Search the Perseus Catalog for:

← Previous Next →

C. PLINI SECUNDI

NATURALIS HISTORIAE

LIBER XVIII

1 1 Sequitur natura frugum hortorumque ac florum quaeque alia praeter arbores aut frutices benigna tellure proveniunt, vel per se tantum herbarum inmensa contemplatione , si quis aestimet varietatem, numerum, flores, odores coloresque et sucos ac¹ vires earum, quas salutis aut voluptatis hominum gratia gignit. qua² in parte primum 2? omnium patrocinari terrae et adesse cunctorum parenti iuvat, quamquam inter initia³ operis defensae. quoniam⁴ tamen ipsa materia accedi mus⁵ ad reputationem eiusdem parientis et noxia: nostris eam criminibus urguemus ⁶ nostramque culpam illi inputamus. genuit venena. set quis⁷ invenit illa praeter hominem⁸? cavere ac refugere alitibus ferisque satis est. atque cum arbore exacuant⁹ limentque¹⁰ cornua elephanti et uri¹¹, saxo¹² rhinocerotes, utr oque¹³ apri¹⁴ dentium sicas¹⁵, sciantque ad nocendum praeparare se animalia, quod tamen eorum excepto homine e t¹⁶ tela sua venenis tinguit¹⁷? 3 nos et sagittas tinguimus¹⁸ ac ferro ipsi nocentius aliquid damus, nos et flumina¹⁹ inficimus et rerum naturae elementa, ipsumque²⁰ quo vivitur in²¹ perniciem vertimus. neque est, ut putemus ignorari ea ab animalibus ; quae²² praepararent²³ contra serpentium dimicationes, quae post proelium ad medendum excogitarent²⁴, indicavimus.²⁵ nec ab ullo praeter hominem veneno pugnatur ²⁶ alieno. 4 fateamur ergo culpam²⁷ ne iis quidem, quae nascuntur, contenti; etenim quan to plura²⁸ eorum genera humana manu fiunt! quid? non et²⁹ homines³⁰ quidem³¹ ut³² venena³³ nascuntur? atra ceu serpentium lingua vibrat tabesque animi contacta³⁴ adurit culpantium omnia ac dirarum alitum modo tenebris quoque suis³⁵ et ipsarum noctium quieti invidentium gemitu, quae³⁶ sola vox eorum est, ut inauspicatarum animantium vice obvii³⁷ quoque vetent agere aut prodesse vitae. nec ullum aliud abominati spiritus praemium novere quam odisse omnia. 5 verum et in hoc eadem³⁸ naturae maiestas. quanto³⁹ plures bonos genuit ut fruges⁴⁰! quanto fertilior in his, quae iuvent⁴¹ alantque⁴²! quorum aestimatione et gaudio nos quoque, relictis exustioni⁴³ suae istis hominum rubis⁴⁴, pergemus excolere vitam eoque constantius, quo⁴⁵ operae nobis maior quam famae gratia⁴⁶ expetitur . quippe sermo circa rura est agrestesque usus, sed quibus vita constet⁴⁷ honosque apud priscos maximus fuerit.

6 ⁴⁸ 2 Arvorum sacerdotes Romulus in primis instituit seque duodecimum fratrem appellavit inter illos Acca La rentia⁴⁹ nutrice sua genitos⁵⁰, spicea corona, quae vitta alba colligaretur, sacerdotio ei pro religiosissimo insigni data; quae prima apud Romanos fuit corona, honosque is⁵¹ non nisi vita finitur⁵² et exules etiam captosque comitatur. bina tunc iugera p. R. satis erant, 7? ⁵³ nullique maiorem modum adtribuit, quo servorum paulo ante principis Neronis contento huius spatii⁵⁴ viridiariis? piscinas iuvat maiores habere, gratumque, si non aliquem culinas. Numa instituit deos fruge colere et mola salsa supplicare atque, ut auctor est Hemina⁵⁵ , far torrere, quoniam tostum cibo salubrius esset⁵⁶, id uno modo consecutus⁵⁷, statuendo non esse purum ad rem divinam nisi tostum. 8 ⁵⁸ is et Fornacal ia⁵⁹ instituit farris torrendi ferias et aeque religiosas Terminis agrorum. hos enim deos tum maxime noverant, Seiamque a serendo, Segestam a segetibus appellabant, quarum simulacra in circo videmus—tertiam⁶⁰ ex his nominare sub tecto religio est—, ac ne degustabant quidem novas fruges aut vina, antequam sacerdotes primitias libassent⁶¹.

9 ⁶²

3 Iugum⁶³ vocabatur, quod uno iugo boum in die exarari posset; actus, in quo boves agerentur cum aratro uno impetu iusto. hic erat CXX pedum duplicatusque in longitudinem iugerum faciebat. dona amplissima imperatorum ac fortium civium quantum quis uno die plurimum circumaravisset, item quartarii⁶⁴ farris aut heminae⁶⁵, conferente populo. 10 cognomina etiam prima inde: Pilumni, qui pilum pistrinis invenerat, Pisonis a pisendo⁶⁶, iam Fabiorum , Lent ulorum⁶⁷, Ciceronum, ut quisque aliquod optime genus sereret. Iuniorum e⁶⁸ familia⁶⁹ Bubulcum nominarunt, qui⁷⁰ bubus optime utebatur. quin et in sacris nihil religiosius conf arreationis⁷¹ vinculo erat, novaeque nuptae farreum praeferebant. 11 ⁷² agrum male colere censorium probrum iudicabatur, atque, ut refert Cato, cum virum bonum⁷³ laudantes⁷⁴ bonum agricolam⁷⁵ bonumque colonum dixissent, amplissime laudasse existimabantur. hinc et locupletes dicebant⁷⁶ loci, hoc est agri, plenos. pecunia ipsa a pecore appellabatur. etiam⁷⁷ nunc in tabulis censoriis pascua dicuntur omnia, ex quibus populus reditus habet, quia diu hoc solum vectigal fuerat. multatio quoque non⁷⁸ nisi ovium boumque inpendio dicebatur, n on omittenda priscarum legum benivolentia: cautum quippe est, ne⁷⁹ bovem prius quam ovem nominaret, qui indiceret multam. 12 ludos boum causa celebrantes Bubetios⁸⁰ vocabant. Servius rex ovium boumque effigie primum aes⁸¹ signavit. frugem quidem aratro quaesitam furtim noctu pavisse ac secuisse puberi⁸² XII⁸³ tabulis capital⁸⁴ erat, suspensumque Cereri necari iubebant gravius quam in homicidio convictum, inpubem praetoris arbitratu verberari noxiamve duplionemve⁸⁵ decerni. 13 ⁸⁶ iam distinctio honosque civitatis ipsius non aliunde erat. rusticae tribus laudatissimae eorum, qui rura haberent, urbanae⁸⁷ vero, in quas transferri ignominia esset, desidiae probro. itaque quattuor solae erant, a partibus urbis, in quis⁸⁸ habitabant, Suburana, Palatina, Collina, Esquilina. nundinis⁸⁹ urbem revisitabant et ideo comitia nundinis habere non licebat, ne plebes rustica avocaretur. 14 ⁹⁰ quies somnusque in stramentis erat. gloriam denique ipsam a farris honore⁹¹ adoriam appellabant. equidem ipsa etiam⁹² verba priscae significationis admiror; ita enim est in commentariis pontificum: Augurio canario agendo dies constituantur, priusquam frumenta vaginis exeant nec⁹³ antequam in vaginas perveniant.

15 ⁹⁴ 4 Ergo his moribus non modo sufficiebant fruges Null a⁹⁵ provinciarum pascente Italiam, verum etiam annonae vilitas incredibilis erat. Manius Marcius aedilis plebis⁹⁶ primum ⁹⁷ frumentum populo in m odios⁹⁸ assibus⁹⁹ datavit¹⁰⁰. L¹⁰¹. Minucius Augurinus, qui Spurium Maelium¹⁰² coarguerat, farris pretium in trinis nundinis ad assem redegit undecimus plebei tribunus, qua¹⁰³ de causa statua ei extra portam Trigeminam¹⁰⁴ a populo stipe conlata statuta est. 16 Seius¹⁰⁵ in aedilitate assibus populo frumentum praestitit, quam ob causam et ei statuae in Capitolio ac Palatio dicatae sunt, ipse supremo die populi umeris portatus in rogum est. quo ver o¹⁰⁶ anno Mater deum advecta Romam¹⁰⁷ est, maiorem ea¹⁰⁸ aestate messem¹⁰⁹ quam antecedentibus annis decem factam esse tradunt. 17 ¹¹⁰ M. Varro auctor est, cum L. Metellus in triumpho plurimos duxit elephantos, assibus singulis farris modios fuisse, item vini congios ficique siccae pon do¹¹¹ XXX, olei pon do X, carnis pon do XII. nec e latifundiis singulorum contingebat arcentium vicinos, quippe etiam lege¹¹² Stolonis Licini incluso modo quingentorum iugerum , et ipso¹¹³ sua lege damnato, cum substituta filii persona amplius possideret. 18 ¹¹⁴ luxuriantis iam rei p. fuit ista mensura. Mani quidem Curi post triumphos inmensumque terrarum adiectum¹¹⁵ imperio nota contio¹¹⁶ est: perniciosum intellegi civem, cui septem iugera non essent satis. haec autem mensura plebei post exactos reges adsignata est. 19 ¹¹⁷ quaenam ergo tantae ubertatis causa erat? ipsorum tunc manibus imperatorum colebantur agri, ut fas est credere, gaudente terra vomere laureato et triumphali aratore, sive illi eadem cura semina tractabant, qua bella, eademque diligentia arva disponebant, qua castra, sive honestis manibus omnia laetius proveniunt, quoniam et curiosius fiunt. 20 ¹¹⁸ serentem invenerunt dati honores Serranum , unde ei et¹¹⁹ cognomen. aranti quattuor sua iugera in Vaticano, quae prata Quintia appellantur, Cincinnato¹²⁰ viator attulit dictaturam et quidem, ut traditur, nudo¹²¹, plenoque¹²² nuntius morarum¹²³: Vela corpus, inquit, ut perferam senatus populique Romani mandata. 21 ¹²⁴tales tum etiam viatores erant, quod ipsum nomen inditum est subinde ex¹²⁵ agris senatum ducesque arcessentibus¹²⁶. at nunc eadem illa vincti pedes, damnatae manus inscriptique vultus exercent, non tam surda tellure, quae parens appellatur colique dicitur et ips o¹²⁷ honore¹²⁸ his absumpto¹²⁹, ut¹³⁰ non invita¹³¹ ea et indignante¹³² credatur¹³³ id fieri. e t nos¹³⁴ miramur ergastulorum non eadem emolumenta esse, quae fuerint imperatorum!

22 ¹³⁵ 5 Igitur¹³⁶ de cultura agri praecipere principale fuit etiam apud exteros, siquidem et reges fecere, Hiero, Philometor, Attalus, Archelaus, et duces, Xenophon et Poenus etiam Mago, cui quidem tantum honorem senatus noster habuit Carthagine capta, ut, cum regulis¹³⁷ Africae bibliothecas donaret, unius eius duodetriginta volumina censeret in Latinam linguam transferend a¹³⁸, cum iam M. Cato praecepta condidisset, 23? ¹³⁹ peritisque Punicae¹⁴⁰ dandum negotium, in quo praecessit omnes vir clarissimae familiae D. Silanus. sapientiae¹⁴¹ vero¹⁴² auctores¹⁴³ et carminibus excellentes quique alii illustres viri conposuissent¹⁴⁴, quos sequeremur¹⁴⁵, praetexuimus hoc in volumine, non in grege¹⁴⁶ nominando M. Varrone, qui LXXXI¹⁴⁷ vitae annum agens de ea re prodendum putavit.

24 Apud Romanos multo serior vitium cultura esse coepit, primoque, ut necesse erat, arva tantum coluere¹⁴⁸, quorum a nobis nunc ratio tractabitur, non volgari modo, verum, ut adhuc fecimus, et vetustis et postea inventis omni cura perquisitis¹⁴⁹ causaque rerum et ratione simul eruta. dicemus¹⁵⁰ et sidera siderumque ipsorum terrestria¹⁵¹ signa dabimus indubitata, quandoquidem qui¹⁵² adhuc diligentius ea tractavere, quibusvis potius quam agricolis scripsisse possunt videri. 25 6 ac primum omnium oraculis maiore ex¹⁵³ parte agemus, quae non in alio vitae genere plura certiorave sunt. cur enim non videantur oracula, a certissimo de o¹⁵⁴ maximeque veridico, usu, profecta?

26 ¹⁵⁵ Principium autem a Catone sumemus: Fortissimi viri et milites strenuissimi ex agricolis gignuntur minimeque male cogitantes.—Praedium ne cupide emas. in re rustica operae¹⁵⁶ ne parcas, in agro emendo minime. quod male emptum est, semper paenitet. agrum paraturos ante omnia intueri oportet aquam¹⁵⁷, viam¹⁵⁸, vicinum¹⁵⁹. singula magnas interpretationes habent nec dubias¹⁶⁰. 27 ¹⁶¹ Cato in conterminis hoc amplius aestimari¹⁶² iubet, quo pacto ni teant¹⁶³. in bona enim¹⁶⁴, inquit, regione¹⁶⁵ bene nitent¹⁶⁶. Atilius Regulus ille Punico bello bis consul aiebat neque fecundissimis locis insalubrem agrum parandum neque effetis saluberrimum. salubritas loci non semper incolarum colore detegitur, quoniam adsueti etiam in pestilentibus durant. praeterea sunt quaedam partibus anni salubria, nihil autem salutare est, nisi quod toto anno salubre¹⁶⁷. malus est ager, cum quo dominus luctatur.

28 ¹⁶⁸Cato inter prima spectari iubet, ut solum sua virtute valeat¹⁶⁹ qua dictum est positione, ut operariorum copia¹⁷⁰ prope sit oppidumque validum, ut navigiorum evectus vel itinerum, ut bene¹⁷¹ aedificatus et cultus. in quo falli plerosque video; segnitiem¹⁷² enim prioris domini pro emptore esse arbitra ntur¹⁷³. nihil est damnosius¹⁷⁴ desert o¹⁷⁵ agro¹⁷⁶. itaque Cato, de bono domino melius emi, nec temere contemnendam alienam disciplinam, agroque¹⁷⁷ ut homini, quamvis quaestuosus sit, si tamen et sumptuosus, non multum superesse. 29 ille in agro quaestuosissimam iudicat vitem, non frustra, quoniam ante omnia de inpensae¹⁷⁸ ratione cavit¹⁷⁹; proxime hortos irriguos¹⁸⁰, nec id falso, si sub oppido sint; et prata antiqui parata dixere, idemque Cato interrogatus , quis¹⁸¹ esset certissimus quaestus, respondit: si bene pascas; qui¹⁸² proximus: si sat¹⁸³ bene. 30 ¹⁸⁴ summa omnium in hoc spectando fuit, ut fructus is maxime probaretur, qui quam minimo¹⁸⁵ inpendio constaturus esset. hoc ex locorum occasione aliter alibi decernitur. eodemque pertinet , 31? ¹⁸⁶ quod agricolam¹⁸⁷ vendacem¹⁸⁸ esse oportere dixit, fundum in adulescentia conserendum sine cunctatione¹⁸⁹, aedificandum non nisi consito¹⁹⁰ agro, tunc quoque cunctanter, optimumque est, ut¹⁹¹ volgo dixere, aliena insania frui, sed ita, ut villarum tutela non sit oneri. eum tamen, qui bene habitet, saepius ventitare in agrum, frontemque domini plus prodesse quam occipitium non mentiuntur.

32 ¹⁹² 7 <1> Modus hic probatur, ut neque fundus villam quaerat neque villa fundum, non, ut fecer e¹⁹³ iuxta divers is¹⁹⁴ in eadem aetate exemplis L. Lucullus et¹⁹⁵ Q. Scaevola, cum villa¹⁹⁶ Scaevolae fructus non ca peret¹⁹⁷, villam Luculli ager, quo in genere censoria castigatio erat minus arare quam verrere¹⁹⁸. nec hoc sine arte quadam est. novissimus villam in Mis enensi¹⁹⁹ posuit C. Marius VII cos., sed peritia castra metandi²⁰⁰ sic, ut conparat os²⁰¹ ei ceteros²⁰² etiam Sulla Felix caecos²⁰³ fuisse dicere t²⁰⁴. 33 ²⁰⁵ <2> convenit neque iuxta paludes ponendam esse neque adverso amne, quamquam Homerus omnino e²⁰⁶ flumine semper antelucanas auras insalubres verissime tradidit. spectare in aestuosis²⁰⁷ locis septentriones debet, meridiem in frigidis, in temperatis²⁰⁸ exortum aequinoctialem.

34 ²⁰⁹Agri ipsius bonitas quibus argumentis iudicanda sit, quamquam de terrae genere optimo disserentes abunde dixisse possumus videri, etiamnum tamen traditas notas²¹⁰ subsignabimus Catonis²¹¹ maxime verbis: ebulum vel prunus silvestris vel rubus, bulbus minutus, trifolium , herba pratensis, quercus, silvestris pirus malusque²¹² frumentarii soli notae²¹³, item nigra terra et²¹⁴ cinerei coloris. omnis creta coquet, nisi permacra , sabulumque²¹⁵, nisi id etiam pertenue est, et multo campestribus magis quam clivosis respondent eadem.

35 ²¹⁶<3> Modum agri in primis servandum antiqui putavere , quippe ita censebant, satius esse minus serere et melius arare; qua in sententia et Vergilium fuisse video. verumque confitentibus latifundia²¹⁷ perdidere Italiam, iam vero²¹⁸ et provincias—sex domini semissem africae possidebant , cum interfecit eos Nero princeps—, non fraudando ²¹⁹ magnitudine hac quoque sua Cn. Pompeio²²⁰, qui numquam agrum mercatus est conterminum. agro empto domum vendendam inclementer atque non ex utilitate publici status Mago censuit²²¹, hoc exordio praecepta pandere ingressus, ut tamen appareat adsiduitatem desideratam ab eo.

36 ²²² <4> Dehinc peritia vilicorum in cura habenda est, multaque de his Cato praecepit. nobis satis sit dixisse, quam proximum domino corde²²³ esse debere et tamen sibimet ipsi²²⁴ non videri. coli rura ab²²⁵ ergastulis pessumum est, ut²²⁶ quidquid agitur a desperantibus. temerarium Videatur unam vocem antiquorum posuisse²²⁷, et fortassis incredibile²²⁸ , ni penitus aestimetur²²⁹, nihil minus expedire, quam agrum optime colere. 37 L. Tarius Rufus infima²³⁰ natalium humilitate consulatum militari²³¹ industria meritus, antiquae alias parsimoniae, circiter |M???|²³² HS liberalitate divi Augusti congestum²³³ usque ad detractationem²³⁴ heredis exhausit ²³⁵ agros in Piceno coemendo colendoque in gloriam²³⁶. internicionem ergo famemque censemus? immo, Hercules, modum²³⁷ iudicem rerum omnium utilissimum. 38 ²³⁸ bene colere necessarium est, optime damnosum, praeterquam subole ²³⁹su a²⁴⁰ colono aut²⁴¹ pascendis alioqui colente²⁴². domino aliquas²⁴³ messes colligere non expedit, si conputetur inpendium operae, nec temere olivam, nec quasdam terras diligenter colere, sicut in Sicilia tradunt, itaque decipi advenas.

39 ²⁴⁴ 8 <1> Quonam²⁴⁵ igitur modo utilissime colentur²⁴⁶ agri? ex oraculo scilicet: malis bonis. Sed defendi²⁴⁷ aequum est abavos²⁴⁸, qui praeceptis suis prospexere vitae. namque cum dicerent malis, intellegere voluere vilissimos, summumque ²⁴⁹ providentiae illorum fuit, ut quam minimum esset²⁵⁰ inpendii²⁵¹. praecipiebant enim ista, qui triumphales denas argenti libras in supellectile crimini dabant, qui mortuo vilico relinquere victorias et reverti in rura sua postulabant, quorum heredia²⁵² colenda suscipiebat res p., exercitusque ducebant senatu illis²⁵³ vilicante. 40 ²⁵⁴ inde²⁵⁵ illa reliqua oracule²⁵⁶: nequam agricolam esse quisquis emeret quod praestare ei fundus posset²⁵⁷; malum patrem familias quisquis interdiu faceret, quod noctu posset, nisi in tempestate caeli; peiorem qui profes tis²⁵⁸ diebus ageret, quod feriatis deberet ; pessimum qui sereno die sub tecto potius operaretur quam in agro. 41 <2> Nequeo mihi temperare , quo minus unum exemplum antiquitatis adferam, ex quo intellegi possit, apud populum etiam de culturis agendi²⁵⁹ morem²⁶⁰ fuisse qualiterque defendi soliti sint illi viri. C. Furius Cresimus²⁶¹ e servitute liberatus, cum in parvo admodum agello largiores multo fructus perciperet, quam ex amplissimis vicinitas, in invidia erat magna, ceu fruges alienas perliceret²⁶² veneficiis²⁶³. 42 quamobrem ab spurio albino curuli²⁶⁴ aedile²⁶⁵ die dicta metuens damnationem, cum in suffragium tribus oporteret ire, instrumentum rusticum omne in forum attulit et adduxit f amiliam²⁶⁶ suam²⁶⁷ validam atque, ut ait piso, bene curatam ac vestitam, ferramenta egregie facta, graves ligones, vomeres ponderosos, boves saturos. 43 ²⁶⁸ postea dixit: Veneficia²⁶⁹ mea, Quirites, haec Sunt, nec possum vobis ostendere aut in forum adducere lucubrationes meas vigiliasque et sudores . omnium²⁷⁰ sententiis absolutus²⁷¹ itaque est. profecto opera, non²⁷² inpensa, cultura constat, et²⁷³ ideo maiores fertilissimum in agro oculum domini esse dixerunt.

44 ²⁷⁴ <3> Reliqua praecepta reddentur suis locis, quae propria generum singulorum erunt²⁷⁵. interim communia, quae succurrunt, non omittemus, et in primis catonis humanissimum utilissimumque²⁷⁶: id agendum, ut diligant²⁷⁷ vicini²⁷⁸. causas reddit²⁷⁹ ille, nos²⁸⁰ existimamus nulli esse dubias²⁸¹.—Inter prima idem cavet, ne familiae male sit²⁸².— Nihil sero faciendum in agricultura omnes censent, iterumQue ²⁸³ suo quaeque tempore facienda, et tertio praecepto praetermissa frustra revocari.—De terra cariosa execratio Catonis abunde indicata est, quamquam praedicere²⁸⁴ non²⁸⁵²⁸⁶cessa ntis²⁸⁷.—Quidquid per asellum fieri potest, vilissime constat²⁸⁸.—Filex²⁸⁹ biennio moritur, 45 ²⁹⁰ si frondem agere non patiaris. id efficacissime contingit germinantis²⁹¹ ramis baCulo ²⁹² decussis; sucus enim ex ipsa defluens necat radices. aiunt et circa solstitium avolsas non renasci nec harundine sectas aut exaratas vomeri harundine inposita. similiter et harundinem exarari filice²⁹³ vomeri inposita praecipiunt . 46 ²⁹⁴—Iuncosus²⁹⁵ ager verti pala debet aut²⁹⁶ in saxoso²⁹⁷ bidentibus. 47 ²⁹⁸ frutecta igni optime tolluntur. umidiorem agrum fossis²⁹⁹ concidi atque siccari utilissimum est, fossas autem cretosis³⁰⁰ locis apertas relinqui³⁰¹, in solutiore³⁰² terra³⁰³ saepibus firmari vel³⁰⁴ proclivibus³⁰⁵ a c³⁰⁶ supinis lateribus procumbere³⁰⁷; quasdam obcaecari et in alias dirigi³⁰⁸ maiores patentioresque³⁰⁹ et, si³¹⁰ sit occasio, silice vel glarea sterni, ora autem earum binis utrimque lapidibus statuminari³¹¹ et alio³¹² superintegi. silvae extirpandae rationem Democritus prodidit, lupini flore in suco cicutae uno die macerato sparsisque³¹³ radicibus.

48 ³¹⁴ 9 Et quoniam praeparatus est ager, nunc indiCabitur natura frugum. Sunt autem duo prima earum genera: frumenta, ut triticum, hordeum³¹⁵, et legumina, ut faba, cicer. differentia notior, quam ut indicari deceat.

49 ³¹⁶ 10 <1> Frumenti ipsius totidem genera per tempora satu divisa: hiberna, quae circa vergiliarum occasum sata terra per hiemem nutriuntur, ut triticum, hordeum; aestiva, quae aestate ante vergiliarum exortum seruntur, ut milium, panicun, sesama³¹⁷, horminum³¹⁸, irio³¹⁹, Italiae dumtaxat ritu. alioquin in graecia et in Asia omnia a³²⁰ vergiliarum occasu seruntur, quaedam autem utroque tempore in Italia, ex his quaedam et tertio veris. 50 ³²¹ aliqui verna milium, panicum , lentem, cicer, alicam appellant, sementiva³²² autem triticum, hordeum, fabam, rapam³²³. et in tritici genere pars aliqua pabuli est quadripedum causa sati, ut farrago, et in leguminibus, ut vicia³²⁴; ad³²⁵ communem³²⁶ quadripedum hominumque usum³²⁷ lupinum.

51 ³²⁸ <2> Legumina omnia singulas habent radices praeter fabam, easque surculosas, quia non in multa³²⁹ dividuntur, altissimas autem cicer. frumenta multis radicantur fibris ine ramis. erumpit a primo satu hordeum die septimo, legumen³³⁰ quarto vel, cum tardissime, septimo, faba a³³¹ xv Ad XX, legumina in Aegypto tertio die. Ex hordeo alterum caput grani in radicem exit, alterum in herbam, quae et prior floret. radicem crassior pars grani fundit, tenuior florem, ceteris seminibus eadem pars et radicem et florem.

52 ³³² <3> Frumenta hieme³³³ in herba sunt, verno tempore fastigantur³³⁴ in stipulam quae sunt hiberni generis, at milium et³³⁵ panicum in culmum³³⁶ geniculatum et concavum, sesama³³⁷ vero in ferulaceum. 53 ³³⁸ omnium satorum³³⁹ fructus aut spicis continetur, ut tritici³⁴⁰, hordei, muniturque vallo aristarum contra aves et parvas quadripedes³⁴¹, aut includitur Siliquis, ut leguminum, aut vasculis, ut sesamae³⁴² ac papaveris . milium et panicum tantum pro indiviso et parvis avibus expositum est; indefens um³⁴³ quippe membranis continetur ³⁴⁴.

Panicum a paniculis dictum, cacumine languide nutante , paulatim extenuato culmo paene in surculum, praedensis acervatur granis, cum longissima, pedali phoba³⁴⁵. milio³⁴⁶ comae granum complexae fimbriato³⁴⁷ capillo curvantur. sunt et panico genera mammosa³⁴⁸, 54 ³⁴⁹ e pano parvis racemata panculis, et cacumine gemino; quin et colore distinguntur³⁵⁰ candido, nigro, rufo, etiam purpureo. panis multifariam³⁵¹ et e milio fit, e panico rarus; sed nullum ponderosius frumentum ³⁵² est aut quod coquendo magis crescat³⁵³. LX pondo panis e modio reducunt³⁵⁴ modiumque pultis ex tribus sextariis madidis. 55 milium intra hos X annos ex india in Italiam invectum est nigrum³⁵⁵ colore, amplum grano, harundineum culmo. adolescit ad pedes altitudine³⁵⁶ vii, praegrandibus comis³⁵⁷—iubas³⁵⁸ vocant—, omnium frugum fertilissimum. Ex uno grano sextarii terni gignuntur. Seri debet in umidis.

56 ³⁵⁹ <4> Frumenta quaedam in tertio genu spicam incipiunt concipere, quaedam in quarto, sed etiamnum occultam. genicula autem sunt tritico quaterna, farri³⁶⁰ sena, hordeo octona. Sed non ante supra dictum geniculorum numerum conceptus est spicae, qui ut spem sui fecit, iiii aut V tardissime³⁶¹ diebus florere incipiunt totidemque aut paulo pluribus deflorescunt, hordea vero³⁶², cum tardissime, diebus³⁶³ VII. Varro quater novenis³⁶⁴ diebus fruges absolvi tradit et mense nono meti.

57 ³⁶⁵ <5> Fabae in folia exeunt ac deinde caulem³⁶⁶ emittunt nullis distinctum³⁶⁷ internodiis. Reliqua legumina surculosa sunt. Ex his ramosa cicer, ervum³⁶⁸, lens. Quorundam caules sparguntur in terram, si non habeant adminiculum; at³⁶⁹ pis a scandunt, si habuere, aut³⁷⁰ deteriora fiunt. Leguminum unicaulis faba sola, unus et lupino, sed³⁷¹...., ceteris³⁷² ramos is³⁷³ praetenui surculo, omnibus vero fistulosis³⁷⁴. 58 ³⁷⁵ folium quaedam ab radice emittunt³⁷⁶, quaedam a cacumine, ut³⁷⁷ frumentum et hordeum. Utrumque³⁷⁸ et quidquid in stipula est in cacumine unum folium habet—sed hordeo scabra sunt, ceteris levia—, multif olia³⁷⁹ contra faba, cicer, pisum. Frumentis folium harundinaceum³⁸⁰, fabae rotunda³⁸¹ et magnae³⁸² leguminum parti³⁸³, longior a³⁸⁴ erviliae³⁸⁵ et piso, phasiolis³⁸⁶ venosa, sesamae³⁸⁷ et irioni³⁸⁸ sanguinea. 59 ³⁸⁹ cadunt folia lupino tantum et papaveri. Legumina diutius florent, et ex his ervum ac cicer, sed³⁹⁰ diutissime faba, XL diebus, non autem singuli scapi tamdiu, quoniam alio desinente alius³⁹¹ incipit, nec tota seges, sicut frumenti, pariter. Siliquantur³⁹² vero omnia diversis³⁹³ diebus et ab ima primum parte, paulatim flore subeunte³⁹⁴.

60 <6> frumenta cum defloruere, crassescunt maturanturque , cum plurimum, diebus XL, item faba³⁹⁵, paucissimis cicer. Id enim a sementi diebus XL perficitur. Milium et panicum et sesama³⁹⁶ et omnia aestiva xl diebus maturantur a flore, magna terrae caelique differentia. in aegypto enim hordeum sexto a satu mense, frumenta septumo metuntur, in hellade VII³⁹⁷ hordeum, in peloponneso octavo, et frumenta etiamnum tardius. grana in stipula crinito textu spicantur. In faba leguminibusque alternis lateribus siliquantur. fortiora contra³⁹⁸ hiemes frumenta , legumina³⁹⁹ in cibo.

61 ⁴⁰⁰ <7> Tunicae frumento plures. hordeum maxime nudum et arinca⁴⁰¹, set praecipue avena. calamus altior frumento quam hordeo, arista mordacior hordeo. in area exteruntur triticum et siligo⁴⁰² et hordeum. Sic et seruntur pura, qualiter moluntur⁴⁰³, quia tosta⁴⁰⁴ non sunt. e diverso far, milium, panicum purgari⁴⁰⁵ nisi tosta non possunt. Itaque haec cum suis folliculis seruntur⁴⁰⁶ cruda. et far in vaginulis suis servant ad satus⁴⁰⁷ atque non torrent.

62 11 Levissimum ex his hordeum raro excedit XV libras et faba XXII. Ponderosius far magisque etiamnum triticum . far in aegypto⁴⁰⁸ ex olyra conficitur. tertium genus spicae hoc ibi est. Galliae quoque suum genus farris dedere , quod illic bracem⁴⁰⁹ vocant, apud nos scandalam⁴¹⁰, nitidissimi grani. Est et⁴¹¹ alia differentia, quod fere quaternis libris plus reddit panis quam far aliud. Populum romanum farre tantum e frumento CCC annis usum verrius ⁴¹² tradit.

63 ⁴¹³ 12 <1> Tritici genera plura, quae fecere gentes. Italico nullum equidem comparaverim candore ac pondere, quo maxime decernitur. montanis modo comparetur ltaliae agris externum, in quo principatum tenuit Boeotia, dein Sicilia, mox Africa. tertium pondus erat Thracio, Syrio⁴¹⁴, deinde et aegyptio, athletarum [cum⁴¹⁵] decreto, quorum capacitas iumentis similis quem diximus ordinem fecerat. Graecia et Ponticum laudavit, quod in italiam non pervenit . 64 ⁴¹⁶ ex omni autem⁴¹⁷ genere grani praetulit dracontian⁴¹⁸ et st rangian⁴¹⁹ et Selinusium argumento crassissimi calami. itaque ⁴²⁰ pingui solo haec genera adsignabat. levissimum et maxime inane speudian⁴²¹, tenuissimi calami, in umidis seri iubebat, quoniam multo egeret alimento. 65 haec⁴²² fuere sententiae Alexandro Magno regnante, cum clarissima fuit Graecia atque in toto orbe terrarum potentissima, ita tamen ut ante mortem eius annis fere CXLV Sophocles poeta in fabula Triptolemo frumentum Italicum ante cuncta laudaverit⁴²³, ad verbum tralata sententia: et fortunatam Italiam frumento serere⁴²⁴ candido. quae laus peculiaris hodieque Italico est; quo magis admiror posteros Graecornm nullam mentionem huius fecisse frumenti.

66 <2> Nunc ex his generibus, quae Roma m⁴²⁵ invehuntur, levissimum est Gallicum atque Chersonneso advectum⁴²⁶, quippe non excedunt⁴²⁷ modii⁴²⁸ vicenas libras, si quis⁴²⁹ granum ipsum ponderet. Sardum adicit⁴³⁰ selibram⁴³¹, Alexandrinum et trientem⁴³²—hoc et Siculi pondus—, B aeticum⁴³³ totam libram addit, Africum et dodrantem⁴³⁴. in transpadana Italia scio vicenas quinas libras farris modios pendere, circa Clusium et senas. 67 lex certa⁴³⁵ naturae⁴³⁶, ut in quocumque genere pani⁴³⁷ militari⁴³⁸ tertia portio ad grani pondus accedat⁴³⁹, sicut optumum frumentum esse, quod in subactum⁴⁴⁰ congium aquae capiat. quibusdam generibus per se pondus ,⁴⁴¹ sicut Baliarico: modio tritici panis p???. XXXV⁴⁴² reddit⁴⁴³; quibusdam binis⁴⁴⁴ mixtis, ut Cyprio et Alexandrino XX prope libras non excedentibus. 68 Cyprium fuscum est panemque nigrum facit, itaque miscetur Alexandrinum candidum, redeuntque ⁴⁴⁵ XXV pondo. Thebaicum libram⁴⁴⁶ adicit. marina aqua subigi, quod plerique in⁴⁴⁷ maritimis locis faciunt occasione ⁴⁴⁸ lucrandi salis, inutilissimum⁴⁴⁹. non alia de causa opportuniora morbis⁴⁵⁰ corpora existunt. Galliae⁴⁵¹ et⁴⁵² Hispa niae⁴⁵³ frumento in potum resoluto quibus diximus generibus⁴⁵⁴ spuma ita concreta pro fermento utuntur, qua de causa⁴⁵⁵ levior illis quam ceteris panis. 69 ⁴⁵⁶ <3> Est differentia ⁴⁵⁷ et calami, crassior quippe melioris est generis. plurimis tunicis Thracium triticum vestitur ob nimia frigora illi plagae exquisitum. eadem causa et trimenstr e⁴⁵⁸ invenit detinentibus terras nivibus, quod tertio fere a satu⁴⁵⁹ mense, cum⁴⁶⁰ et in reliquo orbe, metitur. totis hoc Alpibus notum, et hiemalibus provinciis nullum hoc frumento laetius, unicalamum praeterea nec usquam capax, seriturque⁴⁶¹ non nisi tenui terra. 70 est et bimestre circa Thraciae⁴⁶² Aenum⁴⁶³, quod XL die, e quo⁴⁶⁴ satum est, maturescit, mirumque nulli frumento plus esse ponderis et furfuribus carere. utitur eo et Sicilia et Achaia⁴⁶⁵, montuosis utraque partibus, Euboea quoque circa Carystum. in tantum fallitur Columella, qui ne trimestris⁴⁶⁶ quidem proprium genus existimaverit esse, cum sit antiquissimum⁴⁶⁷. Graeci setanion⁴⁶⁸ vocant. tradunt in Bactris grana tantae magnitudinis fieri, ut singula⁴⁶⁹ spicas nostras aequent.

71 ⁴⁷⁰ 13 primum ex omnibus frumentis seritur hordeum. dabimus et dies serendo cuique generi natura⁴⁷¹ singulorum⁴⁷² exposita. hordeum Indis⁴⁷³ sativum et silvestre⁴⁷⁴, ex⁴⁷⁵ quo panis apud eos praecipuus et alica⁴⁷⁶. maxume quid em⁴⁷⁷ oryza gaudent, ex qua tisanam conficiunt, quam reliqui mortales ex hordeo. oryzae folia carnosa, porro similia, sed latiora , altitudo cubitalis, flos purpureus, radix gemmeae⁴⁷⁸ rotunditatis.

72 ⁴⁷⁹ 14 Antiquissimum in cibis hordeum, sicut Atheniensium ritu⁴⁸⁰ Menandro auctore apparet et gladiatorum cognomine , qui hordearii⁴⁸¹ vocabantur. polentam quoque Graeci non aliunde praeferunt. pluribus fit haec modis. Graeci perfusum aqua hordeum siccant nocte una ac postero die frigunt, dein molis frangunt. 73 sunt qui vehementius tostum rursus exigua aqua adspergant et siccent⁴⁸², priusquam molant . alii vero virentibus spicis decussum hordeum recens purgant madidumque in pila tundunt atque in corbibus eluunt ac siccatum⁴⁸³ sole rursus tundunt et purgatum molunt . quocumque autem genere praeparato vicenis hordei libris ternas seminis lini et coriandri selibram⁴⁸⁴ salisque acetabulum⁴⁸⁵, torrentes omnia ante⁴⁸⁶, miscent in mola. 74 qui diutius volunt servare, cum polline ac furfuribus suis condunt novis fictilibus. Italia sine perfusione tostum in subtilem farinam molit, isdem additis atque etiam milio⁴⁸⁷.

Panem ex hordeo antiquis usitatum vita damnavit, quadripedumque ⁴⁸⁸ fere cibus⁴⁸⁹ est, 15 cum tisanae inde usus validissimus saluberrimusque tanto opere probetur. 75 ⁴⁹⁰ unum laudibus eius volumen dicavit Hippocrates e clarissimis medicinae scientia⁴⁹¹. tisanae bonitas praecipua Uticensi. in Aegypto vero est quae fiat ex hordeo, cui sunt bini anguli . in Baetica et Africa genus, ex quo fiat, hordei glabrum appellat Turranius. idem olyran et oryzan⁴⁹² eandem⁴⁹³ esse existimat⁴⁹⁴. tisanae conficiendae volgata ratio est.

76 ⁴⁹⁵ 16 Simili modo e⁴⁹⁶ tritici semine tragum⁴⁹⁷ fit, in Campania dumtaxat et Aegypto, 17 amylum vero ex omni tritico ac siligine⁴⁹⁸, sed optimum⁴⁹⁹ e⁵⁰⁰ trimestri. inventio eius Chio⁵⁰¹ insulae debetur; et hodie laudatissimum inde. est⁵⁰² appellatum ab eo quod sine mola fiat. proximum trimestri quod⁵⁰³ e minime ponderoso tritico. madescit dulci aqua in⁵⁰⁴ ligneis vasis, ita ut integatur⁵⁰⁵ quinquies in die mutata; melius, si et noctu⁵⁰⁶, ita ut misceatur pariter. 77 emollitum priusquam acescat, linteo aut sportis saccatum⁵⁰⁷ tegulae infunditur inlitae fermento, atque ita in sole densatur. post Chium maxime laudatur Creticum, mox Aegyptium—probatur autem levore⁵⁰⁸ et levitate atque ut recens sit—, iam et Catoni⁵⁰⁹ dictum apud nos.

78 ⁵¹⁰ 18 Hordei farina et ad medendum utuntur, mirumque in usu iumentorum ignibus durato ac postea molito offisque humana manu demissis in alvum maiores vires⁵¹¹ torosque corporis fieri. spicae quaedam binos ordines habent, quaedam plures usque ad senos. grano ipsi aliquo t⁵¹² differentiae: longius leviusque aut brevius a c⁵¹³ rotundius , candidius nigriusve⁵¹⁴, cui purpura est opimo⁵¹⁵ ad polentam. contra tempestates candido maxima infirmitas. hordeum frugum omnium mollissimum est. 79 ⁵¹⁶ seri non volt⁵¹⁷ nisi in sicca et soluta terra ac nisi laeta. palea ex optimis , stramento vero nullum conparatur. hordeum ex omni frumento minime calamitosum, quia⁵¹⁸ ante tollitur quam triticum occupet rubigo—itaque sapientes agricolae triticum ⁵¹⁹ cibariis tantum serunt, hordeum sacculo seri dicunt—, propterea⁵²⁰ celerrime redit, 80 fertilissimumque⁵²¹ quod in⁵²² Hispaniae ⁵²³ Carthagine Aprili mense collectum est. hoc seritur eodem mense in Celtiberia, eodemque anno bis⁵²⁴ nascitur. rapitur omne a prima statim maturitate festinantius quam cetera. fragili enim stipula et tenuissima palea granum continetur. meliorem etiam polentam fieri tradunt, si non excocta maturitate tollatur.

