at ll.v.

41. 18,326 sqq.

42. praemonuimus dT.

43. an nectitur?

44. aptet d 1. oportet G.

45. praeterea dE v.

46. feri ego. fieri DGFd. id fieri E v.

47. Col. II 10, 17. cfr. Plin. XVIII 296.

48. an euellitur? cfr. § 16. 27. XVIII 296.

49. a latere D 2 d v. aliatere D 1 GF 1. alia terrae (-re F 2) r.

50. cfr. Verg. Aen. VIII 727.

51. ultimi quoque G.

52. morini D 2 v. mur- D 1 GFE. mar- d.

53. seranorum E H.

54. linea E v.a.S.

55. defossae S D. -ssa DGFd. -ssi E v.

56. italiae QS D. -lia ll. v.

57. regione EQ H. ratione rv.

58. Aliana Turn. adv. 10, 20. H. aeliana Q. aliena D 1 GFdTE. aliae nam D 2. aliam a S. alia G. alia nam v.

59. panum DF 1.

60. subi GdE.

61. ac F 2

62. Saetabi Brot. setabi D 1 GF G. cetabi E. setabia D 2. sed ab his d. petabo S.

63. tertia Gd G. -io DF(?) D. terna E. (subiacent abiterna v.a.G).

64. secundam D G. -da v. secanda r.

65. an enim uicina Alianis?

66. retouina Q v. -olina D 2. cretouina r.

67. fabentina E.

68. aclianis F.

69. auentina E.

70. retoninis D 1 F v. -olinis D 2. cretouinis GdE. retiis uinis Q.

71. candor qui S. candorque D 2. -oreque D 1 F. -oraeque r. -or aeque ut v.

72. araneis DGd B. coraneis F. coronae his E. maris Q.

73. cfr. Grat. cyneget. 35.

74. et ab his FdT J. et ab D. et ad G. et E v. sed in Q.

75. citeriore D 2. -orem S.

76. splendorem D 2 dQ v. -ore r.

77. praecipuum v. -uam ll. -ua Q D.

78. adluit Q v. adlatuit (all- d) ll.

79. non DGFdT G. nam E v.

80. Gallaeciae Brot. galliciae DT. -itiae r. Callaeciae Bas. gallaciae v.

81. ad D 2 dE v. aut r.

82. capturam E v.

83. quam dE v. quas r.

84. concludunt coni.H.

85. apro saetas et uel ego. apros aetas (etas dT. et aetas E) ceu e D 1 GFdTE. apros setas (saetas D) ceu D 2 S D. apros saetas ceu per S. apros et Tuscae uel J. apros et hae (hi H) cassesue (uel H) v.

86. acie D.

87. qua v. que ll.

88. ante singula habent se in G, sed in r, sed v.del. ego.

89. an Fuluio Lupo? cfr. Willranns ex. inscr. Lat.nr. 2198.

90. cfr. Herodot. III 47.

91. quem GdE v. quae r.

92. Lindi P. tendi ll. (est lindos in rhodo insula Q). ostendi v.a.S.

93. in om. DF.

94. se expertum D 2 s. se (per se E. om. dT) exemplum r.

95. nuperrime J. nuper (noper D 1. ne per F 1) romae ll. v. (se nuperrime expertum Q S).

96. an hoc experientium ?

97. Paelignis D. pel- ll.v.

98. etiam D 2.

99. lini E. lineis Q.

100. sicut ll.v. sed Q.

101. cadurcei Q.

102. tomenta D 2 EQ B. torm- rv.

103. cfr. XII 39. Herodot. II 37.

104. taniticum D 2 G. taneticum Q. tainicum D 1 G. tainitium F. taenitium E. inichium d. tanicum v.

105. ad pelusiacum D 1 GFE. ac pel- d v.a.S.

106. xylon D 2 v. exylon D 1. xilon d. filon r.

107. xylina d v. xylena r.

108. similemque— 11 defert D 2 v ( sed defert fructum v). om.r.

109. ulla sunt D 2 d v. nulla sunt D 1 GE. nullas F.

110. molliora Salm. -ore ll. meliora S. mollitiaue v.a.S.

111. pexioraue D 2 S S. pix fora r. prae-ferenda v.

112. et Q S.om.ll.v.

113. othoninum D 2 S. -neinum Q. -minum d. ut hominum D 1 GF. ut homines E. orthominum vel orchomenium v.

114. praecipuae Q. -pua GE v.a.S.

115. denis E H. decem Gd S. decim Q.

116. e cucurbitis Q S. cuc- ll.v.

117. genitis Bas. gentis Q. genistis ll.v. de genistis S B.

118. 12,38

119. in sed E. inter se uersis v.a.S.

120. fascium dT v. facium DGF 1. facitium E. faciunt F 2.

121. et in quodam DGF v. etiam quod r.

122. cibus etiam d.

123. dist.ego.

124. deinde post v. post deinde ll.D.

125. triti- ciam S D. -ceam d v. -ci aut r.

126. tepefactam D v. -ta F. -tum r.

127. indicio est D 2 d v. indie id est F 1. indie idem r.

128. tondontur G 2 dE.

129. stuppario D 2 v. stipp- D 1 Gd. stip- r. stup- C.

130. aculeis ego. aenis DGFE. enis dT. ahenis v. hamis anon.ap.B. crenis P. taeniis coni.J.

131. cortices—

132. que ego. quoque ll.v.

133. funis E.

134. usum huc transposui; in ll. v. leguntur post decorum est ( 14). aliter J.

135. destinatio E.

136. dist.ego.

137. ponitur G.

138. in silice E v.a.J.

139. testumque D 1 d. testuque F. tectumque v.a.G.

140. exutis G.

141. splendescente G. -discunt Q.

142. magis quam aliae aqua Q.

143. adustisque indie (-iae D) locis Q D.

144. deros d. diras seras Q.

145. textu GdE v. -to D 2. exto r. tectum Q.

146. breuitate Q. utitatem F. utiatem D 1.

147. cfr. Varro de 1.1. V 131. (Pausan. VI 26, 6).

148. asbestinon S. -num C. ac uectinon Q. abestinum D 2. auest- r. asuest- v.

149. naturae suae D 2 S D.

150. linteolo ( del. eo) D 2.

151. ictibus v. act- ll. ictus Q.

152. elimine achaia d. limen achaia E.

153. cfr. XX 207. Th. H. IX 12, 4.

154. uelis Q C. uillis ll.v.

155. spodii Q B. spondi (-dii v) d v. pondi r.

156. cfr. VI 96.

157. ut FQ S. et rv.

158. uestium E v. -itum Q. -igium D 1 GFd. uecium D 2.

159. infamiam Q.

160. acciperet Q S. -pere ll.v.

161. in certamine E v.a.D.

162. insignia d v. et ins- rD.

163. uersicolori has S.

164. pellente D 2 dTS S. spellente D 1 GF. spendente E. implente B. expan- dente U chrest. 231. (pellente D iunxit cum sqq.).

165. uela ego. uelo ll.v ( cum sqq. iunctum).

166. Antonio v. -ium ll.Q.

167. fugit DGQ D. effugit rv.

168. Valer. Max. II 4, 6.

169. an postea ( h. e. post Alexandri tem-pora) cum antecedd. iungendum? po.[pulo] R.[omano] ea coni.S.

170. tantum ll.v. tincta Becker. spectanti S. -tum U chrest. l. l. stanti Strack. extenta D.malim tenta. ( an tecti uice vel etiam ?)

171. apollinaribus D 2 v. acoll- (iacoll- d) r.

172. ad cliuum usque Capitolinum B.

173. munere B. -ri ll.

174. Cato (Jordan p. 110).

175. auunculo d(?) v.

176. consulatu ego. cos. ll.D. consule v.cfr.VIII 20. 22.

177. a DFTS D. a. d. r H. del. v. ad U chrest,l.l.

178. consistere DF.

179. mu- tati a ego. -ti E. -tis rv.

180. et om. E v.a.S.

181. iere dT H. fere S. feret D 2. terrae rv. terra G. stetere S. fortasse texere caueam ( pro terrae etiam).

182. rubente G ( cum terra iunctum).

183. ab S. ac d v. ad r. a G.

184. solem dE v.a.G.

185. candori d v. -ore r.

186. Homerus B 529. 830. 135. Varro 'XXV humanarum' ap. Gellium XVII 3, 4.

187. ei iam ego. etiam ll. v. cfr. §32. XVII 119.

188. et ll.v. ei S. e J. ex D.

189. thoracibus D 2 Q v. -caeis F. -ceis r.

190. significauit Q.

191. et sponte Gd.

192. data ego. dato ll.v.

193. euellitur E v. uell- r.

194. ocreatis d v. hoc reatus DGF. ocrea E.

195. manuque textis Salm. manu textisque ll.H. mani- busque tectis v.

196. conuoluta Salm. -tum ll.v.a.D.

197. iligneisue DFE H. -nisue G. lignisue d. -neisue v.

198. interpretatur H: 'pariter hieme ut aestate'. sed non persuadet. magis arrideat in hiemem usque. an iam hieme in iuuenta ?

199. iuxta ll.H. uix v.

200. alligatum ego. cfr. XII 45. animatum ll.G. adunatum v. cumulatum Turn.D.

201. se et GE v. se et D 1 F. sed r.

202. urgeat d v. -guat E. arguat G.

203. perfusum v. peruefusum D 1 GFdE. feruef- D 2

204. an patitur ? ( cfr. XVIII 91).

205. folio Sabellicus. folio ll. v. a. C.

206. hoc ll.v. an hinc ?

207. sed S. et ll.v. at G.

208. sitim pensans G. -sas G. -sa d. (sit impensa v). sit inpensas r.

209. quamlibet dQ.

210. a litore dQ v. altiore r.

211. c EQ H. om. rv.

212. cfr. Th. H. IV 12, 2. 15, 1.

213. translatum est G.

214. sparti d v. parti DGF 2. parci F 1. partis E.

215. usum est G.

216. Th. H. VII 13, 8.

217. esse—

218. uescuntur om. E.

219. mapilia d. mapalia T v.a.H.

220. conficiantur dQ G. -ciant rH. -ciebantur v.

221. sparti D 2 d Bas. spar D 1 FE. is per G. del.H. spartum v.

222. CCCCXL H. CCCCXL ll.(-XC v). CCCL Q.

223. appa- ret Q v. appellaret ll.

224. 15,1

225. usum E v. usu r Q.

226. uehisse G.

227. spatium om. Q S.

228. ac dQ S. aut rv.

229. haec om. Q S.

230. nullis Q S.

231. nexa QD 2 S.

232. rima GE.

233. sentiente D 2 dTS J. sentgente D 1 GF. ingente E. agente v.

234. terram GdE v. -ra D. -rae F.

235. possis Q.

236. nec aliud E.

237. terra E.

238. incallum Q.

239. Athenaeus II 62 a.

240. inimica in DFdS. -cam G. -ca et E v.

241. altero DFdS. -ra rv.

242. crescunt D 2 v.a.G.

243. anne (amne d) uitium DGFdT v. annuentium E.

244. aliud T v. mali ut DGF. mali et E.

245. in- telligi dT v. -llege DG. -llegere FE.

246. globentur T.

247. futura d.

248. uiuat dT. -atne v. uiuant rS. -antne G.

249. necne non ego nov. luc. p. 51. n. 19. ac ne non DGFdS. ac non E. anne non T D. annon haud v.

250. est iis d 2 v. an iis est ?

251. licino Q.

252. uia dura in spaniā pergenti Q.

253. Karthagini Q S.

254. deprehensos E.

255. denarius d v. -rios Q. -ris DGF 1. -riis F 2 E.

256. reflecteret dT.

257. globerari Q.

258. quod certum ex iis G. certe ex his Q.

259. erunt TQS H. serunt r. del. v.

260. possunt Q.

261. Theophr. ap. Athenaeum II 62 a b c. 61 e f. Col. VI 17, 7. cfr. Apicius VII 258.

262. mysi Q 1. musi Q 2.

263. threcia DF J. -cea d. trecia G. thracia E v.

264. iton—Graecia (grecia Q) Q H. om. rv.

265. geranion (ce- d) dQ B. ceranio E. ceraranio DF. -nium S. caeraramo G. ceraunium v.a.H. -ion D.

266. ac ll.v. aut Q.

267. maxime ego. maximume ll. -ime e v.

268. accepta tantum riguis P. acceptam (-ta d) turriguis D 1 GFdE. acceptam- tis (-tantis D) riguis D 2 D. accepta riguis G. -ptantur riguis et v. an accepta tamen irriguis ? cfr. Theophr. ( οὐ μὴν ἀλλά).

269. seruntur v. a. G.

270. is C. his ll.v.

271. Elim S. Elin v e Theophr. olim DGFd. olimpum E.

272. πέζιες Theophr.

273. laserpitium GdE v.a. S.

274. silphion v. -phyum Q. siripi F 1. siriphi (syr- G) ll.

275. sucus DFdT. -cum r Q v.

276. uocatur dTQ. -cant rv.

277. usu v. usum ll. an usu uitae vel usu medico alimentisque ?

278. re- pensum S. -su Q. pensum ll.v.

279. comedit Q.

280. dormit Q.

281. sternutante E v. a. G. sternuit Q.

282. crebrius Q S. om. ll. v.

283. Diosc. III 84 init.

284. large sed (set D 2 d) D 2 dQ G. largeret D 1 GF. laser et E. laser v.

285. sacopemo DF. om. Q.

286. XXX Q.

287. MD H. ??? D D 2 dT. ??? D Q. CXID D 1 F. CXI rv.

288. Th. H. III 1, 6. C. I 5, 1. H. VI 3, 3.

289. graeci e DF.

290. cer- tissimos ego. cfr. XXII 151. ( an peritissimos ? cfr. XI 149). uentissimos DF. euident- GE v. uetust- dT D. diligent- CFW Müller p. 19.

291. notum E.

292. circa d v. ( Theophr. περί. cfr. §46). erga rS.

293. CXLIIII d.

294. stadia d.

295. Th. H. VI 3, 1. 2. (IX 1, 7). 4. 5. 6.

296. ac d S. aut r S H. haud v.

297. uere D 2 dT C. uero rH. uerno S.

298. modis omnibus ego et huc transposui coll. Theophr. in ll. infra post purgante pro modis legitur: um- his D 1 GF 2. umhos F 1. uiciis D 2. uitiis d D. uitia his E S. a uitiis v. utili his J.

299. elixo assoque ego coll. Theophr. assoque elixo ll. J. assoque et elixo S. asso elixoque v.

300. capie- bant G.

301. rhizias v. apizias Q. arinzias d. rimzias r.

302. ille Q v.a.H.

303. hac merces Q. et ad mercis v.a.H. fortasse interierunt aliqua post cortex niger et puncto distinguendum est post adulteria. cfr. Schneider ad Theophr. H. VI 3, 2.

304. in uas Q. om. G.

305. maturitatis D 2 d v. -tate E. -tatem r.

306. tuberque E v. tubertique DFd. rutrique G. an tuber utique ?

307. suprenato d. superen- H.

308. magidarim E. -rem G.

309. consummantibus C. -umentibus ll.v.

310. his d. hoc v.a.S.

311. accidisse dT.

312. Th. H. VI 3, 7. (cfr. Diosc. III 84 extr.) Diosc. 1. 1. med.

313. mygdaris GdE.

314. cyro asiriā Q.

315. suco GdEQ v. sucoque r S D.

316. copiosum dTQS S. -oso r. -osius v.

317. quod laserpicium uocant Q S.

318. probatio d Verc. sed prob- Q. pratio DF. precio G. ratio E v.

319. con- frangatur G. cum frangitur v.a.S.

320. intus candido (-ito Q) Q S. candido intus (indus D) ll.v.

321. quaeque Q S. aquequae (-que G) DGF. aque d. aquae v. aqua E G. aquae quam S. quae aqua J.

322. saliuaquae D 1 F. -uaque GdE v.a.S.J.

323. celerrime (-erime Q) SQ S. celererrime D 2. om.rv.

324. liquescit E v.a.S.

325. Diosc. III 150.

326. uerum GdE v. uermi r.

327. spinosis DFd. -sus rv. -sa D.

328. foliis ego. om. ll. v.

329. et caule ll.D. ei caulis v.

330. rubrum, postremo nigrum, radix ego coll. Diosc. om. ll. v. lacunam indic. S. nigrum, radix U 389.

331. rubra U l.l. rubia ll.v. rubrum B. (rubrum est. rubia J).

332. quas G. quod E C. quot v.

333. 24,94

334. Col. XI 2, 35. Diosc. II 192. Th. I. VI 8, 3. IX 12, 5.

335. praecipue U 390.

336. unguentis E(?) H. -ti r. tingenti B.

337. struthion B. strutin ll.

338. spinosae J. -osa et GdE v. -osae et r D.

339. lanuginoso v.a.S.

340. (cfr. Th. H. VI 7, 3). Diodor. II 10. Curtius V 1, 35. (Herodot. I 185).

341. rex Syrus J. ( cfr. Diodor. II 10. Curt. V 1, 35). rex cyrus ll.v. reagin syriis Q. regina Nitocris U 391. [Semiramis Assyriae] regina siue alius rex Syrus coni. S.

342. Valer. Max. VII 4, 2. (cfr. Plin. § 169). Varro I 1, 6.

343. Superbus Tarquinius v.a.S.

344. exorto remisit Q.

345. in hortiuo d. et pro horto Q.

346. foco f H. fores v.

347. satyrica G. saturnica v.

348. Varro de 1. 1. V 146.

349. otii GFd G. hortorum E v.

350. habitare d. -beri v.a.G.

351. cfr. X 74. 132.

352. satius esse d.

353. phasim F J. -sin T. -si Gd. -sidem E v.

354. ne D. et ne P. e F. et rv.

355. Numidiam atque G. -dia aquae (aqua ea d 1) d. -dia que (quae F) r. -dia S v.

356. Aethiopiae ll.G. -piaque S v.

357. sepulcbra (-crha F) ll.G. in sepulchris aucupari S v.

358. pugnare G G. depugnare dT. pugnari F 1 v. purgari r.

359. feris dT v. foris r.

360. cupientem E v.a.G.

361. mandit E.

362. uoluptati d v. uolunt- r.

363. societati- que G.

364. quondam f. quendam ll.S. quoddam v.

365. alicam ego. cfr. XVIII 109. 112. XXII 128. alitum GEf. halitum d S. alimentun v.

366. ac om. d.

367. medulla d J. -am GF 2 E v. medallam F 1.

368. et Gd v. ex r.

369. descendente v. -tem GF 2 dE. descentem F 1.

370. annona Budaeus de asse p. 288. anima ll.v.a.C.

371. cfr. § 151. Martial. XIII 21.

372. esse ego. est ll.v.

373. opesque d C. opusque r. olusque v.

374. facere E v. fecere rC.

375. aliqua quoque Gd.

376. saginato d C. signato rv.

377. corrudas G C. orr- F. horr- E. horridas d. -dos v.

378. ternis E v.a.G.

379. carduis uesci cum dT geminari voluit P.

380. aquae GFE v. iam d.