81 19 Frumenti genera non eadem ubique nec, ubi eadem sunt, isdem nominibus. volgatissima ex his⁵²⁵ atque po llentissima⁵²⁶ far, quod adoreum veteres appellavere⁵²⁷, siligo, triticum. haec plurimis terris communia. arinca Galliarum propria, copiosa et Italiae est, Aegypto⁵²⁸ autem ac Syriae Ciliciaeque et Asiae ac Graeciae peculiares zea, oryza⁵²⁹, tiphe. 82 ⁵³⁰ Aegyptus similaginem conficit e tritico suo nequaquam Italicae⁵³¹ parem. qui zea utuntur non habent far. est et haec ltaliae, in Campania maxime, semenque appellatur . hoc habet nomen res praeclara, ut mox docebimus,⁵³² propter quam Homerus⁵³³ ζείδωρος ἄρουρα⁵³⁴ dixit⁵³⁵, non, ut aliqui arbitrantur, quoniam vitam donaret⁵³⁶. amylum quoque ex ea fit priore crassius; 83 ⁵³⁷ haec sola differentia est. ex omni genere durissimum far et contra hiemes firmissimum . patitur frigidissimos locos et minus subactos vel aestuosos⁵³⁸ sitientesque. primus antiquis⁵³⁹ Lati i⁵⁴⁰ cibus, magno argumento in adoriae donis, sicuti diximus. pulte autem,⁵⁴¹ non pane, vixisse longo tempore Romanos manifestum, 84? quoniam et pulmentaria hodieque dicuntur et Ennius, antiquissimus⁵⁴² vates, obsidionis famem exprimens offam eripuisse plorantibus liberis patres commemorat. et hodie sacra prisca atque natalium pulte⁵⁴³ fitilla⁵⁴⁴ conficiuntur, videturque tam puls⁵⁴⁵ ignota Graeciae fuisse quam Italiae polenta.

85 ⁵⁴⁶ 20 <1> Tritici semine avidius nullum est nec quod plus⁵⁴⁷ alimenti trahat. siliginem proprie dixerim tritici delicias candore si ve virtute si ve pondere⁵⁴⁸. conveniens umidis tractibus, quales Italiae sunt et⁵⁴⁹ Galliae Comatae, sed trans Alpes in Allobrogum tantum Remorumque⁵⁵⁰ agro pertinax , in ceteris ibi partibus biennio in triticum transit. remedium, ut gravissima quaeque grana eius serantur. 86?

e siligine lautissimus⁵⁵¹ panis pistrinarumque opera laudatissima . praecellit⁵⁵² in Italia, si Campana Pisis natae misceatur. rufior illa, at Pisana candidior ponderosiorque cretacea. iustum est e grano Campanae⁵⁵³, quam vocant castratam, e modio redire sextarios IV siliginis vel e gregali sine castratura sextarios V, 87? praeterea floris semodium et cibarii, quod secundarium vocant, sextarios IV, furfuris sextarios totidem, e Pisana autem siliginis sextarios V, cetera paria sunt. Clusina Arretinaque etiamnum sextarios siliginis ad iciunt⁵⁵⁴, in reliquis pares. si vero pollinem⁵⁵⁵ facere libeat, XVI pondo panis⁵⁵⁶ redeunt et cibarii III⁵⁵⁷ furfurumque semodius. molae discrimine hoc constat. nam quae⁵⁵⁸ sicca moluntur, plus farinae reddunt, quae salsa aqua sparsa, candidiorem medullam, verum plus retinent in furfure. farinam a farre dictam nomine ipso apparet. 88 siligineae farinae modius⁵⁵⁹ Gallicae XX⁵⁶⁰ libras panis reddit, Italicae duabus tribusve amplius in artopticio pane. nam furnaceis binas adiciunt libras in quocumque genere.

89 <2> Similago⁵⁶¹ e tritico fit, laudatissima ex Africo⁵⁶². iustum est e modiis redire semodios et pollinis sextarios V—ita⁵⁶³ appellant in tritico quod florem in siligine; hoc aerariae⁵⁶⁴ officinae chartariaeque utuntur—, praeterea secundarii sextarios IV furfurumque tantundem, panis vero e modio similaginis p. XXII⁵⁶⁵, 90 e floris modio p. XVI⁵⁶⁶. pretium huic annona media in modios farinae XL asses, similagini⁵⁶⁷ octonis assibus amplius, siligini castratae duplum⁵⁶⁸. est⁵⁶⁹ et alia distinctio semel..... pollinatam⁵⁷⁰ XVII p⁵⁷¹. panis reddere, bis⁵⁷² XVIII, ter⁵⁷³ XIX⁵⁷⁴ cum triente et secundarii panis quinas selibras, totidem cibarii et furfurum sextarios VI.

91 ⁵⁷⁵<3> Siligo numquam maturescit pariter, nec ulla segetum minus dilationem patitur propter teneritatem, iis quae maturuere⁵⁷⁶ protinus granum dimittentibus. sed minus quam cetera frumenta in stipula periclitatur, quoniam semper rectam habet spicam nec rorem continet, qui robiginem faciat⁵⁷⁷. 92 <4> Ex ari nca⁵⁷⁸ dulcissimus panis. ipsa spissior quam far, et maior spica, eadem et ponderosior. raro modius ⁵⁷⁹ grani non XVI libras implet. exteritur in Graecia difficulter, ob id iumentis dari ab Homero dicta⁵⁸⁰. haec enim est quam olyram vocat. eadem in Aegypto facilis fertilisque.

93 ⁵⁸¹Far sine arista est, item siligo, excepta quae Laconica appellatur. adiciuntur his genera⁵⁸² bromos et tragos⁵⁸³, externa omnia, ab oriente invectae⁵⁸⁴ oryzae⁵⁸⁵ similia. tiphe⁵⁸⁶ et ipsa⁵⁸⁷ eiusdem est generis, ex qua fit in nostro⁵⁸⁸ orbe oryza. apud Graecos est et zea⁵⁸⁹, traduntque eam ac⁵⁹⁰ tiphen, cum sint degeneres, redire ad frumentum, si pistae serantur, nec protinus, sed tertio anno.

94 ⁵⁹¹ 21 Tritico nihil est fertilius—hoc ei natura tribuit ,⁵⁹² quoniam eo maxime alebat⁵⁹³ hominem —, utpote⁵⁹⁴ cum e modio, si sit aptum solum, quale in Byzacio Africae campo, centeni quinquageni modii reddantur. misit ex eo loco divo Augusto procurator⁵⁹⁵ eius ex uno grano, vix credibile dictu, cccc paucis minus⁵⁹⁶ germina, exstantque de ea re epistulae. 95 misit et Neroni simililer CCCLX⁵⁹⁷ stipulas ex uno grano. cum centesimo quidem et Leontini Siciliae campi fundunt aliique et. tota B aetica⁵⁹⁸ et in primis Aegyptus. fertilissima tritici genera ramosum ac⁵⁹⁹ quod centigranium vocant. inventus est iam et scapus unus⁶⁰⁰ centum fabis onustus.

96 ⁶⁰¹ 22 Aestiva frumenta diximus sesamam⁶⁰², milium,⁶⁰³ panicum. sesama⁶⁰⁴ ab Indis venit. ex ea et oleum faciunt; colos eius candidus. huic simile est in Asia Graeciaque erysimum, idemque erat, nisi pinguius⁶⁰⁵ esset, quod apud nos vocant irionem⁶⁰⁶, medicaminibus adnumerandum potius quam frugibus. eiusdem naturae et⁶⁰⁷ horminum⁶⁰⁸ Graecis dictum , sed cumino simile; seritur cum sesama⁶⁰⁹. hac⁶¹⁰ et irione nullum animal vescitur virentibus.

97 23 Pistura non omnium facilis, quippe Etruria spicam farris tosti pisente pilo praeferrato⁶¹¹ fistula serrata et stella intus denticulata, ut⁶¹², si⁶¹³ inte nti⁶¹⁴ pisant, concidantur grana ferrumque frangatur. maior pars Italiae nudo⁶¹⁵ utitur pilo,⁶¹⁶ rotis etiam, quas⁶¹⁷ aqua verset, obiter⁶¹⁸ et mola⁶¹⁹. de ipsa ratione pisendi Magonis proponemus⁶²⁰ sententiam⁶²¹: 98 triticum ante perfundi aqua multa iubet, postea evalli, dein⁶²² sole siccatum in pila⁶²³ repeti, simili modo hordeum. huius sextarios XX spargi II sextariis aquae. lentem⁶²⁴ torreri ⁶²⁵ prius, dein cum furfuribus leviter pisi aut addito in sextarios XX lateris crudi frusto et harenae semodio. erviliam iisdem modis, quibus lentem. ses amam⁶²⁶ in calida maceratam exporrigi, dein confricari et frigida mergi, ut paleae fluctuentur⁶²⁷, iterumque exporrigi in sole super lintea, quod nisi festinato peragatur, lurido colore mucescere⁶²⁸. 99 et ipsa autem, quae evalluntur⁶²⁹, variam pistrinarum⁶³⁰ rationem habent.⁶³¹ acus vocatur, cum per se pisitur⁶³² spica tantum, aurificum ad usus, si vero in area teritur⁶³³ cum stipula, palea, in maiore⁶³⁴ terrarum parte ad⁶³⁵ pabula⁶³⁶ iumentorum⁶³⁷. mili et panici et ses amae⁶³⁸ purgamenta adpludam vocant et alibi allis nominibus.

100 ⁶³⁹ 24 Milio Campania praecipue gaudet pultemque candidam ex eo facit. fit et panis praedulcis⁶⁴⁰. Sarmatarum quoque gentes hac maxime pulte aluntur et cruda etiam farina, equino lacte vel sanguine e⁶⁴¹ cruris venis⁶⁴² admixto . Aethiopes non aliam frugem quam mili hordeique novere,

101 ⁶⁴³ 25 Panico et Galliae quidem⁶⁴⁴, praecipue Aquitania utitur, sed et circumpadana Italia addita faba, sine qua⁶⁴⁵.... Ponticae gentes nullum panico praeferunt cibum.—Cetera aestiva frumenta riguis magis etiam quam imbribus gaudent , milium et panicum aquis minime, cum⁶⁴⁶ in folia exeunt . vetant ea inter vites arboresve frugiferas seri, terram emac iari⁶⁴⁷ hoc satu existimantes.

102 ⁶⁴⁸ 26 Mili praecipuus ad fermenta usus e musto subacti in annuum tempus. simile fit e⁶⁴⁹ tritici ipsius furfuribus minutis⁶⁵⁰ et optimis e musto albo triduo macerat is⁶⁵¹, subactis ac sole siccatis. inde pastillos in pane faciendo dilutos cum similagine⁶⁵² seminis⁶⁵³ fervefaciunt atque ita farinae miscent, sic optimum panem fieri arbitrantes. Graeci in binos⁶⁵⁴ semodios farinae satis esse bes sem⁶⁵⁵ fermenti constituere . 103 et haec quidem genera vindemiis tantum fiunt; quo libeat vero tempore ex aqua hordeoque bilibres offae ferventi foco vel fictili patina torrentur cinere et carbone, usque dum rubeant. postea operiuntur in vasis, donec acescant. hinc fermentum diluitur. cum fieret autem panis hordeacius⁶⁵⁶, ervi⁶⁵⁷ aut cicerculae farina⁶⁵⁸ ipse⁶⁵⁹ fermentabatur; iustum erat II⁶⁶⁰ librae in v⁶⁶¹ semodios. 104 nunc fermentum fit ex ipsa farina, quae subigitur priusquam addatur sal, ad pultis modum decocta et relicta, donec acescat. vulgo vero nec suffervefaciunt⁶⁶², sed tantum pridie adservata materia utuntur, palamque est naturam⁶⁶³ acore fermentari, sicut evalidiora ⁶⁶⁴ esse corpora, quae fermentato pane alantur, quippe cum apud veteres ponderosissimo cuique tritico praecipua salubritas perhibita sit.

105 27 Panis ipsius varia genera persequi supervacuum videtur, alias ab⁶⁶⁵ opsoniis appella ti⁶⁶⁶, ut ostrearii⁶⁶⁷, alias a deliciis , ut artolagani, alias a festinatione, ut spe ustici⁶⁶⁸, nec non⁶⁶⁹ a coquendi ratione, ut furnacei vel artopticii⁶⁷⁰ aut in clibanis⁶⁷¹ cocti, non pridem etiam e Parthis invecto quem aquaticum⁶⁷² vocant, quoniam aqua trahitur ad⁶⁷³ tenuem⁶⁷⁴ et spongiosam⁶⁷⁵ inanitatem⁶⁷⁶, alii Parthicum. summa laus siliginis bonitate et cribri tenuitate constat. quidam ex ovis aut lacte subigunt, butyro vero gentes etiam pacatae, ad⁶⁷⁷ operis pistorii genera⁶⁷⁸ transeunte cura. 106 ⁶⁷⁹ durat sua Piceno in panis inventione gratia ex alicae materia. eum⁶⁸⁰ novem diebus macerat um⁶⁸¹ decumo ad speciem tractae subigunt⁶⁸² uvae passae suco, postea in furnis ollis inditum⁶⁸³, quae rumpantur ibi, torrent. neque est ex eo cibus⁶⁸⁴ nisi madefacto, quod fit lacte maxime mulso⁶⁸⁵.

107 ⁶⁸⁶ 28 Pistores Romae non fuere ad Persicum usque bellum annis ab urbe condita super DLXXX. ipsi panem faciebant Quirites, mulierumque id opus maxime⁶⁸⁷ erat, sicut etiam nunc in plurimis gentium. artoptas iam⁶⁸⁸ Plautus appellat in fabula, quam Aululariam⁶⁸⁹ inscripsit⁶⁹⁰, magna ob id concertatione⁶⁹¹ eruditorum, an is⁶⁹² versus poetae⁶⁹³ sit illius, 108 certumque fit Atei Capitonis sententia cocos tum⁶⁹⁴ panem lautioribus coquere solitos, pistoresque⁶⁹⁵ tantum eos, qui far pisebant, nominatos. nec cocos vero habebant in servitiis, eosque ex macello conducebant. cribrorum⁶⁹⁶ genera Galliae⁶⁹⁷ s aetis⁶⁹⁸ equorum invenere, Hispaniae⁶⁹⁹ lino excussoria et pollinaria⁷⁰⁰, Aegyptus papyro⁷⁰¹ atque iunco.

109 29 <1> Sed inter prima dicatur et alicae ratio praestantissimae ⁷⁰² saluberrima eque⁷⁰³, quae palma⁷⁰⁴ frugum indubitata Italiae⁷⁰⁵ contingit⁷⁰⁶. fit sine dubio et in Aegypto, sed admodum spernenda, in Italia vero pluribus locis, sicut Veronensi Pisanoque agro, in Campania tamen laudatissima⁷⁰⁷. campus est subiacens montibus nimbosis, totus⁷⁰⁸ quidem XL p.⁷⁰⁹ planitie s⁷¹⁰. 110 terra eius, ut protinus soli natura dicatur , pulverea summa, inferior bibula et pumicis vice fistul osa⁷¹¹ quoque. montium culpa in bonum cedit. crebros enim imbres percolat atque transmittit, nec dilui aut madere voluit propter facilitatem⁷¹² culturae, eadem acceptum umorem nullis fontibus reddit, sed temperate⁷¹³ concoquens⁷¹⁴ intra se vice suci⁷¹⁵ continet. 111 ⁷¹⁶ seritur toto anno, panico semel , bis farre. et tamen vere segetes, quae interquievere, fundunt rosam⁷¹⁷ odoratiorem sativa⁷¹⁸. adeo terra non cessat parere, unde volgo dictum, plus apud Campanos unguenti⁷¹⁹ quam apud ceteros olei fieri. quantum autem universas terras campus Campanus⁷²⁰ antecedit, tantum ipsum pars eius, quae Leboriae⁷²¹ vocantur⁷²², quem Phlegraeum Graeci appellant. finiuntur Le boria e⁷²³ via ab utroque latere consulari , quae a Puteolis⁷²⁴ et quae a Cumis Capuam ducit.

112 ⁷²⁵ <2> Alica fit e zea, quam semen appellavimus. tunditur⁷²⁶ granum eius in pila lignea, ne⁷²⁷ lapidis duritia conterat,⁷²⁸ mobili⁷²⁹, ut notum est, pilo vinctorum poenali opera. primori inest pyxis ferrea. excussis in de⁷³⁰ tunicis iterum isdem armamentis nudata conciditur medulla. ita fiunt alicae tria genera: minimum ac secundarium, grandissimum vero aphaerema appellant. 113 nondum habent candorem suum, quo praecellunt⁷³¹, iam tamen Alexandrinae praeferuntur⁷³². postea, mirum dictu, admiscetur creta, quae transit in corpus coloremque et teneritatem adfert. 114 invenitur haec inter Puteolos et Neapolim in colle⁷³³ Leucogaeo⁷³⁴ appellato, extatque ⁷³⁵ divi Augusti decretum, quo annua ducena⁷³⁶ milia Neapolitanis pro eo numerari iussit e fisco suo, colonial deducens Capuam, adiecitque causam adserendi⁷³⁷, quoniam negassent Campani alicam confici sine eo metallo posse. — (In eodem reperitur et sulpur, emicantque fontes Araxi⁷³⁸ oculorum claritati et volnerum medicinae dentiumque firmitati .) —

115 ⁷³⁹<3> Alica adulterina fit maxime quidem e zea, quae in Africa degenerat. latiores eius spicae nigrioresque et brevi stipula. pisunt cum harena et sic quoque difficulter deterunt utriculos, fitque dimidia nudi mensura, posteaque gypsi pars quarta inspargitur atque, ut cohaesit, farinario cribro subcernunt. quae in eo remansit, excepticia appellatur et grandissima est. rursus, quae transit, artiore cernitur et secundaria vocatur, item⁷⁴⁰ cribraria, quae simili modo in tertio remansit cribro angustissimo et tantum harenas transmittente. 116 ⁷⁴¹ alia ratio ubique adulterandi ex tritico: candidissima et grandissima eligunt grana ac semicocta in ollis postea arefaciunt sole⁷⁴² ad dimi dium⁷⁴³ rursusque leviter adspersa molis frangunt. ex zea pulchrius quam e⁷⁴⁴ tritico fit tragum⁷⁴⁵, quamvis id alicae vitium sit. candorem autem ei⁷⁴⁶ pro creta lactis incocti mixtura confert.

117 30 Sequitur legunminlum natura, inter quae maxime ⁷⁴⁷ honos fabae, quippe ex qua temptatus sit etiam panis . lomentum appellatur farina ex ea⁷⁴⁸, adgravaturque pondus ⁷⁴⁹ illa et omni legumine, iam vero et pabulo⁷⁵⁰, in pane⁷⁵¹ venali⁷⁵². fabae multiplex usus omnium quadripedum generi, praecipue homini. frumento etiam miscetur apud plerasque gentes, et maxime panico solida ac delicatius⁷⁵³ fracta. 118 ⁷⁵⁴quin et prisco ritu puls fabata⁷⁵⁵ suae religionis diis in sacro est. praevalens pulmentari cibo, set⁷⁵⁶ hebetare sensus existimata, insomnia quoque facere, ob haec Pythagoricae sententiae damnata, ut alii tradidere, quoniam mortuorum animae sint in ea, qua de causa parentando utique⁷⁵⁷ adsumitur. 119 ⁷⁵⁸ Varro et⁷⁵⁹ ob haec flaminem ea non vesci tradit et quoniam in flore eius litterae lugubres reperiantur. in eadem peculiaris religio, namque fabam utique ex⁷⁶⁰ frugibus referre mos⁷⁶¹ est auspici causa, quae ideo referiva appellatur. et auctionibus adhibere eam lucrosum putant. sola certe frugum etiam exesa repletur crescente luna. aqua marina aliave salsa non percoquitur. 120 ⁷⁶²seritur ante vergiliarum occasum leguminum prima, ut⁷⁶³ antecedat⁷⁶⁴ hiemem. Vergilius eam per ver seri⁷⁶⁵ iubet circumpadanae Italiae ritu, sed maior pars malunt fabalia maturae⁷⁶⁶ sationis⁷⁶⁷ quam trimestrem fructum. eius namque siliquae caulesque gratissimo⁷⁶⁸ sunt pabul o⁷⁶⁹ pecori. aquas in flore maxime concupiscit⁷⁷⁰, cum vero defloruit⁷⁷¹, exiguas desiderat. solum, in quo sata est, laetificat stercoris vice. ideo circa Macedoniam Thessaliamque, cum florere coepit, vertunt arva. 121 ⁷⁷² nascitur et sua sponte plerisque in locis, sicut septentrionalis oceani insulis, quas ob id nostri Fabarias appellant, item in Mauretania⁷⁷³ silvestris passim, sed praedura et⁷⁷⁴ quae percoqui non possit. nascitur et in Aegypto spinoso caule, qua de causa crocodili oculis⁷⁷⁵ timentes refugiunt. 122 ⁷⁷⁶ longitudo scapo⁷⁷⁷ quattuor cubitorum est⁷⁷⁸ amplissima, crassitudo digiti. ni⁷⁷⁹ genicula abessent⁷⁸⁰, molli calamo similis; caput papaveri, colore roseo, in eo fabae non supra tricenas⁷⁸¹; folia ampla, fructus ipse amarus et odore, sed radix perquam⁷⁸² grata⁷⁸³ incolarum cibis, cruda et omni modo cocta⁷⁸⁴, harundinum radicibus similis . nascitur et in Syria Ciliciaque et in Toron ae⁷⁸⁵ Chalcidi ces⁷⁸⁶ lacu.

123 31 Ex leguminibus autumno vere ve⁷⁸⁷ seruntur lens et in Graecia pisum. lens amat solum tenue magis quam pingue, caelum utique siccum. duo genera eius Aegypto, alterum rotundius nigriusque, alterum sua figura, unde vario usu tralatum est in lenticulas nomen. invenio apud auctores⁷⁸⁸ aequanimitatem fieri vescentibus ea. pisum in apricis seri debet frigorum inpatientissimum. ideo in Italia et in austeriore caelo non nisi verno tempore terra facili, soluta⁷⁸⁹.

124 ⁷⁹⁰ 32 Ciceris natura est gigni cum salsilagine, ideo solum urit nec nisi madefactum pridie seri debet. differentiae plures, magnitudine, colore, figura, sapore. est enim arietino capit i⁷⁹¹ simile, unde ita appellatur⁷⁹², album igrumque; est et columbinum, quod alii Venerium⁷⁹³ appel- ???candidum, rotundum, leve, arietino minus, quod religio ???vigiliis adhibet. est et cicercula minuti ciceris, inaequalis , angulosi, veluti pisum, dulcissimum autem id quod ervo⁷⁹⁴ simillimum, firmiusque quod nigrum et rufum quam quod album.

125 ⁷⁹⁵ 33 Siliquae rotundae ciceri, ceteris leguminum Iongae et ad figuram seminis. latae, piso cylindratae⁷⁹⁶. passiolorum ⁷⁹⁷ cum ipsis manduntur⁷⁹⁸ granis. serere eos qua velis terra licet ab idibus Octobr⁷⁹⁹. in kal. Novembris. legumina, cum maturescere coeperunt⁸⁰⁰, rapienda sunt, quoniam cito exiliunt latentque, cum decidere, sicut et lupinum.

quamquam⁸⁰¹ prius de rapis dixisse conveniat— 34 in transcursu ea attigere nostri, paulo diligentius Graeci, et ipsi tamen inter hortensia—si iustus ordo fiat, 126? ⁸⁰² a frumento protinus aut certe faba dicendis, quando alius⁸⁰³ usus praestantior ab iis⁸⁰⁴ non est.

Ante omnia namque cunctis animalibus nascuntur, nec in novissimis satiant ruris⁸⁰⁵ alitum quoque genera, magisque si decoquantur aqua. 127 ⁸⁰⁶ quadripedes et fronde eorum gaudent, et homini non minore⁸⁰⁷ rapiciorum⁸⁰⁸ suis horis gratia quam cymarum, flavidorum quoque et in horreis enecatorum vel maiore⁸⁰⁹ quam virentium. ipsa vero durant et in sua terra servata et postea passa⁸¹⁰ paene ad alium proventum ⁸¹¹, famemque sentiri prohibent. a vino atque messe tertius hic Transpadanis fructus. 128 ⁸¹² terram⁸¹³ non morose el i- git⁸¹⁴, paene⁸¹⁵ ubi nihil aliud seri possit. nebulis et pruinis ac⁸¹⁶ frigore ultro aluntur, amplitudine mirabili; vidi XL libras excedentia. in cibis quidem nostris pluribus modis commendantur , durantque ad alia⁸¹⁷ sinapis acrimonia domita, etiam coloribus picta praeter suum sex aliis⁸¹⁸, purpureo quoque. 129 ⁸¹⁹ neque aliud in cibis tingui decet⁸²⁰. genera eorum Graeci duo prima fecere, masculinum⁸²¹ femininumque, et ea serendi modo⁸²² ex eodem semine: densiore enim satu⁸²³ masculescere , item in terra difficili. semen praestantius quo subtilius. 130 ⁸²⁴ species vero omnium tres. aut enim in latitudinem fundi, aut in rotunditatem globari. tertiam speciem silvestrem appellavere, in longitudinem radice procurrente, raphani similitudine et folio anguloso scabroque, suco acri, qui⁸²⁵ circa messem exceptus oculos purget medeaturque caligini admixto lacte mulierum. frigore dulciora fieri existimantur et grandiora. tepore in folia exeunt. palma in⁸²⁶ Nursino⁸²⁷ agro nascentibus—tax atio⁸²⁸ in libras sesterti singuli et in penuria bini —, proxima in Algido natis, ⁸²⁹napi s⁸³⁰ vero Amiterni⁸³¹. 131 ⁸³² 35 quorum eadem fere natura⁸³³: gaudent aeque⁸³⁴ frigidis. seruntur et ante kalendas Martias , in iugero sextarii IIII. diligentiores quinto sulco napum⁸³⁵ seri iubent, rapa quarto, utrumque stercorato, rapa laetiora fieri, si cum⁸³⁶ palea sem en inaretur⁸³⁷. serere nudum volunt precantem sibi et vicinis serere se. 132 ⁸³⁸ satus utrique⁸³⁹ generi iustus inter duorum numinum dies festos, Neptuni atque Volcani, feruntque subtili observatione, quota luna praecedente⁸⁴⁰ hieme nix prima ceciderit, si totidem aluminum die intra praedictum temporis spatium serantur, mire provenire . seruntur et vere in calidis atque umidis.

133 ⁸⁴¹

36 Lupino⁸⁴² usus proximus, cum sit et homini et quadripedum generi ungulas habenti communis. remedium eius, ne metentes fugiat exiliendo, ut ab imbre tollatur⁸⁴³. nec ullius quae⁸⁴⁴ seruntur⁸⁴⁵ natura ad sensu m⁸⁴⁶.... terraeque⁸⁴⁷ mirabilior est. primum omnium cotidie cum sole circumagitur horasque agricolis etiam nubilo demonstrat . ter praeterea floret⁸⁴⁸. terram amat terraque⁸⁴⁹ operiri non vult. 134 ⁸⁵⁰ et unum hoc seritur non arato. qu aerit⁸⁵¹ maxime sabulosa et sicca atque etiam harenosa. coli utique non vult. tellurem adeo amat, ut, quamvis frutectoso⁸⁵² solo coiectum⁸⁵³ inter folia vepresque, ad terram tamen radice perveniat. pinguescere hoc satu arva vineasque diximus;⁸⁵⁴ itaque adeo non eget fimo, ut optimi vicem repraesentet, nihilque aliud nullo inpendio constat, ut quod ne serendi quidem gratia opus sit adferre: 135 ⁸⁵⁵ protinus seritur ex ar ea⁸⁵⁶ ac ne spargi quidem postulat decidens sponte. primumque omnium seritur, novissimum tollitur, utrumque Septembri fere mense, quia, si non antecessit⁸⁵⁷ hiemem, frigoribus obnoxium est. inpune praeterea iacet, vel derelictum etiam, si non protinus secuti obruant imbres, ab omnibus animalibus amaritudine sua tutum, plerumque tamen levi sulco integunt. ex densiore terra rubricam maxime amat. ad hanc alendam post tertium florem⁸⁵⁸ verti debet, in sabulo post secundum. cretosa tantum limosaque odit et in his non provenit. 136 ⁸⁵⁹ maceratum⁸⁶⁰ calida aqua homini quoque⁸⁶¹ in cibo est. nam bovem unum modii singuli satiant validumque praestant, quando etiam⁸⁶² inpositum puerorum ventribus pro remedio est. condi in fumo maxime convenit, quoniam in umido vermiculi umbilicum eius in sterilitatem castrant. si depastum sit in fronde, inarari protinus solum opus est.

137 ⁸⁶³ 37 Et vicia pinguescunt arva, nec ipsa agricolis operosa. uno sulco sata non s aritur⁸⁶⁴, non stercoratur nec aliud quam deoccatur. sationis⁸⁶⁵ eius tria tempora: circa occasum arcturi, ut Decembri mense pascat. tum optime seritur in semen. aeque namque fert depasta. secunda satio mense lanuario est, novissima Martio, tum ad frondem utilissima. 138 ⁸⁶⁶ siccitatem ex omnibus, quae seruntur, maxime amat. non aspernatur etiam umbrosa⁸⁶⁷. ex semine eius, si lecta matura est, palea ceteris praefertur. vitibus praeripit sucum, languescuntque, si in arbusto seratur.

139 ⁸⁶⁸ 38 Nec ervi operosa cura est. hoc amplius quam vicia runcatur, et ipsum medicaminis vim optinens, quippe cum⁸⁶⁹ divom Augustum curatum epistulis⁸⁷⁰ ipsius memoria exstet⁸⁷¹. sufficiunt singulis boum iugis modi quini sati⁸⁷². Martio mense satum noxium esse bobus⁸⁷³ aiunt, item autumno gravedinosum⁸⁷⁴, innoxium autem fieri primo vere satum⁸⁷⁵.

140 ⁸⁷⁶ 39 Et silicia⁸⁷⁷, hoc est fenum Graecum, scariphatione ⁸⁷⁸ seritur, non altiore quattuor digitorum sulco, quantoque peius tractatur, tanto provenit melius. rarum dictu esse aliquid⁸⁷⁹, cui prosit neglegentia. id autem, quod secale ac farrago appellatur⁸⁸⁰, occari tantum desiderat⁸⁸¹.

141 40 Secale Taurini sub Alpibus asiam vocant, deterrimum ⁸⁸² e t tantum⁸⁸³ ad arcendam famem⁸⁸⁴, fecunda⁸⁸⁵, sed gracili stipula, nigritia triste, pondere praecipuum. admiscetur huic far, ut mitiget amaritudinem eius, et tamen sic quoque ingratissimum ventri est. nascitur qualicumque solo cum centesimo grano, ipsumque pro laetamine est.

142 ⁸⁸⁶ 41 Farrago ex recrementis⁸⁸⁷ farris praedensa seritur, admixta aliquando et vicia. eadem in Africa fit ex hordeo. omnia haec pabularia, degeneransque⁸⁸⁸ ex leguminibus quae vocatur cracca, in tantum columbis grata, ut pastas ea negent fugitivas illius loci fieri.

143 ⁸⁸⁹ 42 Apud antiquos erat pabuli genus, quod Cato ocinum vocat, quo⁸⁹⁰ sistebant⁸⁹¹ alvom bubus. id erat e⁸⁹² pabuli⁸⁹³ segete viride⁸⁹⁴ desectum⁸⁹⁵, antequam ge neraret⁸⁹⁶. Sura Mamilius aliter id interpretatur et tradit fabae modios x, viciae II⁸⁹⁷, tantundem erviliae in iugero autumno misceri et seri solitos⁸⁹⁸, melius et avena Graeca, cui non cadit semen, admixta⁸⁹⁹. hoc vocitatum ocinum boumque causa seri solitum . Varro appellatum⁹⁰⁰ a celeritate proveniendi e Graeco, quod ὠκέως⁹⁰¹ dicunt.

144 ⁹⁰² 43 Medica⁹⁰³ externa etiam Graeciae est, ut a Medis advecta per bella Persarum, quae Darius intulit, sed vel in⁹⁰⁴ primis dicenda tanta dos e st⁹⁰⁵, cum ex uno satu amplius quam tricenis annis⁹⁰⁶ duret. similis est trifolio caule foliisque ⁹⁰⁷, geniculata. quidquid in caule adsurgit, folia contrahuntur . unum de ea et cytiso volumen Amphiloc hus⁹⁰⁸ con posu it⁹⁰⁹. 145 ⁹¹⁰ solum, in quo seratur, elapidatum purgatumque subigitur autumno, mox aratum et occatum⁹¹¹ integitur⁹¹² crate⁹¹³ iterum ac tertium, quinis diebus interpositis et fimo addito ⁹¹⁴. poscit autem siccum sucosumque⁹¹⁵ vel riguum. ita⁹¹⁶ praeparato seritur mense Maio, alias pruinis obnoxia. 146 opus est densitate seminis omnia occupari internascentesque herbas excludi—id praestant in iugera⁹¹⁷ modi⁹¹⁸ III⁹¹⁹ — e t cavend um ne adurat sol, terraque protinus integi debet. si sit umidum solum herbosumve, vincitur et desciscit in pratum. ideo protinus altitudine unciali herbis omnibus liberanda est, manu potius quam sarculo. secatur incipiens florere et quotiens refloruit. id sexies evenit per annos, cum minimum, quater.

147
in semen maturescere prohibenda est, quia pabulum utilius est usque ad trimatum. verno sar iri debet liberarique ceteris herbis, ad trimatum marris ad solum radi. ita reliquae herbae intereunt sine ipsius damno propter altitudinem radicum. si evicerint herbae, remedium unicum i n aratro, saepius vertendo, donec omnes aliae radices intereant.

148
dari non ad satietatem debet, ne deplere sanguinem necesse sit. et viridis utilior est. arescit surculose ac postremo in pulverem inutilem extenuatur. de cytiso, cui et ipsi principatus datur in pabulis, adfatim diximus inter frutices. et nunc frugum omnium natura peragenda est, cuius in parte de morbis quoque dicatur.

149
44 primum omnium frumenti vitium avena est, et hordeum in eam degenerat sic, ut ipsa frumenti sit instar, quippe cum germaniae populi serant eam neque alia pulte vivant. soli maxime caelique umore hoc evenit vitium. sequentem causam habet inbecillitas seminis, si diutius retentum est terra, priusquam erumpat.

150
eadem ratio et si cariosum fuit, cum sereretur. prima autem statim eruptione agnoscitur, ex quo apparet in radice esse causam. est et aliud ex vicino avenae vitium, cum amplitudine inchoata granum, sed nondum matura, prius quam roboret corpus, adflatu noxio cassum et inane in spica evanescit quodam abortu.

151
venti autem tribus temporibus nocent frumento et hordeo: in flore aut protinus cum defloruere vel maturescere incipientibus. tum enim exinaniunt grana, prioribus causis nasci prohibent. nocet et sol creber ex nube. nascuntur et vermiculi in radice, cum sementem imbribus secutis inclusit repentinus calor umorem.

152
gignuntur et in grano, cum spica e pluviis calore infervescit. est et cantharis dictus scarabaeus parvus, frumenta erodens. omnia ea animalia cum cibo deficiunt. oleum, pix, adips contraria seminibus, cavendumque ne contacta eis serantur. imber in herba utilis a partu, florentibus autem frumento et hordeo nocet, leguminibus innocuus praeterquam ciceri. maturescentia frumenta imbre laeduntur et hordeum magis.

153
nascitur et herba alba, panico similis, occupans arva, pecori quoque mortifera. nam lolium et tribulos et carduos lappasque non magis quam rubos inter frugum morbos potius quam inter ipsius terrae pestes numeraverim.

154
caeleste frugum vinearumque malum nullo minus noxium est robigo. frequentissima haec in roscido tractu convallibusque ac perflatum non habentibus; e diverso carent⁹²⁰ ea ventosa et excelsa. inter vitia segetum et luxuria est, cum oneratae⁹²¹ fertilitate procumbunt. commune autem omnium satorum vitium uricae⁹²², etiam ciceris, cum salsilaginem eius abluendo imber dulcius id facit.

155 ⁹²³ <3> Est herba, quae cicer enecat et ervum⁹²⁴ circumligando se; vocatur oroba nche⁹²⁵. tritico simili modo aera⁹²⁶, hordeo festuca, quae vocatur aegilops, lenti herba securiclata ⁹²⁷, quam Graeci a similitudine pelecinum⁹²⁸ vocant; et hae⁹²⁹ conplexu necant. circa Philippos ateramum nominant in pingui solo herbam, qua faba necatur, teramum, qua in⁹³⁰ macro, cum udam quidam ventus adflavit. 156 ⁹³¹ aerae⁹³² granum minimum⁹³³ est in cortice aculeato. cum est in pane, celerrime vertigines⁹³⁴ facit, aiuntque in Asia et Graecia balneatores , cum velint turbam pellere, carbonibus id semen inicere. nascitur et phalangion in ervo⁹³⁵, bestiola aranei generis⁹³⁶, si hiems aquosa sit. limaces nascuntur in vicia et aliquando e terra, cocleae minutae, mirum in modum erodentes eam. et morbi quidem fere hi sunt.

157 ⁹³⁷ 45 Remedia eorum, quaecumque pertinent ad herbas , in sarculo et, cum semen iactatur, cinere. quae vero in semine et circa radicem consistunt, praecedente cura caventur. vino ante semina perfusa minus aegrotare existimant . Vergilius nitro et amurca perfundi iubet fabam; sic etiam grandescere promittit⁹³⁸. 158 ⁹³⁹ quidam vero, si triduo ante satum urina et aqua maceretur, praecipue⁹⁴⁰ adolescere putant; ter quidem saritam⁹⁴¹ modium fractae e modio⁹⁴² solidae reddere. reliqua semina, cupressi foliis tusis⁹⁴³ si misceantur, non⁹⁴⁴ esse vermiculis ohnoxia⁹⁴⁵, nec si interlunio serantur. multi ad mili⁹⁴⁶ remedia rubetam noctu arvo circumferri iubent, priusquam⁹⁴⁷ sariatur, defodique in medio inclusam fictili. ita nec passerem nec vermes nocere, sed eruendam, priusquam metatur; alioquin amarum fieri. quin et armo talpae contacta⁹⁴⁸ semina uberiora esse. 159 Democritus suco herbae, quae appellatur aizoum⁹⁴⁹, in tegulis nascens, et ab aliis⁹⁵⁰ aesum⁹⁵¹ , Latine vero sedum aut digitillum , medicata seri iubet omnia semina. vulgo vero, si dulcedo⁹⁵² noceat et vermes radicibus inhaereant, remedium est amurca pura ac sine sale spargere, dein sarire, si in articulum⁹⁵³ seges ire coeperit, runcare⁹⁵⁴, ne herbae vincant. 160 ⁹⁵⁵pestem a milio⁹⁵⁶ atque panico, sturnorum⁹⁵⁷ passerumve agmina, scio abigi herba, cuius nomen ignotum est, in quattuor angulis segetis defossa, mirum dictu, ut omnino nulla avis intret. mures abiguntur cinere mustelae vel felis dilute⁹⁵⁸ et semine sparso vel decoctarum aqua⁹⁵⁹. sed redolet virus animalium eorum etiam in pane. ob id felle bubulo semina attingi utilius putant. 161 ⁹⁶⁰ rubigo quidem, maxima segetum pestis, lauri ramis in arvo defixis transit in ea folia ex arvis. luxuria segetum castigatur dente pecoris⁹⁶¹ in herba dumtaxat, et depastae quidem vel⁹⁶² saepius nullam in spica iniuriam sentient. retonsarum⁹⁶³ etiam semel omnino certum est granum longius fieri⁹⁶⁴ et inane cassumque⁹⁶⁵ ac satum non nasci. Babylone tamen bis secant, tertium depascunt; alioquin folia tantum fierent. 162 sic quoque cum quinquagesimo ⁹⁶⁶ fenore messes reddit eximia fertilitas⁹⁶⁷ soli⁹⁶⁸, diligentioribus ve l cum⁹⁶⁹ centesimo⁹⁷⁰. neque est cura difficilis quam diutissime aqua rigandi⁹⁷¹, ut praepinguis et densa ubertas diluatur. limum autem non invehunt Euphrates Tigrisque sic ut in Aegypto Nilus, nec terra ipsa⁹⁷² herbas gignit. ubertas⁹⁷³ tamen tanta est, ut⁹⁷⁴ sequente anno sponte restibilis fiat seges inpressis vestigio seminibus. quae tanta soli differentia admonet terrae genera in fruges discribere.