381. ui GE v. in FdT.

382. discreta E v. -tum F. decretum r Tf.

383. hic... illic dT.

384. potant d v. potent GF 2. ponent r.

385. rigor ego. ligora Fd. ligura G. ligur E. algor v. liquor U 392 D.

386. diuiti S. -tia ll. -tiis v.

387. pa- scitur ll.v. nascitur C. an pascetur ?

388. dist. Müller emend. III 32.

389. macellum ego. mox enim ll.H. mons enim v. mors Verc. mos enim P. lex enim Strack.

390. cerce F. census U 393 D.

391. aequauit F.

392. pecunias F.

393. uectigali ego. -gal ll.v. an nullum quam macelli uectigal ?

394. maius d v. malus GF. -lum E.

395. incausantis GF.

396. messis G.

397. fortunae d v. fortitudine r.

398. quam cum S.dist.ego.

399. pauperrumis ego. pau- perum is (his J) ll.v. pauperum iis quibus (quis U 393) Strack.

400. et his sub S.

401. dio G.

402. Cato 156, 1. (cfr. § 136. § 139).

403. an agricolas ?

404. aestima- bantur v.a.S.

405. esse in d C. essint GF. essent E. esset in v.

406. indili- gens d C. indulgens rS. intelligens v.

407. extra hortus S D.

408. esse v. et ll. esse sed H. ei S. an at ?

409. caules v. cautes ll.

410. gari FdE Budaeus. ganari G. carnis S v. a. G. carnari S.

411. Cato 156, 1.

412. quae Strack. quia (qua F 1) ll. v. a. J. locum nondum sanatum puto.

413. nec oneratura Verc. -uro v. ne cone (quo ne d) natura GFd. ne cum e natura E.

414. sensus ego. cfr. XVIII 118. XX 65. 85. 237. 240. sensu ll. sensum v.

415. accenderens F 1. -derent aut (ad v) E v. a. G.

416. panis ll. v. a. D. ueneris P. del. U 394. an potus ?

417. transmarina dT.

418. Diodor. XII 4. Verg. Geo. IV 6.

419. iam quoque dT v. a. G.

420. imagine ego. in imag- ll. v.

421. ante- quam v. antiquam GF. -qua E. -qui. Iam d.

422. uideamus v. -emus ll.

423. familia GFdQ v. prouincia E.

424. humorem GF.

425. prohibere G.

426. Col. XI 3, 8. (X 23–26). 11. 10. 13. (X 45).

427. uilla E.

428. praefluo dT H. praefluua GF. -fluuia E. perfluo S. profluo v.

429. amne T v. amne ne d. ne r.

430. puteo rota H cum Turn. adv. 10, 20. putecruta d. pute (-tae F) crita r. puteo pertica v.

431. tollenonum coni. Palmarius. tollennonum (-ouum d) Fd. tollendonum E. -do non v. a. C. tollentem nonum G. tollonibus S.

432. haustu S v. hastu GFd. -tum E.

433. rigatos Fd S. -tus G. -to E. rigandos C. -do v.

434. praeparandum est v. a. S.

435. Et post F.

436. VIII et III( v. 5) ego. octo et tres ll.v. scribendum erat octonis et ternos.

437. pa- rari S D. at cfr. Col. X 45.

438. an areas ?

439. carne aut ego. carnea ll. carne alia J. (alia semine, alia cortice, alia cute, alia (aut) cartilagine, alia carne, alia tunicis carnosis v).

440. Verg. Geo. IV 121. Th. H. I 10, 10.

441. et om. d.

442. cucuruita Q. -bita D.

443. et carne—

444. cartilacine Q S. om. ll. v.

445. Th. H. I 3, 2. 9, 2. (cfr. Plin. XIII 123).

446. napicique Gd.

447. uncos ego posui coll.Theophr. in arabia fictum videtur ex mabia (=== malua).

448. baculorum quoque S. -orum v. a. H.

449. dist. S.

450. praebentes S cum Q.

451. cfr. XIX 173. 174.

452. extemplo B.

453. est arbor maluae (-ue Q) Q S. sed arbore malua ll. sed et arbor est malua B.

454. cc Q. c & is d.

455. circumplectione mo Q. -ionem GF.

456. habenda est Q.

457. appellauimus GF.

458. nascen- tes G.

459. enim ll.v. aut Q.

460. 16,31

461. 33 sqq.

462. Col. XI 3, 52. (Geop. XII 19, 3). 51. Pallad. IV 9, 7. Geop. XII 20, 3. Th. H. VII 1, 6. 3, 5. C. III 9, 4. II 14, 3.

463. cartilaginei v.a.S.

464. oli- toris G. -riis S.

465. qui nec E. quin d H.

466. lacte aut mulsa Schneider ad Pallad. p. 386.

467. Th. H. VII 3, 5. Pallad. IV 9, 9. 8. Geop. XII 19, 5. 7. Th. C. V 6, 7.

468. citrini v.a.H.

469. dist.Salm.

470. moesiae dS v. moaestae GF. modeste E.

471. cum FE G. ubi cum Gd Salm. Ast cum S v.

472. magnitudinem dQ. an ubi communem ( vel suam vel modicam) magnitudinem ?

473. dist.G.

474. naturae T. natant v.a.G. plurimum—quoque om. Q. locum nondum sanatum puto; an plurimorum naturae ( cfr. XX 109) vel puncto ante posito plurimum umore iuuantur ( cfr. Col. XI 3, 48) ?

475. dist. S.

476. at si F 1. ac si Q S.

477. uel si penedeant E. uel si pendeat G. uersi pandantur H ex coni. Dal.

478. curuantur (curb- Q) Q v. curuanturque ll.

479. intorquenturque Q S. om.ll.v.

480. deprehendas Q S.

481. a om. Q S.

482. fistulam Q S. -la ll.v.

483. demisso Q G. dim- ll.v.

484. cum ll.v. quam Q D. sed cfr. §128.

485. probent Q.

486. rotundan- tur F(?) v. rotond- d. rutund- Q. rutumd- G. rutum tantum E.

487. colore aureo Q D. om. ll. v.

488. Col. XI 3, 53. Pallad. IV 9, 9. 8. Th. H. VII 4, 6.

489. herba quae uocatur culix nomine v. a. D.

490. tritam d. adtrita Q D.

491. macerari iubent Q.

492. Col. XI 3, 48. 49. 53. Pallad. IV 9, 7. 16.

493. dist.ego.

494. ex nonis d.

495. cucumeres v.a.S.

496. scandentis DGF S. -dentes rv. scandent is (= iis) Müller emend. III 33. an scandunt et ?

497. parietum B. per artetum d. per artecum D 1 GFE. (-esum v.a.B.). per partecum D 2. per astecum S. per parietum S.

498. pergulas D 2 E v. -la r.

499. ape- riens G. operientes v.a.G. an operiente ?

500. Th. H. VII 3, 5. C. V 6, 4. (7). H.VII 3, 1.

501. prima D 2 V. rima r.

502. quod D 2 v. q, D 1. quo r. quoniam coni.J.

503. crescit ego. cfr. § 61. creuit D 2. credi r. creditur v. conditur S. repit C.

504. fastigiatur DF C. sed cfr. § 146. XVII 106. XVIII 52. 172. XXI 14. XXIV 178. XXXVI 92. II 89. IX 113. XIII 71.

505. uitilibus D 2 F v. uti- r.

506. coniecta GdE v. -tas D 1 F. contexta D 2 D.

507. uncos ego posui.

508. VII f.

509. Col. XI 3, 49. X 385 sqq. (Apicius III 76).

510. primis d.

511. at corticis in totum coni. Dal. locum nondum sanatum puto.

512. urceolorum Q D.

513. cibi D 1.

514. cibus del. D 2 D. cibos E v.a.G.

515. salubres E v. a. G.

516. lenis DGFd G. lenes E H. leuis T S. leues v.

517. ex his (iis S) tamen D 2 dTS S. existim??? D 1 F. existimatur G. -mant v. sed sexis Q.

518. neq; ant Q.

519. Col. XI 3, 50. X 382 sqq. Pallad. IV 9, 16.

520. an proxima a collo ?

521. rotundas D 2 Q v. rotondas d. rumtundas D 1 GF. rumpun- das E.

522. Pallad. IV 9, 16.

523. crassiores d.

524. eo v. et ll.S. ex f. lacunam indic. J. an eo et ?

525. condiendis D ( puncto ante posito).

526. cfr. Nicander ap. Athenaeum IX 14 p. 372 e. Geop. XII 19, 15.17.

527. serua- retur DF.

528. in muria C.

529. scrobeofacto D 2. sacrobeofaco d.

530. operto ego. -tis ll.S. -tos v.

531. 20, 3 et 13

532. Th. H. VII 4, 3. cfr. Plin. XVIII 129. Pallad. XIII 5, 3. Col. II 10, 23. Pallad. VIII 2, 2.

533. Th. H. VII 4, 2. cfr. Athenaeus II 48 p. 56 f.

534. 18, 126 sqq.

535. Graeci ( pro medici) P. cfr. XVIII 129.

536. condiendum D 2 Q v. -dendum r.

537. saepius DFTQ S. quae saepius rv. spissius P.cfr.XVIII 129 et Theophr.

538. quattuor coni.P et Dal.

539. quod et coni. Dal. et quod—dixerunt deleri voluit P.

540. in terra F. in tram d. inter a G.

541. thracitum Fd. trac- G. threitum E. Threcium J.

542. ab eo v. ab DF. at d D. a r.

543. leuia D 2 D. laeuia S P. teuia D 1. teui F. tenuia rH. (-iora v).