163 ⁹⁷⁵ 46 Igitur Catonis haec sententia est: in agro crasso et laeto frumentum seri, si vero nebulosus sit⁹⁷⁶ idem, rapa,⁹⁷⁷ raphanos⁹⁷⁸, milium, panicum. in frigido, aquoso⁹⁷⁹ prius serendum , postea in calido, in solo autem rubricoso⁹⁸⁰ vel pullo vel harenoso⁹⁸¹, si non sit aquosum, lupinum; in creta et rubrica et aquosiore agro adoreum; in sicco et non herboso nec umbroso triticum; 164 ⁹⁸² in solo valido fabam; viciam vero quam minime aquoso⁹⁸³ herbidoque; siliginem et triticum in loco aperto, edito⁹⁸⁴, qui sole⁹⁸⁵ quam diutissime torreatur ; lentem in ru decto⁹⁸⁶ et rubricoso, qui non sit herbidus ⁹⁸⁷; hordeum in novali et in arvo, quod restibile possit fieri; trimestre, ubi sementem maturam facere non possi s⁹⁸⁸ et cuius crassitudo sit restibilis.

165 ⁹⁸⁹ Subtilis et illa sententia: serenda⁹⁹⁰ ea in tenuiore terra, quae non multo indigent suco⁹⁹¹, ut cytisus et cicere except o legumin a⁹⁹² quae velluntur e terra, non subsecantur⁹⁹³—unde et legumina appellata, quia ita leguntur—, in pingui autem quae cibi⁹⁹⁴ sunt maioris, ut olus⁹⁹⁵, triticum, siligo, linum. sic ergo tenue solum hordeo dabitur—minus enim alimenti radix poscit—, l aetior⁹⁹⁶ terra densiorque tritico. 166 ⁹⁹⁷ in loco umi dio re⁹⁹⁸ far adoreum potius quam triticum seretur, temperato et triticum et hordeum. colles robustius, sed minus reddunt triticum. far, siligo et cretosum et uliginosum solum⁹⁹⁹ patiuntur¹⁰⁰⁰.

E x¹⁰⁰¹ frugibus ostentum semel, quod equidem invenerim ¹⁰⁰², accidit P. Aelio Cn. Cornelio cos., quo anno superatus est Hannibal. in arboribus enim tum nota produntur frumenta.

167 47 Et quoniam de frugum terraeque generibus abunde diximus, nunc de arandi ratione dicemus, ante omnia Aegypti facilitate conmemorata. Nilus ibi coloni vice fungens evagari incipit, ut diximus, a¹⁰⁰³ solstitio¹⁰⁰⁴ a c¹⁰⁰⁵ nova luna, primo¹⁰⁰⁷ lente, dein vehementius, quamdiu in leone sol est. mox pigrescit in virginem transgresso atque in libra resid it¹⁰⁰⁸. 168 ¹⁰⁰⁹ si XII cubita non excessit, fames certa est; nec minus si XVI exsuperavit¹⁰¹⁰. tanto enim tardius decedit, quanto abundantius crevit, et sementem arcet¹⁰¹¹. vulgo credebatur a¹⁰¹² decessu eius serere solitos¹⁰¹³, mox sues inpellere vestigiis semina deprimentes in¹⁰¹⁴ madido solo, et credo antiquitus factitatum, 169? ¹⁰¹⁵ nunc quoque non multo graviore ¹⁰¹⁶ opera; sed tamen inarari certum est abiecta prius semina in limo degressi¹⁰¹⁷ amnis. hoc fit¹⁰¹⁸ Novembri mense incipiente, postea pauci¹⁰¹⁹ runcant—botanismon vocant—, reliqua pars non nisi cum falce arva visit paulo ante kal. Apriles. peragitur¹⁰²⁰ autem messis¹⁰²¹ mense¹⁰²² Maio, stipula numquam cubitali, quippe sabulum subest granumque limo tantum continetur. 170 ¹⁰²³ excellentius¹⁰²⁴ Thebaidis regioni¹⁰²⁵ frumentum , quoniam palustris Aegyptus. similis ratio, sed felicitas maior¹⁰²⁶ Babyloniae¹⁰²⁷ Seleuciae, Euphrate atque Tigri restagnantibus, quoniam rigandi modus ibi manu temperatur . Syria quoque tenui sulco arat¹⁰²⁸ , cum multifariam¹⁰²⁹ in Italia octoni boves ad singulos vomeres anhelent. in omni quidem parte culturae, sed in hac¹⁰³⁰ maxime valet oraculum illud¹⁰³¹: quid quae¹⁰³² que regio patiatur.

171 ¹⁰³³ 48 Vomerum plura genera: culter vocatur inflex us¹⁰³⁴ praedensam¹⁰³⁵, priusquam¹⁰³⁶ proscindatur, terram secans futurisque sulcis vestigia praescribens incisuris, quas resupinus in arando mordeat vomer. alterun genus est volgare rostrati¹⁰³⁷ vectis. tertium in solo facili, nec¹⁰³⁸ toto porrectum dentali, sed exigua cuspide in rostro. 172 latior haec quarto generi et acutior in mucronem fastigata eodemque gladio¹⁰³⁹ scindens solum et acie laterum radices herbarum secan s¹⁰⁴⁰. non pridem inventum in Raetia¹⁰⁴¹ Galliae duas¹⁰⁴² addere¹⁰⁴³ tali rotulas, quod genus vocant plaumorati¹⁰⁴⁴. cuspis effigiem palae habet¹⁰⁴⁵. 173 serunt ita¹⁰⁴⁶ non nisi culta t erra¹⁰⁴⁷ et fere¹⁰⁴⁸ nova. latitudo vomeris caespites versat. semen protinus iniciunt cratesque dentatas supertrahunt. nec sarienda sunt hoc modo sata, sed protelis¹⁰⁴⁹ binis ternisque sic arant. uno boum iugo censeri¹⁰⁵⁰ anno facilis¹⁰⁵¹ soli quadragena iugera, difficilis tricena iustum est.

174 ¹⁰⁵² 49 <1> In arando magnopere servandum¹⁰⁵³ est Catonis oraculum: quid¹⁰⁵⁴ est bene agrum colere? bene¹⁰⁵⁵ arare¹⁰⁵⁶. quid secundum? arare. quid tertium ? stercorare. sulco vario ne ares. tempestive ares. tepidioribus locis a bruma proscindi arva oportet, frigidioribus ab aequinoctio verno, et maturius sicca regione quam umida, maturius densa terra quam soluta, pingui quam macra. 175 ¹⁰⁵⁷ ubi siccae et graves¹⁰⁵⁸ aestat es¹⁰⁵⁹, terra¹⁰⁶⁰ cretosa aut gracilis, utilius inter solstitium et¹⁰⁶¹ autumni aequinoctium aratur; ubi leves aestus, frequentes imbres, pingue herbosumque solum, ibi¹⁰⁶² mediis¹⁰⁶³ caloribus. altum et grave solum etiam hieme moveri placet, tenue¹⁰⁶⁴ valde et aridum paulo ante sationem¹⁰⁶⁵.

176 ¹⁰⁶⁶<2> Sunt et h uic¹⁰⁶⁷ suae leges: lutosam terrain ne tangito. vi¹⁰⁶⁸ omni arato. prius quam ares¹⁰⁶⁹ proscindito. hoc utilitatem habet, quod inverso caespite herbarum radices necantur. quidam utique ab aequinoctio verno proscindi volunt.—quod vere semel aratum est, a temporis argumento vervactum¹⁰⁷⁰ vocatur. hoc in novali aeque¹⁰⁷¹ necessarium est¹⁰⁷². 177 ¹⁰⁷³ novale est quod alternis annis seritur.—araturos boves quam artissime iungi oportet, ut capitibus sublatis arent—sic minime colla contundunt —; si inter arbores vitesque aretur, fiscellis¹⁰⁷⁴ capistrari¹⁰⁷⁵, ne germinum tenera praecerpant; securiculam¹⁰⁷⁶ in stiva¹⁰⁷⁷ pendere, qua intercidantur radices—hoc melius quam convelli aratro bovesque luctari —; in arando versum peragi nec strigare ¹⁰⁷⁸ in actu¹⁰⁷⁹ spiritus. 178 ¹⁰⁸⁰ iustum est proscindi sulco dodrantali iugerum uno die, iterari sesquiiugerum, si sit facilitas soli; si minus, proscindi semissem, iterari assem, quando et animalium labori natura leges statuit. omne arvum rectis sulcis, mox et obliquis subigi debet. in collibus traverso tantum monte aratur, sed modo in superiora modo in¹⁰⁸¹ inferiora rostrante vomere, tantumque est labori s¹⁰⁸² homini, ut etiam boum vice fungatur. certe sine hoc animali montanae gentes sarculis arant. 179 ¹⁰⁸³ arator nisi incurvus praevaricatur. inde tralatum hoc crimen in forum. ibi utique¹⁰⁸⁴ caveatur, ubi inventum est. purget vomerem subinde stimulus cuspidatus rallo. scamna inter duos sulcos cruda ne relinquantur, glaebae ne exultent. male aratur arvom, quod satis frugibus¹⁰⁸⁵ occandum est. id demum recte subactum erit, ubi non intellegetur¹⁰⁸⁶, utro vomer ierit. in usu est¹⁰⁸⁷ et collicias interponere, si ita locus poscat, ampliore sulco, quae in fossas aquam educant.

180 ¹⁰⁸⁸<3> Aratione per traversum¹⁰⁸⁹ iterata occatio sequitur ¹⁰⁹⁰, ubi res poscit, crate vel rastro, et sato semine iterat ur¹⁰⁹¹ haec quoque, ubi consuetudo patitur, crate contenta ¹⁰⁹² vel tabula aratro adnexa—quod vocant lirare — operiente¹⁰⁹³ semina¹⁰⁹⁴; ni operiantur, quae primum appellata, deliratio est. 181 ¹⁰⁹⁵ quarto seri sulco Vergilius existimatur voluisse, cum dixit optimam esse segetem, quae bis soles¹⁰⁹⁶, bis frigora¹⁰⁹⁷ sensisset. spissius solum, sicut plerumque in Italia, quinto sulco seri melius est, in Tuscis vero nono. at¹⁰⁹⁸ fabam et viciam non proscisso serere sine damno conpendium operae est.

182 <4> Non omittemus unam etiamnum arandi rationem in transpadana¹⁰⁹⁹ Italia bellorum iniuria excogitatam. Salassi¹¹⁰⁰ cum subiectos Alpibus depopularentur agros, panicum miliumque iam excrescens temptavere. postquam respuebat natura, inararunt. at illae messes multiplicatae docuere quod nunc vocant artrare, id est aratrare, ut credo, tune dictum. hoc fit vel incipiente culmo, cum¹¹⁰¹ iam s e¹¹⁰² ad¹¹⁰³ bina ternave emiserit folia. 183 nec recens¹¹⁰⁴ subtrahemus exemplum in Treverico agro tertio ante hunc annum conpertum. nam cum hieme praegelida¹¹⁰⁵ captae segetes essent, reseverunt etiam¹¹⁰⁶ campos mense Martio uberrimasque messes habuerunt.

Nunc reliqua cultura tradetur per genera frugum.

184 ¹¹⁰⁷ 50 Siliginem, far, triticum, semen, hordeum occato , sarito, runcato quibus dictum erit diebus. singulae¹¹⁰⁸ operae¹¹⁰⁹ cuique generi in iugero sufficient. sarculatio induratam hiberno rigore soli tristitiam laxat temporibus¹¹¹⁰ vernis novosque soles admittit. qui sariet¹¹¹¹, caveat ne frumenti radices¹¹¹² subfodiat. triticum, semen, hordeum, fabam bis sarire melius. 185 ¹¹¹³ runcatio, cum seges¹¹¹⁴ in articul um¹¹¹⁵ e xi it¹¹¹⁶, evolsis inutilibus herbis, frugum radices vindicat segetemque discernit a caespite. leguminum cicer eadem quae far¹¹¹⁷ desiderat ¹¹¹⁸. faba runcari non gestit. quoniam evincit herbas lupinum , occatur¹¹¹⁹ tantum. milium et panicum¹¹²⁰ occatur et saritur¹¹²¹, non iteratur, non runcatur. silicia¹¹²² et phasioli¹¹²³ occantur tantum . 186 ¹¹²⁴ sunt genera terrae, quorum ubertas pectinari segetem in herba cogat—cratis¹¹²⁵ et hoc genus dentatae stilis ferreis —, eademque nihilominus et depascuntur. quae depasta sunt, sarculo iterum excitari necessarium. at in Bactris, Africa, Cyrenis¹¹²⁶ omnia haec supervacua¹¹²⁷ fecit indulgentia caeli, et a semente non nisi messibus¹¹²⁸ in ar va¹¹²⁹ redeunt, quia siccitas coercet herbas, fruges nocturno t an- tum¹¹³⁰ rore nutriens¹¹³¹. 187 ¹¹³² Vergilius alternis cessare arva suadet¹¹³³ — si patiantur ruris¹¹³⁴ spatia, utilissimum procul dubio est —; quod si neget condicio, far serendum, unde lupinum aut vicia aut faba sublata sint et quae terram faci ant¹¹³⁵ laetiorem . inprimisque et hoc notandum, quaedam propter alia seri obiter, si¹¹³⁶ parum proven ere¹¹³⁷ , ut priore diximus¹¹³⁸ volumine, ne eadem saepius dicantur; plurimum enim refert soli cuiusque ratio.

188 51 Civitas Africae in mediis harenis petentibus¹¹³⁹ Syrtis Leptimque Magna m¹¹⁴⁰ vocatur Tacape, felici super omne miraculum riguo solo. ternis fere milibus passuum in omnem partem fons abundat, largus quidem, sed¹¹⁴¹ certis horarum spatiis dispensatur inter incolas. palmae ibi praegrandi¹¹⁴² subditur¹¹⁴³ olea, huic ficus, fico punica, illi¹¹⁴⁴ vitis, sub vite seritur frumentum, mox legumen, deinde olus, omnia eodem anno, omniaque aliena umbra aluntur. 189 quaterna cubita eius soli in quadratum, nec ut a porrectis metiantur digitis, sed in pugnum contractis, quaternis denariis venundantur. super omnia est bifera vite bis anno vindemiare. et nisi multiplici partu exinaniatur ubertas, pereant¹¹⁴⁵ luxuria singuli fructus¹¹⁴⁶. nunc vero toto anno metitur aliquid, constatque fertilitati non occurrere¹¹⁴⁷ homines. aquarum quoque differentia magna riguis. 190 est in Narbonensi provincia nobilis fons Orgae nomine. in eo herbae nascuntur in tantum expetitae bubus, ut mersis capitibus totis eas quaerant. sed illas in aqua¹¹⁴⁸ nascentes certum est non nisi imbribus ali. ergo suam quisque terram aquamque noverit.

191 ¹¹⁴⁹ 52 Si fuerit illa terra¹¹⁵⁰, quam appellavimus teneram,¹¹⁵¹ poterit sublato hordeo seri milium¹¹⁵² , eo condito rapae ¹¹⁵³, his sublatis hordeum rursus vel triticum, sicut in Campania, satisque talis terra aratur, cum s aritur¹¹⁵⁴. alius ordo ut, ubi adoreum fuerit, cesset quattuor mensibus hibernis et vernam fabam recipiat¹¹⁵⁵. ante hiemalem ne ce sset. nimis pinguis alternari potest ita, ut frumento sublato legumen tertio seratur. gracilior et in¹¹⁵⁶ annum tertium cesset¹¹⁵⁷. frumentum seri quidam vetant nisi in ea, quae¹¹⁵⁸ proximo anno quieverit.

192 ¹¹⁵⁹ 53 Maximam huius loci partem stercorationis optinet¹¹⁶⁰ ratio, de qua et priore diximus volumine. hoc tantum¹¹⁶¹ nemin i¹¹⁶² inconpe rtum est, nisi stercorato seri non oportere, quamquam et huic¹¹⁶³ leges sunt propriae. milium, panicum, rapa, napus¹¹⁶⁴ nisi in stercorato ne¹¹⁶⁵ serit or¹¹⁶⁶. non stercorato frumentum potius quam hordeum seritor¹¹⁶⁷. item in novalibus , tametsi in illis fabam seri volunt, eandem ubicumque quam recentissime stercorato solo. 193 ¹¹⁶⁸ autumno aliquid saturus¹¹⁶⁹ Septembri mense fimum in agr o¹¹⁷⁰ acervet, post im- 5 brem utique. si verno¹¹⁷¹ erit saturus¹¹⁷² , per hiemem fimum disponat¹¹⁷³. iustum est vehes¹¹⁷⁴ XVIII iugero tribui, dispergere cavet o¹¹⁷⁵, priusquam ares¹¹⁷⁶. at¹¹⁷⁷ iacto¹¹⁷⁸ semine, si haec omissa¹¹⁷⁹ sit stercoratio, sequens est, priusquam saria s¹¹⁸⁰, ut fimi¹¹⁸¹ ex aviariis seminis vice spargas ante¹¹⁸² pulverem¹¹⁸³. 194 ¹¹⁸⁴ quod ut hanc quoque curam determinemus, iustum me ns e¹¹⁸⁵ singulas vehes¹¹⁸⁶ fimi redire¹¹⁸⁷ in singulas pecudes minores, in maiores denas. nisi contingat hoc, male¹¹⁸⁸ substravisse pecori colonum appareat. sunt qui optime stercorari putent sub diu retibus inclusa pecorum mansione. ager si non stercor etur¹¹⁸⁹, alget; si nimium stercoratus est, aduritur, satiusque est id saepe quam supra modum facere. quo calidius solum est, eo minus addi stercoris ratio est.

195 ¹¹⁹⁰ 54 Semen optimum anniculum, bimum deterius, trimum pessimum, ultra sterile¹¹⁹¹; etenim¹¹⁹² omnium definita generatio¹¹⁹³ est. quod in ima area subsedit, ad semen reservandum est; id enim optimum, quoniam gravissimum, neque alio modo utilius discernitur¹¹⁹⁴. quae spica intervalla ta¹¹⁹⁵ semina¹¹⁹⁶ habebit, abicietur. optimum granum, quod rubet et dentibus fractum eundem habet colorem; deterius ¹¹⁹⁷, cui plus intus albi est. 196 ¹¹⁹⁸ certum terras alias plus¹¹⁹⁹ seminis recipere, alias minus, religiosumque inde et¹²⁰⁰ primum ¹²⁰¹ colonis augurium, cum avidius accipiat: esurire creditur et c omesse¹²⁰² semen. sationem locis umidis celerius fieri ratio est, ne semen imbre putrescat; siccis serius, ut pluviae sequantur nec¹²⁰³ diu iacens atque non concipiens evanescat; itemque festinata satione densum spargi semen, quia tarde concipiat, serotina rarum, quia densitate nimia necetur¹²⁰⁴. 197 ¹²⁰⁵ artis quoque cuiusdam est aequaliter spargere. manus utique congruere debet cum gradu semperque cum dextro¹²⁰⁶ pede. fit¹²⁰⁷ quoque quorundam¹²⁰⁸ occulta ratione, quod sors¹²⁰⁹ genialis atque fecu nda¹²¹⁰ est. non transferendum est¹²¹¹ ex frigidis locis semen in calida, neque ex praecocibus in¹²¹² serotina nihilque¹²¹³ in contrarium, ut¹²¹⁴ praecepere¹²¹⁵ quidam falsa diligentia.

198 ¹²¹⁶ 55 Serere in iugera temperato¹²¹⁷ solo iustum est tritici ant siliginis modios V, farris aut¹²¹⁸ seminis, quod frumenti genus ita appellamus, X, hordei VI, fabae quinta¹²¹⁹ amplius quam tritici, viciae VII¹²²⁰, ciceris et cicerculae¹²²¹ et pisi III, lupini X, lentis¹²²² III—sed hanc cum fimo arido seri volunt —, ervi¹²²³ VI, siliciae¹²²⁴ VI, passiolorum¹²²⁵ IIII, pabuli XX, milii, panici sextarios¹²²⁶ IIII, pingui solo plus, gracili minus. 199 ¹²²⁷ est et alia distinctio: in denso aut cretoso aut uliginoso tritici aut siliginis modios VI, in soluta terra et sicca¹²²⁸ et laeta IIII. macie¹²²⁹ enim solum¹²³⁰, nisi rarum culmum habeat¹²³¹, spicam minutam facit et inanem¹²³²; pinguia arva ex uno semine fruticem¹²³³ numerosum fundunt densamque segetem ex raro semine emittunt¹²³⁴. 200 ¹²³⁵ ergo inter quattuor et sex modios, pro natura¹²³⁶ soli¹²³⁷ quinta¹²³⁸ minus seri plusve¹²³⁹ praecipiunt ; item in consito aut clivoso¹²⁴⁰, ut¹²⁴¹ in macro. hoc¹²⁴² pertinet oraculum illud magno opere custodiendum: Segetem ne defru des¹²⁴³. adiecit his Attius¹²⁴⁴ in Praxidic a¹²⁴⁵, ut sereretur, cum luna esset in ariete, geminis, leone, libra, aquario, Zoroastr es¹²⁴⁶ sole scorpionis duodecim partes transgresso , cum luna esset in tauro.

201 ¹²⁴⁷ 56 Sequitur huc dilata¹²⁴⁸ et maxima indigens cura de tempore fruges serendi¹²⁴⁹ quaestio magnaque ex parte ration i¹²⁵⁰ siderum conexa; quamobrem sententias omnium in primis ad id pertinentes exponemus. Hesiodus, qui princeps ¹²⁵¹ hominum de agricultura praecepit¹²⁵² , unum tempus serendi tradidit a vergiliarum occasu. scribebat enim in Boeotia Helladis, ubi ita seri diximus. 202 ¹²⁵³ inter diligentissimos convenit, ut in alitum quadripedumque genitura, esse¹²⁵⁴ quosdam ad conceptum impetus et terrae. hoc¹²⁵⁵ Graeci ita definiunt, cum sit calida et umida. Vergilius triticum et far a vergiliarum occasu seri iubet, hordeum inter aequinoctium autumni et brumam, viciam vero et¹²⁵⁶ passiolos¹²⁵⁷ et lentem boote occidente. quo¹²⁵⁸ fit, ut horum siderum aliorumque exortus et occasus digerendi¹²⁵⁹ sint in suos dies. 203 ¹²⁶⁰sunt qui et ante vergiliarum occasum seri iubeant, dumtaxat in arida terra calidisque provinciis; custodiri enim semen, corrumpente¹²⁶¹ umore, et a proximo imbre uno die erumpere; alii statim ab occasu vergiliarum—sequi imbres a septimo fere die —; aliqui in frigidis ab aequinoctio autumni, in calidis serius, ne ante hiemem luxurient . 204 ¹²⁶² inter omnes autem convenit circa brumam serendum non esse, magno argumento, quoniam hiberna semina, cum ante¹²⁶³ brumam¹²⁶⁴ sata sint, septimo die erumpant; si post brumam, vix quadragesimo. sunt qui properent¹²⁶⁵ atque ita pronuntient, festinatam sementem saepe decipere, serotinam semper. e contrario alii vel vere potius serendum quam malo autumno atque, ubi fuerit necesse, inter favonium et vernum aequinoctium. 205 ¹²⁶⁶ quidam omissa¹²⁶⁷ caelesti¹²⁶⁸ subtilitate¹²⁶⁹ temporibus¹²⁷⁰ definiunt¹²⁷¹: vere linum et avenam et papaver atque, uti nunc etiam¹²⁷² Transpadani servant¹²⁷³ , usque in¹²⁷⁴ quinquatrus, fabam, siliginem Novembri¹²⁷⁵ mense, far Septembri extremo usque in idus Octobres, alii post hunc diem in kal. Novembres. ita his nulla naturae cura est, illis nimia, et ideo caeca subtilitas, cum res geratur inter rusticos litterarumque expertes, non modo siderum. 206 ¹²⁷⁶ et confitendum est caelo maxime constare ea, quippe Vergilio iubente praedisci ventos ante omnia ac siderum mores neque aliter quam navigantibus servari. spes ardua, inmensa¹²⁷⁷, misceri posse caelestem divinitatem inperitiae rusticae¹²⁷⁸, sed temp tanda¹²⁷⁹ iam¹²⁸⁰ grandi vitae emolumento. prius tamen sideralis difficultas, quam sensere etiam periti, subicienda contemplationi¹²⁸¹ est, quo deinde laetior mens discedat a caelo et facta¹²⁸² sentiat, quae futura praenosci non possint¹²⁸³.

207 ¹²⁸⁴ 57 Primum omnium dierum ipsorum annis solisque motus prope inexplicabilis ratio est, ad CCCLXV adiciente¹²⁸⁵ a nno intercalario¹²⁸⁶ diei noctisque quadrantes. ita fit, ut tradi¹²⁸⁷ non possint¹²⁸⁸ certa siderum tempora. accedit confessa¹²⁸⁹ rerum obscuritas, nunc praecurrente nec paucis diebus tempestatum significatu¹²⁹⁰ , quod προχειμάζειν¹²⁹¹ Graeci vocant, nunc postveniente¹²⁹², quod¹²⁹³ ἐπιχειμάζειν,¹²⁹⁴ et plerumque alias¹²⁹⁵ celerius¹²⁹⁶, alias¹²⁹⁷ tardius caeli¹²⁹⁸ effectu ad terram deciduo: vulgo¹²⁹⁹ serenitate reddita confectum sidus audimus . 208 praeterea cum omnia haec statis¹³⁰⁰ sideribus caeloque adfixis constent, interveniunt motus¹³⁰¹ stellarum, grandinum , imbrium¹³⁰², et ipsi non levi effectu, ut docuimus,¹³⁰³ turbantque conceptae spei ordinem. idque, ne¹³⁰⁴ nobis tantum putemus accidere, et reliqua fallit animalia sagaciora circa hoc, ut quo vita eorum constet, aestivasque alites praeposter i¹³⁰⁵ aut praeproper i¹³⁰⁶ rigores necant¹³⁰⁷, hibernas aestus. 209 ¹³⁰⁸ideo Vergilius errantium quoque siderum rationem ediscendam praecipit, admonens observandum frigidae Saturni stellae transitum. sunt qui certissimum veris indicium arbitrentur ob infirmitatem animalis papilion es¹³⁰⁹. sed¹³¹⁰ eo¹³¹¹ ipso anno, cum commentaremur haec, notatum est, proventum eorum¹³¹² ter repetito¹³¹³ frigore extinctum advenasque volucres a. d. VI. kal. Febr. spem veris adtulisse mox saevissima hieme conflictatas¹³¹⁴. 210 res anceps primum omnium a caelo peti legem, deinde eam argumentis esse quaerendam . super omnia est mundi convexitatis¹³¹⁵ terrarumque globi¹³¹⁶ differentia, eodem sidere alio tempore aliis aperiente se gentibus, quo fit, ut causa eius non isdem diebus ubique valeat. addidere difficultatem et auctores diversis in locis observando, mox etiam in isdem diversa prodendo. tres autem fuere sectae, Chaldaea, Aegyptia, Graeca. 211 ¹³¹⁷ his addidit quartam¹³¹⁸ apud nos Caesar dictator annos ad solis cursum¹³¹⁹ redigens si ngulo s¹³²⁰ Sosigene¹³²¹ perito¹³²² scientiae eius adhibito¹³²³; et ea ipsa ratio postea conpert o¹³²⁴ errore correcta est ita, ut¹³²⁵ duodecim annis continuis non intercalaretur, quia coeperat ad¹³²⁶ sidera¹³²⁷ annus¹³²⁸ morari, qui prius antecedebat ¹³²⁹. 212 et Sosigenes¹³³⁰ ipse trinis commentationibus—quamquam ¹³³¹ diligentior ceteris, non cessavit tamen addubitare ipse¹³³² semet corrigendo— et¹³³³ auctores prodidere ea, quos praetexuimus volumini huic, raro ullius sententia¹³³⁴ cum alio congruente. minus hoc in reliquis mirum, quos diversi excusaverint tractus. 213 ¹³³⁵ eorum¹³³⁶, qui in eadem regione dissedere ¹³³⁷, unam discordiam ponemus exempli gratia: occasum matutinum vergiliarum Hesiodus—nam huius quoque nomine exstat astrologia—tradidit fieri, cum aequinoctium autumni conficeretur, Thales xxv die ab aequinoctio , Anaximander XXXI¹³³⁸, Euctemon XLIIIII Eudoxus¹³³⁹ XLVIII¹³⁴⁰. 214 nos sequimur observationem Caesaris maxime; haec erit Italiae ratio. dicemus autem¹³⁴¹ et aliorum placita, quoniam non unius¹³⁴² terrae, sed totius naturae interpretes sumus, non auctoribus positis—id enim verbosum est¹³⁴³ —, sed regionibus¹³⁴⁴. legentes tantum meminerint brevitatis gratia , cum Attica nominata fuerit, simul intellegere Cycladas insulas; 215? cum Macedonia, Magnesiam, Threciam; cum Aegyptus, Phoenicen, Cyprum, Ciliciam; cum Boeotia, Locridem , Phocidem et finitimos semper tractus; cum Hellespontus , Chersonesum¹³⁴⁵ et continentia usque Atho montem; cum Ionia, Asiam et insulas Asiae; cum Peloponnesus, Achaiam et¹³⁴⁶ ad vesperam iacentes terras. 216 Chaldaei Assyriam ¹³⁴⁷ et Babyloniam demonstrabunt. Africam, Hispanias, Gallias¹³⁴⁸ sileri non erit mirum; nemo enim¹³⁴⁹ observavit¹³⁵⁰ in¹³⁵¹ iis¹³⁵², qui proderet¹³⁵³ siderum exortus. non tamen difficili ratione dinoscentur in illis quoque terris digestione circulorum , quam¹³⁵⁴ in sexto volumine fecimus, qua cognatio¹³⁵⁵¹³⁵⁶ caeli non gentium modo, verum urbium quoque singularum intellegitur. 217 ¹³⁵⁷ ergo ex iis terris, quas nominavimus, sumpta convexitate circuli pertinentis ad quas quisque quaeret terras, iidem¹³⁵⁸ erunt siderum exortus per omnium circulorum pares umbras. indicandum et illud, tempestates ipsas car dines¹³⁵⁹ suos¹³⁶⁰ habere quadrinis annis, et easdem non magna diflerentia reverti ratione solis, octonis vero augeri easdem, centesima revolvente se luna.

218 ¹³⁶¹ 58 Omnis autem ratio¹³⁶² observata est tribus modis, exortu siderum occasuque et ipsorum temporum cardinibus . exortus occasusque binis modis intelleguntur. aut enim adventu solis occultantur stellae et conspici desinunt aut eiusdem abscessu proferunt se, ut¹³⁶³ emersum¹³⁶⁴ hoc melius quam exortum consuetudo dixisset et illud occultationem potius quam occasum. 219 alio¹³⁶⁵ modo, quo die incipiunt apparere vel desinunt oriente sole aut occidente, matutini vespertinive cognominati, prout alteruter¹³⁶⁶ eorum mane vel crepusculo contingit¹³⁶⁷. dodrantes horarum, cum minimum, intervalla ea desiderant¹³⁶⁸ ante solis ortum vel post occasum, ut aspici possint. praeterea bis quaedam exoriuntur et occidunt, omnisque sermo de iis est stellis, quas adhaerere caelo diximus.

¹³⁶⁹

220 59 Cardines¹³⁷⁰ temporum quadripertita anni distinctione constant¹³⁷¹ per incrementa lucis. augetur haec a¹³⁷² bruma et aequatur¹³⁷³ noctibus verno aequinoctio diebus xc¹³⁷⁴ horis¹³⁷⁵¹³⁷⁶ tribus , dein superat noctes¹³⁷⁷ ad solstitium diebus XCIIII horis XII¹³⁷⁸;..... usque ad aequinoctium autumni, et tum aequata die i¹³⁷⁹¹³⁸⁰ procedit¹³⁸¹ nox ex eo¹³⁸² ad brumam diebus LXXXVIII¹³⁸³ boris tribus—horae nunc in omni accessione aequinoctiales, 221? non cuiuscumque¹³⁸⁴ diei¹³⁸⁵, significantur¹³⁸⁶ —, omnesque eae¹³⁸⁷ differentiae fiunt in octavis¹³⁸⁸ partibus signorum¹³⁸⁹, bruma capricorni a. d. VII kal. Ian. fere, aequinoctium vernum arietis , solstitium cancri, alterumque aequinoctium librae, qui et ipsi dies raro non aliquos tempestatum significatus¹³⁹⁰ habent. 222 ¹³⁹¹rursus hi cardines singulis etiamnum articulis temporum dividuntur, per media omnes dierum spatia, quoniam inter solstitium et aequinoctium autumni fidiculae occasus autumnum inchoat die XLVI¹³⁹², ab¹³⁹³ aequinoctio eo ad brumam vergiliarum matutinus occasus hiemem die XLIII I¹³⁹⁴, inter brumam et aequinoctium die¹³⁹⁵ XLV flatus favoni vernum tempus, ab aequinoctio verno initium aestatis die XLVIII¹³⁹⁶ vergiliarum exortus matutinus¹³⁹⁷. 223 nos incipiemus a sementibus frumenti, hoc est vergiliarum occasu matutino. nec deinde parvorum siderum mentione¹³⁹⁸ concidenda¹³⁹⁹ ratio est et difficultas rerum augenda, cum sidus vehemens Orionis isdem diebus longo decedat¹⁴⁰⁰ spatio.

224 ¹⁴⁰¹ 60 Sementibus tempora plerique praesumunt et ab XI die autumnalis aequinoctii fruges serunt, nove m¹⁴⁰² a coronae exortu continuis diebus certo prope imbrium promisso , Xenophon non¹⁴⁰³ antequam deus signum dederit. hoc Cicero noster¹⁴⁰⁴ imbre fieri interpretatus est, cum sit¹⁴⁰⁵ vera ratio non prius serendi¹⁴⁰⁶ quam folia coeperint decidere . 225 hoc ipso vergiliarum occasu¹⁴⁰⁷ fieri putant aliqui a. d. III idus Novembris, ut diximus, servantque¹⁴⁰⁸ id sidus¹⁴⁰⁹ etiam vestis institores, et est in caelo notatu facillimum. ergo ex occasu eius de hieme augurantur quibus est cura insidiandi, negotiator es¹⁴¹⁰ avari. ita¹⁴¹¹ nubilo occasu pluviosam¹⁴¹² hiemem denuntiat, statimque augent lacernarum pretia; sereno asperam,et reliquarum vestium accendunt. 226 sed ille indocilis caeli¹⁴¹³ agricola hoc signum habeat inter suos vepres humumque suam aspiciens: cum folia viderit decidua ¹⁴¹⁴. sic iudicetur anni temperies, alibi tardius, alibi maturius . ita enim sentitur, ut caeli locique adficit natura, idque in hac ratione praecellit¹⁴¹⁵, quod eadem et in mundo publica est et unicuique loco peculiaris. 227 ¹⁴¹⁶ miretur hoc qui non meminerit ipso brumali die puleium in carnariis florere . adeo nihil occultum esse natura voluit. et¹⁴¹⁷ serendi igitur hoc dedit signum. haec est vera interpretatio argumenta ¹⁴¹⁸ naturae secum adferens, quippe sic terram¹⁴¹⁹ peti suadet promittitque¹⁴²⁰ quandam stercoris vicem et contra rigores terram satusque¹⁴²¹ operiri¹⁴²² a se nuntiat ac monet festinare.

228 ¹⁴²³ 61 Varro in fabae utique satu¹⁴²⁴ hanc observationem custodiri praecepit¹⁴²⁵. alii plena luna serendam, lentim vero a vicesima quinta ad tricesimam, viciam quoque iisdem lunae diebus. ita demum sine limacibus fore¹⁴²⁶. quidam pabuli causa sic iubent seri, seminis autem vere.

Est et alia manifestior ratio mirabiliore naturae providentia , in qua Ciceronis sententiam ipsius verbis subsignabimus ¹⁴²⁷:

Iam vero semper viridis semperque gravata

Lentiscus triplici solita est grandescere fetu

Ter fruges fundens¹⁴²⁸ tria tempora monstrat arandi¹⁴²⁹.

229 ¹⁴³⁰Ex his¹⁴³¹ unum hoc erit idem et¹⁴³² lino ac papaveri¹⁴³³ serendo¹⁴³⁴. Cato de papavere ita tradit: Virgas et sarmenta, quae¹⁴³⁵ tibi usioni¹⁴³⁶ supererunt, in segete comburito. ubi eas combusseris, ibi papaver¹⁴³⁷ serito. silvestre in miro usu est melle decoctum ad faucium remedia, visque somnifera etiam sativo. et hactenus de hiberna semente.

230 ¹⁴³⁸ 62 Verum ut pariter omnis culturae quoddam breviarium peragatur, eodem tempore conveniet arbores stercorare, adcumulare item vineas—sufficit in iugerum opera¹⁴³⁹—et, ubi¹⁴⁴⁰ patietur loci ratio, arbusta ac vineas putare, solum seminariis bipalio¹⁴⁴¹ praeparare, incilia aperire, aquam de agro pellere, torcular lavare et recondere. 231 ¹⁴⁴² a kal. Novemb. gallinis ova supponere nolito, donec bruma conficiatur . in eum diem ternadena subicito aestate tota, hieme pauciora, non tamen infra novena. Democritus talem futuram hiemem arbitratur, qualis fuerit¹⁴⁴³ brumae dies et¹⁴⁴⁴ circa eum terni; item solstitio aestatem¹⁴⁴⁵. circa brumam plerisque¹⁴⁴⁶ bis septeni¹⁴⁴⁷ halcyonum¹⁴⁴⁸ feturae¹⁴⁴⁹ ventorum quiete¹⁴⁵⁰ molliunt¹⁴⁵¹ caelum. sed et in his et in aliis omnibus ex eventu significationum intellegi sidera debebunt , non ad dies utique praefinitos expectari tempestatum vadimonia.

232 ¹⁴⁵² 63 Per brumam vitem¹⁴⁵³ ne colito¹⁴⁵⁴. vina tum defaecari vel etiam diffundi Hyginus suadet a confecta e a¹⁴⁵⁵ septimo die, utique si septima luna conpetat; cerasa¹⁴⁵⁶ circa brumam seri. bubus glandem tum adspergi convenit in iuga singula modios. largior valetudinem infestat¹⁴⁵⁷, et quocumque tempore detur, si minus xxx diebus continuis data sit, narrant verna scabie poenitere¹⁴⁵⁸. materiae¹⁴⁵⁹ caedendae¹⁴⁶⁰¹⁴⁶¹ tempus hoc dedimus. 233 ¹⁴⁶² reliqua opera nocturna maxime vigilia constent¹⁴⁶³, cum sint noctes tanto ampliores, qualos¹⁴⁶⁴, crates, fiscinas¹⁴⁶⁵ texere, faces incidere, ridicas¹⁴⁶⁶ praeparare interdiu XXX, palos¹⁴⁶⁷ LX et in lucubratione vespertina ridicas v, palos x, totidem antelucan a¹⁴⁶⁸.

234 ¹⁴⁶⁹ 64 A bruma in favonium Caesari nobilia sidera significant, III kal. Ian. matutino canis occidens, quo die Atticae et finitimis regionibus aquila vesperi occidere traditur . pridie nonas Ian. Caesari delphinus matutino exoritur et postero die fidicula, quo Aegypto sagitta vesperi¹⁴⁷⁰ occidit. 235 item ad¹⁴⁷¹ VI idus Ian. eiusdem delphini vespertino occasu continui dies hiemant Italiae, et cum sol in aquarium sentiatur transire, quod fere XVI¹⁴⁷² kal. Feb. evenit. VIII kal. stella regia¹⁴⁷³ appellata Tuberoni in pectore leonis occidit matutina¹⁴⁷⁴ , et pridie nonas Feb. fidicula vespera¹⁴⁷⁵. 236 ¹⁴⁷⁶huius temporis novissimis diebus, ubicumque patietur caeli ratio, terram ad rosaria¹⁴⁷⁷ et vineae¹⁴⁷⁸ satum¹⁴⁷⁹ vertere bipalio oportet—iugero operae LXX¹⁴⁸⁰ sufficiunt —, fossas purgare aut novas facere, antelucanis ferramenta acuere, manubria aptare, dolia quassa sarcire, ovium tegimenta concinnare ¹⁴⁸¹ ipsarumque¹⁴⁸² lanas scabendo purgare¹⁴⁸³.