544. Col. X 419 sqq. Martial. XIII 20. cfr. Plin. XVIII 130. 131.

545. datur dein dE v. om. r.

546. nursinis d C. (nursiis v). arsis E. Marsiis S. om. r. Marsicis D.

547. 18, 129

548. Th. H. I 6, 7. 2, 7. Diosc. II 137.

549. illis est ego. illic et DFd. illis est et E H. hic et G. illi est et v.

550. cfr. XV 30. Diosc. I 45.

551. druppis Q S. druptis GE. drupstis D 2 F. drupstris D 1. drustis d. drupis B.

552. fit DFS.

553. fertilitatem D 2 T v. -tate F. feritate D 1. -tatem r.

554. de d v. a. G.

555. ibi DdTS D. om. rv.

556. Th. H. VII 4, 4.

557. quidem folia sed D 2 v. a. G. D.

558. a semine est H. seminis est v.

559. Col. XI 3, 16. 59.

560. praecipue. uerum tamen ego. praecipuum tamen ll.v.

561. e ego. est ll. est quod e v. ex D.

562. cfr. XX 22. Th. H. IX 15, 5. Diosc. II 138. Pallad. XI 11, 4. (Col. VI 17, 8. IX 4, 5. XII 9, 3). Th. H. VII 6, 2.

563. cerain U 398 e Theophr. ceram dT. cherain r. cherian (-am v) S v. agrion C e Diosc.

564. harmonaciam d. harman- G.

565. crassioresque sunt ac D 2 S D.

566. an crispiora ( vel hirsutiora)? cfr. Theophr.

567. Col. XI 3, 47. 62. Pallad. IX 5, 1. 2. Col. XI 3, 47. 18. Th. H. VII 1, 2.

568. Th. C. V 6, 2. II 15, 6. Pallad. IX 5, 3. (Plin. XXXI 115). Th. C. II 5, 3. 16, 8. VI 10, 8. Pallad. IX 5, 2.

569. aestate d v. a. G. an recte? ἐν τῷ θέρει Theophr. C. V 6, 2.

570. rigantur D 2 Q D. frig- D 1 GFd. irrig- E(?) v.

571. Celsus I 3. Diosc. 11137. Geop. XII 22, 5. 8.

572. dandos cum E (?) v. a. S.

573. ieiunis esse (= edere) ll. ( v). iaiunos (ieiu- S) esse Q S. dandos esse D.

574. Gargil. p. 133, 8–13.

575. γteipiacin Q S. pthiriasim d. hithiriasim (-sin S) D 1 GFS. ithiriasim (-sin E) D 2 E. phthisin v.

576. expelli Q.

577. dicaretur d v. dedica- retur S. -catus Q. duceretur r.

578. e ll v. ex Q S.

579. Cic. Cato M. 16, 56. de re publ. III 28, 40. Val. Max. IV 3, 5. Geop. XII 22, 9. Th. H. IV 16, 6. C. II 18, 4. (Plin. XVII 239). Pallad. IX 5, 3.

580. M'. v. M??? Qd. M r. del. D 2.

581. corium D 1 Fd. augurium D 2.

582. impera- toris D 2.

583. hospitum dT. -itium D 1 GF. -tio E v. ab hostium D 2 S D. Samnitium G.

584. rapa Q S.

585. satos GE v. ratos D 1 Fd. satas Q. satus D 2.

586. Celsus II 31. Col. IX 4, 5. VI 17, 8. Pallad. III 24, 9. Col. XI 3, 35.

587. etiam omnibus uehementibus G.

588. saporis D v. -ori r.

589. inesse v. a.S.

590. agreste Dd v. -tis r S.

591. prouenit ll. D. prouenit staphylinos Graece dicitur v ( e colum. IX 4, 5. cfr. Plin. XX 30).

592. graeciae dTS D. graece r. del. v.

593. Th. H. IX 15, 5. 8. 20, 2.

594. daucon B. dau- cum DGF. claucon (gl- v) E v. claucum d. idaucum Q.

595. 25, 110

596. Col. XI 3, 35. 18.

597. e f H. ex Q S. ae DF. a rv.

598. q; in mulso G.

599. Martio Aprili v. aprili martio ll.

600. est om. DF.

601. caryotis C. careo- dE. cario- v. cereo- DF. cerectis G.

602. Col. XI 3, 35. Pallad. III 24, 13.

603. autem seritur et v. a. H.

604. et om. G.

605. nullaue v. a. H.

606. quam ternorum GE v. quat- r.

607. siser D 1 Fd D. siser autem G v. si seras D 2 E.

608. Cato 8, 2. Celsus IV 16. Diosc. II 202. (cfr. Plin. XX 97). Th. H. VII 12, 1.

609. hic Gd. his v. a. S.

610. praecipit DF v. -cepit rG.

611. nec uis D 2 d v. nec ui GF 2. ne cui D 1. in cui F 1. in haec ui E.

612. sicuti D 2 F 2 Gd D. sicut rv.

613. medice G. -cinae d. -ca C.

614. masculae ego. -le Q. -lum ll. Brot. -lus v.

615. femine Q. -ina GE v. a. D.

616. set ego. et ll. v.

617. est om. Q S.

618. epimendu E. eppymoenito Q. epi- menidium v. a. S.

619. angustiis Q.

620. asperum Q. -ro ll. v.

621. Th. H. VII (3, 4.) 13, 4. 2, 2. 12, 2.

622. copiosissimae ego. -ime ll. v. cfr. XXII 62.

623. Th. H. VII 13, 8. Ovid. rem. am. 797. Diosc. II 200. (Athenaeus II 65 p. 64 b). Th. H. VII 13, 9. 13, 5. (VI 8, 1. Plin. XXI 64).

624. 20, 102 sqq.

625. bolbinen G. bolui- FS. bului- D. bulbi- rv.

626. opitiona, cyica J (leucoion add. S). opythion acocisiam S. pytion cocoygiā G. pytyon (pythion d) acocoygiam (-an D 2 E) r. pythion, acrocorion v.

627. aegilopa C. -pas S. aegilipas (eg- d. aegyl- G) DGFd. -pa S. aegy////lippa E.

628. sisyrinchion C. (isor- v). sisorychion ll.

629. mini ac v. -nuthac D 1 GF. -nuta d. -nus ut hac E. -nui et D 2 G. ( an minui has, contra ipfum deinde ?).

630. Th. H. VII 12, 2. I 6, 6. (VII 13, 2). Diosc. II 195. 197.

631. estur f S. esetur D 1 F. edetur E. editur D 2 S. satur G. seritur d. eda- tur v.

632. Th. C. VI 10, 7.

633. fiunt D 2 dQ G. fidunt D 1 GF. findunt E. fiunt, si finduntur v.

634. est om. E(?) v. a. D. cfr. XVIII 250. an sunt ?

635. uetustiores GdE v. a. D. an uiridioresque ?

636. inprobantur Q S.

637. longe Q. -gi S.

638. ac D 2 QS S. et GE v. e r.

639. parui Q S. -uis d.

640. sed in TQ S. sed in in d. sed et in rv. sed et G.

641. an scillae modo ? cfr. § 94 init. ( 106).

642. nascuntur om. G.

643. Th. H. I 6, 6. VII 2, 7. (8). I 6, 6. 7.

644. dist. P.

645. minores tumidae v. a. H.

646. ut DFdS. aut E v. om. G. an vel (et) ? cfr. XVII 121.

647. Th. H. VII 2, 7. I 6, 9. 11.

648. pluribus f.

649. blitum D 2 v. bittum G. bitum r.

650. caepe GdE Dal. cepe v.

651. radicantur E v. reducantur DF. -cuntur r.

652. sunt om. G.

653. spalax S e Theophr. galax d. calax rv. aspalax B.

654. perdicium B. -dictum D. -diotum rv.

655. Th. H. VII 3, 1. 9, 2. (Plin. XXI 100). 3, 1. I 9, 4. 10, 8.

656. confertim Bodaeus e Theophr. cum fraxino ll. v. a. H. an cuncta protinus ? cfr. XVI 94.

657. getio v. ( cfr. U 402). getyo DFd. gethyo E C. gethon S. grecie G.

658. cfr. II 16. Iuvenal. XV 9. Th. H. VII 4, 7. Col X 123. Lucil. ap. Non. p. 200 M. 2. Th. H. VII 4, 11. V 1, 6. (I 5, 2. 6, 7. C. I 4, 1).

659. alsydena DF. Cnidia coni. B. e Theophr.

660. schista B. scista DGFd. scirta E.

661. etiam ll. v. fortasse autem. an omnibus etiam - Cnidiis transponenda sint post cartilagine ?

662. pingui tunicarum U 403. pingui- tudinis earum ll. v. a. D. paene tunicarum P.

663. Th. H. VII 4, 7. 8. 9.

664. con- duntur dE v. a. G.

665. semen S B. semet D 1 GFdE. semine D 2. -ina C. semet ipsa v. semen. Et D.

666. sterilescunt dT.

667. at ego. a DF. aut S D. om. rv. ( εί͂θ᾽ ὅταν βλαστήσῃ Theophr.). an ac ?

668. properare cum ego. . cum (tunc v. tum S) properare ll. v.

669. maturae G v. -ra r S.

670. emittunt C. mittunt ll. H. amittunt v.

671. in isso T H. amisso (-sse F 1) ll. Abisso S. Samo v.

672. an D 2 d v. in r.

673. eaedem F v. eadem r.

674. sunt E.

675. caules GE B.

676. se- mina E B.

677. Diosc. II 180.

678. getion v. getin FE. getyn r. gethyon C.

679. pallachanam DF.

680. gallicana G.

681. Ascalonia om. v. a. H.

682. quam candida—

683. et sicca DF D. sicca rv.

684. cruda om. F 1.

685. sicut ego coll. Diosc. II 180. sicca ll. v. sicca quam condita del. D.

686. Pallad. III 24, 3. Geop. XII 31, 4. (cfr. infra § 115).

687. ali DGFd S. alio E. allii v.

688. proxima- que v. -ma quae ll. Dal.

689. increscit coni. Dal. inar- ll. v.

690. autem om. d.

691. cepa ego. cepae ll. G. cepe v.

692. Th. H. VII 4, 10. Col. XI 3, 56. 57. (Pallad. III 24, 2). 58.

693. getium v. gentium DGFd. genium E. gethyum C.

694. ceruices D 1 F.

695. resecatur d v. -antur r.

696. fosso solo v. a. S.

697. sariri D 2 d v. sacra F 1. sacri r.

698. incipiens d v. incipiens autem DGF. autem inc- E.

699. inarescat D coll. Colum. inarce- S. marcescant ll. S. -cat v.

700. Col. XI 3, 32. 30. (Pallad. III 24, 11.12). 31. (Th. C. I 4, 5). Geop. XII 29, 2.

701. hac d G. hanc DFE v. hanno G.

702. cognatione d G. -nem rv.

703. conueniant DF.

704. nuber DF.

705. fecerit d S. fecit Q. tegerit D 1 GFE. ytgarit D 2. dederit v.

706. estatis dE v. a. G.

707. omnibus Gd v. a. G.

708. pane om. D 1. panem coni. S. D.

709. si del. G. locum recte dist. v. a. G.

710. stercoraturque v. -atur. Qui ll.

711. nutriatur ( an nutrietur ?) ego. -itur ll. v.

712. alam ( pro aream) E.

713. testa Salm. tecta ll. tegula v. a. S.

714. Col. XI 3, 32. Geop. XII 29, 1. 2. Col. X 139. Martial. XIII 19. Th. H. VI 2, 5.

715. in signo DF.

716. quaedam DFS. quadam rv.

717. constat v. a. G.

718. laudatis- simum ego. -mus in ll. v. semper Plinius porrum neutro genere dixit: cfr. § 107. 118. 183. XX 44. ( 49). XIII 132.

719. hic eruaceum E.

720. flauidioris coni. Dal. faui- DGFd. fuaui- E v. fauioris S. fuauioris C. pallidioris Salm. H. αὐχμῶδες σφόδρα Theophr. an aridioris ?

721. leuioribus Tf v. leni- r.

722. am- pliorem ll. v. an at minorem ? cfr. XX 8. 131. 184.

723. sper- nantur D 2 S S. om. F 1. sperantur r. separantur v.

724. in uniuersum v.

725. ut E v. om. r.

726. an cocti ? de variatione structurae cfr. Müller de stilo Plin. p. 59, 6.

727. Th. H. VII 4, 11. Col. XI 3, 20. (Diosc. II 181). 21. (Pallad. XII 6, 1. 2). 22. (Geop. XII 30, 9). 23.

728. tum v. tamen ll. S. an tum et ?

729. graeco DF.

730. antiscorodon C. -rdon ll.v. anti σκοδρον Q.

731. celebratur Q.

732. tritu DF. trito d v. a. C.

733. increscit Q S. cfr. XXVIII 64. -cat GdE v. -cas r.

734. III S om.ll. G. quattuor digiti v et Vincent. Bellov.

735. eruperunt E H. -rint rv.

736. utilius D 2 d v. om. r.

737. radictum G.

738. tostum G.

739. non om. G.

740. Pallad. XII 6, 2. cfr. Plin. XX 43. XIX 106.

741. primos DF.

742. an prunam ? singular enim numero Plinius ceteris huius modi locis constanter usus est: § 113. XX 54. XXIX 45. XXX 44. XXXII 78. XXXIII 60. XXXIV 104. XXXV 175. aliter est dictum XIII 39. cfr. etiam Celsus IV 10. V 27, 5.

743. aucto S.

744. an in palea ? cfr. § 106. XXV 148. 149. XXIX 92. XXX 115. 121. aliter § 74. 128.

745. seruare FE.

746. stupentes d v. -te r.

747. commorere DGF S. -ouere r Tf H. -orauere v.

748. quod DFdE v. et quod Gf S.

749. odore simili coni. Dal. J. odor est mili DGFE. odore mili (milii dT) dTS S. -re. molli v.

750. Th. H. VII 1, 3. (C. IV 3, 1).

751. lactuca v. lapt- Q. lactucaque (quae D) DF 2 S. latuca- que F 1. lactacaque r.

752. cucumis dQ S. -mis his r. -mis et v.

753. cucurbita D S. -tas Q. -tae GdE v. -te F. fortasse e Theophr. scribendum est: raphanus X, sexto cucumis, cucurbita et sep- timo—prior cucumis—.

754. sinapis d. quam sinapi Q. ac sinapi v. a. S.

755. caepae Q. caepe GdE Dal. cepe v.

756. ge- thyum C. getym DGd. getim r. getium v.

757. L B e Theophr. om. ll. Q D. an potius L emergit?

758. Th. H. VII 1, 6. (3, 4. Pallad. V 3, 2). 7.

759. recentia Q S. -tiora E v. -tius r.

760. ueteri d.

761. totū C e Theophr. tota ll. Q v.

762. gignitur dT v. a. G. -nunt G.

763. sequenti d. -te r Q v. cfr. & Sect. 114.

764. et Q S. in d. in F ras. om. rv.

765. getium Q v. a. C.

766. Th. H. VII 3, 2. (I 11, 3).

767. aliquibus d v. a. S.

768. caniculata Q.

769. cumino. Differunt d v. cum odii (comodii E) ferunt r.

770. colori DF.

771. can- didiore DFdS. cfr. Pliniana p. 40 not. -orae r. candidoque v. -doue D.

772. raphano d v. a. D.

773. est U 404 e Theophr. et fi DGF. et fit E. om. d. apii v. a. D.

774. at d v. ac r.

775. Th. H. VII 3, 3. (IX 8, 8. Col. XI 3, 34. 33. X 319). 4. 5. (Geop. XII 29, 5. Pallad. III 24, 12. V 3, 2).

776. et probris dQ S.

777. serere praecipiunt (-pium Q) Q S.

778. ut om. GdE v. a. G.

779. proueniet v. a. G.

780. et cuminum G. ad cacuminum (caum- G) ll. ut cum- J. adacta cuminum et v. om. Q S. festuca. cuminum Müller emend. III 33.

781. qui serunt om. Q S.

782. precantibus Q S.

783. quae Gd v. quō E. qm??? r.

784. marescunt D. marcesc- E. mature- scunt v. a. B.

785. ideo D 2 S. id forsiciam (forcic- F 1) D 1 FE. id fossitiam d. ad forsitiam G. gith ( vel gyt) v.

786. funt ll. v. an fiunt ? γίνεται Theophr.

787. apium Bodaeus e Theophr. alium DF. allium r v. a. S.

788. ingesta DF.

789. Th. H. VII 2, 1. 2. 4. 5. (cfr. Plin. XVIII 127).

790. quaedam et semine dT J.

791. radices P. -cem ll. v. a. S.

792. anniferorum. B. minimi (-me E 1 ) ferorum forumm v) ll. v. seminiferorum J. an uelut anniferorum ?

793. relinquuntur P. -quunt (-qunt DF) Vt ll. -quunt v. a. S.

794. fruticant d v. fructicant F. fructi- ficant r.

795. capitata P. capita ll. -ite v. a. S.

796. dereptis d v. a. Brot.

797. aestatem d S. -ate rv.

798. Th. H. VII 4, 1. Pallad. IV 9, 14. cfr. Plin. XI 44.

799. an post aneto ( vel post erucae) intercidit rutae ? cfr. Theophr.

800. aliud GdE v. alunt r.

801. usquam d v. usque D 1 GFE. quam D 2.

802. ante mentastrum e Q (mente autem et mentastrum) J in- seruit menta.

803. nepeta v. a. S.

804. Th. H. VII 6, 3. (Pallad. V 3, 2). 4. VII 4, 6.

805. satiui d G. -iua r. (est autem) satiuis v.

806. differentia E v. a. G.

807. latiore ( pro leuiore) coni. Brot. e Theophr.

808. Th. H. VII 4, 5. (Martial. X 48, 9. III 47, 8). Col. XI 3, 26. X 190–193.

809. urtiola E. urceola v. a. B.

810. ut d v. et r.

811. laconium d. -ion v. a. C.

812. colore G. -ris ll. v.

813. tempore G. -ris d v. -ri r.

814. Col. XI 3, 26. X 182–188. Th. H. VII 11, 4. Geop. XII 1. Diosc. II 165. 164. Celsus II 32. Geop. XII 13, 2. Pal- lad. II 14, 4. Varro de 1. 1. V 104.

815. cappadocias dT S. -otias E. -ocicas rD. -ocas v.

816. an le- uioris ( pro longioris) ? cfr. Colum.

817. similes GE v. a. G.

818. picrida F v. -idia r S. -icia Q.

819. albae Salm. alba Q. atrae ll.v.

820. miconis E. μεωνις Q.

821. soporifere d. -era Q. sa- porifere DF.

822. somnium GdE v. a. Verc.

823. credantur Q v. a. G. S.

824. lactucae v. a. J. -cae iis lactis S.

825. a lacte D 2 QS J. aiecte (-tae d) D 1 GFd. adiectae ET. adeptae v. (nomine) dic- tae S.

826. Geop. XI 13, 2. Hippocrat. de diaeta II p. 686. Celsus II 27. Col. X 180. Gargil. p. 144, 11.

827. radicis dE v. -cibus r. -ces Q.