237 ¹⁴⁸⁴ 65 <1> A¹⁴⁸⁵ favonio in aequinoctium vernum Caesari significat, XIII kal. Mart. triduum¹⁴⁸⁶ varie, et VIII kal. hirundinis visu et postero die arcturi exortu vespertino, item III non. Mart.—Caesar cancri exortu id fieri observavit , maior pars auctorum vindemitoris¹⁴⁸⁷ emersu—VIII idus aquilonii¹⁴⁸⁸ piscis exortu et postero die Orionis. in Attica miluum apparere servatur. Caesar et idus Mart. ferales sibi¹⁴⁸⁹ notavit scorpionis occasu, xv kal. vero April. Italiae miluum ostendi¹⁴⁹⁰, XII kal. equum¹⁴⁹¹ occidere matutino.

238 <2> Hoc intervallum temporis vegetissimum agricolis maximeque operosum est, in quo praecipue falluntur. neque enim eo die vocantur ad munia, quo favonius flare debeat, sed quo coeperit. hoc acri¹⁴⁹² intentione servandum est; hoc illo mense signum d ies¹⁴⁹³ habet observatione minime fallaci aut dubia, si quis adtendat. 239 ¹⁴⁹⁴ unde autem¹⁴⁹⁵ spiret is ventus quaque parte veniat, diximus secundo¹⁴⁹⁶ volumine¹⁴⁹⁷ et dicemus mox paulo operosius. interim ab eo die, quisquis ille fuerit, quo flare coeperit—non utique VI¹⁴⁹⁸ id. Feb., sed sive ante, quando¹⁴⁹⁹ praevernat¹⁵⁰⁰, sive postea, quando¹⁵⁰¹ hiemat post diem hunc¹⁵⁰² —, innumera rusticos cura distringat et prima quaeque peragantur, quae differri nequeunt¹⁵⁰³. 240 ¹⁵⁰⁴ trimestria serantur, vites putentur qua diximus ratione, oleae curentur, poma serantur inseranturque,¹⁵⁰⁵ vineae pastinentur, semina ria¹⁵⁰⁶ digerantur, instaurentur alia, harundines, salices, genistae serantur caedanturque , serantur vero¹⁵⁰⁷ ulmi, populi, platani¹⁵⁰⁸, uti dictum est.¹⁵⁰⁹ 241 tum et segetes convenit purgare, sarire hibernas fruges maximeque far. lex certa in eo, cum quattuor fibrarum esse coeperit, faba vero non antequam¹⁵¹⁰ trium foliorum, tune quoque levi sarculo purgare verius quam fodere, florentem utique xv primis diebus non attingere. hordeum nisi sicco¹⁵¹¹ ne sarito¹⁵¹². putationem aequinoctio peractam habeto. vineae iugerum quaternae operae putant, alligant ¹⁵¹³ in arbusto singulae operae arbores xv. 242 ¹⁵¹⁴ eodem hoc tempore hortorum rosariorumque cura est, quae separatim¹⁵¹⁵ proximis voluminibus dicetur, eodem et topiarii¹⁵¹⁶.¹⁵¹⁷ tum optime scrobes fiunt. terra in futurum proscinditur Vergilio maxime auctore, ut glaebas sol coquat¹⁵¹⁸. utilior sententia, quae non nisi temperatum solum medio vere arari iubet, quoniam in pingui statim sulcos¹⁵¹⁹ occup ent¹⁵²⁰ herbae, gracili insecuti aestus exsiccent omnemque¹⁵²¹ sucum venturis seminibus auferant¹⁵²². talia autumno¹⁵²³ melius arari certum est.

243 ¹⁵²⁴ <3> Cato verna opera sic definit: scrobes fieri, seminaria.... propagari¹⁵²⁵, in locis crassis et umidis ¹⁵²⁶ ulmos, ficos, poma, oleas seri¹⁵²⁷, prata stercorari luna sitiente¹⁵²⁸; quae rigua¹⁵²⁹ non erunt, a flatu¹⁵³⁰ favoni defendi et¹⁵³¹ purgari, herbas malas radicitus erui¹⁵³², ficos interpu tari¹⁵³³, seminaria fieri et vetera sarciri¹⁵³⁴: haec antequam vinea m fo dere¹⁵³⁵ incipia s¹⁵³⁶. idemque¹⁵³⁷: piro florente arare incipit o¹⁵³⁸ macra harenosaque ¹⁵³⁹. postea uti quaeque¹⁵⁴⁰ gravissima et aquosissima ¹⁵⁴¹, ita postremo arato. 244 ¹⁵⁴² ergo haec aratio has habebit notas: lentisci primum fructum ostendentis ac piri florentis. erit et tertia in bulborum satu scillae, item in coronamentorum narcissi, namque et hac ter florent primoque flore primam arationem ostendunt, medio secundam, tertio novissimam, quando inter sese alia aliis¹⁵⁴³ notas praebent . 245 ac non in novissimis cavetur, ne fabis florentibus attingatur hedera¹⁵⁴⁴; id enim noxium et exitiale ei est tempus . quaedam vero et suas habent uotas, sicuti ficus. cum folia pauca in cacumine acetabuli modo germinent, tunc maxime serendas ficus.

246 ¹⁵⁴⁵ 66 <1> Aequinoctium vernum a. d. VII kal. April. peragi videtur. ab eo ad vergiliarum exortum matutinum Caesari significant kal. April. III non. April. in Attica vergiliae vesperi occultantur, eaedem postridie in Boeotia, Caesari autem et Chaldaeis nonis, Aegypto Orion et gladius eius incipiunt abscondi. 247 Caesari VI idus significatur ¹⁵⁴⁶¹⁵⁴⁷ imber librae occasu¹⁵⁴⁸. XIIII kal. Mai. Aegypto suculae occidunt vesperi, sidus vehemens et terra marique turbidum . XVI Atticae, xv Caesari continuo quatriduo¹⁵⁴⁹ significat , Assyriae autem XII kal. hoc est vulgo appellatum sidus Parilicium¹⁵⁵⁰, quoniam XI kal. Mai. urbis Romae natalis , quo fere serenitas redditur, claritatem observationi¹⁵⁵¹ dedit, nimborum¹⁵⁵² argumento hyadas appellantibus Graecis [eas¹⁵⁵³ stellas] quod¹⁵⁵⁴ nostri a similitudine cognominis Graeci, propter sues inpositum arbitrantes, inperitia appellavere suculas. 248 Caesari et VIII kal. notatur dies. VII kal. Aegypto haedi exoriuntur, VI Boeotiae et Atticae canis vesperi occultatur, fidicula mane oritur. v kal. Assyriae Orion totus absconditur, IIII autem canis. VI non. Mai. Caesari suculae matutino exoriuntur et VII id. capella pluvialis , Aegypto autem eodemr die canis vesperi¹⁵⁵⁵ occultatur. sic fere in VI id. Mai., qui est vergiliarum exortus, decurrunt sidera.

249 ¹⁵⁵⁶ <2> In hoc temporis intervallo xv diebus primis agricolae rapienda¹⁵⁵⁷ sunt quibus peragendis ante aequinoctium non suffecerit, dum¹⁵⁵⁸ sciat inde natam exprobrationem foedam putantium¹⁵⁵⁹ vites per imitationem cantus alitis temporariae , quam cuculum vocant. dedecus enim¹⁵⁶⁰ habetur obprobriumque meritum, falcem ab illa volucre in vite deprehendi, et ob¹⁵⁶¹ id petulantiae sales, etiam cum primo vere¹⁵⁶², laudantur¹⁵⁶³, auspicio tamen detestabiles videntur¹⁵⁶⁴. adeo minima quaeque¹⁵⁶⁵ in agro naturalibus trahuntur argumentis .

250 Extremo autem hoc tempore panici miliique satio est. iustum¹⁵⁶⁶ haec¹⁵⁶⁷ seri maturato hordeo. atque etiam in eodem¹⁵⁶⁸ arvo signum illius maturitati¹⁵⁶⁹ et horum sationi¹⁵⁷⁰ commune lucentes vespere per arva cicindelae—ita appellant rustici stellantes volatus, Graeci vero lampyridas— incredibili benignitate naturae. 251

67 <1> iam vergilias in caelo notabiles caterva fecerat, non tamen his¹⁵⁷¹ contenta terrestres fecit alias veluti vociferans: ecur caelum intuearis¹⁵⁷², agricola ? cur sidera quaeras, rustice? iam te breviore somno fessum premunt noctes. ecce tibi inter herbas tuas spargo peculiares stellas easque vespera et ab opere disiungenti¹⁵⁷³ ostendo ac, ne possis praeterire, miraculo sollicito¹⁵⁷⁴. 252 videsne ut fulgor igni similis alarum conpressu obtegatur¹⁵⁷⁵, secumque lucem habeat et nocte¹⁵⁷⁶? dedi¹⁵⁷⁷ tibi herbas horarum indices et, ut ne sole¹⁵⁷⁸ quidem oculos tuos a¹⁵⁷⁹ terra avoces¹⁵⁸⁰ , heliotropium ac lupinum circumaguntur cum illo. cur etiamnum altius spectes¹⁵⁸¹ ipsumque caelum scrutere¹⁵⁸²? 253 ¹⁵⁸³ habes ante pedes tuos ecce vergilias.' incertis¹⁵⁸⁴ hae¹⁵⁸⁵ diebus proveniunt durantque, sed esse¹⁵⁸⁶ sideris huiusce¹⁵⁸⁷ partum eas certum est. proinde quisquis aestivos fructus ante illas severit, ipse frustrabitur sese. hoc intervallo et apicula procedens fabam florere indicat, fabaque florescens eam evocat. dabitur et aliud finiti frigoris indicium: cum germinare videris morum, iniuriam postea frigoris timere nolito.

254 ¹⁵⁸⁸ <2> Ergo opera: taleas olivarum ponere ipsasque oleas interradere, rigare¹⁵⁸⁹ prata aequinoctii diebus primis, cum herba creverit in festucam, arcere aquas¹⁵⁹⁰, vineam pampinare ¹⁵⁹¹—et huic lex sua: cum pampini nil digitos longitudine expleverint; pampinat una opera iugerum —, segetes iterare. s aritur¹⁵⁹² diebus xx. ab aequinoctio sartura nocere et vineae et segeti existimatur. et oves lavandi hoc idem tempus est.

255 ¹⁵⁹³ <3> A vergiliarum exortu significant Caesari postridie arcturi occasus matutinus¹⁵⁹⁴, III id. Mai. fidiculae exortus , XII kal. Iun. capella vesperi occidens et in Attica canis. XI kal. Caesari Orionis gladius occidere incipit, III I¹⁵⁹⁵ non. Iun. Caesari et Assyriae aquila vesperi oritur, VII id. arcturus matutino occidit Italiae, IIII¹⁵⁹⁶ delphinus vesperi exoritur. 256 XVII kal. lul¹⁵⁹⁷. gladius Orionis exoritur, quod in Aegypto post quatriduum. XI kal. eiusdem Orionis gladius Caesari occidere incipit. VIII kal. vero Iul¹⁵⁹⁸. longissimus dies totius anni et nox brevissima solstitium conficiunt.

257 ¹⁵⁹⁹ <4> In hoc temporis intervallo vineae pampinantur, curatur ut vinea vetus semel fossa sit, bis novella, oves tondentur, lupinum slercorandi causa vertitur, terra proscinditur , vicia in pabulum secatur, faba metitur, dein cuditur¹⁶⁰⁰.

258 ¹⁶⁰¹Prata circa kal. Iun. caeduntur, quorum facillima agricolis cura ac minimi inpendii haec de se postulat dici. relinqui debent in laeto solo vel umido vel riguo, eaque aqua pluvia rigari aut¹⁶⁰² publica. utilissimum, si malae¹⁶⁰³ herbae , arare, dein cratire¹⁶⁰⁴, sarire¹⁶⁰⁵, florem ex fenilibus atque e praesepibus feno¹⁶⁰⁶ d elapsum¹⁶⁰⁷ spargere, priusquam cratiantur ¹⁶⁰⁸, nec primo anno rigari, nec pasci ante secunda¹⁶⁰⁹ fenisecia ¹⁶¹⁰, ne herbae vellantur obtrituque hebetentur¹⁶¹¹. 259 ¹⁶¹² senescunt prata restituique debent faba in iis sata vel rapis vel milio, mox insequente anno frumento, rursusque in arata¹⁶¹³ tertio relinqui, praeterea quotiens secta sint sicilir i¹⁶¹⁴, hoc est quae fenis eces¹⁶¹⁵ praeterierunt secari. est enim in primis inutile enasci herbas sementaturas. herba optima in prato trifoli¹⁶¹⁶, proxima graminis, pessima nummuli siliquam¹⁶¹⁷ etiam diram¹⁶¹⁸ ferentis¹⁶¹⁹. invisa et equis aeti¹⁶²⁰ est, a similitudine equinae saetae. 260 ¹⁶²¹ secandi¹⁶²² tempus, cum spica deflorescere coepit atque roborari. secandum, antequam inarescat. Cato: fenum, inquit, ne sero seces: prius quam se- ¹⁶²³men¹⁶²⁴ maturum sit. quidam pridie rigant. ubi non¹⁶²⁵ sunt rigua, noctibus roscidis secari melius. quaedam partes Italiae post messem secant. 261 <5> Fuit hoc quoque maioris inpendii apud priores, Creticis tantum transmarinisque cotibus¹⁶²⁶ notis nec nisi oleo aciem falcis¹⁶²⁷ excitantibus; igitur cornu propter oleum ad crus ligato fenisex incedebat. Italia aquarias cotes dedit limae vice¹⁶²⁸ imperantes ferro, set aquaria e¹⁶²⁹ protinus virent¹⁶³⁰. falcium ipsarum duo genera: Italicum brevius ac vel inter vepres quoque tractabile, Galliarum¹⁶³¹ latifundia¹⁶³² maioribus¹⁶³³.... conpendia¹⁶³⁴, quippe medias caedunt herbas brevioresque praetereunt. Italus¹⁶³⁵ fenisex ¹⁶³⁶ dextra una manu secat¹⁶³⁷. 262 ¹⁶³⁸ iustum est una opera in die iugerum desecari, alligarique manipulos Mcc quaterna pondo. sectum verti ad solem nec nisi siccum construi oportet. ni fuerit observatum hoc diligenter, exhalare¹⁶³⁹ matutino nebulam quandam metas, mox sole accendi et conflagrare certum est. 263 ¹⁶⁴⁰ rursus rigari desecta¹⁶⁴¹ oportet, ut secetur autumnale fenum¹⁶⁴², quod vocant cordum. Interamnae in Umbria quater anno secantur, etiam non rigua; rigua vero ter¹⁶⁴³ plerisque in locis, et postea in ipso pabulo non minus emolumenti est quam e feno¹⁶⁴⁴. armentorum¹⁶⁴⁵ id eo¹⁶⁴⁶ cura iumentorumque progeneratio suum cuique consilium dabit, opimo¹⁶⁴⁷ maxime quadrigarum quaestu¹⁶⁴⁸.

264 68 <1> Solstitium peragi in octava parte cancri et VIII kal. Iul. diximus. magnus hic anni cardo, magna¹⁶⁴⁹ res mundi. in hoc¹⁶⁵⁰ usque a bruma crescunt¹⁶⁵¹ dies [creverunt ¹⁶⁵²¹⁶⁵³ sex mensibus¹⁶⁵⁴], sol¹⁶⁵⁵ ipse ad aquilonem scandens ac per¹⁶⁵⁶ ardua enisus¹⁶⁵⁷ ab ea meta incipit flecti ac degredi ad austrum, aucturus noctes aliis sex mensibus ablaturusque diei mensuram. 265 ¹⁶⁵⁸ ex hoc deinde rapiendi convehendique fructus alios atque alios tempus, et praeparandi se contra saevam feramque hiemem, decebatque¹⁶⁵⁹ hoc discrimen indubitatis¹⁶⁶⁰ notis signasse naturam. quam ob rem eas manibus ipsis agricolarum ingessit¹⁶⁶¹ vertique iussit ipsa die¹⁶⁶² folia et esse confecti sideris signum, nec silvestrium arborum remotarumque, ut in saltus devios montesque eundum¹⁶⁶³ esset¹⁶⁶⁴ quaerentibus signa, non rursus urbanarum quaeque¹⁶⁶⁵ topiario tantum coluntur, quamquam his et in¹⁶⁶⁶ villa¹⁶⁶⁷ visendis¹⁶⁶⁸. 266 vertit oleae ante pedes satae, vertit tiliae ad mille usus petendae, vertit populi albae etiam vitibus¹⁶⁶⁹ nuptae. adhuc parum est. ' ulmum¹⁶⁷⁰, inquit¹⁶⁷¹, vite dotatam habes: et huius vertam. pabulo folia eius stringis aut¹⁶⁷² deputas : aspice et tenes sidus. alia parte caelum respiciunt quam qua¹⁶⁷³ spectavere pridie. 267 salice omnia alligas, humil lima¹⁶⁷⁴ arborum, ipse toto capite altior: et huius circumagam. quid¹⁶⁷⁵ te rusticum quereris¹⁶⁷⁶? non stat per me, quo minus caelum intellegas et caelestia scias. dabo et auribus signum: palumbium¹⁶⁷⁷ utique exaudi¹⁶⁷⁸ gemitus. transisse solstitium caveto¹⁶⁷⁹ putes, nisi cum incubantem videris palumbem¹⁶⁸⁰.'

268 ¹⁶⁸¹ <2> Ab solstitio ad fidiculae occasum VI kal. Iul. Caesari Orion exoritur, zona autem eius IIII non. Assyriae¹⁶⁸², Aegypto vero procyon matutino aestuosus, quod sidus apud Romanos non habet nomen, nisi caniculam hanc volumus intellegi , hoc est minorem canem¹⁶⁸³ , ut in astris pingitur, ad aestum¹⁶⁸⁴ magno opere pertinens, sicut paulo mox docebimus.¹⁶⁸⁵ IIII non. 269 Chaldaeis corona occidit matutino, Atticae Orion totus eo die exoritur. prid. id. Iul. Aegyptiis¹⁶⁸⁶ Orion desinit exoriri, XVI kal. Aug. Assyriae¹⁶⁸⁷ procyon exoritur, dein post triduum¹⁶⁸⁸ fere ubique confessum inter omnes sidus ingens¹⁶⁸⁹, quod canis ortum vocamus, sole partem primam leonis ingresso. 270 hoc fit post¹⁶⁹⁰ solstitium XXIII die¹⁶⁹¹. sentiunt id maria et terrae, multae vero et ferae, ut suis locis diximus.¹⁶⁹² neque est minor ei veneratio quam discriptis¹⁶⁹³ in deos stellis, accenditque solem et magnam aestus obtinet causam. XIII¹⁶⁹⁴ kal. Aegypto aquila occidit matutino etesiarumque prodromi flatus incipiunt, quod Caesar x kal. sentire Italiam existimavit. 271 aquila Atticae matutino occidit, III¹⁶⁹⁵ kal. regia in pectore leonis stella matutino Caesari emergit¹⁶⁹⁶. VIII id. Aug. arcturus medius occidit, III id. fidicula occasu suo autumnum inchoat¹⁶⁹⁷, ut is adnotavit¹⁶⁹⁸, sed¹⁶⁹⁹ vera ratio id fieri invenit VI id. easdem.

272 <3> In hoc temporis intervallo res summa vitium agitur decretorio uvis sidere illo, quod caniculam appellavimus , unde carbunculare dicuntur ut quodam uredinis¹⁷⁰⁰ carbone exustae. non conparantur huic malo grandines, procellae quaeque umquam¹⁷⁰¹ annonae intulere caritatem¹⁷⁰². agrorum quippe mala sunt illa, carbunculus autem regionum late patentium, non difficili remedio, nisi calumniari naturam rerum homines quam sibi prodesse mallent. ferunt Democritum, 273 ¹⁷⁰³ qui primus intellexit ostenditque caeli cum terris societatem, spernentibus hanc curam eius opulentissimis civium¹⁷⁰⁴, praevisa¹⁷⁰⁵ olei caritate¹⁷⁰⁶ futura ex¹⁷⁰⁷ vergiliarum ortu qua diximus ratione ostendemusque iam planius,¹⁷⁰⁸ magna tum vilitate propter spem olivae coemisse in toto tractu omne oleum, mirantibus qui¹⁷⁰⁹ paupertatem quietemque doctrinarum ei sciebant¹⁷¹⁰ in primis cordi esse, 274 atque ut apparuit causa et ingens divitiarum cursus¹⁷¹¹, restituisse mercedem¹⁷¹² anxiae et avid ae¹⁷¹³ dominorum poenitentiae, contentum ¹⁷¹⁴ probavisse¹⁷¹⁵ opes sibi in facili, cum vellet, fore. hoc postea Sextius¹⁷¹⁶ e Romanis sapientiae adsectatoribus Athenis fecit eadem ratione. tanta litterarum occasio est. quas equidem miscebo agrestibus negotiis¹⁷¹⁷ quam potero dilucide atque perspicue.

275 ¹⁷¹⁸Plerique dixere rorem inustum sole acri¹⁷¹⁹ frugibus robiginis causam esse et carbunculi vitibus, quod ex parte falsum arbitror omnemque uredinem frigore tantum constare sole innoxio. id manifestum fiet adtendentibus. nam primum omnium non hoc evenire¹⁷²⁰ nisi noctibus et ante solis ardorem deprehenditur totumque lunari ratione constat , quoniam talis iniuria non fit¹⁷²¹ nisi interlunio plenave luna, hoc est praevalente¹⁷²². utroque enim habitu plena est, ut saepius diximus, sed interlunio omne lumen, quod a ¹⁷²³ sole accepit, caelo regerens¹⁷²⁴. differentia¹⁷²⁵ utriusque habitus magna, sed¹⁷²⁶ manifesta. 276 namque interlunio aestate calidissima est, hieme gelida. e¹⁷²⁷ diverso in plenilunio aestate frigidas facit noctes, hieme tepidas. causa evidens, sed alia quam¹⁷²⁸ redditur a Fabiano¹⁷²⁹ Graecisque auctoribus. 277 aestate enim interlunio necesse est cum sole proximo nobis circulo currat, igne¹⁷³⁰ eius comminus recepto candens¹⁷³¹, eadem interlunio absit¹⁷³² hieme, quoniam abscedit¹⁷³³ et sol¹⁷³⁴; item in plenilunio aestivo procul abeat adversa soli, hieme autem ad nos per aestivum circulum accedat. ergo per se roscida, quotiens alget, infinitum quantum illo tempore cadentes pruinas congelat.

278 ¹⁷³⁵ 69 <1> Ante omnia autem duo genera esse caelestis iniuriae meminisse debemus: unum quod tempestates vocamus , in quibus grandines, procellae ceteraque similia intelleguntur, quae cum acciderint, vis maior appellatur.¹⁷³⁶ haec ab horridis sideribus exeunt, ut saepius diximus, veluti arcturo, Orione, haedis. 279 ¹⁷³⁷ alia sunt illa, quae silente caelo serenisque noctibus fiunt, nullo sentiente nisi cum facta sunt. publica haec et¹⁷³⁸ magnae differentiae¹⁷³⁹ a¹⁷⁴⁰ prioribus , aliis robiginem, aliis uredinem, aliis carbunculum¹⁷⁴¹ appellantibus, omnibus vero sterilitatem. de his nunc dicemus a nullo ante nos prodita¹⁷⁴², priusque causas reddemus.

280 ¹⁷⁴³ <2> Duae sunt praeter lunarem paucisque caeli locis constant. namque vergiliae privatim¹⁷⁴⁴ attinent¹⁷⁴⁵ ad fructus, ut quarum exortu aestas¹⁷⁴⁶ incipiat, occasu hiems, semestri¹⁷⁴⁷ spatio intra se messes vindemiasque et omnium maturitatem¹⁷⁴⁸ conplexa e¹⁷⁴⁹. est praeterea in caelo qui vocatur lacteus¹⁷⁵⁰ circulus, 281 etiam visu facilis [huius defluvio velut ex ubere aliquo sata cuncta lactescunt] duorum siderum observatione¹⁷⁵¹, aquilae in septentrionali parte et in austrina caniculae, cuius mentionem suo loco fecimus. ipse circulus¹⁷⁵² fertur per sagittarium atque geminos, solis centro bis¹⁷⁵³ aequinoctialem circulum secans, commissuras eorum optinente hinc aquila illinc canicula. 282 ideo effectus utriusque ad omnes frugiferas pertinent terras, quoniam in his tantum locis solis terraeque centra¹⁷⁵⁴ congruunt. igitur horum siderum diebus si purus atque mitis aër genitalem ilium lacteumque sucum transmisit in terras, laeta adulescunt sata; si luna¹⁷⁵⁵ qua dictum est ratione roscidum frigus¹⁷⁵⁶ aspersit, admixta amaritudo ut in lacte puerperium necat. 283 ¹⁷⁵⁷modus in terris huius iniuriae, quem¹⁷⁵⁸ fecit in quacumque convexitate comitatus utriusque causae, et ideo non pariter in toto orbe sentitur, ut nec dies. aquilam diximus in Italia exoriri a. d. XIII kal. Ian., nec patitur ratio naturae quicquam in satis ante eum diem spei esse certae. si vero interlunium incidat, omnes hibernos fructus et praecoces laedi necesse est.

284 ¹⁷⁵⁹ <3> Rudis fuit priscorum vita atque sine litteris. non minus tamen ingeniosam¹⁷⁶⁰ fuisse in illis observationem apparebit quam nunc esse rationem. tria namque tempora fructibus¹⁷⁶¹ metuebant, propter quod¹⁷⁶² instituerunt ferias diesque festos, Robigalia, Floralia, Vinalia. 285 Robigalia Numa constituit anno regni sui XI, quae nunc aguntur a. d. VII kal. Mai., quoniam tune fere segetes robigo occupat. hoc tempus Varro determinavit¹⁷⁶³ sole tauri partem x obtinente , sicut tune ferebat ratio. sed vera causa est, quod post dies undeviginti¹⁷⁶⁴ ab aequinoctio verno per id quadriduum ¹⁷⁶⁵ varia gentium observatione in IIII kal. Mai. canis occidit, sidus et per se vehemens et cui praeoccidere caniculam necesse sit. 286 itaque iidem Floralia IIII kal. easdem instituerunt urbis anno DXVI ex oraculis Sibyllae, ut¹⁷⁶⁶ omnia bene deflorescerent. hunc diem Varro determinat sole tauri partem XIIII obtinente. ergo si in hoc quadriduum inciderit plenilunium, fruges et omnia, quae florebunt, laedi necesse¹⁷⁶⁷ erit. 287 Vinalia priora, quae ante hos dies sunt VIIII kal. Mai¹⁷⁶⁸. degustandis vinis instituta, nihil ad fructus attinent, nec quae adhuc diximus ad vites oleasque, quoniam earum conceptus exortu¹⁷⁶⁹ vergiliarum incipit a. d. I id. Mai., ut docuimus. aliud hoc quadriduum¹⁷⁷⁰ est, quo¹⁷⁷¹ neque rore¹⁷⁷² sordidas¹⁷⁷³ velim¹⁷⁷⁴—exurit¹⁷⁷⁵ enim frigidum sidus¹⁷⁷⁶ arcturi postridie occidens —, et multo minus plenilunium incidere¹⁷⁷⁷. 288 <4> IIII non. Iun. iterum aquila exoritur vesperi, decretorio die florentibus oleis vitibusque, si plenilunium in eum incidat. equidem et solstitium VIII kal. Iul. in¹⁷⁷⁸ simili causa duxerim et canis ortum post dies a solstitio XXIII, sed interlunio accidente¹⁷⁷⁹, quoniam vapore constat culpa acinique praecocuntur in callum. rursus plenilunium nocet a. d. IIII non. Iul., cum Aegypto canicula exoritur, vel certe XVI kal. Aug., cum Italiae, item XII kal. Aug., cum aquila occidit, usque in X kal. 289 easdem¹⁷⁸⁰. extra has causas sunt Vinalia altera, quae aguntur a. d. XIII kal. Sept. Varro ea¹⁷⁸¹ fidicula incipiente occidere mane determinat, quod vult initium autumni esse et hune diem festum tempestatibus l eniendis¹⁷⁸² institutum. nunc fidiculam occidere¹⁷⁸³ a. d. vi id. Aug. servatur.

290 <5> Intra haec constat caelestis sterilitas,neque negaverim posse ea¹⁷⁸⁴ permutari¹⁷⁸⁵ algentium¹⁷⁸⁶ locorum et¹⁷⁸⁷ aestuantium ¹⁷⁸⁸ natura¹⁷⁸⁹. set a nobis rationem demonstratam esse satis est; reliqua observatione cuiusque constabunt. alterutrum quidem fore in causa, hoc¹⁷⁹⁰ est plenilunium aut interlunium, non erit dubium. 291 et in hoc mira ri¹⁷⁹¹ benignitatem¹⁷⁹² naturae succurrit: iam primum hanc iniuriam omnibus annis accidere non posse propter statos¹⁷⁹³ siderum cursus, nec nisi paucis noctibus anni, idque quando sit futurum facile nosci ac, ne per omnes menses timeretur¹⁷⁹⁴, earum¹⁷⁹⁵ quoque¹⁷⁹⁶ lege divisum¹⁷⁹⁷: aestate interlunia praeterquam biduo secura esse, hieme plenilunia, nec nisi aestivis brevissimisque noctibus metui, diebus non idem¹⁷⁹⁸ valere; 292 ¹⁷⁹⁹ praeterea tam facile intellegi , ut formica, minimum animal, interlunio quiescat, plenilunio operetur¹⁸⁰⁰ etiam noctibus; avem parram¹⁸⁰¹ oriente sirio ipso die non apparere et donec¹⁸⁰² occidat, e diverso chlorionem¹⁸⁰³ prodire¹⁸⁰⁴ ipso die solstitii; neutrum vero lunae statum noxium esse, ne¹⁸⁰⁵ noctibus quidem nisi serenis et omni aura¹⁸⁰⁶ quiescente, quoniam neque in nube neque in flatu cadunt rores, sic quoque non sine remedio. 293 ¹⁸⁰⁷ 70 sarmenta aut¹⁸⁰⁸ palearum acervos et evulsas herbas fruticesque per vineas camposque, cum timebis, incendito: fumus medebitur¹⁸⁰⁹¹⁸¹⁰ hic; e paleis et contra nebulas auxiliatur, ubi nebulae nocent. quidam tres cancros vivos cremari iubent in arbustis, ut carbunculus¹⁸¹¹ n e¹⁸¹² noceat¹⁸¹³; 294 alii siluri carnem leniter¹⁸¹⁴ uri a vento, ut per totam vineam fumus dispergatur . Varro auctor est, si¹⁸¹⁵ fidiculae occasu, quod est initium autumin, uva picta consecretur inter vites, minus nocere tempestates. Archibius ad Antiochum Syriae regem scripsit, si fictili novo obruatur¹⁸¹⁶ rubeta rana in media segete, non esse noxias tempestates.

295 ¹⁸¹⁷ 71 Opera rustica huius intervalli:terram¹⁸¹⁸ iterare¹⁸¹⁹, arbores circumfodere¹⁸²⁰ aut, ubi¹⁸²¹ aestuosa regio poscat, adcumulare —germinantia nisi in solo luxurioso fodienda non sunt—, seminaria purgar e¹⁸²² sarculo, messem hordeaciam facere, aream messi¹⁸²³ praeparare, Catonis sententia amurca temperatam, creta¹⁸²⁴ Vergili operosius. maiore ex parte aequant tantum et fimo bubulo dilutiore inlinuunt. id satis ad pulveris remedium videtur.

296 ¹⁸²⁵ 72 Messis ipsius ratio varia.Galliarum¹⁸²⁶ latifundis valli praegrandes, dentibus in margine in se rtis¹⁸²⁷, duabus rotis per segetem inpelluntur, iumento in contrarium iuncto; ita dereptae¹⁸²⁸ in vallum cadunt spicae. stipulae alibi media e¹⁸²⁹ falce praeciduntur, atque inter duas mergites¹⁸³⁰ spica destringitur ¹⁸³¹. alibi ab radice c aeduntur¹⁸³², alibi cum radice velluntur¹⁸³³, quique id faciunt, proscindi ab se obiter agrum interpretantur, cum extrahant sucum. 297 differentia haec: ubi stipula domos contegunt, quam longissimam servant; ubi feni inopia¹⁸³⁴, e stramento paleam quaerunt. panici culmo non tegunt, milii culmum fere inurunt, hordei stipulam bubus gratissimam servant. panicum et milium singillatimi pectine manuali legunt Galliae.

298 ¹⁸³⁵Messis¹⁸³⁶ ipsa alibi tribulis in area¹⁸³⁷,alibi equarum gressibus ¹⁸³⁸ exteritur, alibi perticis flagellatur. triticum quo serius metitur, copiosius invenitur; quo celerius vero, hoc¹⁸³⁹ speciosius ac robustius. lex aptissima¹⁸⁴⁰: antequam granum indurescat et cum iam traxerit colorem; oracullum vero: biduo celerius messem facere potius quam biduo¹⁸⁴¹ serius¹⁸⁴². siliginis et tritici eadem¹⁸⁴³ ratio in area horreoque. far, quia difficulter excutitur, convenit cum palea sua condi, et stipula tantum et aristis liberatur. palea plures gentium pro feno utuntur. 299 ¹⁸⁴⁴ melior ea¹⁸⁴⁵, quo tenuior minutiorque et pulveri propior; ideo optima¹⁸⁴⁶ e milio, proxima ex hordeo, pessima ex tritico, praeterquam iumentis opere laborantibus. culmum saxosis locis, cum inaruit, baculo frangunt substrat uri¹⁸⁴⁷ animalibus¹⁸⁴⁸. si palea defecit¹⁸⁴⁹, et culmus teritur. ratio haec: 300 ¹⁸⁵⁰ maturius desectus, muria dura sparsus¹⁸⁵¹ , dein siccatus¹⁸⁵² in manipulos convolvitur atque ita pro feno bubus datur. sunt qui accendant in arvo et stipulas, magno Vergili praeconio. summa autem eius ratio, ut herbarum semen exurant. ritus diversos ¹⁸⁵³ magnitudo facit messium et caritas¹⁸⁵⁴ operarum¹⁸⁵⁵.

301 ¹⁸⁵⁶ 73 Conexa est ratio frumenti servandi.horrea operose¹⁸⁵⁷ tripedali¹⁸⁵⁸ crassitudine parietis¹⁸⁵⁹ laterici¹⁸⁶⁰ exaedificari¹⁸⁶¹ iubent aliqui, praeterea superne impleri nec adflatus admittere aut fenestras habere ullas; alii¹⁸⁶² ab exortu tantum aestivo aut septentrione, eaque sine calce construi, quoniam sit frumento inimicissima; nam quae de amurca praeciperentur¹⁸⁶³¹⁸⁶⁴ indicavimus. 302 ¹⁸⁶⁵ alibi contra suspendunt granaria lignea co- 302 lumnis et perflari undique malunt, atque etiam a¹⁸⁶⁶ fundo. alii omnino pendente¹⁸⁶⁷ tabulato extenuari granum arbitrantur et, si tegulis¹⁸⁶⁸ subiaceat, confervescere. multi ventilare¹⁸⁶⁹ quoque vetant; curculionem enim non descendere infra quattuor digitos, nec amplius periclitari. 303 ¹⁸⁷⁰ Columella et favonium ventum confecto¹⁸⁷¹ frumento praedicit¹⁸⁷², quod miror equidem, siccissimum alioqui. sunt qui rubeta rana¹⁸⁷³ in limine horrei pede e longioribus suspensa¹⁸⁷⁴ invehere iubeant. nobis referre plurimum tempestivitas condendi videbitur. nam si parum tostum atque robustum collectum sit aut calidum conditum, vitia¹⁸⁷⁵ innasci necesse est.

304 ¹⁸⁷⁶Diuturnitatis causae plures: aut in ipsius grani corio, cum est numerosius, ut¹⁸⁷⁷ milio, aut suci pinguedine, qui pro umore sufficiat¹⁸⁷⁸ tantum, ut sesimae, aut amaritudine, ut lupino et cicerculis¹⁸⁷⁹. in tritico maxime nascuntur animalia , quoniam spissitate sua concalescit et furfure crasso vestitur¹⁸⁸⁰. tenuior hordeo palea, exilis et legumini; ideo non generant. faba crassioribus tunicis operitur; ob hoc effervescit. 305 ¹⁸⁸¹ quidam ipsum triticum diuturnitatis gratia adspergunt amurca, mille modios quadrantali, alii Chalcidica aut Carica creta aut etiam absinthio. est et Olynthi ac Cerinthi¹⁸⁸² Euboeae terra, quae corrumpi non sinat. 306 nec fere condita in spica laeduntur, utilissime tamen¹⁸⁸³ servantur in scrobibus, quos siros vocant, ut in Cappadocia ac Threcia¹⁸⁸⁴ et Hispania, Africa¹⁸⁸⁵, e t ante omnia ut sicco solo fiant curatur¹⁸⁸⁶, mox ut palea¹⁸⁸⁷ substernantur; praeterea cum spica¹⁸⁸⁸ sua conduntur ita frumenta. si nullus spiritus penetret , certum est nihil maleficum nasci. 307 ¹⁸⁸⁹ Varro auctor est,sic conditum triticum durare annis L, milium vero C, fabam et legumina in oleariis cadis oblita cinere longo tempore servari. idem¹⁸⁹⁰ fabam¹⁸⁹¹ a Pyrr hi regis aetate ins quodam specu Ambraciae usque ad piraticum Pompei Magni bellum durasse annis circiter cCXX¹⁸⁹². 308 ¹⁸⁹³ ciceri tantum nullae bestiolae in horreis innascuntur. sunt qui urceis cinere¹⁸⁹⁴ substratis et inlitis¹⁸⁹⁵, acetum habentibus, leguminum acervos superingerant, ita non nasci maleficia¹⁸⁹⁶ credentes, alii¹⁸⁹⁷ qui in salsamentariis cadis gypso inlinant¹⁸⁹⁸, alii qui¹⁸⁹⁹ lentem aceto laserpiciato¹⁹⁰⁰ respergant siccatamque oleo unguant ¹⁹⁰¹. sed brevissima observatio, quod vitiis carere velis, interlunio legere. quare plurimum refert, condere quis malit an vendere. crescente enim luna frumenta grandescunt .

309 ¹⁹⁰² 74 Sequitur ex divisione temporum autumnus a fidiculae occasu ad aequinoctium ac deinde vergiliarum occasum initiumque hiemis. in¹⁹⁰³ his intervallis significant prid. id. Aug. Atticae equus¹⁹⁰⁴ oriens vespera¹⁹⁰⁵, Aegypto et Caesari delphinus occidens. XI kal. Sept. Caesari et Assyriae stella, quae vindemitor ¹⁹⁰⁶ appellatur, exoriri mane incipit vindemiae maturitatem promittens. eius argumentum erunt acini colore mutati. Assyriae v kal. et sagitta occidit et etesiae¹⁹⁰⁷ desinunt. 310 vindemitor¹⁹⁰⁸ Aegypto nonis exoritur , Atticae arcturus matutino, et sagitta occidit mane. v id. Sept. Caesari capella¹⁹⁰⁹ oritur vesperi, arcturus vero medius¹⁹¹⁰ prid. id. vehementissimo significatu terra marique per dies quinque. 311 ratio eius haec traditur: si delphino occidente imbres fuerint, non futuros¹⁹¹¹ per arcturum. signum orientis eius sideris servetur hirundinum abitus¹⁹¹²; namque deprehensae intereunt. XVI kal. Oct. Aegypto spica, quam tenet virgo, exoritur matutino etesiaeque desinunt. hoc idem Caesari XIIII kal., XII Assyriae significant, et¹⁹¹³ XI kal. Caesari commissura piscium occidens ipsumque aequinocti sidus VIII kal. Oct. 312 ¹⁹¹⁴ dein consentiunt, quod est rarum, Philippus, Callippus, Dositheus, Parmeniscus , Conon, Criton, Democritus, Eudoxus IV¹⁹¹⁵ kal. Oct. capellam matutino exoriri et III kal. haedos. VI non. Oct. Atticae corona exoritur mane, Asiae et Caesari V¹⁹¹⁶ heniochus¹⁹¹⁷ occidit matutino. IV¹⁹¹⁸ Caesari corona exoriri incipit, et postridie¹⁹¹⁹ occidunt haedi vespere. 313 VIII id. Oct. Caesari fulgens in corona stella exoritur, et VI¹⁹²⁰ id. vergiliae vesperi, idibus corona tota. XVI I¹⁹²¹ kal. Nov. suculae vesperi exoriuntur. prid. kal. Caesari arcturus occidit et suculae exoriuntur cum sole. IIII non. arcturus occidit vesperi. V id¹⁹²². Nov. gladius Orionis occidere incipit. dein III id. vergiliae occidunt.

314 ¹⁹²³ In his temporum intervallis opera rustica: rapa, napos¹⁹²⁴ serere quibus diximus diebus. vulgus agreste rapa post¹⁹²⁵ ciconiae discessum male seri putat, nos omnino post Vulcanalia, et praecocia cum panico, a fidiculae autem occasu viciam¹⁹²⁶, passiolos¹⁹²⁷, pabulum. hoc silente¹⁹²⁸ luna seri iubent. et frondis praeparandae tempus hoc est. unus frondator quattuor frondarias fiscinas complere in die iustum habet. si decrescente luna praeparetur, non putrescit . aridam colligi non oportet.