828. astytida Bodaeus. H. astilida (art- E) ll. αακτυλιε Q. astylida B.

829. eunucheon (cumu- E) GdE. εφυνουχειον Q. eunuchion B.

830. refragere- tur G. refrigerande (-dae S) Q S.

831. ueneri est Q S.

832. grata d. -tae v.a.S. grecia E.

833. sanguinem: Gargil. ibid. (cfr. Plin. XX 64). Diosc. II 165.

834. diucius D 2.

835. certe Augu- stus v. certe hac Q. certe D 2. certus r.

836. Musae om. Q.

837. cum DGFE v. indicium dT.

838. priores DFd v. a. H.

839. C. Ae- mili C. Fr. Hermnann. cameli DFdTQ. -lii rH. cauerent G. eam ob v.

840. religione GD. -onem v. a. G.

841. nimia eam negaret H. nimiae (minime GdTE) omne caret ll. nimia ei abnegaret. Or Q. nimia eum necaret J. nunc omni caret G. minime com- manducarent v. nimia ei abnegaretur D.

842. oxymelite ( om. tum) v.a.S.

843. dicimus GE.

844. et ecce GFdT v. ecce Lugd. et eae D 1. et heae D 2. et haec D.

845. 20,58

846. cappadociae GfE v. -cice dT. -cicae DF D. -cae G.

847. Col. XI 3, 27. cfr. XII 9.

848. pos- sint DFdE. -sit G. possunt Q v.

849. hi (ii S) patientiores ego. pat- G H ( cum P). inpat- rv. -ior Q. cfr. § 126 init. C F W Müller p. 15. 16.

850. dist. U 406.

851. ab aequinoctio D 2 S D. om. rv.

852. aegyptio G.

853. 20, 73 21,88

854. Col. XI 3, 27. Pallad. II 14, 1.

855. irriguis d v. cfr. Pallad. II 14, 1. riguis r G.

856. semen iacere D 2 dE v. semen tacere D 1 F. sementare G.

857. Th. H. VII 5, 1. 1, 8. (Verg. Geo. IV 120). Col. XI 3, 25. Pallad. II 14, 1. 2.

858. dist. v. a. Dal. cfr. Theophr. VII 5, 1.

859. abla- queatas v. -ta ll. G. cfr. Wölfflini Arch. f. lat. Lexicogr. IV 309.

860. an fimo ( pro humo) ? cfr. XVII 259. 263. Pallad. II 14, 1.

861. excreuerunt E S.

862. candorem—dumtaxat om. G.

863. congregatur G.

864. ipsa ego. -sum d. -so r. -sas v.

865. Th. H. VII 4, 4. 5. (Diosc. II 149. Celsus II 22. III 24). Pallad. VII 4.

866. a om. DF.

867. candidium Q.

868. et ll. G. ut v.

869. lactucam GdTE v. H. -cas D 2. -cae G. lactuca lactuca D 1 F.

870. dist. ego.

871. satus H. satuus DF D. satiuis v. satuque dT.

872. seratur d v. a. G.

873. transferuntur v.

874. autumno ego. autem in ll. v.

875. Pallad. III 24, 10. Diosc. II 149. Celsus II 18. 30. IV 9. cfr. Diphil. ap. Athenaeum IX 11 p. 371 b.

876. lenti ego. lentis ll. -tibus S. -te v.

877. nocentiorem E G. innoc- rv.

878. quamquam olus DF.

879. dist. C.

880. nemini DFd B. memini rv. a. B. Dal.

881. Col. XI 3, 27. Pallad. II 14,2. Geop. XII 15, 1.

882. expandunt dT.

883. con- ferente D 2 Fd v. -erent D 1. -errent r.

884. siquidem D 2 Fd T D. est (est hae GE) quidem r. hae quidem G. eis et v.

885. Col. XI 3, 17. 42. Diosc. II 149. (Martial. III 47, 9. Athenaeus. l.l. et III 91 p. 120 c).

886. punica E S.

887. quinque ll. v.

888. aluum (-uom S) elici T S. aluo (saluo E) melici r. aiunt aluo medici Q. solui aluos modice v.

889. bra- sicarum Q.

890. uini DGFdQ v. cum E.

891. sapore F 2 E.

892. eo- dem DGF 1 dQS D. cfr. U. 408. odorem F 2 E S. -re v. malim eūdem, hac praesertim verborum collocatione.

893. foliis EQ v. folio r S.

894. demerso S.

895. Cato 157, 1. 2. (Athenaeus IX 9 p. 369 f). cfr. Th. H. VII 4, 4 et Plin. XIX 80.

896. fuisset et non DF.

897. 20, 78 sqq.

898. an in medi- cinae loco ? cfr. § 169.

899. facit tria: unam extentis v. a. J.

900. apiacam S. app- DGFd. apianam E v. apiacon Cato.

901. Pallad. III 24, 5. Col. XI 3, 14. 23. (42). 24. (Pallad. X 13, 1). Col. X 129. Pallad. VII 4.

902. quinque ll. v. VI Colum.

903. cymam DF D. -ma r Q Brot. -mas v.

904. satione vet. Dal. stat- E. secat- T. sectat- r. sec- tione Q v. a. D.

905. consummatur GFQ.

906. altera—

907. prius D 2 S. plus S.

908. pariat D 2 S S. om. rv.

909. sit ego. est ll. v.

910. si siccior D G. siccior rv.

911. plantator G.

912. cfr. Pallad. III 24, 7.

913. sequaris dT. quare G. seces v. a. S.

914. e terra d. a terraque v. a. S.

915. adtollentesque CFW Mül- ler p. 19. toll- DGFd S. dolentesque E. attollentes v.

916. ac- cumules D 2( GE ?) v. attu- r.

917. trizianum DFS.

918. Col. X 130. 139. 136. 139. 137. 138. Gargil. p. 169, 13–21.

919. sessili E C. at cfr. § 125. XV 56. XXXVII 22. Martial. III 47, 8.

920. non om. G.

921. excelsus G.

922. quam v. qm??? dS. quō GF. quoniam T. quo DE S.

923. tenerius ego. tenuius ll.v. cfr. § 173.

924. inutilissimum dT.

925. infra dT.

926. sed (sede F) teneritas D 2 Fd v. sedeteritas r.

927. est D. si ll. G. fit v. ei J.

928. frigora d 2 v. figura d 1. -ram r.

929. britiani G. britanni dT.

930. Lacuturnenses U 410. -urreses DGF. -urres r v.a. D.

931. arina d.

932. post Aricina in ll. v. a. D. legitur glossema: ubi quondam (quodam DF) fuit lacus turrisque quae (quae om. d) remanet. del. U 410.

933. conlecti ego. corre- ll. S. porre- v.

934. Tritianum C. trizi- DGFdS. triozi- E. trici- v.

935. et om. d.

936. Athenaeus IX 9 p. 369 c.

937. autem om. G.

938. an suauitati ? cfr. § 182.

939. at ego. et E v. nec r S. sed coni. J. sectio D. an sectili vel sectis ?

940. nocent C. nocet ll. v. D. ad rem cfr. XVII 192.

941. etiam E v. iam r S.

942. habitu v. a. G.

943. almiridia DGF. adm- E.

944. excedentibus coni. S. excellent- ll. v. a. J.

945. an proueniant ?

946. aiunt D 2 QS D. om. rv.

947. adseruari si D 1 dTS S. -ari is G. -arin F 1. -arint F 2. -ari D 2 E. -asse Q. -antur v. (uiridibus) -atis C.

948. defecti G. directi E.

949. conduntur GE Bas.

950. Col. XI 3, 23. Pallad. III 24, 6. Geop. XII 17, 1. (cfr. Th. H. II 4, 2). Martial. XIII 17. Apicius III 61.

951. ni- triue D 2 dT S. nitruue r. nitroue (trito) v.

952. semestri folii d.

953. ut et ego. aut ll. v. ut in coni. Dal.

954. cfr. Pallad. II 14, 4. III 24, 12.—Diosc. II 142. (Col. XII 7, 1).

955. inserendi G v. -dis r.

956. caulis v. et caulis ll. S.

957. et in dE v. in D S. et r.

958. solus DF 2. solius F 1.

959. triumpho Q S. trium foliorum ll. v.

960. Cato 6, 3.

961. in D 2 TS S. om. rv.

962. hortis rerum ll. S S. hortensiorum v.

963. e ego. om. ll. in v.

964. corrudis ego. curis ll. v.

965. 16, 173

966. eos v.

967. harundinetis v. -neis DF. arundineis r.

968. Col. XI 3, 43.

969. eside DFd.

970. hortensiorum G.

971. caulem v. caudem ll.

972. ipso quo v. a. G.

973. fastigatur ego. -tus est ll. v. -tus G.

974. striatos ego. -tus DF D. -tur rG. stringitur v.

975. Cato 161, 1. 2. (6, 4). 2. 3. 4.

976. rem ego. om. ll. v.

977. repentinam v.a.S. recentem D.

978. ac DFdT. v. ag GE. hanc D.

979. notitiam D. -iciam D 2. nouiciam uiro curam v. a.D.

980. au- tem rega paxillo G.

981. demitti dTE P. dim- r v.a.H.

982. herbal d Cato.

983. prouenire G.

984. iubet id est d.

985. dist. ego.

986. ad uer ll. v. ad autumnum Cato. an conici possit id autumno maturescere ac decerpi—, incendique ?

987. subacto solo v. a. S.

988. herbas ereet DF. -basceret v. a. H. -besceret S.

989. Col. XI 3, 43. Pallad.IV 9, 11. Martial. XIII 21.

990. aceruatim H cum Dal. -atis ll. v.

991. macerato in Müller emend. 11135.

992. biennio Müller l. l. om ll. v. magis congruat cum Palladio serunt, per biennium ma- cerant fimo, dein.

993. pedalibus v. et (de DF) pedalibus ll.

994. Diosc. II 151. Geop. XII 18, 2. cfr. Plin. XX 110.

995. dist. ego.

996. et corrudam G.

997. 19, 54

998. ὄρμινον S. orminum ll. v. μινον Q. hormenum H. ὅρμινον D cum U 410.

999. myacanthon v. -antum ll. δγακνθον Q.

1000. aliisque DdS D. aliisoue F. aliisue rv.

1001. dicenda Gd v. decidenda r.

1002. sestertium GdE H. -tia rv.

1003. et paruis E. ut parcius G. ex iis aruis C.

1004. areis Salm. eis ll. del. v.a.H.

1005. seri- musque D 2 S D. que GFE. quae D 1. om. d v.

1006. cunctae D 2 D. conctae (-te d) dS. contiae D 1 F. consciae G v. om. E.

1007. Col. XI 3, 28. Pallad. IV 9, 1. Gargil. p. 150, 4–6.

1008. modis serunt v. a. D.

1009. deponuntur G.

1010. in E v. ut r.

1011. displicet D 2 D.

1012. condiuntur DQ C. -duntur rv.

1013. quoque ll. S. que v. om. Q.

1014. cumino ego e Gargilio. cumina Q. -ni ll. v.

1015. Col. XI 3, 14. 34. 29. Pallad. V 3, 4. II 14, 5. Col. X 373. 108. Diosc. II 169. Celsus IV 28. Gargil. p. 147, 7–10. Varro ap. Non. p. 12 M. 19. Geop. XII 27, 2.

1016. Parilibus v. paribus ll.

1017. in om. v.a.D.

1018. hie- mem D D. -men F. -me rv.

1019. semen d v. semenque (quae F) r.

1020. perfunditur E.

1021. et D 2 v. om. r.

1022. masturtium Gd.

1023. contextrix G.

1024. ut om. G.

1025. nasium E. nardo d.

1026. excitantis d v. -atis DGF. excratis E.

1027. Col. XI 3, 16. 38. Th. H. VII 5, 1. C. III 17, 1. V 6, 10. Pallad. IV 9, 13. Geop. XII 25, 1. (Non. p. 341 M. 26). Th. C. V 6, 10. Diosc. III 45. Pallad. IV 9, 14.

1028. ac siccis Fd D. a siccis G. et siccis EQ v.

1029. erucis GE v. a. S.

1030. ei Q D. et DFdE. et et G. ei et S. etiam v.

1031. ei fuit v. a. S.

1032. mulfum Q S. multum Fd. muftum rv.

1033. flamminini D. flāmmi d. flamini EQ v. a. G. verba collega Quinti Flaminini spuria putavit U 411. fortasse collega delendum sit.

1034. ei d S. et r. e Q. est ei et v.

1035. tanta ut ego. cfr. Plinian. p. 33 not. ( praeterea CFW Müller p. 19). tantum ll. S. in tantum ut v.

1036. proueniat v. -nit ll. S.

1037. et om. d S.

1038. Th. C. I 4, 2. H. VII 2, 1. (cfr. Plin. XIX 120). Col. XI 3, 38.

1039. serit S. seri GFE. seritur d v.

1040. a se v.

1041. ipsam E.

1042. arescit ll. T S. cfr. § 120. crescit v. at cfr. § 117. probavit U 412, verbis Theophr. VII 2, 1 parum accurate inspectis.

1043. se- men. ruta ego. sed durata ll. v.sed ruta D cum U 412. sed delata ( rectius dilata) P e Colum., aliena tamen verba eadem —arescit ab hoc loco esse ratus.

1044. pruritiuis H. -tus d. prorituus (prorat- F 1) r. prouenientibus v. pruritu nascentibus U 412. an pruritu futuris ( cfr. § 189 extr.) vel pruritus secutu- ris ?

1045. condiuntur S D. cfr. XX 136. conduntur ll. G. con- ciduntur v.

1046. Col. XI 3, 33. 34. Pallad. V 3, 2. Geop. XII 23, 2. Th. C. V 6, 7. H. II 4, 3. (cfr. Plin. XIX 124).

1047. pila v. pilato ll.

1048. quod GFE v. quidem d.

1049. onus G.

1050. Col. XI 3, 37. Pallad. III 24, 9. (Varro de l. l. V 103).

1051. germinet G. -nat rv.

1052. spongea om. GF.

1053. non minus coni. H. minus ll. v. a. S. nimis P. an mire ( falso scriptum min) ?

1054. genus v. hoc genus ll.

1055. ex hoc ll. S. est, et hoc v.

1056. propagantur E.

1057. ut om. d.

1058. odoris om. Q.

1059. putauit Q.

1060. alioquin d v. a. G. alio G. ante Q.

1061. qui mintha —

1062. nomen de om. G.

1063. declinauerunt Q v. -erant FdE H. clinauerant G.

1064. nunc— ἡδύοσμον Q S. om. ll. v.

1065. grata tomento ego. grato mento (-toi F) FE. grato r Brot. grato menta v. cfr. Blümnneri technol. I p. 205.

1066. 2, 108 18, 227

1067. neptam d. nepitam v. a. H.

1068. tam F. iam d D. tantum Müller emend. III 37.

1069. omniū quae U 413. omnia quae ll. omniumque v. omnium C. omniaque Müller l. l. omnia D.

1070. lacunam in- dicavit U 413, supplens medentur. malim amica sunt.

1071. Th. C. II 12, 2. Pallad. III 24, 14. IV 9, 17. Diosc. III 62. (61). cfr. Plin. XX 159. 163.

1072. nasci- tur om. F.

1073. et in sublime om. F.

1074. quod om. G.

1075. prodest v. om. ll. J.

1076. nostri orbis dE v. nigorbis F 2. -bi G. gorbis F 1.

1077. in hoc ( sc. genere) ego. hoc ll. S. huic v.

1078. aegyptio T S. sed cfr. XX 163.

1079. Col. XI 3, 36. Diosc. III 71. Th. H. VII 6, 3. IX 1, 3. 4. II 2, 1. C. I 4, 6.

1080. holus astrum E.

1081. zmyrnium FT S. zmir- d. zmur- Q. zmirnum G. smyrnium E B. -neum C.

1082. caulis Q G. cautis ll. caudicis v.

1083. Col. XI 3, 36. 54. 55. (Th. H. I 3, 6. Geop. II 39, 9. Diosc. II 204). Pallad. X 13, 2. Th. H. VI 5, 2.

1084. praeceperunt ego. -rant ll. v.

1085. seri om. F.

1086. et post Strack.

1087. sic ego. om. ll. v.

1088. rupisse E.

1089. ideo fossa inclufa ego e Colum. in defossum (-ssu v. a. Brot.) cauta (cauata v.) ll. v.

1090. alias euagatur d v. alia seuatur GF. alia ser- uatur E.

1091. frutices om. G.

1092. 13,127

1093. cfr. Col. XII 51, 2. Diosc. III 59.

1094. peregrinum om. G.

1095. no- men GE.

1096. in culinis Q.

1097. principalem dE.

1098. Diosc. III 51. (29). Col. IX 4, 2. 6. XI 3, 39. 40. X 233. Scribon. Larg. comp. 124. Col. XI 3, 57. Pallad. III 24, 2.

1099. ligusticum Q v. -tri cum ll.

1100. etiam GdT J. om. rv. nec minus iam Q. iam S.

1101. ceteris d.

1102. uero Q D. fere ll. v.

1103. conyza mides QF.

1104. cunila v. cunicula ll. colnila Q.

1105. satureia dQ v. saturea F 1. satu regia F 2 G. -ragia E.

1106. dist.ego.

1107. aemulo GdE. -lu F 1. -la F 2 Q v. cfr. Fels p.107.

1108. origano d.

1109. Col. XI 3, 16. 41. XII 8, 3. (X 124). Diosc. II 166. 205.

1110. lepidium B. -dum dE. lapidum r.

1111. cum om. G.

1112. fruticauit F G. -uerit v. fructificauit GE. -uerit d.

1113. tunc —

1114. dist. ego coll. Colum.

1115. biennium om. G.

1116. ingruat S D. ingrauat ll. v.

1117. lauri T S. lauribus ll. -inis v.

1118. mollibus v. a. S.

1119. Col. VI 34, 1. Pallad. X 13, 3. Diosc. III 83. 84. 85. Pallad. X 13, 1. II 14, 5. (Geop. XII 10).

1120. git S coll. § 168 et ind. l. XX. gyt Q. gip GdE. gyp F. gith ( vel gyt) v.

1121. pistrinis Q v. -inus ll.

1122. anesum Q S. annesum GFE. -sium d. anisum v.

1123. anetum Q( F) v. anethum rC. cfr. XIII 123.

1124. sacopemum FQ.

1125. quo laser adultera- tur Q S. om. ll. v. cfr. § 40.

1126. medicina FE.

1127. dist. ego.

1128. satus ego. satus (satuus F) ut ll. v.

1129. porcillaca S coll. XIII 120. portilaca ll. portulaca v.

1130. Diosc. IV 65. Col. X 314. Verg. Geo. I 212.

1131. satiua G.

1132. ceri- ali F v. a. C.

1133. an capite inciso ? cfr. not. ad XX 198.

1134. Th. H. IX 12, 4. Diosc. IV 64. Liv. I 54, 6. Val. Max. VII 4, 2.

1135. rhoean S cum Salm. -am B. rhyan GFE v. thyran d.