315 ¹⁹²⁹ Vindemiam antiqui numquam existimavere maturam ante aequinoctium; iam passim rapi cerno. quamobrem et huius tempora notis argumentisque signentur. leges ita se habent: uvam caldam¹⁹³⁰ ne¹⁹³¹ legito, hoc est nimia¹⁹³² siccitate ac nisi imber intervenerit. uvam¹⁹³³ rorulentam ne¹⁹³⁴ legito, hoc est si ros nocturnus fuerit nec prius quam sole discutiatur. 316 vindemiare incipito, cum ad palmitem pampinus procumbere coep erit¹⁹³⁵ aut cum exempto acino ex densitate intervallum non¹⁹³⁶ conpleri¹⁹³⁷ apparuerit ac¹⁹³⁸ iam non augeri acinos¹⁹³⁹. plurimum refert¹⁹⁴⁰, si contingat crescente luna vindemiare. 317 pressura¹⁹⁴¹ una culleos XX implere debet. hic est pes iustus. ad totidem culleos et lacus XX iugeribus unum sufficit torculum. premunt aliqui singulis, utilius binis, licet magna sit vastitas singulis. longitudo in his refert, non crassitudo. spa tiosa¹⁹⁴² melius premunt. antiqui funibus vittisque loreis ea detrahebant et vectibus. intra c annos inventa Graecanica, mali rugis per coclea m¹⁹⁴³ ambulantibus¹⁹⁴⁴ , ab¹⁹⁴⁵ aliis adfixa arboris¹⁹⁴⁶ stella, aliis¹⁹⁴⁷ areas¹⁹⁴⁸ lapidum adtollente secum arbore, quod maxime probatur. intra XXII hos annos inventum parvis prelis et minore torculario¹⁹⁴⁹ aedificio, breviore malo in media¹⁹⁵⁰ derecto¹⁹⁵¹, tympana inposita vinaceis superne toto pondere urguere et super prela construere congeriem. 318 hoc et poma colligendi tempus, observato¹⁹⁵² cum aliquod maturitate, non tempestate , deciderit; hoc et faeces exprimendi, hoc et defrutum coquendi silente luna noctu aut, si interdiu, plena, ceteris diebus aut ante exortum lunae aut post occasum, nec de novella vite aut palustri, nec nisi e matura¹⁹⁵³ uva. si¹⁹⁵⁴¹⁹⁵⁵ ligno contingatur vas, adustum et fumosum fieri putant. 319 ¹⁹⁵⁶iustum vindemiae tempus ab aequinoctio ad vergiliarum occasum dies XLIIII. ab eo die oraculum occurrit frigidum picari pro nihilo ducentium. sed iam et kal. Ian. defectu vasorum vindemiantes vidi piscinisque musta condi aut vina effundi priora, ut dubia reciperentur¹⁹⁵⁷. 320 hoc non tam saepe proventu nimio evenit quam segnitia¹⁹⁵⁸ aut avari tia¹⁹⁵⁹ insidiantium caritati¹⁹⁶⁰. civilis¹⁹⁶¹¹⁹⁶², aequi¹⁹⁶³ patrisfamilias modus est annona¹⁹⁶⁴ cuiusque anni uti. id peraeque etiam lucrosissimum . reliqua¹⁹⁶⁵ de vinis¹⁹⁶⁶ adfatim dicta sunt, item¹⁹⁶⁷ vindemia facta olivam esse rapiendam et quae ad oleum pertinent quaeque a vergiliarum occasu agi debent.

321 ¹⁹⁶⁸ 75 His quae sunt necessaria adicientur de luna ventisque et praesagiis, ut sit tota sideralis ratio perfecta. namque Vergilius etiam in numeros lunae digerenda quaedam putavit Democriti secutus ostentationem; nos legum utilitas, quae in toto opere, in hac quoque movet parte.

Omnia, quae caeduntur, carpuntur, tondentur¹⁹⁶⁹, innocentius decrescente luna quam crescente fiunt. 322 ¹⁹⁷⁰ stercus nisi decrescente luna ne tangito, maxime autem¹⁹⁷¹ intermenstrua dimidiaque stercorato, verres, iuvencos, arietes, haedos decrescente luna castrato. ova luna nova supponito. scrobes luna plena noctu facito¹⁹⁷². arborum radices luna plena operito. umidis locis interlunio serito et circa interlunium quadriduo¹⁹⁷³. ventilari quoque frumenta ac legumina et condi circa extremam lunam iubent, seminaria, cum luna supra terrain sit¹⁹⁷⁴, fieri¹⁹⁷⁵, calcari musta, cum luna sub terra, item materias¹⁹⁷⁶ caedi quaeque alia suis locis diximus. 323 neque est facilior observatio ac iam dicta nobis secundo volumine, sed quod intellegere vel rustici¹⁹⁷⁷ possint: quotiens ab occidente sole cernetur¹⁹⁷⁸ prioribusque horis noctis lucebit, crescens erit et oculis dimidiata iudicabitur ; cum vero occidente sole orietur ex adverso, ita ut¹⁹⁷⁹ pariter aspiciantur¹⁹⁸⁰, tum erit plenilunium. quotiens ab ortu solis orietur prioribusque noctis horis¹⁹⁸¹ detrahet lumen et in diurnas extendet¹⁹⁸², decrescens erit iterumque dimidia ; in coitu vero, quod interlunium vocant, cum apparere desierit. 324 supra terras autem erit, quamdiu et sol, interlunio et prima toto¹⁹⁸³ die, secunda horae¹⁹⁸⁴ noctis unius de x- tante¹⁹⁸⁵ si cilico¹⁹⁸⁶, ac deinde tertia et usque XV multiplicatis horarum isdem portionibus. XV tota supra terras noct e¹⁹⁸⁷ erit eademque¹⁹⁸⁸ sub terris toto¹⁹⁸⁹die. 325 XVI ad primae horae nocturnae dextantem¹⁹⁹⁰ si cilicum¹⁹⁹¹ sub terra aget easdemque portiones horarum per singulos dies adiciet usque ad interlunium , et quantum primis partibus noctis detraxerit, quod¹⁹⁹² sub terris ag et¹⁹⁹³, tantundem novissimis ex die adiciet¹⁹⁹⁴ supra terram. alternis autem mensibus XXX implebit numeros , alternis vero detrahet singulos. haec erit ratio lunaris; ventorum paulo scrupulosior.

326 76 Observato¹⁹⁹⁵ solis ortu quocumque die libeat stantibus hora diei sexta sic, ut ortum eum a sinistro umero habeant, contra mediam faciem meridies¹⁹⁹⁶ et a vertice septentrio erit. qui ita limes per agrum curret¹⁹⁹⁷, cardo appellabitur¹⁹⁹⁸. circumagi deinde melius est, ut umbram suam quisque cernat; 327 alioquin post hominem erit. ergo permutatis lateribus, ut ortus illius diei ab dextro umero fiat, occasus a sinistro, tune erit hora sexta, cum minima umbra contra medium fiet hominem. per huius mediam longitudinem duci sarculo sulcum vel cult ro¹⁹⁹⁹ liniam verbi gratia pedum XX conveniat²⁰⁰⁰ mediamque mensuram, hoc est in decimo pede²⁰⁰¹, circumscribi circulo parvo, qui vocetur umbilicus . 328 ²⁰⁰² quae pars fuerit a vertice umbrae, haec erit venti²⁰⁰³ septentrionis²⁰⁰⁴. illo tibi, putator, arborum plagae ne spectent , neve arbusta vineaeve²⁰⁰⁵ nisi in Africa, Cyrenis, Aegypto. illinc flante ne arato²⁰⁰⁶,quaeque alia praecipiemus²⁰⁰⁷.quae ²⁰⁰⁸ pars liniae fuerit a pedibus umbrae meridiem spectans, haec ventum austrum dabit, quem a Graecis notum diximus ²⁰⁰⁹ vocari. 329 ²⁰¹⁰ illinc flatu veniente materiam vinumque²⁰¹¹, agricola, ne tractes. umidus aut aestuosus²⁰¹² Italiae est²⁰¹³, Africae quidem incendia cum serenitate adfert²⁰¹⁴. in hunc Italiae palmites spectent²⁰¹⁵, sed non plagae arborum vitiumve. hic²⁰¹⁶ oleae timeatur vergiliarum quadriduo, hunc caveat insitor calamis gemmisque inoculator. 330 ²⁰¹⁷ de ipsa regionis eius hora praemonuisse conveniat²⁰¹⁸. frondem medio²⁰¹⁹ die, arborator, ne caedito. cum meridiem adesse senties²⁰²⁰ , pastor, [aestate]²⁰²¹ contrahente se umbra²⁰²², pecudes a²⁰²³ sole²⁰²⁴ in opaca cogito. cum aestate pasces, in occidentem spectent²⁰²⁵ ante meridiem, post meridiem in orientem²⁰²⁶; aliter noxium, sicut hieme et vere²⁰²⁷ in rorulentum²⁰²⁸ educere²⁰²⁹: [nec²⁰³⁰ contra septentrionem paveris²⁰³¹ supra dictum] clud untur²⁰³² ita lippiuntque²⁰³³ ab adflatu et alvo cita pereunt. qui feminas concipi voles, in hunc ventum spectantes iniri cogito.

331 77 Diximus ut in media linia designaretur ²⁰³⁴ umbilicus. per hunc medium transversa currat alia. haec erit ab exortu aequinoctiali ad occasum aequinoctialem, et limes, qui ita secabit agrum, decumanus vocabitur. ducantur deinde aliae duae liniae in decussis²⁰³⁵ obliquae, ita ut ab²⁰³⁶ septentrionis dextra²⁰³⁷ laevaque ad austri dextram ac laevam descendant²⁰³⁸. 332 omnes²⁰³⁹ per eundem currant umbilicum , omnes inter se pares sint, omnium intervalla paria. quae ratio semel in quoque agro ineunda erit vel, si saepius libeat uti, e²⁰⁴⁰ ligno facienda, regulis paribus in tympanum exiguum, sed circinatum adactis. ratione, qua doceo occurrendum ingeniis quoque²⁰⁴¹ inperitorum es se²⁰⁴², 333? ²⁰⁴³ meridiem excuti²⁰⁴⁴ placet, quoniam semper idem est, sol autem cotidie ex alio caeli momento²⁰⁴⁵ quam pridie oritur, ne quis forte ad exortum capiendam²⁰⁴⁶ putet liniam.

Ita caeli exacta parte quod fuerit lin iae²⁰⁴⁷ caput septentrioni ²⁰⁴⁸ proximum a parte exortiva, solstitialem habebit exortum , hoc est longissimi diei, ventumque aquilonem, borean Graecis dictum. 334 ²⁰⁴⁹ in hunc ponito arbores vitesque. sed hoc flante ne arato, frugem ne serito, semen ne iacito. praestringit anim am²⁰⁵⁰ atque praegelat²⁰⁵¹ hic radicibus²⁰⁵² arborum , quas positurus adferes. praed octus²⁰⁵³ esto: alia robustis prosunt, alia infantibus. 335 ²⁰⁵⁴—(Nec sum oblitus in hac parte ventum Graecis poni, quem ca ecian²⁰⁵⁵ vocant. sed idem Aristoteles, vir inmensae subtilitatis, qu i id²⁰⁵⁶ ipsum fecit , rationem convexitatis mundi reddit²⁰⁵⁷ , qua contrarius aquilo Africo flat).—nec tamen eum toto anno in praedictis timeto²⁰⁵⁸ agricola. mollitur sidere²⁰⁵⁹ aestate media mutatque ²⁰⁶⁰ nomen—etesias vocatur—; ergo cum frigidum senties, caveto, ad qu aecumque²⁰⁶¹ aquilo praedic etur²⁰⁶²: tanto perniciosior septentrio ne²⁰⁶³ est. 336 ²⁰⁶⁴ in hunc Asiae, Graeciae,Hispaniae, maritimae Italiae, Campaniae, Apuliae²⁰⁶⁵ arbusta vineaeque spectent. qui mares concipi voles, in hunc pascito, ut sic ineuntem ineat. ex adverso aquilonis ab occasu brumali Africus flabit²⁰⁶⁶, quem Graeci liba vocant. in hunc ad coitum²⁰⁶⁷ cum se pecus circumegerit, feminas conceptas esse scito.

337 ²⁰⁶⁸ <2> Tertia a septentrione linia, quam per latitudinem umbrae duximus²⁰⁶⁹ et²⁰⁷⁰ decumanam vocavimus, exortum habebit aequinoctialem ventumque subsolanum, Graecis aphelioten ²⁰⁷¹ dictum. in hunc salubribus locis villae vineaeque spectent²⁰⁷². ipse leniter pluvius tamen est, siccior favonius, ex adverso eius ab aequinoctiali occasu, zephyrus Graecis nominatus. in hunc spectare oliveta Cato iussit. hic ver inchoat aperitque terras tenui frigore saluber, hic vites putandi frugesque curandi, arbores serendi, poma inserendi , oleas tractandi ius dabit adflatuque nutricium exercebit . 338 ²⁰⁷³ quarta a septentrione linia, eadem austro ab exortiva parte proxima, brumalem habebit exortum ventumque volturnum, e urum²⁰⁷⁴ Graecis dictum, sicciorem et ipsum tepidioremque²⁰⁷⁵. in hunc apiaria²⁰⁷⁶ et vineae Italiae Galliarumque spectare debent²⁰⁷⁷. ex adverso volturni flabit²⁰⁷⁸ corus, ab occasu solstitiali et occasu lateris²⁰⁷⁹ septentrionis, Graecis dictus argestes, ex frigidissimis et ipse, sicut omnes qui a septentrionis parte spirant. 339 ²⁰⁸⁰ hic et grandines infert, cavendus et ipse non secus ac septentrio. volturnus si a serena caeli parte coeperit flare, non durabit²⁰⁸¹ in noctem²⁰⁸², at²⁰⁸³ subsolanus²⁰⁸⁴ in maiorem partem noctis extenditur²⁰⁸⁵. quisquis erit ventus, si fervidus sentietur, pluribus diebus permanebit . aquilonem praenuntiat terra siccescens²⁰⁸⁶ repente, austrum umescens²⁰⁸⁷ rore²⁰⁸⁸ occulto²⁰⁸⁹.

340 ²⁰⁹⁰²⁰⁹¹ 78 Etenim²⁰⁹² praedicta ventorum ratione²⁰⁹³, ne²⁰⁹⁴ saepius eadem dicantur, transire convenit ad reliqua tempestatum praesagia, quoniam et hoc placuisse Vergilio magno opere video, siquidem in²⁰⁹⁵ ipsa messe saepe concurrere proelia ventorum damnosa imperitis refert. 341 tradunt eundem Democritum metente fratre eius Damaso ardentissimo aestu orasse, ut reliquae segeti parceret raperetque desecta sub tectum, paucis mox horis s aevo imbre²⁰⁹⁶ vaticinatione adprobata. quin immo et harundinem²⁰⁹⁷ non nisi inpendente pluvia²⁰⁹⁸ seri iubent et fruges insecuturo imbre. quamobrem et haec breviter atting emus²⁰⁹⁹, scrutati²¹⁰⁰ maxime²¹⁰¹ pertinentia, primumque a sole capiemus praesagia.

342 ²¹⁰² Purus oriens atque non fervens serenum diem nuntiat , at²¹⁰³ hibernam²¹⁰⁴ pallidus grandinem²¹⁰⁵. si et occidit pridie serenus²¹⁰⁶ [et oritur], tanto certior fides serenitatis. concavus oriens pluvias praedicit; idem ventos²¹⁰⁷, cum ante exorientem ²¹⁰⁸ eum nubes rubescunt; quod si et nigrae rubentibus intervenerint, et pluvias; cum occidentis aut orientis ²¹⁰⁹ radii videntur coire²¹¹⁰, pluvias. 343 si circa occidentem rubesc ent²¹¹¹ nubes, serenitatem et²¹¹² futuri diei spondent. si in exortu spargentur²¹¹³ partim ad austrum, partim ad aquilonem , pura circa eum serenitas sit licet, pluviam tamen ventosque²¹¹⁴ significabunt; si in ortu aut in occasu contracti cernentur²¹¹⁵ radii, imbrem. si in occasu²¹¹⁶ eius pluet aut radii nubem in se trahent, asperam in proximum diem tempestatem significabunt. 344 cum oriente radii non inlustres eminebunt, quamvis circumdatae nubes non sint, pluviam portendent²¹¹⁷. si ante exortum nubes globabuntur, hiemem asperam denuntiabunt; si ab ortu repellentur et ad occasum abibunt²¹¹⁸, serenitatem. si nubes solem circumcludent²¹¹⁹, quanto minus luminis relinquent²¹²⁰, tanto turbidior tempestas erit; si vero etiam duplex orbis fuerit, eo²¹²¹ atrocior. 345 ²¹²²quod si in exortu aut in occasu fiet²¹²³, ita ut²¹²⁴ rubescant nubes, maxima²¹²⁵ ostendetur tempestas. si non ambibunt²¹²⁶, sed incumbent, a quocumque vento fuerint, eum portendent ; si a meridie, et imbrem. si oriens cingetur²¹²⁷ orbe, ex qua parte is se ruperit²¹²⁸, expectetur ventus. si totus defluxerit aequaliter, serenitatem dabit. 346 si in exortu longe radios per nubes porriget²¹²⁹ et medius erit inanis²¹³⁰ , pluviam significabit²¹³¹; si ante ortum radii se ostendent²¹³², aquam et ventum; si circa occidentem candidus circulus erit, noctis lenem²¹³³ tempestatem; si nebula, vehementiorem; si candente sole, ventum; si ater²¹³⁴ circulus fuerit, ex qua regione is ruperit se²¹³⁵, ventum magnum.

347 ²¹³⁶ 79 Proxima sint iure lunae praesagia. quartam eam maxime observat Aegyptus. si splendens exorta puro nitore fulsit, serenitatem; si rubicunda, ventos; si nigra, pluvias²¹³⁷ portendere creditur in XV²¹³⁸. cornua eius obtusa pluviam, erecta et infesta ventos semper significant, quarta tamen maxime. cornu superius²¹³⁹ acuminatum septentrionale m²¹⁴⁰ atque rigidum illum praesagit ventum, inferius austrum, utraque²¹⁴¹ erecta²¹⁴² noctem ventosam²¹⁴³. si quartam orbis rutilus cinget, et²¹⁴⁴ ventos et imbres praemonebit. 348 apud Varronem ita est: Si quarto die luna erit directa, magnam tempestatem in mari praesagiet²¹⁴⁵, nisi si²¹⁴⁶ coronam circa se habebit et eam sinceram, quoniam illo modo non ante plenam lunam hiematurum ostendit. si plenilunio per dimidium pura erit, dies serenos significabit; si rutila, ventos; nigrescens imbres. 349 si caligo orbi sve²¹⁴⁷ nub ium²¹⁴⁸ incluserit , ventos, qua²¹⁴⁹ se ruperit; si gemini orbes²¹⁵⁰ cinxerint, maiorem tempestatem, et magis²¹⁵¹, si tres erunt aut nigri, interrupti atque distracti. nascens luna si cornu superiore obatrato²¹⁵² surget, pluvias decrescens dabit; si inferiore, ante plenilunium ; si in media nigritia illa fuerit, imbrem in plenilunio. si plena circa se habebit orbem, ex qua parte is maxime splendebit, ex ea ventum ostendet; si in ortu cornua crassiora fuerint, horridam tempestatem. si ante quartam non apparuerit vento favonio flante, hiemalis toto mense erit. si XVI vehementius flammea apparuerit, asperas tempestates praesagiet. 350 sunt et ipsius lunae VIII²¹⁵³ articuli, quotiens in angulos solis incidat²¹⁵⁴, plerisque inter²¹⁵⁵ eos tantum observantibus praesagia eius, hoc est III, VII, XI, XV, XVII, XXIII, XXVII et interlunium.

351 ²¹⁵⁶ 80 Tertio loco²¹⁵⁷ stellarum observationem esse oportet. discurrere hae videntur interdum, ventique protinus sequuntur , in quorum²¹⁵⁸ parte ita²¹⁵⁹ praesagiere²¹⁶⁰. caelum cum aequaliter totum erit splendidum articulis temporum, quos proposuimus, autumnum serenum praestabit²¹⁶¹ et frigidum.²¹⁶² si ver et aestas non sine refrigerio²¹⁶³ aliquo transierint²¹⁶⁴, autumnum serenum ac densum²¹⁶⁵ minusque ventosum facient. autumni serenitas ventosam hiemem facit. 352 ²¹⁶⁶ cum repente stellarum fulgor obscuratur et id²¹⁶⁷ neque nubilo nec caligine ²¹⁶⁸, pluvia aut²¹⁶⁹ graves denuntiantur tempestates. si volitare plures stellae videbuntur, quo ferentur albescentes, ventos ex is partibus nuntiabunt [aut²¹⁷⁰]. si c or uscabunt²¹⁷¹, certos, si id in pluribus partibus fiet, inconstantes ventos et undique²¹⁷². si stellarum²¹⁷³ errantium aliquam²¹⁷⁴ orbis²¹⁷⁵ incluserit ²¹⁷⁶, imbrem²¹⁷⁷. 353 sunt in signo cancri duae stellae parvae aselli appellatae, exiguum inter illas spatium obtinente nubecula, quam praesepia appellant. haec cum caelo sereno apparere desiit²¹⁷⁸, atrox hiems sequitur. si vero²¹⁷⁹ alteram earum, aquiloniam, caligo abstulit, auster saevit; si austrinam, aquilo. arcus cum sunt duplices, pluvias nuntiant , a pluviis serenitatem non perinde certam; circulus²¹⁸⁰ nubis²¹⁸¹ circa sidera aliqua pluviam.

354 ²¹⁸² 81 Cum aestate vehementius tonuit quam fulsit, ventos ex ea parte denuntiat, contra si minus tonuit, imbrem. cum sereno caelo fulgetrae²¹⁸³ erunt et tonitrua²¹⁸⁴, hiemabit²¹⁸⁵, atrocissime autem, cum ex omnibus quattuor partibus caeli fulgurabit²¹⁸⁶; cum ab aquilone tantum, in posterum diem aquam portendet; cum a septentrione, ventum eum. cum ab austro vel coro aut favonio nocte serena fulgurabit²¹⁸⁷ , ventum et imbrem ex isdem regionibus demonstrabit. tonitrua matutina ventum significant, imbrem meridiana.

355 82 Nubes cum sereno in caelum ferentur²¹⁸⁸, ex²¹⁸⁹ quacumque parte id fiet, venti expectentur. si eodem loco globabuntur adpropinquanteque²¹⁹⁰ sole²¹⁹¹ discutientur et hoc ab aquilone fiet²¹⁹², ventos; si ab austro, imbres portendent. sole occidente si ex utraque parte eius caelum petent²¹⁹³, tempestatem significabunt. vehementius atrae ab oriente in noctem aquam minantur, ab occidente in posterum diem. 356 ²¹⁹⁴ si nubes ut vellera lanae spargentur²¹⁹⁵ multae ab oriente, aquam in triduum praesagient. cum in cacuminibus montium nubes consident, hiemabit. si cacumina pura fient²¹⁹⁶ , disserenabit ²¹⁹⁷. nube gravida candicante, quod vocant tempestatem albam, grando imminebit. caelo quamvis sereno nubecula quamvis²¹⁹⁸ parva flatum procellosum dabit.

357 ²¹⁹⁹ 83 Nebulae montibus descendentes aut caelo cadentes vel in vallibus sidentes²²⁰⁰ serenitatem promittent²²⁰¹.

84 Ab his terreni ignes proxime significant. pallidi namque murmurantesque tempestatum nuntii sentiuntur, pluviae²²⁰² etiam²²⁰³, si in²²⁰⁴ lucernis fungi, si flexuose volitet flamma. 358 ²²⁰⁵ ventum nuntiant²²⁰⁶ lumina, cum ex sese flammas elidunt aut vix accenduntur; item cum in aëno²²⁰⁷ pendente²²⁰⁸ scintillae coacervantur, vel cum tollentibus ollas carbo adhaerescit , aut cum contectus²²⁰⁹ ignis e s e²²¹⁰ favillam discutit scintillamve emittit, vel cum cinis in foco concrescit et cum carbo vehementer perlucet.

359 ²²¹¹ 85 Est et aquarum significatio: mare si tranquillum in portu cursitabit²²¹² murmurabitve²²¹³ intra se, ventum praedic et²²¹⁴; si id²²¹⁵ hieme²²¹⁶, et imbrem; litora ripaeque si resonabunt ²²¹⁷ tranquillo²²¹⁸, asperam tempestatem, item maris ipsius tranquillo²²¹⁹ sonitus spumaeve dispersae aut aquae bullantes. pulmones²²²⁰ marini in pelago plurium²²²¹ dierum hiemem portendunt . saepe et silentio intumescit inflatumque²²²² altius solito²²²³ iam intra se esse ventos fatetur.

360 ²²²⁴ 86 Et quidam²²²⁵ et montium sonitus nemorumque mugitus praedicunt et sine²²²⁶ aura, quae sentiatur, folia ludentia , lanugo populi aut spinae volitans aquisque plumae²²²⁷ innatantes ²²²⁸, atque etiam in campanis²²²⁹ venturam tempestatem praecedens suus fragor. caeli quidem murmur non dubiam significationem habet.

361 ²²³⁰ 87 Praesagiunt et animalia²²³¹: delphini tranquillo mari lascivientes flatum, ex qua venient²²³² parte, item spargentes aquam, iidem²²³³ turbato tranquillitatem²²³⁴. lolligo volitans, conchae adhaerescentes, echini adfigentes sese aut harena saburrantes tempestatis signa sunt. ranae quoque ultra solitum²²³⁵ vocales et fulicae matutino clangore²²³⁶, 362? ²²³⁷ item mergi anatesque pinnas rostro purgantes ventum, ceteraeque aquaticae aves concursantes, grues in mediterranea festinantes, mergi, gaviae²²³⁸ maria aut stagna fugientes²²³⁹. grues silentio per sublime volantes serenitatem, sicut²²⁴⁰ noctua in imbre garrula—at²²⁴¹ sereno tempestatem—, corvique singultu quodam latrantes seque concutientes, si continuabunt, serenum ²²⁴² diem; si vero carptim vocem resorbebunt, ventosum imbrem. 363 ²²⁴³ graculi sero a pabulo²²⁴⁴ recedentes hiemem, et albae aves cum congregabuntur et cum terrestres volucres contra aquam clangores dabunt perfundentque²²⁴⁵ sese, sed maxime cornix, hirundo tam iuxta aquam volitans, ut pinna²²⁴⁶ saepe percutiat, quaeque in arboribus habitant, fugitantes in nid os suos²²⁴⁷, et anseres continuo clangore intempestivi , ardea in mediis harenis tristis.

364 ²²⁴⁸ 88 Nec mirum aquaticas aut in totum volucres praesagia aëris sentire: pecora exultantia et indecora lascivia²²⁴⁹ ludentia easdem significationes habent, et boves caelum olfactantes seque lambentes contra pilum²²⁵⁰, turpesque porci alienos sibi manipulos faeni lacerantes, et apes operantes²²⁵¹ segniter ve l²²⁵² contra industriam suam absconditae²²⁵³ , vel²²⁵⁴ formicae concursantes aut ova progerentes, item vermes terreni erumpentes.

365 89 Trifolium quoque inhorrescere et folia contra tempestatem subrigere certum est. 90 nec non et in cibis²²⁵⁵ mensisque nostris vasa, quibus esculentum additur, sudorem repositoriis²²⁵⁶ relinquentia diras tempestates praenuntiant .

Naturalis Historia. Pliny the Elder. ed. Karl Friedrich Theodor Mayhoff. Lipsiae. 1906.

Sponsored by Perseus Project, Tufts University.

Funding provided by Google Digital Humanities Awards Program.

Current edition Perseus

Naturalis Historia, C. Plini Secundi naturalis historiae libri XXXVII (Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor)

Notes on the current edition

Naturalis Historia

1. ac dE v. aut r.

2. qua in D 2 d v. quam D 1 GF. qua E.

3. interitia E.

4. 2,154 sqq.

5. accedimus ego. -dit intus ll. Brot. intus accedit v. in- tus accendit B. accedit interius D.

6. urguemur DFE 1. -etur E 2.

7. et quis TE. ecquis d H.

8. hominum DGF.

9. exaquant D 1 GE. exagant F.

10. limenque D 1 GFE. ti- D 2.

11. uri D 2 E H. humore (-res dT) r. duro v. del. G.

12. saxo ll. v. ac D 2.

13. utroque v. -raque ll.

14. apru D 1 GFE.

15. sicas d C. siccas DGF v. sicca E.

16. et ego. e DGF. om. rv.

17. tinguis D 1 GF. -gui E.

18. tinguimus dT H. ung- rv.

19. filomina D 1 GFE.

20. ipsum quoque quo E v.a.D.

21. in D. in se E. ipse D 1 GF. ipse in D 2. aerem in d(?) v.

22. quae quidem quae v. a. Brot.

23. praepa- rarent Tf v. -parente D 1. -parent r. -parent enim D.

24. ex- cogitent dT. -tarint D.

25. 8,88. 96 sqq.

26. pugnantur E. -amtur GF.

27. culpam d Verc. -pa rv.

28. quanto plura Huet. ap. Brot. quando plura ll. T v. complura G.

29. quin et dE Brot.

30. homines d v. -nis rS.

31. quidam v. a. C.

32. ut ll. G. ad v. e mente J. vi D.

33. an uenenata ( vel -ati)?

34. contacta dT Brot. cfr.IX 183. contracta rD. -ctata S. contrectata v.

35. suis D 2 G. uis r T. om. v.

36. quae D 2 d v. que D 1 GF. quoque E.

37. obuti D 2.

38. dist. ego.

39. tanto d(?) v. a. S.

40. ac fruges v. ac frugi B.

41. iuuant E v. a. D. fouent dT.

42. alantque D 2 D. aluntque (-utque G) rv.

43. exustioni T fv. -nis r. aestuationi B.

44. urbis E. turbis v. a. Brot. cfr. XVII 96.

45. quo GE v. qm F. quoniam r T.

46. graecia DG. gretia E 2. grecia F 2. precia F 1.

47. constet T S. tet DGF. et E. om. d v.

48. Masurius Sabinus ap. Gell. VII 7, 8.

49. larentia f S. fauentia DFdE. fauue- G. Laurentia v.

50. genitos dTf H. -tus r. om. v.

51. his E S. iis Par.

52. fini- tus dTE.

53. Varro I 10, 2.

54. spatii v. patii DGF. spatio rS.

55. hemina d v. emina D 2. aem- D 1 GF. eam- E.

56. salubrius esset d v. salubribus (sarl- D 1 GF) esse r.

57. consecutus J. -tum ll.v.

58. Ovid. Fast. 11525. (Macrob. Sat. I 16. Augustin. de civ, dei IV 8).

59. fornacalia Merula. fortunacalla ll.

60. tertiam d v. -tia r.

61. libassent d v. liua- D 2. iuua- r.

62. Varro I 10, 1. Col. V 1, 5. 6.

63. iugum Ursinus e Varrone. Par. iugerum ll. v. a. H.

64. quartarius F 2.

65. eminae E.

66. pisendo D 2 F 2 v. pisce- r.

67. Lentulorum B. -tinorum ll. v.

68. e ego. an in? om. ll. v.

69. familiae d v. -liam F D.

70. quia F 2 D.

71. confarreationis coni. Dal. -rationis v. conferretationis ll.

72. Gellius IV 12, 1 (e Catone). Cato praef. 2. 3. (Nigidius ap. Gell. X 5, 2). Varro II 1, 9. Col. VI praef. 4.

73. bonum ego e Catone. om. ll. v.

74. Laudantes bonum agricolam D 2 D. om. rv. bonum agricolam S e Catone.

75. bonum colonum dT v. a. S.

76. dicebantur E.

77. et etiam F 2 D.

78. non v. nec F 2 D. nunc r. cfr. § 35.

79. ne quis bouem F 2 f D.

80. bubetium d.

81. aes D 2 in ras. dE v. araes G. ares F. significauit E.

82. puberi F 2 v. -re D 2. puueri D 1 GF 1. puerum d.

83. xi E.

84. capitale d v. a. Brot.

85. noxiamque duplione H. noxaeue duplionem Lipsius.

86. Varro II praef. 1. Col. I praef. 17. (18). Macrob. I 16, 29. Festus p. 173 a, 30.

87. urbanae F 2 d v. banae DF 1. uanae E. bene G.

88. quis d S. queis G. quibus F 2 f D. quas rv.

89. (non) nisi nundinis vet. Dal.

90. cfr. Varro I 32.

91. onere E.

92. ipsa etiam E 2 f H. ipsa DF 1. etiam rv.

93. nec U chrest. 224. et ll. v.

94. (cfr. Col. I praef. 19. 20). Varro II praef. 3. Liv. IV 16.

95. nulla v. nulli ll.

96. plebis d v. -bilis r.

97. primus S cum Bentl. ad Hor. sat. II 3, 156.

98. modios v. medios D 2 d. -dio r.

99. passibus GF.

100. dotauit d. donauit E v. a. S.

101. L. om. E v. a. Brot.

102. Maelium v. aelium (el- d) ll.

103. quae DGF.

104. trigemina DGF.

105. Seius U chrest. 224 coll. X 52. XV 2. T. Sesius d. T. reius DGF. Treius E. T. Seius S. Trebius v.

106. quo uero ego. quo uerum ll. J. uerum quo v. cfr. § 162.

107. romam d v. -ma r.

108. ea v. eam ll.

109. messem d H. esse r. factam esse v. del. G.

110. Varro I 2, 9. Val. Max. VIII 6, 3. Liv. VII 16, 9. Col. I 3, 11.

111. pondo v. ponto d ( ter). post r ( ter).

112. lege d v. legis r.

113. ipso D v. ipse (-sae d) r.

114. Col. I 3, 10. Val. Max. IV 3, 5. (Varro I 2, 9).

115. aduectum d.

116. contio E Par. concio d Verc. coctio DF 1. coccio G. dic- tio F 2 D.

117. Col. Ipraef. 3.

118. Val. Max. IV 4, 5. Verg. Aen. VI 844. Liv. III 26, 9. Col. I praef. 13. 19.

119. ei et F 2 f S. om. rv.

120. cincinnato d v. -inator r.

121. nodo D 1 F 1 d. manus nodo E.

122. plenoque v. -nosque DF 1 dE. -nusque rD.

123. nuntius morarum F 2 D. nunti ac (nun- tia d cum ras. E) morum r. nunti laborum J. nunc iam anno- rum U chrest. 226. locus nondum sanatus videtur; conici possunt varia multa, ut mentis ac morum vel uirtutis auorum vel etiam peritusque nuntii morum vel militiae morum, alia.

124. Cic. de sen. 16, 56. Col. I praef. 3. (Col. I 3, 12).

125. et ex E.

126. arcescentibus E. arcers- d. accers- v.a. H.

127. et ipso ego. et ipsa E v. ut ipse G. ut ipsa DF 1. ipsa d H. ut F 2 D.

128. honore d v. honere DGF 1. onere F 2 D. cfr. § 14. opere S.

129. his absumpto DGF 1 E G. his (hinc v) adsumpto d v. ab his sumpto F 2 f S.

130. ut del. F 2 D.

131. inuite FE.

132. indignante F 2 S. -gnata d H. -gna r. -gne ferente v.

133. credatur F 2 T v. -dantur d. creantur r.

134. et nos CFW Müller p. 18. sed nos ll v.

135. Varro I 1, 8. 10 (cfr. Col. I 1, 8).

136. iugitur G. -iter F.

137. regulus E.

138. transferenda v. -do ll.

139. Varro I 1, 1.

140. punice TE S. linguae puni- cae d(?) v.

141. sapientes d G.

142. uero del. v.a. G.

143. aucto- res-uiri D 2 S. om. rv.

144. copiosissimae v. complures G.

145. sequeremur dT v. sequemur D 2 G S. -uentur E. -umur D 1. -uimur E. sequentes G.

146. non ingrate E v.a.S.

147. LXXXXI E.

148. coluere F 2 d v. colere F 1. colore r.

149. per- quisitis D 2 v. -tio r.

150. dicemus v. dicimus ll.

151. 207 sqq.

152. qui E v. om. r.

153. ex d v. a E. e rD. del. D 2.

154. deo P. die ll. v. cfr. XXVI 11. Col. I 4, 4.

155. Cato praef. 4. 1, 1. 3. (Col. I 3, 3).

156. opere E. operari dT. operi v. a. G.

157. aquarum F 2 v. a. H. an aquarium? cfr. Cato.

158. uiam S. uiam aut D 2. uim aut rv. uim et Verc. uiam et H.

159. uiciniam F 2.

160. dubius E.

161. Cato 1, 2. Col. I 4, 2. (Col. I 4, 9. 3, 9).

162. existimari d.

163. niteant C e Catone. iubeant ll. uiuant v.

164. bono enim E. bono est f. -na est v.a.H.

165. regione dT Verc. relig- rv.

166. nitent T H. -entq. G. -enti r. utenti v. nitere Verc.

167. salubre est F 2 f D.

168. Cato 1, 3. 4. 6. 7. Varro I 7, 9. 10. Cato 1, 6. (Col. II 2, 6). Varro I 7, 10. Col. II 16, 2. Cic. de off. II 25, 89. Col. VI praef. 4.

169. ualeat D 2 d v. aleat D 1 FE. om. G.

170. 17,36

171. ut bene D 2 d v. ui bene D 1 GF. tum bene E.

172. segnitiem G v. -iam d. -tio r.

173. arbitrantur v. -atur ll.

174. damnosius D 2 v. damno (dampno d) eius r.

175. deserto v. -tius d. -tus r.

176. ager E. agrum F 2.

177. agrorum qui d.

178. inpensa E.

179. cauet U 339.

180. irri- guos F 2 v. cfr. Cato. riguos rG.

181. an qui?

182. quis v. a. J.

183. si sat S. sit. at ll. v. si arat B. (si mediocriter pascat C e Col.)

184. Cato 2, 7.

185. minimo F 2 d v. -ime r.

186. Cato 3, 1. Varro 111, 1. Cato 4. Col. I 1, 18. IV 18, 1.

187. cato post agricolam add. F 2 D.

188. uendacem, non emacem Sauppe var. lectt. p. 14 e Catone.

189. sine cunctatione aedificandum (ed- D 2) D 2 v. om. r.

190. consito D 2 d v. -itio r.

191. ut om. d.

192. Cato 3, 1. Col. I 4, 8. Varro I 11, 1. Col. I 4, 6

193. fecere ego. (-re id coni. S). fecerit ll. -rint v. -runt Bas.

194. diuersis in ego. -sum DFdE v. om. G. -sis Bas.

195. et Q. G. et que DG. atque d. et quae F. equę E. Q. v.

196. uilla v.a. S.

197. caperet Turnebus. caret ll. careret v.a.S.

198. uertere P.

199. Misenensi C. misin- ll. v.

200. metanti E. -ntis S.

201. comparatos ei G. -tus et (ei v.) ll. v.

202. ceteros d G. -rus DGF. -ri E. in caeteris v.

203. caccos E.

204. diceret G. -re ll. v.

205. Col. I 5, 6. 4. Varro I 12, 2. 1. Homerus ε 469. Col. I 5, 5. Varro I 12, 1.

206. e v. om. ll.

207. aestiuosis f.

208. in temperatis F 2 v. temp- r.

209. Col. II 2, 20. 14.

210. 17,25 sqq.

211. Catonis ll. v. Columellae P. Magonis Klotz.

212. malus- que E v. malus r.

213. frumentari soli notae E. frumentis habilis linoque F 2.

214. terreat et E. terra, at et S.

215. sabulum- que F 2 fd H. -lum rv.

216. Col. I 3, 8. Verg. Georg. II 412. Mago ap. Col. I 1, 18.

217. latifundia D v. -diam GF 1 d. -di iam F 2. -dium E.

218. dist. U chrest. 227.

219. frau- dandus F 2. fraudabo v.a.G.

220. pompeius F 2. -ium v.a.G.

221. mago statuit dT.

222. Cato 5. ib. § 3. Col. I 8, 10. 13. XI 1, 27.

223. corde DGF 1 E v. -da d. -di F 2 C.

224. semetipsi E.

225. ab F 2 fd H. om. rv.

226. ut v. et ll.G.

227. pofuisse F 2 v. potu- r.

228. incredi- bile ni T. -lem E. -le rv.

229. aestiment v. existiment C. -metur G.

230. ab infima dT.

231. militari Dd v. -are r.

232. |M???| HS D. miliens HS d Bas. XIII S D 1 F. xi h??? S G. xi ??? S D 2. In E.

233. an Congestorum ?

234. detractationem (detrect- d Lugd.) dE 2 G. de- tractionem rv.

235. exhausit d v. exausit r.

236. in gloria ( ad sqq. Relatum) B.