1136. id ll. v. aut delendum aut idem ( vel et) seribendum videtur.

1137. 20, 198

1138. an tacita ambage ? cfr. Liv.

1139. Th. H. VII 1, 2. Pallad. III 24, 9. X 13, 3. Col. XI 3, 42. Celsus 11 33. Col. XI 3, 29. Pallad. XI 11, 2.

1140. autumnali S. (-alis Q).

1141. seritur d.

1142. malua lapathum C. malua (maluae d v. mallie F) lapati FdE v. millie lapathi G. balafathyum Q.

1143. caerefolium G. cerefol- Q v. a. B. caerepollum ll.

1144. igneique v.a.B. igneque dE. ignique rQ. ignei Ven.

1145. translata T. relata E v. a.G. om. Q.

1146. cadens dE v. can- dens GF. candidum Q.

1147. Col. XI 3, 29. Diosc. II 183. 185. Athenaeus IX 2 p. 367 a.

1148. contra d.

1149. thlaspi coni. H coll. XXVII 140 et Hesych. s. v. θλασπίς. thapsi ll. v. a. D.

1150. Th. H. VI 7, 2. II 1, 3. C. I 4, 2. (Diosc. III 40. II 155. Geop. XII 35, 3). Th. H. VI 7, 5.

1151. threciae S D. -cia Fd. thracia rv. in Thracia C.

1152. itaque ego. utaque T. -quę Fd. utiqua G. utique E H. ubi aquae C.

1153. et dE v. om. r.

1154. Th. H. VI 2, 7. Col. II 10, 21. Pallad. III 5.

1155. 8, 99

1156. cum inaruerit eique d v. a. G. cuminoque Q. an post inaruit intercidit utile ?

1157. 13,121

1158. tenerior FE v. tenior G. tenuior dT H. cfr. § 140.

1159. destringitur FT S. distr- r Bas. defr- v.

1160. Grat. cyneg. 46.

1161. laudatissimum v. a. S.

1162. mesa om. G.

1163. dist. v. a. Dal.

1164. secundam lasea GF.

1165. Col. XII 7, 4.

1166. 13, 123

1167. ex ea ego. ea ll. v. eius G. (genera sc. cibi. an olera ?). verba duo - racemi spuria putavit U 416.

1168. Th. C. V 7, 2. 1. H. II 4, 1. Pallad. V 3, 4. III 24, 7. Varro I 40, 2. Th. H. VIII 8, 5. C. V 15, 5. H. VIII 10, 1. VII 5. 4. Col. XI 3, 50.

1169. terrae v. a. S. an deleandum est?

1170. senectute de- generat J. senec degenerat (degerat F 1) iuti (lute E) ll. se- necta degenerat G. se necat degeneratque rite v.

1171. et v. est et GFd. et—zmintham om. E.

1172. zonnintam G. mentam Brot. calamintham v.

1173. uetere U 417 e Varr. ueteris ll. v. a. D.

1174. αἱμοδώρῳ D. ab haemodoro S e Theophr. ab imo dorso ll. B. ab uno dorso T v. a limodoro H.

1175. nisi in d 2 v. susi in d 1. sun F 1. sunt r.

1176. Th. H. VII 5, 4. Col. X 321. XI 3, 60. Geop. XII 7. Col. X 324. Pallad. I 35, 13.

1177. uricae E. erucae d 1 v.a.S.

1178. utriusque E. utrique Q D.

1179. priuatim v. a. S.

1180. stercore v. est stercore ll.

1181. iniectio F. (iniecto ster- core Q S.)

1182. ferro quoque GFdQ v. ferroque E Dal.

1183. cuniculam dQ.

1184. sabinius FQ.

1185. Col. X 322. Pallad. I 35, 8. Geop. XIII 10, 4.

1186. item E v. a.G.

1187. obturandis dE G. obdu- r. opturantis Q. -ratis v.

1188. Th. H. VII 5, 4. Pallad. I 35, 8. 3. Geop. XII 7, 1. Col. XI 3, 61. 64. X 356. Geop. XII 7, 3. II 18, 1. Pallad. I 35, 16. (7. 3). Col. X 344. Pallad. I 35, 8 (ubi incenso pro infuso scribendum erit).

1189. medicina erui aliquid S. -cina erutaliquid Q. -cinae riui aliquis d. -cinae sui aliquis GF. -cina est si aliquis E. -cinae sunt (-cina est G) siliquas v.

1190. ima E.

1191. uricas E. erucas d 1 v. a.S.

1192. misso Q. emisso T.

1193. enatae sint dT J. enata est in Q S ( del. in). anatae sint r. iam natae sint v.

1194. remedio Q D. -ium ll. v.

1195. uel Q S. om. ll. et v.

1196. alii Q D. om. ll. v.

1197. ἀείζωον S. αιζων. anzoum d. angoum r. angonen S. aizoum B. verba quam—uocant huc transposui; in ll. Q leguntur post sedi. spuria putavit U 418.

1198. 18, 159

1199. necari Q S. necat dT S. nec rv.

1200. erucas d 1 Q v.a.S.

1201. femina d 1. -inina d 2.

1202. urycas E. erucas Q v.a.S.

1203. flu- uiaticum Q S.

1204. nolunt Q v.

1205. us F. his Q v.

1206. esse om. Q S.

1207. riguos ortos (hortos D) Q D. hortos riguos E(?) v. riguos Gd. riguus F 2. riguis F 1.

1208. sunt Q.

1209. accesso Q.

1210. Th. H. VII 5, 5. 6.

1211. infirmiora autem om. d.

1212. dist. ego. coll. Theophr.

1213. minime autem durat ego. durant minime autem ll.v.

1214. getym G F. getium v.a.C.

1215. culinis GFE P. cuniculis d. cunilis v. a.H.

1216. Th. C. II 5, 3. H. VII 5, 1. 2. (C.II 6, 3).

1217. cuniculae d.

1218. et aliquibus d.

1219. suauitatis d.

1220. utiles e stagno d v. utile est et agno (gano E) r.

1221. eli- ces B. ilices ll. silices v.

1222. Th. H. VII 5, 2. 3. Pallad. V 3, 4.

1223. bestiolae.. necantur. his ll.v. scribendum fortasse bestiolas.. necant. hortis ( cfr. in- dex libri) vel cunctis vel ceteris ( cfr. Theophr.).

1224. matutina v.a.S.

1225. ocimo E v. -mum r S.

1226. meridie. Nam S D. -dia- nam F. -diana rv.

1227. cucuminis E Ven.

1228. Th. H. VII 6, 1.-VII 2, 7. (Col. X 373. Diosc. II 140. 141).

1229. autem om. d.

1230. fere siluestria sunt et ego. fere sunt et siluestria (et om. d) ll. siluestria fere sunt et v.

1231. laphatum Q. raphanum d.

1232. for- tasse sapore melius ( εὐστομώτερον Theophr.). an utilius ?

1233. satiuis G. sata uis Q. satiuum ll. v.

1234. rumix FQ S. rumex rv.

1235. omniunm Q S. om. ll. v.

1236. quae seruntur coll. Theophr. inserui e Q: fortissimum quae seruantur (seruntur S.). om. ll. v.

1237. nascunturque (quae F) GEE. nasciturque d(?) v. del. S.

1238. tradunt dQ S. traduntur GF. traditur E v.

1239. certe om. v. a. G.

1240. dist.ego.

1241. a terra ll. v. an aeternum maxime ?

1242. Diosc. ibid. (cfr. Plin. XX 231–233). Pallad. II 14, 3.—Th. H. VII 6, 1.

1243. aquas usus ego. aqua sucus Q. aquam usus ll.v. aquas sucus S. aquam sucus J.

1244. cum tisana F(?) S. cuncti sana Q. cum tisata G. cuncti sata E. cum typsana d. cum ptisana v.

1245. leniorem ego. leuiorem ll.v.

1246. uncos ego posui; per- tinere videntur haec verba ad § 183 extr. post rapa, cucumis.

1247. comprehensum v. prehensum (praeh- F) ll.

1248. reperi in E. repererim v.a.G.

1249. sunt et GFE G. sunt dT v.

1250. satiuis U 419. in satiuis ll.v.

1251. cfr. Plin. XV 106. (Th. C. VI 4, 1 sqq.). Th. H. I 12, 1. 2. C. VI 10, 1.

1252. uel maior in his quam ll.v. in his sicut Q U 420. uel maior in his sicut D.

1253. culnilae F 1. cuniculae F 2 d Dal. cunt Q.

1254. thymi Salm. tumi GdTQ. tami F 2 E. mi F 1. tan- tum ( vel tamen) v.a. H.

1255. cunilae GE v. -le Q. cuniculae FdS. cunilaginis D cum U 421.

1256. e om. Q.

1257. cicerculis Q Salm. circulis ll. v. a. H. (nascitur nisi in cicerculis, sed extrinsecus quasi puluis insidet [-itet Q] Q S).

1258. Diosc. III 51. 72. (Plin. XX 168. 174. 172). Diosc. III 79. Th. IX 11, 10.

1259. zmyrnium P. smyrna Q. -nium H. myrra ll. murra v.

1260. panace d v. panice r.

1261. 12, 127

1262. semine om. Q v.a. B.

1263. zmyrnium S. -neum ll. Verc. smyr- nium v.

1264. myrrhaque S.

1265. radicem FS v. a. B.

1266. resipet F. recipit S v. a. B.

1267. Diosc. III 72. (79). Th. H. I 12, 1.

1268. est omr. G.

1269. coqui ll. G. coci de Q S. coctis v.

1270. in uino Q S.

1271. medico d v. modico r.

1272. longis EG. longius r S v.

Pliny the Elder Naturalis Historia 19