237. modu E 2. Modo E 1.

238. th. H. VIII 6, 3.

239. dist. ego.

240. sua v. suo ll.H.

241. colono aut ll. v. colonoue C cum B.

242. colente om. v.a.H.

243. aliquas ll. v. An amplas vel etiam Italicas

244. val. Max. IV 4, 6.

245. quonam dE v. qm??? r.

246. coluntur dE v. a. G.

247. de- fendi E v. -endendi r.

248. abauis E.

249. summumque D 2 D. -mum rv. -ma p.

250. esset d v. esse r.

251. inpedi DGF.

252. heredia dT Brot. herendia r. praedia v.

253. illis d v. illi r.

254. col. II 21, 1.

255. In die E.

256. exoracula E. ex oraculo S.

257. posset d v. -sit r.

258. profestis v. -essis ll.

259. agendis F.

260. modum F 2 f 2.

261. cressimus E 2. Crescimus E 1. Cresi- nus v. chresimus S.

262. pelliceret d v. a. S.

263. ueneficiis d v. Uenif- E. benef- r.

264. curili DGF.

265. aedile S. Om. ll. v.

266. familiam H. filiam ll. v.

267. suam D 2 D. om. rv.

268. col. III 21, 4.

269. uene- ficia E v. beneficia d. -facia DF 1. -facta F 2. -facico G.

270. omnium F 2 E v.-ibus r.

271. absolutus. itaque dist. G.

272. non om. E S. in F.

273. constat et dE v. -stet r.

274. cato 4.-5, 2. 7. Col. I 8, 14. XI 1, 28. 30.—cato 5, 6.

275. erunt F 2 d v. erit F 1. Erint rS.

276. utilissimumque F 2 fdT H. -mum r. et util- v.

277. diligant se F 2 f D. -gant' d. -gant Te U 339.

278. uicinis E.

279. reddidit d.

280. nos om. E. quas v. a. H.

281. dubios E.

282. male sint E. malae sint d v. a. S.

283. iterum E S.

284. de v. praedicere (=== interdicere) cfr. § 303.

285. 17,3

286. dist. Ego.

287. ces- santis ego. cessat is ll. v.

288. constare F 2 D.

289. filex F 2 D. filix d v. felix rS.

290. col. II 2, 13.—col. XI 2, 62. Cfr. Diosc. IV 183.

291. germinantibus F 2 D.

292. ba- culo F 2 d v. -los r.

293. filice F 2 v. -ci d. felice rS.

294. col. II 2,13. (pallad.vi 3,3). Col. II 2, 11. (pallad. 16, 13).

295. iunco- sus D 2 E v. iunco sucus (sucosus F 2) r.

296. at v.a.s. ante F 2 f D.

297. in faxoso GF 1. infractus F 2 f 2 D.

298. col. 111 2, 9. 10. Cfr. Th. C. III 6, 3. 4. Pallad. Vi 3, 1. 2.

299. fossis F 2 d G. -si r. -sione v.

300. cretosis D 2 F 2 d B. ceto- D 1 G. reto- F 1. Retusis E v. a. G.

301. reliqui DGF.

302. solutiore F 2 v. -ione r.

303. terrae d.

304. uel ego. ne E G. in F 2. ine rf. margine D.

305. procliuibus D. procliuis F 2. Procibus rf. imbricibus v e Colum. procidant G. decliuis imbricibus S.

306. ac v. aut ll. G.

307. procumbente D. sed de v. procliuibus cfr. auct. belli Afr. 37, de v. procumbere IV 44 et Curt. V 4, 6.

308. derigi d.

309. po.. tentioresque E. patentiores d.

310. et si F 2 S. Om. r. si v.

311. statuminari Ddf 1 T v. istat- GF 1 E. intus muniri F 2 f 2.

312. alios F 2.

313. sparsoque F 2 D.

314. Col. II 6, 1. Th. H. VIII 1, 1.

315. triticum, far, hordeum v. a. D.

316. th. H. VIII 1, 2. 4.

317. sesama D 2 C. (sis- v.) sesima GE S. sisima r.

318. horminum v. orm- D 2. Torm- F 2. Urm- r.

319. irlio E. milio D 2.

320. a DT S. om. rv.

321. Verg. Georg. I 215. Th. H. VIII 1, 3. Col. I 10, 31.

322. sementiua F 2 dT G. (-tica v.) -tiuam r.

323. rapam ll. D. napum, rapam v.

324. uitia E v. a. C.

325. ac F 2. at v. a. D.

326. communem D 2 D. -ne rG.

327. usum D 2 D. usui rv.

328. th. H. VIII 2, 3. 1, 5. (Varro I 45, 1). 2, 1.

329. an multas ?

330. legumina d v. a. S.

331. a TE v. om. r.

332. Th. H. VIII 2, 4. 3, 2.

333. hieme Fd v. -mi r.

334. fastigantur dT v. fa//tig- E. fatig- D 1 GF 1. Fastigiantur D 2 Par. spicantur F 2 f.

335. et om. d.

336. culmen E v. A. Bas.

337. sesama D 2 C. sis- F 2 v. sesima d S. sisemina r.

338. ib. 3, 4. I 11, 2.

339. satorum D 2 in ras. d v. saturorum GF 1 E. satiuorum F 2 fT D.

340. aut tritici E.

341. contra aues et paruas quadripedes D 2 S. ob F 2. om. rv.

342. sesamae D 2 F 2 C. sesimae dE S. sesemae r.

343. indefensū ego. -sa ll. v.

344. continentur F 2 v.

345. phoba Turneb. coll. Theophr. obfa D 1 GF 1 dTE. offa D 2 F 2 Salm. loba B. obba G.

346. milio D 2 S. mili F 1. Miliae r. milii G.

347. fibriato E.

348. mammoso E 1 v. a. H.

349. Col. II 9, 19.

350. distinguitur df v. a. G.

351. multifariam D S. -riae F 2. -rie d v. -ria r.

352. frumento E v. a. G.

353. crescit E S.

354. redicunt d. reddit p. redire dicunt coni. S.

355. nigro E s.

356. altitu- dines F 1. -dinis F 2. -din E.

357. comis D 2 F 2 T D. cumis D 1 GF 1 E. culmis D v.

358. iubas D 2 salm. D. lobas rv. phobas scaliger.

359. Th. H. VIII 2, 4. 5 (cfr. Col. II 11, 10). Varro 32, 1.

360. farri F 2 v. -ris r.

361. an cum tardissime ?

362. uero om. dt.

363. diebus D 2 D. om. rv

364. quinquies nouenis p e varr.

365. Th. VIII 3, 2. 2, 3.

366. caulem E v. -les Ffd. -lis r. An caulem cavum ? Cfr. Theophr.

367. distinctus f 1. -ctas F 2.

368. erbum DGF.

369. at ego coll. Theophr. ut ll. V.

370. pisa scandunt si habuere aut ego. piscandum (-unt d) nisi habuere aut DGF 1 dE. pisarum Et F 2 d. pisa scandunt aut nisi habuere u 343. pisorum quod si non habuere v.

371. lupino sed D 2 d. -inos et D 1 GF 1. -inis Et (sed S) EdT s. -inis v.

372. lac. Ego indicavi. Deest non rectus.

373. ramosis ego. ( abl. abs.) -osus ll. v.

374. fistulosus v.

375. Th. H. VIII 2, 1. 3. Ib. 3, 1.

376. emit- tunt ego. mittunt ll. V.

377. ut ego et vv. Dist. om. ll. V.

378. utrum- que G. utrimque DGFDT. uitiumque E. uitiaque vel uiciaque v. Utique D.

379. multifolia D e Theophr. -ficia ll. -fida s. -pli- cia v.

380. harundineum df. cfr. § 55. VIII 117. XXIV 150.

381. rotundum d v. a. S.

382. magna d 2 E.

383. parti F 2 d v. parte r.

384. longiora v. -iore d 2. -iores d 2 in ras. e. -ior r.

385. erui ciceri D 2. uiliae E. uillae d.

386. pasiolis E. pass- d.

387. sesamae D 2 C. sae- sime G. sesimae rs.

388. et irioni v. irioni d. cetrioni E. ti d. trioni r.

389. th. H. VIII 2, 5–7. Ib. 3, 5.

390. sed del. F 2.

391. alius e v. aliud d 2 d. aliut r.

392. siliquantur d v. -quata d 2. -quam tam d 1 FE. aliquam tam G.

393. diueris DGF.

394. subiunctae E.

395. faba XL F 2.

396. sesama c. sisama f 2 v. sesima gd s. sesina E 2. semina r.

397. VII Ff S. om. rv.

398. contra om. E v. ad G. hieme E v. a. G.

399. legumini- bus F 2.

400. Th. H. VIII 4, 1.

401. aruncas et E.

402. silico E.

403. moliuntur DE C. mori- F.

404. torta E 2. tota E 1.

405. purgari om. d.

406. seruntur D 2 v. serantur rs.

407. ad satus GF 2 d v. assuetus D 2(?). at satus r.

408. farina in aegypto F 2 D.

409. bracum f. brance v. a. H.

410. scandalum d. sandalam E H. -lum C. scandulam Ge- orges ex edicto dioclet. ed. Momms. 1 nr. 8. Isidor. 17, 3. 11.

411. est et F 2 f D. est dT S. et rv.

412. uerius D 1 G. uarrius E. uarro dT P.

413. cfr. Ib. 4, 5. 3. 4.

414. Assyrio U 344 e Theophr.

415. uncos ego posui. tum U 344. an olim vel quidem ?

416. Th. C. III 21, 2. (H. VIII 4, 3).

417. autem D 2 in ras. GdT D. aeadem F 1. eadem E Bas. a F 2.

418. dracontian D 2 D. -iam C e Theophr. -ion dT S. ora con- tion r.

419. strangiam C. stelepan D 2. istelepant r. stlengian U 345 cum J.

420. ita d Dal.

421. inane speudian D 2 S. -ne sceu- dia D 1 GFd. -nes ceu E. -ne seu v.

422. haec ( pro hae) E. hae rv.

423. laudauerit D 2 F 2 d v. -rim r.

424. serere D 2 D. carere D 1 GFd. canere E G.

425. Romam v. roma DG. romae FdE Brot.

426. aduentum D 1 GF 1. adpensus F 2.

427. exce- dit F 2 dT.

428. modii D 2 dT D. -dius F 2. -dium E. in modium v. mod G. modo r.

429. si quis D 2 v. silique F 1. siliqui r.

430. sar- dum adiecit (-cis d) dT. sardinia dicit E.

431. selibram F 2 D. -ras rG.

432. trientem F 2 D. -tes rv.

433. Baeticum U 346. boet- DGFE. boeot- d v.

434. dodrantem F 2 D. -tes rv.

435. certe dE H.

436. natura DGF 1.

437. pane dE v. a. C.

438. miliari D coll. §§ 55. 102. 73. 74. sed cfr. Vopisc. Aurel. 9, 6. panis nauticus ap. Plin. XXII 138. praeterea dicendum esset miliario vel miliaceo: cfr. herba miliaria XXII 161. Varro r. r. III 5, 2.

439. accedat v. accedit (-dat F 2) et tertia ll.

440. subactu v. a. J.

441. locum recte dist. v. a. S. cfr. § 62.

442. xxx d v. a. H.

443. redit D.

444. binis H. in pinis D 1 GFdE. in binis G. non nisi D 2 S.

445. redduntque F 2 dE v. a. S.

446. libram F 2 in ras. f S. -ras rv.

447. in om. E S.

448. occasione F 2 d v. -nem r.

449. inutilissimum d G. util- r. uil- f v.

450. a morbis F 2.

451. gallia E S.

452. et F 2 v. om. r.

453. hispanie G. -nia E.

454. 62,67

455. dist. ego.

456. Th. H VIII 4, 3 extr. (cfr. C. III 21, 2). ib. 4, 4. Col. II 9, 7. Th. C. IV 11, 4. Col. II 9, 8. Diosc. II 107. Th. H. VIII 4, 5.

457. differentia ego. -tiae DF. -cie G. -tia est dE v.

458. trimestre Dal. -estria dE v. -enstria rD.

459. a satu F 2 Bas. assatum r.

460. cum D 2 D. om. rv

461. seriturque dE v. -turquae F 2. sequitur quae r.

462. thraciae E v. -cia dT tracie r.

463. Aenum P e Theophr. enum D 2. num G. finem F 2 f 2. fenum r. finum v a. Brot.

464. e quo ego. cfr. XVII 126. quo F 2 v. quod r. quam G.

465. achia DGF.

466. trimestris E 1 v. -stri rD.

467. anti- quissimum F 2 v. -mis d. -m//i D. -mi rS.

468. setamon E. sitanion Turneb. adv. 1, 20. cfr. Diosc. II 107. Theophr. h. pl. VIII 2, 3. trimenon v. a. H.

469. singulas F 2 E.

470. Th. H. IV 4, 9.

471. matura E.

472. 201 sqq.

473. indi E.

474. silurē E.

475. ex Gd v. in r.

476. et alica H coll. Theophr. et XXII 136. italica DGF 1 dE G. itali F 2. -lici f v.

477. quidem v. quidam ll. S.

478. gemmeae Dd v. geminae fE D. -ne GF.

479. Pl. iun. p. 8, 15–20.

480. ante mensium ritum E.

481. hordiarii E.

482. et siccent F 2 f H. siccent r. siccentque v.

483. siccatum D 2 F 2 in ras. d v. -arum r.

484. selibram F H. -bras DG v. -bra E. sex libras dT.

485. acetabulum F 2 S. -ulo rv.

486. omnia ante DGd. ante omuia rv.

487. milio v. emilio ll.

488. quadrupedum quis D 2. -dum quorum F 2.

489. fere cibus D 2 dTf H. refe cibus D 1 F 1 G. cibus F 2. refectibus E. tradidit refectibus v.

490. cfr. Geop. III 9.

491. scientiae E 1 v. a. G.

492. oryzan Verc. orygan DFE 2. origan (am d) r.

493. ean- dem dE v. eadem r.

494. existimant E 1.

495. Diosc. II 123. Cato 87.

496. e S. et ll. ex v.

497. tragum D 2 v. -grum d. trangum r.

498. sigiline E.

499. et optimum E S.

500. e F 2 G. ex d v. et r.

501. dist. ego.

502. inde est D 2 dE v. idem F 2. id est r.

503. quod de dT. quodam G.

504. aqua in D 2 F 2 d v. aquam r. aqua C.

505. intinguatur F 2.

506. noctu F 2 G. in noctu r.

507. saccatum d H. sicc- rv.

508. leuiore E.

509. catonis E v. a. G.

510. Th. H. VIII 4, 2.

511. in aluum maiores uires (esse uires F 2 S. eis uires J) F 2 v. maiores esse in aluum uires r.

512. aliquot v. -quod DGF 1 D. -quid dE. -quae F 2.

513. ac ego. aut ll. v. et U 349.

514. nigriusue D. -iusque uel D S. -ius uel rv.

515. opimo ego e Theophr. ( cfr XXII 92). opti- D 2 D. ulti- rv.

516. Col. II 9, 3 (14). Th. H. VIII 4, 1 extr.

517. uolt S. uult dT G. uolet DGF 1 E. ualet F 2 v.

518. quia F 2 dE v. qui r.

519. dist. ego.

520. prop- terea quod S.

521. fertilissimumque d v. -mum quae F 1. -mum- que est F 2 D. -mum S. -miquae (-que D 2 E) r.

522. in del. F 2.

523. hispania E.

524. anno bis Dd v. a nobis r. a del. F 2 f 2.

525. ex his atque D 2 D. om. rv.

526. pollentissima ego. ponent- D 2. potent- D. om. r. v.

527. appel- lauere Dd v. -llare r.

528. aegypto G G. in aeg- rv.

529. oryza D. oriza F 2. olyza D. oliza r. olyra v.

530. cfr. Col. II 6, 1. Diosc. II 123.

531. italicae F v. -ico d. -iae r Bas.

532. 112

533. umerus E.

534. zidoros (eid- D 1. zoid- D 2) arura ll.

535. dixit D 2 d v. diximus r.

536. donaret d v. -rent r.

537. cfr. Col. II 8, 5. Val. Max. II 5, 5.

538. aestuosos dE v. -tiuosos rD.

539. antiquo is CFW Müller p. 18.

540. Latii ego. cfr. XI 251. latio ll. v.

541. 14

542. dist. ego.

543. pul- tibus d.

544. fitilla G. cfr. Buecheler in Fleckeis. ann. 1875 p. 328. fit illa DGF 1. fritilla (-tella E 1) F 2 E 2 v. ilia d.

545. tam puls Dd C. tam plus F 1 E v. tamplius F 2. tempus G.

546. Col. II 9, 13.

547. dist. D.

548. candore siue uirtute siue pondere ego. candore uirtute pondere D 2 D. candor (-ore F 1) est et sine uirtute sine, (et sine v) pondere rv. ( an candore, etsi uincitur pondere ?)

549. sed et E v. a. D.

550. remorumque D 2 dT Brot. memo- r. Meminorumque G.

551. lautissimus D 2 d v. lat- r.

552. prae- cellit dE v. -llet r.

553. Campanae v. -aniae ll.

554. adiciunt coni. H. adsiunt E. adsciunt r Brot. assumunt v.

555. pollionem E.

556. panes E.

557. III ego. tres F 2 D. tria rv. ( scribendum erat terna).

558. namque d 1 E. si add. d 2.

559. modius PF 2 d v. -ios r.

560. xx P D. XXII rv.

561. dist. D.

562. laudatissimo ex africa P D.

563. ita PF 2 D. ita ut r. ita autem (enim v) G.

564. aerariae d v. era- P. haera- DF. ara- E. heccrarie G.

565. p. XXII U 351. // XXII P. CXXII r v. a. D.

566. p. XVI P D. CXVII rv.

567. similagini D. simulaginis P. similaginis (-ini v) castra- tae d v. similaginis castrate (-tae E) duplum r.

568. octonis—du- plum om. F 1.

569. lacunam indicavi ego. an tenuiore cribro ? cfr. § 105. XXXIII 87. tem////c///i P. temp. L. D 1 G. templi D 2 in marg. tempore L. rH. del. D

570. pollinata P. Pauli nata f H cum Turnebo.

571. XVII p. DGF D. XVII pondo dE v. (prima add. Brot.) XVIII P 1. XVIII p. P 2.

572. bis P D. uisa rv. (secunda add. Brot.)

573. ter P D. tert. DF 2 in ras. tertia rH cum Turn.

574. XIX FdTE H. xx D 2. xxx D 1 v. VII//// P.

575. extr.: cfr. Th. C. 14, 1.—Homerus E 195. Herodot. II 36. (Diosc. II 113).

576. mature E.

577. facit P.

578. arinca C. ari///// P. africa rv.

579. modius d v. -ios r.

580. umero dictam E.

581. Th. H. II 4, 1.

582. an genere ?

583. bromos et tragos D cum Salm. exerc. p. 154 a E. bro.....trago P. bromos siligo excepta (exceptitia v) et tragos rH. cfr. v. 17.

584. in- uecta v. a. D.

585. oryzae P v. -za r.

586. tiphe dE v. etii////e P. thipe r.

587. ipsa P v. pisa r.

588. nostra///urbe d.

589. zea B. ixia ll.

590. ac v. om. ll. an et ?

591. (cfr. XVII 41).

592. dist. ego.

593. alat v. a. H.

594. utpote PD 2 F 2 d v. pote E. om. r.

595. procuratore P.

596. paucis minus PD 2 d v. del. F 2. pau- cissimis r.

597. CCLX P.

598. Baetica C. bet- PD 2 v. boet- E. biet- r.

599. ac ego. aut ll. v. et S.

600. unus om. P.

601. (cfr. XV 28). Diosc. II 121. Th. H. VIII 5, 1. C. IV 15, 1. H. VIII 7, 3. C. VI 12, 12.

602. sesamam d C. ses//mam P. sisimam E. sisisimam D 1. sissimam r.

603. 49

604. sesama d C. sesima PD S. sisima r.

605. pinguius P v. -guis r.

606. irionem P v. trio- D 2. -onum E. irionum r.

607. est et F 2.

608. horminum v. orm- ll. D. cfr. index libri et XIX 151. XXII 159.

609. sesama P C. sisima F 2. sesima rS.

610. hac F 2 Brot. hec G. haec r. hoc v.

611. praeferrata E.

612. ut DGdf v. u/// P. aut r.

613. nisi v. a. J.

614. intenti v. ini//////// P. interiti r. intentius J.

615. nudo PD 2 D. riudo D 1 F. ruido rv.

616. dist. J.

617. aquas D 1 GFE.

618. orbiter E.

619. mola J. molat ll. v. cfr. Bliimneri tech- nol. I p. 46 n. 2.

620. proponemus F 2 T D. -nemu// P. -nemur F 1. -netur d v. praeponemus DG. -netur E.

621. sententia DdE.

622. eualli dein (deinde G) DGF 1 G. euelli dein (deinde v) F 2 E v. ualidae in P. -de in dT.

623. in pila ego. cfr. XXXIII 87. pila ll. v. pilo T G.

624. lentum E.

625. torreri P S. -ere rv.

626. sesamam C. sesimam P (i in ras.) d S. -ma E. sisi- ma r.

627. fluctuantur E.

628. mutescere E.

629. euallun- tur G. ualluntu// P. eualiuntur r. eualuantur v.

630. pistrinarum PdT D. pristin- r. pisturarum v.

631. dist. U 352.

632. pisitur D 1 v. pitur D 2. piscatur E 1. pistor d. pistur r.

633. an teratur ?

634. et maiore E S ( lacunae signo praemisso).

635. est ad F 2.

636. pabulum dTf.

637. iumentorum D 2 F 2 f v. -tatum r.

638. sesamae C. sesimae dE S. sisime r.

639. Col. II 9, 14. Verg. Georg. II 463.

640. praedulcis D 2 F 2 d v. -ci D 1 F 1. predulci r.

641. e v. om. ll.

642. cruris uenis del. F 2.

643. Th. H. VIII 7, 3.

644. quidem d H. -dam r. quaedam v.

645. sine aqua D. del. F 2. sine qua nihil conficiant v. lacunam ego indicavi. an potius solida ? cfr. § 117.

646. cum v. q???m d. quō E. quoniam r(?) D. at cfr. Theophr. φυλλοβολοῦσιν. an quoniam folia exuunt ?

647. emaciari S cum H coll. Col. II 10,1. emactari DGF 1 f 1 E. emace- rari F 2 f 2 D. emacrari d v.

648. cfr. Didymus in Geop. II 33, 3. Pallad. XI 21.

649. e F 2 f S. et r. ex v.

650. mini- mis dT.

651. maceratis P. -ato F 2 dT. maturato r. v.a.D.

652. milagine D 2 F 2 d v. -geni E. -ligine D. -geni r.

653. seminus F 2.

654. binos F 2 v. binos et r.

655. bessem S. besē F 2 f. beses r. bes- ses v.

656. hordeaceus d v. a. S.

657. erui dTf H. eruiliae C. herui E. heruilae v. herbi r.

658. farina Tf H. -nae FdE v. -ne r. -na ei G.

659. ipsae FE v. a. S.

660. II ego. duae ll. v. scribendum fuit binae. an binas libras?

661. quinque ll.v ( pro quinos).

662. sufferuere faciunt E v. a. G.

663. est naturam f H. est naturamst F 2. naturam est (st F 1. str G) D 1 GF 1 dE. natura est D 2 v.

664. sicut et validiora v. a. S. an sicut invalidiora? nam quippe cum alias non ponitur sensu concessivo.

665. alia sub E. alias sub d.

666. appellati C. -ari GdE v. apellari r.

667. ostre- arii v. uostrearii F 2. -ari r.

668. speustici G. (speusici v.) sceptrici F 2. -ice r. an idem qui στρεπτίκιος Athenaei IIIp. 113 a, ut sit fastigatione pro festinatione substituendum?

669. non del. F 2.

670. ar- topticii d B. cfr. Athen. III p. 113 d. -icei rS.

671. inuectus F 2 Brot.

672. aquaticam E.

673. ad D 2 F 2 dT D. a rv. del. G.

674. tenue E. -ui v. a. G.

675. spongiosam GF 2 dT D. -sum F 1. -sa v. -geosam D. -sa E S.

676. inanitate GE v. a. D.

677. at F 2.

678. genere F 2.

679. cfr. Martial. XIII ep. 47.

680. eum G. cum DGF 1 dT v. cui F 2.

681. maceratum S. -rato ll. -rata v. -rant G.

682. tracta subigunt D 2 G. tracta es ubi tune D 1 GF 1 E. tractae subigi tunc dT. tracto (-cta v) et subacto (-cta v) F 2 v.

683. inclitum E.

684. clibus E.

685. maxime uel mulso F 2 D. sed cfr. X 52. XIX 64.

686. Plauti Aulul. II 9, 4.

687. maxime om. E v. a. D.

688. artoptas iam D. -ptasiam ll. -ptam B.

689. aululariam d v. auru- r.

690. inscripsit S cum Ursino. scripsit ll. v. cfr. XIV 92.

691. cum certatione fE.

692. an is v. annis E. anni is D 1 GF. annui d. ennii D 2.

693. poeta E.

694. cocos tum H cum Turnebo adv. 28, 42. costum D 1 GFdT. tostum D 2 E v.

695. piscatoresque E 1.

696. criborum GFE.

697. galli e d G. galliae ex (e J) D 2 D.

698. saetis S. setis D 2 F 2 d v. sextis r.

699. hispaniae fE v. diis panie (-iae G D 1 GF. dii ispanię d. dii hispani e T. ispani e D 2. Hispani e G. -niae e J. -nia e D.

700. pollinaria v. apoll- DGd. opoll- r.

701. e pa- pyro v.

702. praestantissime TE.

703. saluberrimaeque quae v. -imam quae DF. -imamque GE. -ima quae d. -ima que T.

704. palmam E.

705. italiae f S. -lia ll. -liam v.

706. contin- git FdE Verc. contigit DGf v.

707. laudatissimus E v. a. G.

708. totus G J. totis rv.

709. XL p. D. XL. p. DG. XL pre F. de dE parurm constat. XL M passuum v.

710. planities Strack J. -itia est dT. -itiae DFE 2. -icie G v. -itie H. tinitiae E 1.

711. fistulosa H cfr. XVII 34. -las ll. -lans v.

712. facilitatem D 2 d v. falacitatem D 1 G. felicitatem r S. cfr.XVII 37. 41. XVIII 167. 178. Varro r. r. II 6, 5. Colum. V 4, 3.

713. temperate GdfT D. -atae DF. -at et E v.

714. conco- quens D 2 dfT v. tonco- D 1 F. tunco- G. coquens E.

715. fuci (succi C) d. fusi rv. furni S. cfr. XIV 14. XXII 94. ( Pro furni magis placeret foci).

716. cfr. Strabo V p. 242 extr.

717. rosae modo satiorem E.

718. sa-tiua v. -iuam ll.

719. campanos unguenti quani apud om. E.

720. campanus D v. om. r.

721. leboriae Dd J. -ie T. labo- riae G Verc. -ie rv. cfr. III 60. XVII 28.

722. uocatur D 2.

723. Leboriae J. (Lab- v.) leuiora ll.

724. apud aeolis E.

725. Diosc. II 118 init.

726. 82

727. ne D 2 f H. ue D 1 GF. uel r. nam v.

728. 82

729. mobili ut D 2 S. -ilius D 1 dT. nobilius r ( add. ut) v.

730. inde v. in ll.

731. procellunt E.

732. proferuntur E.

733. colle D 2 v. cole et G. colle et (eth d) r.

734. leucogaeo d H. -geo rv. cfr. XXXI 12.

735. extat- que E v. exiatque D 1 GF. exiitque dT. existitque D 2.

736. annua ducena f coni. H. annua uicena G. annoadu- cena DGF. -aduicena E v. -ad ducenta dT.

737. adferendi Strack. adfer ll. v a. J.

738. Oraxi v. a. Brot.

739. Geop. III 7. Diosc. II 118 extr.

740. uocatur item D 2 d v. uocum ritem (ritę E) r.

741. Geop. III 8. (Cato 86).

742. solem D.

743. ad dimidium ego. cfr.§ 115. XXIII 142. ad initium d v. ad initum D 1 GFE. admit- tunt D 2 D.

744. e D 2 E S. ex d v. et r.

745. tragum Turnebus D.cfr. Schneider ad Cat. 86. grana cum E. gracum r. granum v. graneum vel granaeum coni. H.

746. ei d v. et r.

747. maximae E. -mus F 2 v.

748. ex ea ego. ea D 1 GF 1 dE v. del. D 2. eius F 2 D.

749. dist. D.

750. pabulo DdT v. cfr. §§ 142.143. -la F 1 E. -lum G. ad pabula F 2. ad pabulum D.

751. in pane DGdTD. om. rv.

752. uenalis v. a. S.

753. aut delicatius coni.Dal.

754. cfr. Cato 134, 1. Didymus in Geop. II 35, 3. (Diosc. II 127). cfr. Gell. IV 11.

755. puls fabata ego. pulsa faba D 2 D. fabata r Brot. fabacia v.

756. set ego. sed T. et rv.

757. uitique D 1 E. cuit- que d.

758. Fabius Pictor ap. Gell. X 15, 12. Didymus in Geop. II 35, 6. 7.

759. et om. d.

760. ex DGF D. et dE. e B.

761. mos F 2 v. mox r.

762. cfr. Pallad. XII 1, 2. Verg. Georg. I 215. Col. II 10, 9. Th. H. VIII 6, 5. (C.III 24, 3). cfr. Th. H. VIII 9, 1. Col. II 10, 7. Cato 37, 2.

763. ut D 2 E v. aut D 1 GFd. haud F 2.

764. antecedit F 2 d.

765. seri d v. sari r.

766. dist. H.

767. sationis d v. racionis G. rati- r.

768. gratissimi//// d v. a. G.

769. pabulo v. -li ll.

770. conspicit E.

771. defioruerit dT.

772. Th. H. IV 8, 8.

773. mauritania E v. a. H. mauritima d 1. marit- d 2.

774. et om. E H.

775. ac oculis E 1. (aculeos v.a.B.) caules F 2.

776. Th. H. IV 8, 7. 8. VIII 1, 4. Col. II 10, 15. 4. Pallad. III 4. Geop. II 37, 2.

777. scabro F 2 E.

778. dist. Strack coll.Theophr.

779. digiti ni Turnebus. intoni ll. ( an ut digito. ni?) di- giti in totum ni S. nec B. octona v.

780. abessent Turnebus. abesset DGFE. habens sed dT. habet v.a.S.

781. tricenas v. -enall. triginta S cum Salm.

782. quam D 2.

783. grata D 2 D. lata rv. lauta B.

784. omni modo cocta dT J e Theophr. coll. XVI 65. 137. XVII 162. XXII 154. omnino decocta rv.

785. Toronae J. -ne ll.v.

786. Chalcidices S e Theophr. -cidis ll.v.J.

787. autumno uereue J. autumno uere DGFdT. autem nouę re E. autem nouembri v. (et uere coni.H.an uel uere?)

788. auctorem DF 1 E.

789. ac soluta v.a.S

790. Th. H. VIII 6, 5. Col. II 10, 20. Geop. II 36, 1.—Th. H. VIII 5, 1. Diosc. II 126. —Col. II 10, 19. Th. H. VIII 6, 5.

791. capiti v. capite (pite G) ll.

792. appellant dE S.

793. uenerium uocant d v.a.S.

794. eruo D 2 F 2 d v. ero r.

795. Th. H. VIII 5, 2. 3. Diosc. II 175. Col. XI 2, 72. (Pallad. XI 1, 3).

796. cilindratie E v. -aceae C.

797. faseolorum v. phasio- S.

798. mandunt FfE 2 S. manducent E 1.

799. octobr. ego. -bris ll. v. at plene scribendum erat octobribus: cfr. etiam XI 42. XV 19.XXI 111.

800. coeperint F 2 E v.a.H.

801. dist.S.

802. Col. II 10, 22.

803. alius D 2 F 2 fdT D. ali D 1 GF 1. alii E v. aliis C.

804. ab iis v. ahis ( pro ab is) D 1 GF 1. ab his dTE C. his D 2 F 2 f D. an rapis?

805. ruris del. F 2.

806. cfr. Cato 35.— Th. H. VII 2, 5. (Pl. XIX 122).

807. minore DdTE v. -ora G. -orē F. -or est f D. -or C.

808. rapiciorum dT S. rapaciorum (-pati- G) DGF 1 E v. raparum F 2 f.

809. maiorē F. -or C.

810. passo E v.a.C.

811. uentum E.

812. Th. H. VII 4, 3. (Martial. XIII 16).—Varro I 59, 4. Col. XII 56, 3. (Pallad. XIII 5).

813. terram d v. -ra r D.

814. eligit v. legit ll.S. eligitur D.

815. paene om. dT.

816. ac F 2 d v.a r.

817. ad alia ll. v. an acetaria ?

818. alis E.

819. Th. H. VII 4, 3. (5).

820. debet D 2.

821. masculum d G.

822. modo d v. modi r S. modum D cum U 354.

823. enim semine satu E.

824. Th. H. VII 6, 2. 4, 3. Col. X 421.

825. acrique E.

826. dist. U 354.

827. Nursino v. ursino ll.

828. taxatio v. taxio ll.

829. dist. ego.

830. napis ego. napi ll. v.

831. Amiternini v.

832. Col. X 422. Martial. XIII 20. Col. XI 3, 16. II 10, 24. XI 3, 59. (Pallad. VIII 2, 1). Hyginus ap. Col. XI 3, 62. cfr. Th. C. V 6, 9. Col. XI 3, 62.

833. natura est F D.

834. aeque om. d.

835. rapum E.

836. cum F 2 d B. om. rv.

837. semen inaretur ego. cfr. Pliniana p. 43. seminaretur DGF 1 TE. -nentur F 2 d G. -netur v.

838. Col. XI 3, 18. (Pallad. IX 5, 1).—Col. II 10, 23. (Pallad. VIII 2, 1). —

839. utique E.

840. procedente E v.a.G.

841. Th. H. VIII 11, 4. C. IV 13, 3. Geop. II 39, 6. Apuleius in Geop. II 39, 3. 6. 8. Th. H. VIII 11, 3. —

842. lupino d v. -nos D 1 GF 1. -nus E. -nis F 2. -ni D 2 D.

843. lacunam cum S indicavi. excidit siderum vel solis (caeli S).

844. an quaequae?

845. seruntur F 2 v. serantur DGdT. seratur r S.

846. ad sensum ego. adsensu (ass- v) ll. v. cfr. VII 20. 23. IX 111 et IX 42. II 108. 109. XVI 95.

847. terraeque (quae D 2) DF 1 E. terraque dT. terrae rv. terrae quoque D cum U 355.

848. floret ter germinat D.

849. terraque dT v. terratque E. terra atque DGF 1. atque terra F 2. atqui terra D.

850. Cato 34, 2. Th. H. I 3, 6. III 2, 1. Col. II 11, 5. Th. H. I 7, 3. VIII 11, 8. Cato 37, 2. Varro I 23, 3. Col. II 14, 5. 15, 5. 6. 10, 1. XI 2, 44. Pallad. IX 2. Geop. II 39, 5.

851. quaerit G. querit D 2. fuerit D 1 FE. si (ubi v) fuerit dT v.

852. frutectoso d G. -ecto r.

853. coiectum F 1 J. coni- F 2 d v. coiactum D. coactum E S.

854. 17,54

855. Th. VIII 1, 3. 11, 8. Col. II 10, 2. XI 2, 72. Pallad. VII 2, 2. Th. H. VIII 7, 3. Geop. II 39, 2. Col. II 10, 3. 15, 6. 10, 4.

856. area P e Theophr. et Colum. aruo ll.v.

857. antecesserit dT v.a.G.

858. florem D 2 F 2 d v. flori r.

859. Geop. II 39, 4.. 6. Cato 54, 3. Col. II 10, 1. 3. Pallad. VII 2, 2.

860. maceratam E.

861. hominique E. quoque del. v.a.G.

862. quin etiam P. an lacuna ante quanldo statuenda est? cfr. XXII 155.

863. Col. II 13, 1.

864. saritur (sarri- v) S. seritur ll.

865. sationis F 2 d v. rat- r.

866. Col. II 10, 29. Pallad. II 6.

867. umbrosa D 2 d v. amb- r.

868. Col. II 10, 34. Pallad. III 7. Th. H. II 4, 2.

869. cum ll. S. per eum v. per eruum B. quo U 356.

870. eo epistulis J.

871. exstet S. existet ll. exstat v.

872. sati del. F 2 D. at cfr. § 9 et Colum.

873. bubus E v.a.D.

874. grauedinosum d v. grauid- r.

875. satum d v. persatum r.

876. Col. II 19, 33. Pallad. II 7.

877. silica T. sicilia FE.

878. scrarifatione d. scariphicatione (-rifi- v) F 2 v. a. D.

879. quid FE.

880. farrago appellatur d v. frago appellantur r.

881. desiderat d v. -rant r.

882. teterrimum T. ater- vet. Dal.

883. et v. sed ll. S. sed requirat aptum pro tantum.

884. famem utile v.a.H.

885. fecunda FE.

886. Varro I 31, 5. Col. II 7, 2. 11, 31. Pallad. X 8, 1.

887. recrimentis D 1 FE D.

888. degeneransque D 2 d G. -rans qui r.

889. Cato 27. 33, 3. 53. 54, 3. 4. Varro I 31, 4.

890. quod DFT.

891. citabant P. ciebant Dal. e Varr.

892. e om. dT.

893. pabulis E v.a.S.

894. uiridi D 2 v.a.S.

895. desectum DdT S. -te FE. -ta v.

896. generaret Strack. gelaret ll.v. genicularet vel siliquaret Ursinus. generaret siliquas coni. H. cfr. Varro.

897. II ego. duos ll. v. ( pro binos).

898. solitos DdT v. -tus FE. -tum G.

899. admixto FE.

900. appellat dT S.

901. ὠκέως f Turneb. H. oceos r. ocys oceos v. ὠκύς Bas.

902. Isid. Orig. XVII 4, 9. Col. II 10, 25. (28). Pallad. V 1, 1. Diosc. II 176.

903. medis DF V. medicis r.

904. dist. ego.

905. est ego. et ll. ei S. eius est G. eius ut v.

906. denis P e Colum. an scriptum fuerat quammdenis === III denis?

907. foliis qui DF.

908. amphilochus d v. -lochi est J. -locus D 2. ampli locus r.

909. conposuit P. confusum ll. J. fecit confusum (-sim Dal.) v.a.S.

910. Col. II 10, 26. 27. 28. 25. 28. (§ 145: Pallad. III 6. § 146: cfr. Col. XI 2, 7).

911. occatum D 2 v. occultum r.

912. an inducitur? cfr. Column. II 17, 4.

913. creta D.

914. addito D 2 d v. -ita r.

915. succosum v.a.G.

916. ita d v. et a D 1 FE. et ita D 2 D.

917. iugero D 2 dT.

918. modia E v.a.J. modico D 2.

919. III ego coll. § 9 et Colum. ui ll. uicena v. -ni J. bini D cum Schneidero ad Varr. r. r. I 42.

920. carentia E.

921. oneratae vet. Dal. H. -ta F 2 d v. hone- rata DF 1. hoc onerata E.

922. uricae DF D. -ca E v. erucae dT Brot. uruca J.

923. Th. H. VIII 8, 4. 3. 7. (C. IV 15, 5. Geop. II 43). Th. C. IV 12, 8. Plutarch. quaest. symp. VII 2, 3.

924. eruum d v. herbum r.

925. orobanche v. -bachae D 2. -brachae F 2. orebraehae F 1. orobreche dE. -chae D 1.

926. aera C. haera DF 2 d. hera F 1. herba E Verc. era v.

927. securidata d. -daca v.a.S.

928. pelecinum d D. -non v. pelicenum r.

929. hae dT Brot. hac r. hae quidem v.

930. teramum qua in J. terramum qua in DF. terram umquam (nunq- d) in dE. teramnon (-mon S) qua in v.

931. Geop. II 43. Galen. alim. fac. I 37. Th. H. VIII 10, 1. Col. X 324.

932. aerae d C. here r. erae v.

933. minime DF.

934. uertiginem d.

935. eruo d v. heruo E. herbo r.

936. dist. ego. cfr. Colum. X 324.

937. Verg. Georg. I 80. Geop. II 18, 6. Verg. Georg. I 193. Th. C. III 24, 4. Col. II 10, 11. Geop. II 18, 12.

938. promittens dT.

939. Col. II 11, 7. 9, 9. 10. Geop. II 18, 16. 4. 13. 14. 1. Col. XI 3, 61. 64. X 356. Pallad. I 35, 3. Th. H. VII 15, 2. Geop. XII 7, 3. Diosc. IV 88. 89. Col. X 353.

940. praecipue F 2 v. -puos E. -puus DF 1 d. -puius T. an procliuius ?

941. saritam C. sartam dTE v. satam r.

942. e modio DFd v. modium E.

943. tusis om. d.

944. non d v. nunc r.

945. obnoxia D 2 d v. subn- r.

946. mili d. -lii v. -lia DF 2 E. melio F 1.

947. an priusquam seratur ? cfr. Geop.

948. contracta E.

949. aizoum D 2 S. -oon B. aizum r.

950. et ab aliis Strack. J. ab aliis D 2 D. tabalis D 1 F. caballis dT. tabulis fE. -lisue B.

951. aesum DFE J. esum dT. del. B. nomen adhuc corruptum. U 358 hypogaeson ( rectius -geson), quod ne XXV 160 quidem satis certum est, sed a Barbaro illatum, nec usquam alibi scriptum legitur. 12. 13 aut dicit illum dE. ut dicit ille v.a.B.

952. ulcedo D. uredo f S.

953. an exire ?

954. truncare E.

955. extr.: Pallad. I 35, 9. Didymus in Geop. X 90, 4. Apuleius ib. XIII 5, 1.

956. limio E.

957. panicus turnorum E.

958. falis deluto E.

959. aquas et E.

960. Apuleius ib. V 33, 4. Th. H. VIII 7, 4.

961. pecorum d.

962. uel om. dT.

963. retonsarum d v. retus- r.

964. fieri om. d.

965. cascumque D 1 F 1 d. casumque f. crassumque E 2.

966. quinquagesimo B e Theophr. cfr. v. 10. quinto decimo ll.v.a. C.

967. eximia fertilitas D 2 S. exilitas rv.

968. soli S. soli cum DF 2 dE. soli cum uenum F 1. soli uerum v.

969. uel cum ego. uenum (uerum dE J) cum DF 2 dE J. uenus cum F 1. uero cum D 2 S. cum v.

970. centesimo B. centesimo quinquagesimo ll. v.a.H.

971. aqua rigandi DFE G. adaquari (aquari v) gaudent dT v.

972. terrae ipsi F 2.

973. ubertatis dE v.a.S. -ates F 2.

974. tanta est ut D 2 S. tantae (-te dE) sunt r( v add. ut). sponte ut F 2. ut sponte dT.

975. Cato 6, 1. 34, 1. 2.

976. sit F 2 v. est sit r est S.

977. rapa P e Cat. S. om. ll. v. cfr. Varro r. r. I 23, 7.

978. raphanos F 2 P e Cat. S. -nus DF 1 d. -nnm E v.

979. et aquoso df v.a.S. uel aqu- F 2 D.

980. lubricoso dE.

981. aserenoso E.

982. Cato 35,1. 2.

983. aquoso DF v. in aqu- dE C.

984. edito DE v. editoque d G. et edito F 2 D.

985. sole D 2 d v. sale r.

986. rudecto P e Cat. S. frutecto DFE. -eto v. -ectoso d C.

987. poterit Cato.

988. non possis H e Cat. non possit ll. v.

989. Varro I 23, 2. (Geop. II 12, 1).—Geop. II 13, 1. (Varro I 9, 4). Th. C. III 21, 2. I. VIII 9, 1.

990. seranda DF.

991. suco DE v. suctu DF 1. sumptu F 2.

992. cicere excepto legumina H cum Ursino ad Varr. r. r. I 23, 2. cicer exceptis leguminibus ll. v. an cicere excepto, e leguminibus?

993. subsecuntur FE.

994. cibi DF 1 dE v. curae F 2.

995. olu D 2. del. F 2.

996. laetior P. lenior ll. H. leuior v. cfr. Theophr. et Geop. et § 163. 97. 187. XVII 26 al. an plenior ?

997. Varro I 9, 4. Col. II 9, 3.

998. umidiore S e Varr. humili ll. v. -mido Ursin. D.

999. cretoso et uliginoso solo F 2.

1000. patiuntur D 2 D. sat- D 1 dE. sort- v. seruntur F 2.

1001. ex D. et ll. G. est et in v.

1002. inuenerim F 2 v. -rit r.

1003. a dE v.om. F HJ.

1004. solstitie F 1.

1005. ac ego. aut F 1 dE v. del. F 2 P. a J. et vet. Dal. H. cfr. V 57 et XVII 130.

1005. ¹⁰⁰⁵ 5,57

1007. primo dT Brot. a primo F 2 E. oprimo F 1. ac primo v.

1008. residit S coll. V 57. -det ll. v.

1009. Herodot. II 14 extr.

1010. exsuperauit d G. -abit r.

1011. arget F 1. arcere F 2.

1012. a d S. ac r. ab v.

1013. solitus E.

1014. in d v. et r.

1015. Th. C. III 20, 9

1016. grauiore F v. -ora dTE Hack.

1017. digressi d v.a.Brot.

1018. fit FTE D. eft d v.

1019. pauci runcant F J. pauci runcant pauci dE. pauci runcant quod v.

1020. peragitur F 2 v. peragitatur F 1 E S. agitatur d.

1021. messes E. an peraguntur messes ?

1022. mense dT v. om. rG.

1023. Th. C. III 20, 5. Verg. Georg. I 63. Col. I praef. 22.

1024. excellentius d v. -ibus r.

1025. regionis d.

1026. maior et d.

1027. babyloniae ac d v.a.B. -loni ac G. cfr. VI 122.

1028. arat d v. om. r.

1029. multifaria E.

1030. hac d S. ac E. hac quidem F v.

1031. illud d v. illum F 2 E. om. F 1.

1032. quaeque v. quae ll.

1033. (v. Schneider. ad Col. II 4, 6 et Varr. I 29, 2).

1034. inflexus S. infelix ll. inferius Brot. ex ed. pr. locus nondum sanatus. an infixus prae dentali ?

1035. praedensa E 2.

1036. priusquam F 2 d v. prius r.

1037. rostrati G. rostra uti dE. rostratum uti F vD. -rati uti S.

1038. nec F 1 dE v. non F 2 D.

1039. glandio FE.

1040. secans v. se- cant ll.

1041. retia E.

1042. duas FE v. ut duas d H.

1043. addere tali ego. -erent alii (ali F 1) ll. -erent tali H. addiderunt (tali add. G) v.

1044. plaumorati ll. Brot. planarati v. plaustrarati coni. H. ploum Raeti Baist apud Wölfflin. ( Archiv III 285).

1045. habet v. -ent ll.

1046. ita FE v. tamen d.

1047. culta terra d v. cultatra FE 2. cultratatra E 1. cultrata vel cultro arata terra Strack. inculta terra Frobeen quaest. Plin. p. 91. an fulcata terra ?

1048. an fere nouali ?

1049. porcellis B.

1050. conseri T.

1051. facili Fd.

1052. Cato 61, 1. (cfr. Th. C. III 20, 2. Pallad. II 3, 1).

1053. reseruandum FE.

1054. quod est F 2 E 2. quid est primum v. a. S.

1055. bene arare del. v. a. S.

1056. arare S e Cat. om. ll. bene arare v.

1057. (cfr. Col. II 4, 1).

1058. grauis d.

1059. aestates v. -atis ll. D.

1060. terra F 2 V. -rae r.

1061. et autumni v. aut- et ll.

1062. ubi d.

1063. mediis F 2 dT H. -ius r. melius v.

1064. tenue d v. om. r.

1065. sationem dT Brot. -num r. -nis tempus v.

1066. Col. II 4, 5. Pallad. II 3, 2. (cfr. Varro I 44, 2. 29, 1. 2).

1067. huic ego. cfr. § 192. 254. hic ll. v. his U 360.

1068. ui d v. ut r.

1069. ares d v. aras rS.

1070. uerum actum E.

1071. aeque F 2 T H. atque r.

1072. est om. E S.

1073. Col. II 2, 22. Cato 54, 4. Col. II 2, 28. 27.

1074. fistellis dE.

1075. capistrari d v. -rati E. -ratu F 1. -rantur F 2 D.

1076. securiculam d v. sericulam r. serri- Brot.

1077. in stiua P. insitiuam ll. v. a. S.

1078. striare B.

1079. actu saepius B.

1080. Verg. Georg. I 95. Col. II 2, 25. 4, 10.

1081. in v. om. ll. cfr. XVI 223.

1082. laboris v. -ori ll.

1083. Col II 2, 25. (II 4, 7). II 4, 2. 1. 8, 3. (Varro I 29, 2).

1084. utique G. ubique ll. itaque v.

1085. frugibus d v. frugilius r. (saxis) fragilibus B.

1086. intellegetur v. -gitur ll. S.

1087. est om. E.

1088. Varro I 29, 2. Pallad. VI 4, 1.

1089. trauersum d. trans- v. tracta uersum r.

1090. sequitur d v. seritur r.

1091. iteratur Schneider ad Varr. I 29, 2 p. 325. iteratio ll. v.

1092. contenta ll. Brot. dentata v.

1093. operiente coni. Dal. -tes FT v. a. H. -tis r. del. D.

1094. semina ni operiantur quae ego. semina operianturque (quae d) ll. se- mina nnde v. operianturque semina unde D. dist. ego.

1095. Verg. Georg. I 47.

1096. soles FdT J. solem E v. cfr. § 184.

1097. figura E.

1098. at Fd v. ad E.

1099. trapadana E.

1100. Salassi v. salsasi ll.

1101. cum iam ll. G. uel tum v.

1102. se ego. si ll. v. is G.

1103. ad dT S. at F. aut E v. del. G.

1104. recens d v. recesis F. recisis E.

1105. praegelida v. -dae dE. pregelide F.

1106. etiam dT S. et scient r. an scili- cet ? resarrientes v.

1107. extr.: Col. II 11, 8. (1). 4. 7. Pallad.II 9,2.

1108. § 240 sqq.

1109. operi d.

1110. teporibus P.

1111. sarit d.

1112. radicem d.

1113. Col. II 11, 9. 6. (XI 3, 19). ib. 6. 5. 4.

1114. seges d v. sex F. sexto E.

1115. articulū ego. -culo ll. v.

1116. exiit euolsis ego. esse in molsis ll. est euul- sis v. esse incepit (-cipit J) euolsis (uolsis J) SJ. cfr. Colum. II 11, 9 et Plin. § 159. XVII 173. XIX 114; de mendo § 191 ( p. 195, 17. 18).

1117. far FE v. faba dT.

1118. dist. H coll. Colum. II 11, 6. 5.

1119. occatur F 2 S. uocatur F 1 E. runcatur d v.

1120. et panicum FE H. panicum d v.

1121. seritur E v. a. C. de singulari numero cfr. § 53 med.

1122. sicilia E v. a. B. silicula B. siliqua coni. Dal.

1123. phasioli S. fasi- FE v. fassi- d. fase- C.

1124. Th. H. VIII 6, 6. Col. II 11, 3.

1125. cratis d v. gratis r.

1126. cyrene d v. a. S.

1127. superuacua G. superi aqua d. -uae E. -ue F.

1128. messibus dT H mens- r. nonis mensibus v.

1129. arua coni. H coll. § 169. area Fd. aream TE v. a. S.

1130. tantum P. tectum ll. tactas v. a. S.

1131. nutriente D.

1132. Verg. Georg. I 71 sqq.

1133. suadet et hoc v. a. S. an suadet et ?

1134. ruris d v. ruri r.

1135. faciant v. -iunt; ll. Brot.

1136. si ll. J. etsi S. sed v.

1137. prouenere ut priore ego. prouenire ll. prouenire priori v. prouenirent (-niunt D) priore JD.

1138. 17,56

1139. patentibus E.

1140. Magnam G. magna ll. v.

1141. sed v. sed et ll. S.

1142. praegrandi v. pregnandi FE. prae- gnanti d.

1143. subditus E.

1144. illi d v. illis r.

1145. pereat E. pereunt C.

1146. fructus v. fi ructus FE. fi rictus d.

1147. an succurrere ?

1148. aqua v. aquas ll.

1149. cfr. Th. H. VIII 6, 3.

1150. tenera E.

1151. 17,36

1152. milium seri d v. a. S.

1153. rapae F 2. rapa rH.

1154. saritur Strack. seritur ll. v. a. D.

1155. recipiat. ante ego. -pi ut aut ante Fd. -piat aut ante v. -pi (-piat H) ita ut ante E H.

1156. et in annum F 2 v. etiamnum dT. et an- num F 1 E.

1157. ne cesset v. nec exiet ll.

1158. in ea quae F 2 d v. sin ea quae F 1. sine aqua E.

1159. Th. H. VIII 6, 4. Col. II 9, 15. Th. H. VIII 7, 2. Col. II 10, 5. XI 2, 85.

1160. optinet d v. optinet (-nent F 2 ) et r.

1161. 17, 50

1162. nemini inconpertum ego. cfr. XVII 30 ( p. 73, 8). enim in conpessum (-ensum d) ll. unum (enim H) in confesso v. an nemini incon- fessum ?

1163. huic E D. hic rv.

1164. napos F 2 D.

1165. ne F 1 D. non F 2 d v. om. E.

1166. seritor ego. -tur ll. Brot. -to D. serantur v.

1167. seritor ego. -tur d. -to rv.

1168. Col. II 15, 1. (Varro I 38, 1). cfr. Col. XI 2, 86. II 5, 1. 2. Pallad. X 1, 2. 3. Col. II 15, 2.

1169. dist. ego.

1170. in agro aceruet ego. inarguet ll. an inaceruet ? in- aret v. inarcuet U 362.

1171. an sin uerno?

1172. saturis E.

1173. disponat d v. -ant r.

1174. uehes d B. ueges r.

1175. caueto ego. autem ll. v. cfr. Colum. II 5, 2. 15, 1.

1176. an in- ares? arescat v.a.J.

1177. at F J. aut rv.

1178. iacto F 2 dT H. iactu E. iatu F 1. iactato v.

1179. omissa d v. commissa r.

1180. sarias J. -iat dT H. seriat F 2 E. at F 1. serat v.

1181. ut fimi ( vel stercoris)—spargas ego. cfr. Colum. II 15, 2. Plin. XVII 50. 53. U 362.

1182. ante ll. v. auiarii H. tantum J.

1183. puluere J.

1184. Col. II 14, 8. 15, 2. Pallad. X 1, 3.

1185. iustum mense ego. iustum est ll. v. a. D. iustum est singu- lis mensibus coni. J.

1186. uehes d B. ueies r.

1187. redire ego. denario ire ll. v. (dena prave iterato ex v. seq. denas). definire D. terdenis redire U 363.

1188. male d v. mala r.

1189. stercoretur ego. -ratur dE C. fuerit stercoratus (stercoratur F 1) Ff S.

1190. Th. H. VIII 11, 5. (Pallad. I 6, 12. Geop. II 16, 4). Col. II 9, 11. 13.

1191. sterile F 2 V. -ilem r.

1192. etenim ego e Theophr. cfr. Pliniana p. 39. et in imo FE v. et in uno d C. et D.

1193. genereratio v. a. D.

1194. discernitur G. dispe- FE. dispergitur dT v. dispescitur J.

1195. interuallata J. -alla ll. D. per interualla v. an intus uana? cfr. Colum. II 9, 13.

1196. seminum D.

1197. deterius d v. om. FE.

1198. Th. H. VII 6, 2. (cfr. Col. II 8, 3. XI 2, 80).

1199. alia plus E.

1200. inde et ego. uidetur inde dT. inde rv. id et P.

1201. pessimum P.

1202. comesse v. cum esse FE. cum messe d.

1203. nec F 1 E S. ne rv.

1204. necetur F v. nocetur r.

1205. Th. C. III 24, 1. 2. (cfr. Geop. 11 17. 19, 2).

1206. dextro d v. dextrao r.

1207. fit v. fit ll. D ( relatum ad praecedentia).

1208. quorundam quoque D.

1209. fors v. fors ll. D.

1210. fecunda v. pecuda ll.

1211. est ex F 1 dE v. esse ex F 2 D.

1212. in serotina v. om. ll. D. in hiberna J. cfr. XVII 79.

1213. nihilque in F 1 dE v. in F 2 D. idque in G. quae in J.

1214. ut ego. om. ll. v.

1215. praecepere F 2 G. -cipere r. (praeripere quadam v).

1216. Col. XI 2, 75). Varro I 44, 1. Col. II 9, 1. 17. II 10, 8. 29. 19. 20. 35. 4. 15. 34. 33. 4. Varro I 44, 1. Col. XI 2, 75. I 9, 18.

1217. iugero temperati soli d v. a. H.

1218. aut (autem E 1) feminis E.

1219. quinta ll. J. cfr. Colum. II 10, 8. quintam partem v.

1220. VII ego e Colum. II 10, 29. XII ll. v.

1221. cicerculis E 1.

1222. lentis paulo plus quam modius Colum.

1223. erui v Colum. II 10, 34. cfr. § 139.

1224. sicilia E.

1225. passiolorum Fd D. phasi- S. fassi- E. fasi- V. fase- C.

1226. sextarios VI dT.

1227. Col. II 9, 5. 6.

1228. an sicca et macra uel laeta ? cfr. Colum. II 9, 5.

1229. macie ego. macies F 1 dTE v. macrum F 2 D.

1230. soli v. a. D.

1231. habeat F 2 v. habet rS.

1232. inane E.

1233. feminif radice E. -nis radice fruticem v.

1234. emittunt v. om- ll.

1235. Cato 5, 4.

1236. pro natura d v. ponatur a r.

1237. soli om. E.

1238. quinta ll. ( i. e. quinta parte. cfr. § 198 et Colum. II 9, 6). quinto J. alii quinque non v.

1239. plusue d J. pluresue rv.

1240. et clinoso dT.

1241. ut Fd G. aut E v.

1242. huc B.

1243. defrudes S e Catone. -uges ll. v.

1244. iis (his S) attius d S. iis accius v. his artius F. insartius E.

1245. praxidica o. Ribbeck ( mus. Rhen. 1886 p. 631). -co ll. v.

1246. Zoroastres v. cfr. XXXVII 157. 159. -tris Fd D. -trius E.

1247. Hesiod. ἔργα κ. ἡμ. 384.

1248. delata E.

1249. serendi F 2 v. seruendi F 1. seruandi r.

1250. rationi ego. -one ll. v.

1251. priceps F 1. primus F 2

1252. praecepit F 2 v. -cipit rS.

1253. Democritus ap. Geop. II 14, 4. (Th. C. III 23, 1. I 13, 4. Col. X 196 sqq.). Verg. Georg. I 219. 208–210. 227–229. (Col. II 8, 1).

1254. 49

1255. hos d v.a.H.

1256. uero et FT D. uero rv.

1257. fassiolos E 2. -iliolos E 1. faseolos T C. phasio- S.

1258. quo F 2 v. que F 1. qua r.

1259. digerendi B. direg- F 1. dirig- rv.

1260. Col. II 8, 3. 4. Th. C. III 23, 1. Col. II 7, 2.

1261. non corrumpente coni. H. cfr. Schneider ad Colum. II 8, 4. 5. an a corrumpente ?

1262. Varro I 35, 2. Col. II 8, 2. Th. C. III 23, 2. Varro I 34, 1. Col. XI 2, 80.

1263. ante dE v. ma- nente F.

1264. bruma F 2.

1265. properant E.

1266. (Col. II 10, 17. XI.2, 43. II 10, 9).

1267. omissa F 2 v. em- r.

1268. caelestis FE.

1269. subtilitate F 2 dT Brot. sublitate F 1. uilitate E. cura ut inutili v.

1270. temporis F 2.

1271. definiunt F 1 dT v. deficiunt E. ferunt F 2.

1272. etiam E v. om. r.

1273. serunt F 2.

1274. usque in quinque idus E. -quatribus v. a. G.

1275. nouembri d v. -bre rD.

1276. Verg. Georg. I 51. (Col. I praef. 23).

1277. inmensa Fd. et inm- E v. cfr. Pliniana p. 40 not.

1278. rusticae T S. om. rv.

1279. tentanda G. templanda F. contempl- rv.

1280. iam ego. tam ll. G. tamen v.

1281. contemplationi d v. -nis r.

1282. foeta F.

1283. possunt T.

1284. Veget. IV 40.

1285. adiciente anno D. adicient eam (etiam E) non ll. adiciunt etiamnum v.

1286. intercalarios v.a.J.

1287. credi E 1.

1288. posset F.

1289. confusa E.

1290. significatio E. -ione v.a. G.

1291. prochimazin ll. G.

1292. postueniente d v. -tem r.

1293. quod E v.om.r.

1294. epichimazin ll.G.

1295. alia FE.

1296. celerius ego. ferius ll. citius v. prius D.cfr. § 298.

1297. alia FE.

1298. caelesti dT J.

1299. unde uulgo d v.a.H.an inde uolgo ?

1300. statutis E.

1301. motus man.Dal. motu ll.v.

1302. grandines imbres v.

1303. 152

1304. ne v.om. ll.

1305. praeposteri G. -ere ll.v.a.C.

1306. praeproperi G. -ere d v.a. C. propere E. prope F.

1307. necant G. nec ante FE v. negante d.

1308. Verg. Georg. I 335.

1309. papiliones J. -onis d D (prouentum add. v).passionis papilionis r.

1310. sed ego. id ll.v.

1311. eo o. d.

1312. eorum d v. quorum r.

1313. terrae petito E.

1314. conflictas d.

1315. conuexitatis F 1 d G. -itate F 2 D. -itas ET v.

1316. globi F l dv. globo F 2 D. glob; E.

1317. Sueton. lul. Caes. 40. Solin. 1, 45. Macrob. I 14, 14.

1318. quartam T v. -tum FE. de d non constat.

1319. cursum E v. circum r.

1320. fingulos v. figulo ll.

1321. sozigine FE.

1322. perito v. -tos ll.

1323. adhibito v. -tos ll.

1324. conperto v. -tum ll.

1325. ut v.om.ll.

1326. ad ego.om.ll. v.

1327. sidus G.

1328. coeperant... annum vet. Dal.

1329. an tribus ?

1330. sozigines FE.

1331. quam—quam dT v. quandam r.

1332. dist. ego.

1333. et ego.om.ll.v.an et alii ?

1334. sententia d v. -tiae E. -tie F.

1335. exscripsit schol. Germ. p. 209, 12–16.

1336. eorum F 2 d v. earum r.

1337. dissedere d Lugd. dissidere rv.

1338. XXXI schol.Germ. XI.XX F 1 E. XXIX d v. XXX F 2 D.

1339. XLIIII Eudoxus Boeckh ( üb.d.vierjahr. Sonnenkreise p. 86). om.ll.v.a.D.

1340. dist.J. maximeque v.a.H.

1341. autem FE S. tamen dv.

1342. non in unius E.

1343. est om. d.

1344. regionibus T v. leg- ll.

1345. cersonensum dE.

1346. et om. d.

1347. chaldaicas siriam E. chaldei assiriam F 1. chaldeam syriam F 2.

1348. gallicas E. -icos F.

1349. enim ea F 2 D.

1350. obseruabit FE.

1351. in dE v.om. F 1. ex F 2 D.

1352. his F 2 E S.om. F 1.

1353. proderent F 2 D.

1354. quam Fd v. quia E.

1355. cognitio F 2 v.a.G.

1356. 6, 212

1357. Col. III 6, 4. (Eudoxus ap. Plin. II 130). —

1358. iidem (idem F) erunt FdT S. ad (et ad C) earum E v.

1359. cardines P. arbores ll. ardores v.a.S.

1360. suas d.

1361. cfr. Theophr. de signis 1, 2.

1362. aratio F 1 E.

1363. ut ego. in ll.v.del.G.

1364. hemersum F 1 E.

1365. alio B. ullo ll.

1366. alteruter T S. -utri r H. -utris v.

1367. contingit d v. -igit r.

1368. desiderant dv. -rat r.

1369. 2,7 sqq.

1370. cardines Fm D. cardo rv.

1371. constant F 1 m D. -tat rv.

1372. a om. m.

1373. exaequatur dT.

1374. diebus E C. in diebus Fm v. et in diebus dT.

1375. et horis m.

1376. an horis ternis ?

1377. noctes m v. nocte ll. noctem D cum U 364.

1378. lacunam cum Petavio S supplevit his: diebusque ( fort. rursusque diebus) XCII horis XII. Brot. inseruit. diebus - XII post autumni. om.ll. v. inde usque ad equinoctium minuitur ( om. autumni) m.

1379. diei ego.cfr.II 81.

1380. an ternis ?

1381. praecedit m.

1382. nox ex eo ego. ex eo ll. m v. nox Strack.

1383. LXXXVIIII m v.a.H.

1384. cuiusque Fm.

1385. diei dm v. dici r.

1386. horae— significantur uncis inclusit D.

1387. eae v. heae m. ea ll.

1388. octauis in m.

1389. signorum dm Bas. sigulorum E. singul- F v.

1390. significatos F 2 E.

1391. cfr. schol. Germ. p. 209, 16.

1392. XLVI???I m.

1393. ab m. at ab v. octaba F. octaua r. (OCT fort.natum ex iterato DIE vel ex XLVIOI: cfr. m).

1394. XLIIII P coll.II 125.XLIII II. m v. a.S.

1395. die dm G. dies rv.

1396. XLVIII ll. m v. XLVII D coll.§§ 220. 222.

1397. exortu matutino E H.

1398. mentionem F.

1399. concidenda d v. -endi r.

1400. decidat FdT D.

1401. Col. XI 2, 74. cfr. Varro I 34, 1. Democrit. in Geop. II 14, 4.—Xenoph. oecon. 17, 2. —

1402. serunt nouem a ego. cfr. Pliniana p. 35. seruitio uenta F. -tio ueniente E. serunt adueniente d v. seri iubent a D.

1403. non del.C.

1404. noster d coni. Dal. NR FE. N. R. T. nouembris v.a.D.

1405. cum sit FE v. constituit dT.

1406. serendum F 2.

1407. occasu om. d.

1408. seruantque dT H. seruantq??? F 1. seruant quō E. serunt-q??? F 2. seruant quoniam v.

1409. 2, 125

1410. negotiatores ego. -oris ll.v.

1411. auari ita ( vel nam) ego. auaritia ll. G. -tiae v.

1412. pluuiosam F 2 m v. flu- r.

1413. caeli om. dT.

1414. uiderit decidua v. decident (-dunt d) uiderit decidua F 1 d E S. decidere uiderit F 2 D.

1415. praecellet F 1 E S.

1416. cfr. Plin. II 108. XIX 160.

1417. et del. F 2.

1418. argumenti E. -tum v.a.S.

1419. terra E v.a.G.

1420. promittique FE.

1421. satusque dT v. statusque F 2 Dal. statuusque r. flatusque G.

1422. operari FE.

1423. Varro I 34, 2. Col. XI 2, 85. II 10, 30. 29. Cic. de divin. I 9, 15 ex Arati diosem. 1050. cfr. Geop. XI 12, 2. Theophr. de sign. 4, 6. —

1424. statu FE.

1425. praecipit d v.a.G.

1426. fieri d.

1427. subsignabimus F 2 v. -auimus r.

1428. fundes F 1 E.

1429. monstrat arandi d v. monstrata radi F 1 E. monstrari tradit F 2.

1430. Cato 38, 4. —

1431. is F D.

1432. idem et del. F 2.

1433. papaueri F 2 v. -eris r.

1434. serendi E.

1435. quae F 2 d v. qua F 1 E.

1436. usioni H. osioni F 1 dT. cisioni E. usui F 2. in satione v.

1437. papauer d v. -ere F 1 E. -erem F 2.

1438. Col. XI 2, 79. 82. 71. Varro I 35, 2. 36.

1439. una opera S coll.§254.262. cfr.Colum. XI 2, 12. 40.46.

1440. ubi d v.cfr.§ 236. ibi DF 1 E. si ibi F 2. si D.

1441. seminare bipalia F 2.

1442. (cfr. Col. VIII 5, 8. XI 2, 21. Plin. II 125). —

1443. fuerint F 2.

1444. et om. Fd.

1445. an aestatem intellegi ? cfr. U 365.

1446. plerique d v.a.G.

1447. septeni ego. septem ll.v.

1448. halcyonum d v. alcionum D. altio- r.

1449. feturae ego. -ra. ll.v.

1450. quiete G. -tem ll. v.

1451. molliunt D 2 S. -ium r. -itum J. -ius v.

1452. Col. arb. 5, 3. (cfr. Col. XII 28, 3. Plin. XVII 135). Varro I 39, 2. Hyginus ap. Col. XI 2, 83. VI 3, 5. —

1453. uitem d v. autem r.

1454. ne colito d v. cfr. Colum. incolito r . ni col- D.

1455. ea v.eo ll.

1456. cerasa d v. caerasia D. cesaria E. caes- F.

1457. infesiat D 1 F 1. infert F 2.

1458. poenitere ll.v.sed mendosum videtur.

1459. materia E.

1460. caedende D. -ente F 1. cedente E.

1461. 16,188

1462. Col. XI 2, 90. II 21, 3. XI 2, 12.

1463. constant F 2 v. a. S.

1464. quales DF 1. quale F 2.

1465. piscinas D 1 F l. ad piscinas F 2.

1466. rindicas E.

1467. palos d v. palas r.

1468. antelucana C.cfr. Colunm. -ano DEd v. -anum E.

1469. Col. XI 2, 94. 4. 5. exscripsit schol. Germ. p. 203, 1–12. —

1470. uespere d.

1471. ad DFE cod. Stroz. schol. Germ. v. a d.

1472. XVII cod. Strozz. schol. Germ.

1473. regia [ schol. Germ. B. regia euenit ll. -ia Venus v.

1474. matutino v. cfr. Fels p. 108 et XXXII 36.

1475. uesperi cod. Strozz. schol. Germ. v. -pere F 2 cod. Urb. schol. Germ. D. add. occidit F 2 schol.Germ.D.

1476. Col. XI 2, 16. 19. 92. cfr. Varro II 2, 18. Col. II 21, 4. Plin. VIII 190. —

1477. rosaria F. cfr.§242. -riam Dd. -rum E v.

1478. uinaee F 1. uineta F 2.

1479. satam F 2.

1480. LXX DFdT ed. pr. LX E v. IX Brot. Cum Petavio.

1481. ouium tegimenta // incinnare (conci- J) D 2 in marg. J. om. rv.

1482. ipsorumque d v.a. J.

1483. purgare DF S. purgare aut nouas facere d Bas. purgare aut nouas facere antelucanis E v.

1484. Col. XI 2, 21. 24. exscripsit schol. Germ. p. 204, 1–8.

1485. laminas B. tabulas Brot. ex ed. pr.

1486. quatriduum schol.Germ.

1487. uindemitoris v. uindex mitoris ll.

1488. aquilonii schol.Germ.B. -onis ll.v.

1489. sibis E.

1490. ostendit E v.a.G.

1491. aequm E.

1492. acri F 2 d v. agri r.

1493. dies ego. deus ll. v. ( de mendo cfr.§25).

1494. Col. XI 2, 15. Varro I 28, 1. —

1495. unde aut E.

1496. hoc secundo F 2.

1497. 2,122 337

1498. VII P coll. Varr. I 28, 1 et Colum. XI, 2,15.

1499. quando d G. quō E. qm r. quam v.

1500. praeuernat G. praeuerat T. praeuenerat ll. -nerit v.

1501. quando d G. quō E. qm r. quam v.

1502. hiemat post diem hunc ego. –diem tunc F 2. –diem certum J. –eam diem inquam v. –die—mat DF 1 dE. posthiemat tunc D. hiemat S.

1503. neq; s???t d. an nō queunt ?

1504. Col. XI 2, 20. 18. 19. 9. 10.

1505. 17,176

1506. seminaria CFW Müller p. 18 coll. Cat.40, 1. Varr. I 29, 1. semina ll.v.

1507. uero om. dT.

1508. platani ll. v. fraxini D cum P e Colum.

1509. 17, 78

1510. antequam quattuor digitorum P coll. Colum.

1511. siccum dT H. sit siccum v.a.G.

1512. serito d v.a.H.

1513. quindecim ll.v.scribendum fuit quinas denas.

1514. Verg. Georg. I 63–66. —

1515. 19, 49 sqq.

1516. tobiari E. topiariorum v.a.S.

1517. 21, 14 sqq.

1518. sol coquat D 2 d v. sol eoquat D 1. sol ecquat F 1. soleo quati E. sol excoquat F 2 D.

1519. sulco DEE.

1520. occupent S. -pant ll.v.

1521. exsiccent omnemque dT S. exit centum Nemque (namque E. omnemque D 2) DF 1 E. exsiccant centum namque (certumque v) F 2 v. excitant tum namque G.

1522. auferunt F 2 v.a.S.

1523. autumno F 2 v. -ni r.

1524. Cato 40, 1.-50.-131.

1525. seminaria propagari ll.v.a.S. lac. indicavit Pontedera. inseruerunt in seminaria uites S. seminariis uitiaria J. (seminariis, uitiariis locum uerti, uites propagari Cato.)

1526. umectis Cato.

1527. seri d H e Cat.om. rv.

1528. silente P e Cat.

1529. inrigiua Cato.

1530. afflatu E. ab afflatu v. a. Brot.

1531. defendi et ego. -ndit ll.v. -ndi C.

1532. erui d v. serui DF 1. seri F 2 E.

1533. interputari P e Cat. -urgari ll.v.a.D.

1534. (resarcito Cato)

1535. uineam fodere P e Cat. uinea florere ll.v.a.S.

1536. incipias S e Cat. -piat ll.v.

1537. itemque F 2 d v.a.D.

1538. incipito ego e Cat. -piat ll. v. -pias S.

1539. rudecta harenosaque Cato.

1540. uti quaeque Fd H e Cat. utique rv.

1541. an duas habebit notas ?

1542. Theophr. de sign. 4, 6. Th. H. VII 13, 6.—

1543. alias aliis F 2. alias v.a.Bas.

1544. hedera E v. aedera D 2. acdera D 1 F 1. acdrira d. terra F 2 D.

1545. Col. XI 2, 31. 34. 35. 36. exscripsit schol. Germ. p. 204, 9—p. 205, 15.

1546. significatur D v. -cat r schol. Germ. S.

1547. ymbrem codd. Strozz. schol. Germ. imbris S.

1548. occasus S.

1549. continuo quatriduo S cum Pontedera. -nuoque triduo ll. v. quatriduum schol. Germ.

1550. parilicium E schol. Germ. H. parel- dT. paral- r. palil- v.

1551. obseruationi d v. -onis E schol. Germ. obsecrationis r.

1552. nimborum d v. membrorum r schol. Germ.

1553. uncos ego posui. eas stellas D 2 T S. casstellas D 1. cast- FE. has stellas d v. apud schol. Germ. glossema non hic, sed post cognominis legitur om. Graeci ita: cognominis castellas cod. Strozz., cognitionis uocabulum eis stellis cod. Urb.

1554. quod ( sc. sidus) ll. v. del.P. quod nomen J.

1555. uespere cod. Strozz. schol. Germ.

1556. Col. XI 2, 32. 33.

1557. praeripienda F 2.

1558. dum ll. v. cum S. an tum ?

1559. mutationem DF.

1560. enim om. DF.

1561. ut ob Fd v.a.D.

1562. dist.ego.

1563. ludant D 2. ludantur v.a.D.

1564. auspicio—uidentur del.P.

1565. quoque E v.a.C.

1566. iustum est d v.a.S.

1567. haec F 2 D. hoc rv.

1568. atque etiam in eodem aruo ad antecedentia referunt v.a. H.

1569. maturitati dT H. -tate DF 1. -tatem E. -tatis F 2 v.

1570. sationis F 2 v.a.H.

1571. his om. d.

1572. intueris.. 7 quaeris v.a.G.

1573. disiungenti dE Bas. -gunt D. deiungunt F.

1574. sollicitudo E.

1575. conpressu obtegatur ego.cfr. XI 98. conpressubtegatur (-praes- D) DF. conpressu (-sse E) subtegatur dE D. -ssu tegatur v.

1576. an habeant et noctem ? (noctem v.a.G.)

1577. dedit FE.

1578. sote E.

1579. a dE v. om.r(?)D.

1580. auoees G. uoces ll. reuoces v.

1581. spectes F 2 D. spectus DF 1. pectus d. spectas E v.

1582. scrutere DF l D. -tere et F 2. scrutare dE S. -aris v.

1583. cfr. Plin. XI 14.—Th. C. I 17, 2. —

1584. incertis T. in certis ll.v.cfr.XI 98.

1585. eae dT v.a.S.

1586. sed esse dT S. sede se DF. sedere E. foedere v.

1587. huius dT.

1588. Col. XI 2, 37. 41. 42. 38. 35. arb. 5, 1. Varro I 30. 31, 6. 1. (26).

1589. interradere rigare D 2 v. in terra rederigare F 2. in terra derigare r.

1590. manere aquas d.

1591. quattuor ll.v.

1592. saritur C. seritur ll. v.

1593. Col. XI 2, 36. 45. 49. exscripsit schol. Germ. p. 205, 16–206, 9. —

1594. matutinus dTE H. -nis DF. -ni v.

1595. IIII S cum Pontedera coll. § 288. III ll. schol. Germ. Bas. II v.

1596. IIII S cum schol. Germ. VI. et. IIII. DF. sexto et IIII dE G. VIII et IIII v.

1597. Iul. school.Germ.v.om.ll.

1598. Iul. uero E.

1599. Col. XI 2, 44. 45. 50. —

1600. cuditur DFdT J. cfr. Column. II 20, 4. concutitur E v.

1601. Col. XI 2, 40. 48. II 16, 2. 17, 3. 4. 5. 6.

1602. aut D. uta DF 1. uia dE v. e uia F 2. uel U 370, sed totus locus nondum sanatus videtur. ( an eoque aqua fluuiali rigari aut puteana ?)

1603. si malae D 2 J. simulae D 1 FE. simul hee d. simul et (est S) v.

1604. cratire v. gratire ll.G.

1605. sarire ego. sirare DFd. serere E v. dist. ego.

1606. fenum d.

1607. delapsum CFW Müller p. 18. dil- ll. v.

1608. cratiantur d v. grat- r G.

1609. fecunda d v. fec- r.

1610. fenietiam E.

1611. hebetetur E. hebetur d.

1612. Col. II 17, 4. Varro I 49, 2.—

1613. inarata ego. cfr. Pliniana p. 42. in prata ll. v.

1614. siciliri Dal. -lire ll. v.

1615. feniseces v. feniseges (faen- DF) ll.

1616. trifolio E.

1617. siliquam DF S. -qua dE v. -quas H.

1618. diram D 2 S. dira rv. diras H.

1619. ferendis E v.a.C.

1620. equisaeti U 371. -tis S. -setis d. -selis E v. aequiselis r.

1621. Col. II 18, 1. Cato 53. Verg. Georg. I 289.

1622. secundi D 1 FE.

1623. dist.D.

1624. post maturum sit insersit Bas. secato e Cat.

1625. non DdT D. om.rv.

1626. cotibus E v. eutibus d. cubitis r.

1627. falcis D 2 d v. facis r.

1628. uicem d Dal.

1629. aquariae H. -ia ll.v.lacunam ind. J.

1630. uiret B. locus adhuc corruptus est. cfr. XXXIV 146. XXXVI 165. an aqua protinus uirentes ( vel uires sumentes) ?

1631. lacunam cum S indicavi; fortasse exciderunt quaerunt laboris. an potius latifundiis maiores, conpendio quippe medias caedunt ?

1632. latius fundia F 2. latius unde et (etiam D) Strack. D.

1633. maioris Dd v. a. D.

1634. compendii d( ?) v.a.D.

1635. italii E. -li v.a.G.

1636. fenisex dT G. faenusex DF. fenum ex E v.

1637. secant E v.a.G.

1638. Col. XI 2, 40. II 18, 1. —

1639. exhalare D 2 v. ethal- E. et bal- r.

1640. Col. 11 17, 6. Cato 5, 8. Col. VII 3, 21. Col. II 16, 2.

1641. defecta d v. defecta r.

1642. faenum E.

1643. rigua uero ter D 2 D. uero propter D 1 FE. uero d. ter uero v.

1644. a feno F 1 E v. a.D.

1645. argumentorum E. armentariorum J coll. XIV 62.

1646. ideo U 374. id ll.v.a.D.an hie ?

1647. opimo ego. cfr. Pliniana p. 36. optimo ll. H. -mum v.

1648. quaestu d H. quaestus D 1 FE v. quae ius D 2.

1649. 221. 256

1650. ex hoc v.a.G.

1651. crescunt del.G. decrescunt v.

1652. creuerunt (-rint E 1) E G. creuerunt a D 1 F. creuerat dT S. creuerunt sata D 2 D. qui creuerunt v.

1653. uncos ego posui.

1654. sex mensibus E( ?) v. om.r T.

1655. at sol E( ?) v.a.G.Brot.

1656. ac per D G. asper rv.

1657. enisus G. emsus D 1 F. emisus d. emissus D 2 E D. emersus T. emensus v.

1658. Th. H. I 10, 1. Varro I 46. (Plin. II 108. XVI 87). Gell. IX 7, 1. 2. —

1659. decebatque dE Bas. que (quae D 2) decebat DF 1. que decebit F 2.

1660. addubitatis FE.

1661. ingessit d v. ingressi r.

1662. an die eo vel inde ?

1663. eundem FE.

1664. esset d v. esse r.

1665. quaeque G. que et quae ll. v. et quae H.

1666. his et in DF J. et his et in dT. his et E. et in his v.

1667. illa v. a.J.

1668. uisendis dT J. -di r. uisantur v.

1669. uitibus d v. uilibus r.

1670. ulmum v. ultinum DF. ultimum r.

1671. inquit om. E.

1672. aut ll.J. uitem G. stringens autem v. an ipsam ?

1673. quam qua v. quamquam DFE. quam d.

1674. humillima v. humilia ll.

1675. quid d v. qui r.

1676. quereris d v. -reres F. quaere res r.

1677. palumbum E v.a.J.

1678. exaudis dT.

1679. caueto d G. cautto DF 1. cauto r. cantu ne v.

1680. palumbem D 2 T v. -bum r G.

1681. Col. XI 2, 52. 51. 52. 54. 53. 57. exscripsit schol. Germ. p. 206, 10—p. 207, 13.

1682. syriae D 2.

1683. canem d cod.Urb.schol.Germ.H. canem sane rv. verba sane—pingitur uncis inclusit D.

1684. ad aestum cod. Urb. schol. Germ. S. est autem ll.v.

1685. 272

1686. aegyptiis D 2. ex aegyptis D 1 FE. et aegyptiis d v. aegypto schol.Germ.S.

1687. /// siriae D.

1688. post triduum schol.Germ.S. postridie ll.v.

1689. ingens D 2 D. indicans r schol. Germ. v.

1690. post om. DE.

1691. die C. dies ll. v.

1692. 2 , 107 2,58

1693. discriptis ego. descr- ll. v.

1694. XIII D 2 H. XVIII E v. XVII r schol. Germ.

1695. IIII D 2.

1696. emergit D 2 Brot. euenit schol. Germ. inmergit r. -gitur v.

1697. inchoat DE schol. Germ. v. cfr. § 222. XVI 93. II 125. indicat DF D.

1698. adnotauit D 2 D. -tat ut D 1 Fd. -tat ET schol. Germ. v.

1699. sed ut E v.a.S

1700. 268

1701. umquam T v. numq- r G.

1702. caritatem E v. clar- r.

1703. cfr. Aristot. de re publ. I 11. Diogen. Laert. I 1, 5. Cic. de div. I 49, 111. —

1704. ciuibus E v.a.G.S.

1705. praeuisa d Verc. in marg. prouisa r v.a.Par.

1706. claritate E.

1707. futura ex P. ex futuro ll. v. cfr. II 208. VIII 185. XVIII 206. XXXVII 169.

1708. 17,11

1709. mirantibus qui v. -busque ll.

1710. sciebant d v. -bat r.

1711. an concursus ?

1712. mercem dT.

1713. auidae v. auidire F. audire r.

1714. contemptum d.

1715. probauisse ego. inprob- ll. ita probasse v.

1716. sextius D 2 G. sexitius E. sexius r.

1717. negotiis D 2 E v. notis r.

1718. Th. C. III 22, 2. IV 14, 3. H. VIII 10, 2.

1719. acri D 2 d B. agri rv.

1720. euenire dE v. euenit r D.

1721. fit d v. fit r.

1722. praeualente v. -tes DFE. -tis d.

1723. 2,46

1724. regerens D 2 D. -rent D 1 Fd. regiret E. regerit v.

1725. differentia igitur m.

1726. sed ll. m v. an est et?

1727. gelida e F 2 dm v. -da D 2. -de r.

1728. quam DFdTm D.om. E v.

1729. fauiano m. fauonio E.

1730. ignem F.

1731. receptum candere F 2.

1732. alget ( pro absit) F 2.

1733. accedit dT.

1734. abscedit a sole F 2.

1735. (cfr. Col. I 7, 1). —

1736. 223. 2,106

1737. exscripsit schol. Germ. p. 210, 1–12. —

1738. haec et D 2 v. haec id et E. fed et dT. hae D 1. haud F. et schol. Germ. S.

1739. magna differentia F 2.

1740. a del. F 2.

1741. carbunculum D 2 v. caniculum r schol. Germ.

1742. quae a nullo—prodita sunt F 2 cod. Urb. schol. Germ.

1743. exscripsit schol. Germ. p. 210, 13—p. 215, 13.

1744. priuatim F 1 E v. primatim D 1. priuatum F 2. primatum D 2 dT schol. Germ. S.

1745. tenent cod. Urb. schol. Germ. S.

1746. aestas E v. -tus r schol. Germ.

1747. semestri d v. -tris DF 1 E cod. Strozz. schol. Germ. semen tris F 2. sementis cod. Urb. schol. Germ.

1748. maturitatem Fd cod. Urb. schol. Germ. v. -tate r cod. Strozz. schol. Germ.

1749. conplexae v. -exas D 2. -exit D 1 F 1 E. -ectit d. -ectitur F 2. -ectente J. amplexantur cod. Urb. schol. Germ. S. an complexo ?

1750. uncos ego posui et locum dist. cfr. XVII 15.

1751. obseruatione notabilis schol. Germ.

1752. 268

1753. centro uis E.

1754. centra d v. cod. Urb. schol. Germ. contra D 1 FE cod. Strozz. schol. Germ. genera D 2.

1755. lunae DF.

1756. 277

1757. (cfr. Col. XI 2, 93). —

1758. quem D 2 v. qua D 1 F 1 dE. quas cod. Strozz. schol. Germ. del. F 2 cod. Urb. schol. Germ.

1759. Varro I 1, 6.

1760. ingeniosam d cod. Urb. v. -niosa cod.Strozz. schol. Germ. -nio iam DF 1 E. -nii iam F 2.

1761. fructibus F 2 v. -tus r schol. Germ.

1762. quos DF.

1763. determinauit DF schol. Germ. Brot. -inat rv.

1764. undetriginta P. XXXI S. XXI cod. Urb. schol. Germ.

1765. per id quod ad triduum E.

1766. ut D 2 F 2 d schol. Germ. v. et r.

1767. necesse est dT.

1768. mai. D 2 C. maii d(?). mar. D 1 F. mar??? E. Marci T. mart. schol. Germ. Martii v.

1769. ab exortu F 2 schol. Germ. D. sed cfr. § 280.

1770. 16, 104 17,11

1771. quo cod. Urb. schol. Germ. PD. quod ll.v.

1772. rorare D 2. rorem cod. Urb. schol. Germ. rura P. rura rore D.

1773. sordidas ego. -dae D 1. sorbide (-dae D 2 F) r. sorberi cod. Urb. schol. Germ. herbida P. sorbile J. sordida esse D. sordere v.

1774. uelint v. a. J.

1775. exurit D S. exaurit F 1. exa- ruit E. exhaurit dT. quo exaurit sata F 2 in marg. exhorrent v.

1776. si ( pro et multo minus) F 2.

1777. inciderit F 2. -dit cod. Urb. schol. Germ.

1778. in om. d Dal.

1779. accidente d cod. Strozz. schol. Germ. v. occ- r.

1780. earundem F 2.

1781. ea J. et a ll. del. Brot. ea a S.

1782. leniendis v. liniendis d ( cum ras.) E. finiendis r. inhibendis (inhie- cod. Strozz.) schol. Germ.

1783. obseruatur T cod. Urb. schol. Germ.

1784. ea dT. eam r schol. Germ. v.

1785. permutari E. -are r schol. Germ. S. -ari arbitrio v.

1786. algentium P. legentium ll. schol. Germ. v. a. S.

1787. et J. om. ll. v.

1788. aestuantiumque P. aestimantium v. a. S.

1789. natura. set ego. cfr. XVII 93. -ras et ll. schol. Germ. J. -ras sed v. -ras D.

1790. hoc est reliqua obseruatione plenilunium dE school. Germ. cfr. v. 11.

1791. mirari P (e cod. T). -abilem r cod. Strozz. -abilem admirari v. a. H. mirabili F 2 cod. Urb. schol. Germ. an mirari incredi- bilem ? cfr. § 250 extr.

1792. benignitate natura F 2. nature benigni- tate cod. Urb. schol. Germ.

1793. statutos F 2 dE cod. Urb. schol. Germ.

1794. timeretur F 2 d cod. Strozz. temeretur DF 1. teneretur E cod. Urb. schol. Germ.

1795. an eorum ( sc. mensium) ? horarum P.

1796. quoque d v. que DF 1 E. del. F 2 schol. Germ.

1797. diuisa F. an potius prouisum ? dist.ego.

1798. idem DFE schol.Germ. G. ita dT. item v.

1799. (cfr. Plin. X 87. XVII 222).

1800. operetur etiam noctibus dE. operetur et etiam noctibus cod. Urb. operetur etiam noctibus operetur cod. Strozz. schol. Germ. etiam noctibus operetur DF v.

1801. parram d C. paruam r.

1802. et donec FE schol. Germ. donec Dd G. donec et v.

1803. chlorionem dT Brot. cfr. X 87. dori- DF 1 cod. Strozz. ori- r cod. Urb. schol. Germ. uireonem C.

1804. prodire d v. -dere v.

1805. ne schol. Germ. C. nec ll. v.

1806. omni aura d v. omni ora D 2. omnia uera r. -ere cod. Strozz.

1807. Col. arb. 13. Pallad. I 36, 1. Geop. V 31,1. 33, 2. 6.

1808. aut Dd schol. Germ. v. aput F 1. apud r.

1809. an medebitur his ( i. e. roribus) ?

1810. dist. ego.

1811. carbunculus DdT schol. Germ. D. -lis F. -li E v.

1812. ne ego. non ( natum ex no vel n???) ll. v.

1813. noceant E v.a.D.

1814. leuiter d v. a. D.

1815. est si D 2 Bas. et si r cod. Strozz.

1816. obruatur D 2 d schol.Germ.G. obseruatur D 1 E. opseruatur F 1. opseuatur F 2. obserata obruatur v.

1817. Col. XI 2, 54. 55.—Cato 91. 129. Verg. Georg. I 179. (Pallad. VII 1. Col. II 19, 1. Varro I 51, 1).

1818. tempore ( pro terram) F 2.

1819. iterari dE.

1820. circumfoderet D 1 F 1.

1821. aut ubi D 2 dT D. aui ubi D 1 F 1. aui et ubi F 2. ubi E v.

1822. purgare S. -ari ll.v.

1823. messi D 2 D. messem D 1 FE. messem creta d. ad (in coni.S) messem creta v.

1824. creta ex d hic inserui; post operosius U 376.

1825. Pallad. VII 2, 2–4. (Varro I 50, 2). Col. II 20, 3.

1826. an Galliarum in ? cfr. XVII 192.

1827. infertis U 377. infestis ll. v. a. D.

1828. direptae F 2 v.a. Brot.

1829. mediae C. cfr. § 261. -ia ll. v.

1830. mergas P.

1831. spica destringitur (dist- d Bas.) D 2 d v. spicandi (-de E) stringitur r.

1832. caeduntur (ced- D 2) alibi cum radice D 2 D. om. rv.

1833. uelluntur D. uellunt F 1 dE G. euellunt F 2 v. euelluntur D. sed cfr. § 165. XIX 7. 27. 149. XXVII 120.

1834. inopia e ego. -piae DF 1 E. -pia F 2 dT. -pia est v.

1835. Varro I 52, 1. 2. Col. II 20, 4. 2. cfr. Geop. II 25, 2. 1.

1836. an messa spica ?

1837. area D 2 v. arta D 1 F 1 dE. arta- tur F 2.

1838. gressibus F 2 dE v. grecibus D 1 F 1. gregibus D 2.

1839. hoc copiosius F 2 D.

1840. apertissima F 2 D.

1841. biduo quam d.

1842. serius D 2 v. seritur D 1 F 1 dE. celerius seri F 2.

1843. eadem P. etiam ll. v. a. S.

1844. Cato 54, 2. Col.VI 3 3,

1845. ea quae F 2 v. a. S.

1846. optima e F 2 v. -ma d. -me r.

1847. substraturi ego. -rata d. -racta E. -ratu v. sub strata J. subtracta DF D ( cum sequenti- bus iungens).

1848. animalibus DF D. -lium rv.

1849. deficit dTE v.a.G.

1850. Verg. Georg. I 85.

1851. dura sparsus D 2 S. duras partus (-tos F 1) D 1 FE. tur aspartus d. diu respersus Lugd.

1852. siccatis DF.

1853. diuersos D 2 F 2 dT S. -so D 1 F 1. -sa E. -sitatem v.

1854. caritas DF 1 dE G.cfr.Varro 1,53. raritas F 2 T v.

1855. operarum DF 1 d G. operariorum F 2 E v.

1856. Pallad. I 19, 1. (Geop. II 27). Varro I 57, 1. Col. I 6, 10. Vitruv. VI 9, 4. Th. C. IV 16, 1. H. VIII 11, 1.

1857. operose H. -sae D 2. -si D 1 F 1 dTE. -siora F 2. -sa v. -se et S.

1858. trepedali D 1 F 1. pedali F 2.

1859. parietis D 2 D. pariter D 1 F 1 dE 2. -ter ut E 2. opere F 2. pariete v.

1860. latericio F 2 v.a.D.

1861. exaedificare E 1.

1862. alii F 2 d v. alia r.

1863. praeciperentur DFT D. -rent d. praeceperunt E S. -erint v.

1864. 15,33

1865. Varro I 57, 3. Col. I 6, 17. Pallad. 1 19, 3.

1866. a v. om. ll.

1867. pendente (-dante DF 1) tabulato DF 1 d G. pendant et ab flato E. pendunt et ab afflatu v. perire et flatu F 2.

1868. tegulae subaceant F 2.

1869. uentilari C.

1870. Col. II 20, 5. Geop. II 27, 1.

1871. confecto ll.J ( pro extrito accipiens). conferre v. an conlecto vel coniecto ( sc. in acervum) ?

1872. praedicit ll. v. cfr. § 44. XXVI 24. -icat J. praecipit Bas.

1873. rubetam ranam F 2 E v. a. Bas.

1874. suspensam F 2 v. a. Bas.

1875. uitia D 2 F 2 dT S. initia r. inimica v.

1876. Th. C. IV 15, 3.

1877. ut F 2 d v. aut r Lugd.

1878. sufficiat D 2 D. -cit F 2 dE v. -ci D 1. om. F 1.

1879. cicerculis F 2 T S. -ulus DF 1. -ulo E. -ulae d v.

1880. uestitur F 2 v. uertitur r.

1881. Varro I 57, 1. 2. Th. H. VIII 11, 7. (Col. I 6, 15).

1882. Cerinthi B e Theophr. perinthi et D. -thi d. -ti F. -te E.

1883. tantum ( pro tamen) E.

1884. thracia E v. a. J.

1885. Africa, et ego; de asyndeto cfr. Müller de stilo Plin. p. 69. africae ll. D ( puncto ante posito cum seqq. iungens). -ca v. et Africa C. et in parte Africae coni. S.

1886. curatur F 2 v. -antur DF 1 E. -ant d C.

1887. paleae F 2.

1888. dist. ego.

1889. Varro 158.—Th. C. IV 16, 2.

1890. idem refert F 2 D.

1891. fabam a F v. fabam d. faba r.

1892. CCXX Pontedera. CXX ll. v. a. S.

1893. Col. II 10,16. Cato 116.

1894. cineri dE Brot.

1895. et pice inlitis S cum vet. Dal.

1896. maleficia d v. malif- r.

1897. alii qui v. alii ll.S. an aut ? cfr. supra § 305.

1898. inlinunt S.

1899. ali- qui et respergunt S.

1900. laserpici odore spergant D 2.

1901. ungant dE 2. ungunt E 1 S. inungant v.

1902. schol. Germ. p. 207, 14—p. 208, 16. Col. XI 2, 67. 65.

1903. in om. dT v. a. G.

1904. equos DF D.

1905. uespera D 2 v. -ri d cod. Urb. G. -ro r cod. Strozz. schol. Germ.

1906. uindemiator D 2 v. a. H. anteuindemiator schol. Germ. (etiam infra).

1907. et etesiae (etaesie H) H v. etesiae r. -siaeque schol. Germ. cfr. infra § 311.

1908. uindemior H. -iator D 2 v. a. H.

1909. caesari capella (capp- D 2 ) oritur D 2 d v. caesariae appellat oritur D 1 FH. caesarie appellatur itur E.

1910. medius E G. modius H. modios r. Medis v. om. schol. Germ.

1911. futuros dE v. -ro D 2. -rus r cod. Strozz. schol. Germ. defuturos S cum Pontedera.

1912. abi- tus d alt. man. cod. Strozz. v. habitus DF 2 E cod. Urb. schol. Germ. -tur F 1. -tum H.

1913. et d v. ex r.s

1914. 312. 313: schol. Germ. p. 209, 1–11. Col. XI 2, 65. 66. 74. 84.

1915. IV dT H. iun??? D 1 F. iunt H. ip???n D 2. ion E. Ion IIII v.

1916. v D. v. k. F H. v k???l. D. v cal. dE v. v non. Oct S.

1917. eniochus DFH.

1918. IV D. IV k. H. III k???. F. III k???l. D. III. cal. dE v. IIII. non. Oct. S.

1919. post pridie E. pridie non. schol. Germ.

1920. VI Pontedera. III ll. schol. Germ. v. a. S.

1921. XVII Pontedera. XVI DFHT cod.Strozz. schol.Germ. VI dE v. a. S.

1922. VII id. Nouembres Atticae uergiliae occasu suo hiemem incohant post uesperi habet schol. Germ.

1923. Col. XI 2, 71. 72.

1924. rapa, napos P. panaphos (paphanos E raphanos DF 1 HdTE. napos raphanos F 2 v. a. S.

1925. 131

1926. uiciam d C. uitiam DFH v. uitium E.

1927. faseolos C. phasiolos S.

1928. incipiente ( pro hoc silente) F 2 in ras.

1929. Col. XI 2, 67. cfr. Cato 112, 2.

1930. calidam E v. a. D. calcaridam T. calcandam d.

1931. ne D 2 T v. nec r.

1932. nimia ego. in nimia F 2 D. in ea r. in eius v. in aestiua J. malim continua, ut XXI 82.

1933. uuam S. quam uuam D 2. quam r. hanc v.

1934. nec E.

1935. coeperit v. coepit ll.S.

1936. non del. F 2.

1937. conpletur et F 2.

1938. ac iam J. acinam D 1 FH. -num rv.

1939. acinos ll.H -no v.

1940. plurimum refert v. plurime fert DF 1 dTH. -mum fert F 2. -mos fert E H.

1941. pressura—p. 231,11 congeriem om. H.

1942. spatiosa (spaci- D 2) D 2 d v. speci- r.

1943. cocleam ego. -eas ll. v.

1944. ambulantibus D 2 D. bulantibus (buba- F 1 ) D 1 FE. bullantibus d v.

1945. ab aliis D 2 D. balis D 1 F. palis dE v.

1946. arboris d. -res r. -ri v.

1947. aliis ego. ab alis (aliis F 2 ) DF D. a palis dE v.

1948. argas DF.

1949. dist. D.

1950. medio v. a. D.

1951. derecto ego. decreto ll. v. a. J. directo coni. S.

1952. obseruato ego. -tio (-tur F 2 D) ll. v.

1953. e matura D 2 dTE v. ematur r.

1954. uua si HdT. quasi D 1 FE. uua quia si D 2 D. uua nec nisi foliis despuman- dum quia si v. at cfr. Column. XII 19, 5.

1955. dist. ego.

1956. Col. XII 19, 2. 5. Varro I 34, 2. (28, 2).

1957. reciperentur D 2 d v. -retur r.

1958. saeuitia dT C.

1959. aut auaritia (-icia D 2 ) D 2 S. om. rv.

1960. caritati v. -atis ll.

1961. ciuili F v.

1962. dist. P.

1963. et aequi P (cfr. XIV 56). sed aequi v. a.D.

1964. est annona HdT G. etiam nona r.

1965. reliqua d v. -iquia E. teliqua D 1 FH. rei qua D 2.

1966. de uinis v. diuinis ll.

1967. 14,59 sqq. 15,5 sqq. 49

1968. Verg. Geo. 1276 sqq. Th. H. V 1, 3. Varro 137,1. 2.

1969. tondentur F 2 D. cfr. XVI 194. Varr. r. r. I 37, 1. 2. tonduntur DF 1 dE v. tund- H Par. cond- G.

1970. Geop. II 21, 12. Mago ap. Col. VI 26, 2. Col. VIII 5, 9. diximus: cfr. XVI 190.

1971. autem om. d G.

1972. iacito E.

1973. quadriduo E. quatr- rv.

1974. sit D 2 v. est F 2. om. d. se r.

1975. efferri d.

1976. materias D 2 d Brot. -ries v. -ria ex H. marias D 1 F 1 E. areas F 2.

1977. 2,41 sqq.

1978. cernetur Hd C. cernitur rv.

1979. ut DF 2 dH v. et r.

1980. aspiciantur F 2 d 2 v. -ciebantur r.

1981. horis et detrait E.

1982. extendit E.

1983. tota Hd v.

1984. horae H v. hora r.

1985. dextante B. destante DFH. distante dE v.

1986. sicilico B. silico ll.

1987. nocte ego. noctu ll. v.

1988. eadem dT.

1989. toto d. tota rv.

1990. dextantes E.

1991. sicilicum d B. silicum r.

1992. an quoad ? quando anonymus ap. Dal.

1993. aget ego. agat ll. v.

1994. adiiet C. adicit ll.S.

1995. obseruatio E.

1996. meridies et E S. -die sed DH. -dies sed F. -dies d v.

1997. curret ego. currit ll. v.

1998. appellatur E v. a. D.

1999. cultro ego. cinere ll. v. an uomere ?

2000. conueniet F 2 v. a. S. D.

2001. decumo pede DFH. desinopide E.

2002. cfr. Col. III 12,5. (Plin. XVII 20).

2003. uenti F 2 D. uentis D 2. uentris D 1 F 1 H. uentus dE v.

2004. septentriontis E. -onalis d(?) v.a.D.

2005. uineaeue d v. uineaeuet F 1. uel uinetaeuet F 2. uinea et r.

2006. flante uento F 2 D.

2007. praecipiemus P coll. § 334. -cipimus Hd v. -cepimus C.

2008. 334

2009. 2,119

2010. Cato 31, 2. cfr. Plin. XVI 193. XIV 135. II 126. 127. XVII 11. 18. 112.

2011. uineamque v. a. D. cfr. XIV 135.

2012. autem aest nothus F 2.

2013. est del. F 2.

2014. adfers D 1 FH. adferens F 2.

2015. spectent F 2 dH v. -tant r.

2016. hic oleae timeatur dT D. hicolae (icule H. incolae F 2) timeatur DFH. hic (hunc v) oliueti me- tator (m&uator E 1) E v.a.S.

2017. Col. XI 2, 55. VII 3, 24. Varro II 2, 11. 12. Pallad. XII 13, 5. (cfr. Plin. VIII 199). Col. VII 3, 25, 12. Pallad. VIII 7. Geop. XVII 6, 3. (cfr. Plin. VIII 189).

2018. conueniet d v.a.S.

2019. media d G.

2020. sentias DFE.

2021. aestate F 2 d v. -atem r. uncos ego posui.

2022. umbra solis T.

2023. pecudes a F 2 d D. -des T. -de DF 1 H. -dem E. -dem a (e S)v.

2024. sole om. T.

2025. spectent ante F 2 dTHD. spectante r. specta ante v.

2026. oriente E.

2027. uere si in d(?) C.

2028. rorulentum E v. -ente DF 1 dH. -ento F 2.

2029. educere D. (duc- S). duceret d. -rent H. ducet DE. duces F 1 J. die F 2. duceres v.

2030. ne H. uncos ego posui.

2031. paueris; sit praedictum D e coni. H.

2032. cluduntur ego. cludantur D 2 d. clodantur D 1 FH J. dotantur E. clodunt v. cruciantur D.

2033. lip- piuntque D. -untquae D 2. -untuae F. -umtue E. -untue rv.

2034. 327

2035. decussis D 2 in ras. v. decus his F. decusis r. -sses B.

2036. ab DFH D. a d v.om. E.

2037. dextra ac laeua d.

2038. descendat E.

2039. omnes E v. omne D 2. omni D 1 FdH. et omnino F 2.

2040. uti e dE C. uite DH. uitae F 1 del. F 2.

2041. quoquo E.

2042. esse ego. est ll. v. dist. ego.

2043. cfr. Seneca quaest. nat. V 16, 3.

2044. excuti ll v. an exigi?

2045. momento prius quam F 2.

2046. capiendum DFH.

2047. liniae caput v. linea caput E. linae capud D 2. lineae et apud d. lina et apud r.

2048. septentrionem F 2 dE.

2049. cfr. Plin. XVII 10. 23. 85.

2050. animam ego. enim ll. v. cfr. XVI 93. XVII 153.14. XXXI 3. an vim ?

2051. praegelat dTH D. praecellat DF. praecellit E v J. percellit C.

2052. radicibus ll.J. -ices v.

2053. praedoctus G. -dictos E. -dictus r. -dictum D cum U 379. praemonitus v.

2054. cfr. Plin. 11 120. Seneca quaest. nat. V 16, 4. Aristot. meteor. II 6. Plin. II 124

2055. caecian v. calcian DF 2 dH. caltian F 1 E.

2056. qui id v. quid DFH. quid. quod E.

2057. reddidit dT.

2058. timet E v.a.D.

2059. siderea E. (mollit sidera v.a.H.)

2060. dist.ego. et etesias v.

2061. ad quaecumque ego. ad quecumque (quemc- H. atque c- F) DFTH. at quic- E. ac quac- d v. atque cum D.

2062. praedicetur ego. -icitur ll.v.

2063. septentrione ego. -trio ll.v.

2064. cfr. Plin. XVII 23. VIII 189. Col. VII 3, 12. Aristot. gen. an. IV 2 p. 767 a, 12. hist. an. VI 19.

2065. apuleiae dE.

2066. flabit dH Bas. flauit DF 1 E. flat F 2. om.v.

2067. ad coitum d. a coitu rv. cfr. Aristot. ὀχευόμενα.

2068. cfr. Plin. § 33. II 119. 123. 126. Seneca 1. 1. § 4. Cato 6, 2. cfr. Plin. XV 21. XVI 93. XVII.91. 57. XV 12.

2069. duximus dHE 2 v. dix- r.

2070. et om. DF.

2071. aphelioten HT. ape- d(?) v. ephe- r.

2072. dist.ego.an pluuius, tepidus tamen ?

2073. cfr. Plin. II 119. 126. XXI 80. Col. IX 5, 1. Seneca 1.1. § 4. 5. Th. de sign. 2, 11.

2074. eurum v. eorum DGF 1 HE.eoum dT. a F 2.

2075. tepidiorem quia in E.

2076. apiaria D 2 d v. appa- FE. apa- r.

2077. debent F 2 d v. debeat H. -eant r.

2078. flabit dE v. flauit DF 1 H. flauiti G. flat F 2.

2079. occasu lateris dTE. occasu latere r. occidentali latere v.an occasuro latere? cfr.II 92 in occasura parte caeli.

2080. Th. 1.1. 2, 5. de ventis 58.

2081. durabit GF 2 d v. -auit r.

2082. nocte DGF.

2083. ad D 1 GF 1 H.

2084. subsolanus D 2 d G. -num H. subisolanos D 1 GF 1. ubi solanus F 2. ubi subsolanus E v.

2085. extenditur d v. -dit r.

2086. siccescens v. siccre- ll.

2087. umescens /// (hu- d v) Dd S. iime- G. mume- H. /// mescens F 1. inmiscens F 2 E.

2088. rore DdH G. sorore GF. in rore E v.

2089. occulto ll.v.an nocturno?

2090. Verg. Geo. I 318.

2091. Diog. Laert. IX 7, 7.

2092. Et iam T.

2093. rationem H.

2094. ne F 2 v. om. r.

2095. in T v. om. r.

2096. saeuo imbre v. seua imbre dE. seu cimbrae DGF. seu humore H.

2097. harundinem dE v. -ine (aru- H) DGFH.

2098. pluuia dHE v. -ias r.

2099. attingemus Bas. -gimus DGFdH S. -igimus E.

2100. scrutati d v. -tim DGFE. seruatim H.

2101. an maxime ad usum vitae pertinentia? cfr.XXIX 2. XIX 2.

2102. schol. Germ. p. 215, 15—p. 216, 14. Th. de sign. 4, 1. Verg. Geo. I 446 sqq. 458. 441. 454. Th. de sign. 1, 10. 11. 2, 2. 1, 13. 2, 1. 1, 13. 1, 11. 3, 1.

2103. at HEm v. ad r.

2104. hibernam G v. -num DFdTEm. -nus schol. Germ. hiuernum H.

2105. grandines dT. an hibernum ( sc. diem) pallidus grandine?

2106. uncos ego posui.

2107. uentos autem E 1.

2108. ante oriuntur E 1.

2109. aut orientis ll.v. aut occidentis m.

2110. uidentur coire ll. m schol. Germ. S. rubent, coire v. locus adhuc mendosus.

2111. rubescent ego. -scunt ll. m schol. Germ. v.

2112. et om. Em schol.Germ. etiam F 2.

2113. spargantur dT. -guntur m.

2114. uentosam m. at cfr.Theophr.

2115. cernuntur dT schol.Germ.

2116. occasum d.

2117. portendunt dT.

2118. abibunt GF 2 dm v. habebunt r.

2119. circumcludent HE v. -udunt DGFm. -userint dT.

2120. relinquunt dTm.

2121. eo F 1 dE v. ea r.

2122. schol. Germ. p. 216, 14–22. Th. de sign. 1, 10. 2, 6. 4, 2. 1, 11. 2, 6.

2123. fiat dT.

2124. ita ut D 2 F 2 dHm v. ut aut r.

2125. maxima F 2 dHm v. -mae F 1. -me r.

2126. abibunt E v.a.G.

2127. cingitur dT v. a. Verc.

2128. se ruperit D 2 H schol. Germ. S. eruperit F 2. se roperit D 1 GF 1. se operit dE. se aperit v.

2129. porrigat dT.

2130. medius inanis fuerit dT.

2131. significauit E. -cat m.

2132. ostendent FHm v. -dunt r school. Germ.

2133. leuem H v. lenen F 1. linet E.

2134. fi ater DGdHm v. fiat F 1. fiat E. fi autem F 2.

2135. ruperit se dHm v. ruperisi DGF 1. ruperit E. eruperit F 2.

2136. schol. Germ. p. 217, 1—p. 218, 4. Verg. Geo. I 432. 430. 428. (cfr. Plin. II 128). Th. de sign. 4, 2. 2, 2. (Verg. Geo. I 395). Th. de sign. 1, 8. 2, 6. 1, 8.

2137. dist. ego coll. Theophr. de sign. 3, 1. 2, 2: μέχρι διχομηνίας.

2138. in xv DGFHm. usque in quinta decima schol. Germ. in quinta dE(?) v.

2139. superius ego coll. Theophr. de sign. 2, 2; infra § 349 et II 58. eius ll.v.

2140. acuminatum septentrionalem ego. septentrionale acuminatum ll. v.

2141. utrimque F 2. utrumque D.

2142. erecta ego. recta dEm schol.Germ. v. rectam DGF 1 H. rectum F 2 D.

2143. noctem uentosam ll.v. an in octauam uentos? cfr. Theophr. de sign. 1, 8.

2144. cinget et dT S. cingebat e DGF 1 H. -ebat E. -ebit et F 2 m. -ebit schol. Germ. cinget v. -git G.

2145. praesagit et E.

2146. nisi si F 2 d. schol. Germ. v. nisi sit D 1 GF 1 HE. et nisi D 2. nisi m.

2147. caligo orbisue ego. caligo orbis ll.v. aliquo orbis schol. Germ. aliquo orbe m.

2148. nubium ego. nubem ll. m schol. Germ. v. aliquo orbe nubes vel caligo aliquo orbe lunam coni. Oehmichen. cfr. Theophr. l. l. 2, 6.

2149. quo d schol. Germ.

2150. orbe F 2. orbem H.

2151. magis om. dT. maiorem m.

2152. obatratto schol. Germ. abatrato m. obrecto F 2. adtrato D 2. obatro v.a.Brot.

2153. VII dT.

2154. inciderit d. -dit v.a.S. accidit schol.Germ.

2155. intra m.

2156. schol. Germ. p. 218, 6–9. Th. de sign. 2, 12. 1, 13. (Plin. II 100). 3, 7. 10.

2157. loci DG. locis F 1.

2158. quarum E v.a.H.

2159. ista F 2.

2160. praesagiuere d C.

2161. praestabit (pre- F 2) et F 2 D. praestabitur (pre- GF 1) DGF 1. -abit ac S. praesagiabitur (-gab- d) r m. -gibunt et C.

2162. 222

2163. sine refrigerio dTHm ( γκ) D. sine frigore m( αβ). sint regio r. sine rigore J. sine riguo v.

2164. transierunt TE 1.

2165. tersum ( pro densum) J cum Hoffio coll. Festo p. 363 B, 2 ( ed. Müll.).

2166. schol. Germ. p. 218, 9–19. 219, 13. 14. Verg. Geo. I 365. Aratus diosem. 194. Th. de sign. 2, 12. 1, 23. 3, 6. 4, 2. 1, 22. Verg. Geo. 1380. Aratus diosem. 208.

2167. et id G. ut id ll. m S. om. schol. Germ. uti v.

2168. neque caligine d v.a.S.

2169. pluuia aut G. fluuiant D 1 GF 1 dH schol. Germ. fluuians E. fluitans v. fiant D 2. fiat S. fiet, pluuia aut J. accidat F 2 m. litteris similius sit eue-niat.

2170. aut ll. m G. at v. una J. uncos ego posui.

2171. coruscabunt ego. cura stabunt ll. m. circa purae stabunt v. cursitabunt G.

2172. et undique D 2 J. et untiti H 1. et unditi m. et cun-diti H 2. efunditi (eff- F 1) GF 1. effundit (efu- D 1) D 1 E S. -dent v. effundi F 2. effundi signat dT.

2173. stellarum d v. stellam r. -las schol.Germ.

2174. aliquam F 2 dH v. -quae E. -que r. -quas schol.Germ.

2175. orbis ll. m ( γ) schol. Germ. D. orbes v. morbus m( αβ).

2176. incluserit dTm schol.Germ. -rint rv.

2177. imbris E S. -res v.

2178. desiit D 2 dHm( γ) D. -init m( κ). desierit F 2 E v. desesit r. desernit schol. Germ.

2179. si uero ego ( scriptum si ū). sin D 2 S. si in D 1 GFHEm schol. Germ. si d v.

2180. circulus F 2 dTHm J. -lis r. -li v.

2181. nouis E. noui v.a.S.

2182. schol. Germ. p. 219, 14–22. 23. 24. Th. de sign. 2, 7. 21. 1, 21.

2183. fulgetrae Dm( γ) H. -getre GFm( αβ). -gere H. -gora d schol. Germ. -gura T. fulget pluuiae E v.

2184. tonitru D 1 G.

2185. hiemabit D 2 D. abhiem- D 1 GdTH H. et hiem- v. abhiemauit Em. abhimanit schol. Germ.

2186. fulgurauit d S. -gorauit m.

2187. fulgurabit F 2 D. -gurauit d S.-gorauit m schol. Germ. -gur ant DGF 1. -gurant E. -gura H.-gurauerit v.

2188. ferentur m. cfr. § 345. feruntur ll.v.

2189. ex F 2 THm S. ea DGF 1. a d v.

2190. adpropinquanteque F 2 T D. -antique DGF 1 m( γ). -antisque E. -antibus m( β). -ati quae H.-atibus m( α). -ante d v. -antesque S.

2191. sole F 2 dT v. solo Hm. soli r S.

2192. fiat d v.a.S.

2193. petant dT. patet E v.a.G.

2194. schol. Germ. p. 219, 24. 25. Th. de sign. 1, 13. 3, 6. 4, 2. 3, 8. 6. Verg. Geo. 1 397. Aratus diosem. 206.

2195. spargantur dT.

2196. fiant T.

2197. dies serenabitur dT.

2198. quamuis F 2 E v. quamuis a r m.

2199. Verg. Geo. I 401. Aratus diosem. 256. cfr. Th. de sign. 4, 2. Aristot. meteor. I 9. Th. de sign. 2, 9. 3, 5. Verg. Geo. I 392. Aratus dioesm. 244.

2200. sedentes E v.a.H.

2201. promittunt d v.a.S.

2202. et pluuiae F 2.

2203. etiam d v. iam r m S.

2204. si in m. in ll. v.

2205. Th. de sign. 1, 14. 3, 5. 1, 19. 3, 5.

2206. nuntiant ego. et ll. m v. Oehmichen coni. nuntiant ( pro uentum) et lumina.

2207. aeno F 2 Hm D. aeone D. eone GF 1 dT. eo E v. aeneo J. coll. XXIX 35.

2208. pendentes v.a.S.

2209. contectus H C. -entus r m v.

2210. e se v. e si H. est r m.

2211. schol. Germ. p. 220, 1–4. Th. de sign. 2, 4. 3, 3. Verg. Geo. I 356.

2212. cursitabit D 2 F 2 m PS. cursu (-sus H. a cursu v) stabit rv. cursu stabat schol. Germ.

2213. murmurabitue F 2 m( γ) S. -abit ut H. -auit ut DF 1. -auitue m( αβ). -ant ut G. -auerit ut dT. -abit E 1. -auit E 2. et murmurabat schol. Germ.

2214. praedicet ego. cfr. § 357. -cit ll. m v.

2215. si id DGFdTHm. si idem E S. si identidem et v.

2216. hieme F 2 m S. hie G. hiemem rv.

2217. si resonabunt F 2 dHE v. reson- D 2 m( γ). straeson- D 1 F 1. extreson- G. son- m( αβ).

2218. tranquillo F 2 m G. -illos r. -illa v.

2219. tranquillo H G. -illos DGF 1. -illus r m v.

2220. pulmonesue F 2 m.

2221. plurium dH B. -imum DGF 1 Em v. -imorum F 2.

2222. inflatumque m. -tur F 2. fiatumque DGF 1 d J. -tuque HE v.

2223. soliti m.

2224. Verg. Geo. I 357. 368. Aratus diosem. 189. Th. de sign. 2, 12.

2225. et quaedam F 2. equidem v.a.S.

2226. et est sine F 2.

2227. plumis H. -ma E v.a. D.

2228. innatans E v.a. D.

2229. campanis (oamp- H) DGFdTHm D. -panus E. campis v. an compactis ( sc. lignis)? cfr. Theophr. de sign. 2, 5.

2230. Th. de sign. 1, 19. 3, 3. 1, 15. Verg. Geo. I 398.

2231. animalia D 2 dHm v. -alia a D 1 GF 1. -alia ac F 2 E.

2232. ueniant d. -iunt E v.a. D.

2233. iidem J. idem DGFHm D. item d v. id est E. del. G.

2234. tranquillitate E.

2235. solitum dHm v. sonitum r.

2236. clangore significant tempestatem m( αβ).

2237. Cic. de divin. I 8, 14. Aratus diosem. 181. Verg. Geo. I 361. Th. de sign. 3, 3. 4, 3. 1, 16. Arat. 1. 1. 267. Verg. Geo. I 403. Arat. 1. 1. 231.

2238. gauiae P. cauiae DGF 2 THEm. -ia d. -icae F 1. del.v.a.S.

2239. fugientes tempestatem m( αβ).

2240. sicut DGdTH. s ic Fm. sic E v. sic et D.

2241. at H v. ant DGdTEm( γ). aūt F. ā m( αβ).

2242. serenum m( αβ). (diem add. Oehmichen). uentos d(?) v.om.ll. m( γ). an pluuiam? cfr. Theophr. de sign. 1,16.

2243. Th. de sign. 3, 2. 12. 1, 15. 3, 2. Arat. 1. 1. 212. Verg. Geo. I 377. (364).

2244. pabulo D 2 F 2 dTm D. pauulo H. fabulo D 1 F 1. pabulis E v.

2245. perfundentque ego. -dentesque ll. m S. -dentes v. an potius uolucres currentes contra aquam? cfr. Verg. Georg. I 386.

2246. pinnis T.

2247. nidos suos vet.Dal. D. nidus suos m( αβ). nidis (idis H) suis ll. m( γ) v.lacunam indict. J.

2248. Verg. Geo. I 375. Arat. 1. 1. 222. Cic. de divin. I 9, 15. Verg. Geo. 1 400. Th. de sign. 1, 15. 3, 9. 1, 22. Verg. Geo. I 379. Arat. 1.1. 229. Th. de sign. 3, 5.

2249. lasciua E.

2250. contra pluuiam E B.

2251. et apes operantes ego.om.ll. m v.

2252. segniter uel ego. -iterue (-uae F 2 ) et F 2 dEm ( γ). secniterue et H. signiterue (-uae F 1) r. segniterque et v.

2253. apes conditae J. apes abscon-ditae S.

2254. uel om. E S.

2255. cibis D 2 F 2 dTHm S. ciuis E. cuius r. conuiuiis v.

2256. reposituris E.

Pliny the Elder Naturalis Historia 18