Search the Perseus Catalog for:

← Previous Next →

C. PLINI SECUNDI

NATURALIS HISTORIAE

LIBER XVII

1 1 Natura arborum terra marique sponte sua provenientium dicta est; restat earum, quae arte et humanis ingeniis fiunt verius quam nascuntur. sed prius mirari¹ succurrit, quae² retulimus³ paenuria pro indiviso possessa⁴⁵ feris, depugnante cum his homine circa caducos fructus, circa pendentes vero et cum alitibus, in tanta deliciarum pretia venisse, clarissimo, ut equidem arbitror, exemplo L. 2 Crassi atque Cn. Domiti Ahenobarbi. Crassus orator fuit in primis nominis Romani. domus ei magnifica, sed aliquanto praestantior in eodem Palatio Q. Catuli, qui⁶ Cimbros cum C. Mario fudit, multo vero pulcherrima consensu omnium aetate ea in colle Viminali C. Aquili, equitis Romani clarioris illa etiam quam iuris civilis scientia, cum tamen⁷ obiecta Crasso sua est. 3 ⁸ nobilissimarum gentium ambo⁹ censuram post consulatus simul gessere anno conditae urbis DCLXII frequentem iurgiis propter dissimilitudinem morum. tum Cn. Domitius, ut erat vehemens natura, praeterea accensus odio¹⁰, quod ex aemulatione avidissimum¹¹ est, graviter increpuit tanti censorem habitare, | LX¹²| HSpro domo eius identidem promittens , 4 et Crassus, ut praesens ingenio semper, ut faceto lepore sollers, addicere se respondit exceptis sex arboribus . ac ne uno quidem denario, si adimerentur, emptam volente Domitio, Crassus: Utrumne igitur ego sum, inquit, quaeso, Domiti, exemplo gravis et¹³ ipsa¹⁴ mea censura notandus, qui domo, quae mihi hereditate obvenit, comiter¹⁵ habitem, an tu, qui sex arbores | LX¹⁶| aestimes? 5 haec¹⁷ fuere lotoe patula ramorum opacitate lascivae, Caecina Largo e proceribus crebro iuventa nostra eas in domo sua ostentante, duraveruntque —quoniam et de longissimo aevo arborum diximus—¹⁸ ad Neronis principis incendia¹⁹ cultu virides iuvenesque, ii princeps ille adcelerasset etiam arborum mortem. 6 ac ne quis vilem de cetero Crassi domum nihilque in ea iurgant i²⁰ Domitio fuisse licendum²¹ praeter arbores iudicet, iam columnas VI²² Hymetti marmoris, aedilitatis gratia ad scenam ornandam advectas, in atrio eius domus statuerat, cum in publico nondum essent ullae marmoreae. tam recens est opulentia, tantoque tunc plus honoris arbores domibus adferebant, ut sine illis ne inimicitiarum quidem pretium servaverit Domitius.

7 Fuere ab his et cognomina antiquis: Frondicio²³ militi illi, qui praeclara facinora Volturnum transnatans fronde²⁴ inposita adversus Hannibalem edidit, Stolonum Liciniae genti. ita appellatur in ipsis arboribus fruticatio inutilis, unde²⁵ et pampinatio inventa primo Stoloni dedit nomen. fuit et arborum cura legibus priscis, cautumque est XII tabulis ut, qui iniuria cecidisset alienas, lueret in singulas aeris xxv. quid existimamus? venturasne²⁶ eas credidisse ²⁷ ad supra dictam aestimationem illos, qui vel²⁸ frugiferas tanti t axaverant²⁹? 8 nec minus miraculum in porno est multarum circa suburbana fructu annuo addicto binis milibus nummum, maiore³⁰ singularum reditu quam erat apud antiquos praediorum. ob hoc insita et arborum quoque adulteria excogitata sunt, ut nec poma pauperibus nascerentur . 9 nunc ergo dicemus³¹, quonam³² maxime modo tantum ex his vectigal contingat, veram colendi rationem absolutamque prodituri, et ideo non volgata tractabimus³³ nec quae constare animo advertimus, sed incerta atque dubia, in quibus maxime fallitur vita. nam diligentiam supervacuis³⁴ adfectare non nostrum est. ante omnia autem [in³⁵ universum et] quae ad cuncta arborum genera pertinent in commune de caelo terraque dicemus³⁶.

10 ³⁷

2 Aquilone maxime gaudent, densiores ab adflatu eius laetioresque et materie³⁸ firmiores³⁹. qua in re plerique falluntur, cum in vineis pedamenta non sint a vento eo⁴⁰ opponenda⁴¹ et id tantum a septentrione servandum. quin immo tempestiva frigora plurimum arborum firmitati conferunt, et sic optime germinant, alioqui⁴², si blandiantur austri, defetiscentes⁴³, ac magis etiam in flore⁴⁴. 11 ⁴⁵ nam si, cum defloruere, protinus sequantur imbres, in totum poma depereunt , adeo ut amygdalae et piri, etiam si omnino nubilum fuit⁴⁶ austrinusve flatus, amittant fetus. circa vergilias quidem pluvere⁴⁷ inimicissimum viti et oleae, quoniam tum coitus est earum. hoc est illud quadriduum oleis decretorium , hic articulus austrinus nubili spurci, quod diximus. fruges quoque peius maturescunt austrinis diebus, ⁴⁸ sed celerius. 12 illa sunt noxia frigora, quae septentrionibus aut praeposteris fiunt horis. hiemem⁴⁹ quidem aquiloniam esse omnibus satis utilissimum. imbres vero tum expetendi evidens causa est, quoniam arbores fetu exinanitas et foliorum quoque amissione⁵⁰ languidas naturale est avide esurire, cibus autem earum imber. 13 quare tepidam esse hiemem, ut absumpto partu arborum sequatur protinus conceptus, id est germinatio, ac deinde alia florescendi exinanitio, inutilissimum experimentis creditur. quin immo si plures ita continuentur anni, etiam ipsae mori untur⁵¹ arbores, quando nemini dubia poena est in fame laborantium. ergo qui dixit hiemes serenas optandas , non pro arboribus vota fecit; 14 ⁵² nec per solstitia imbres vitibus conducunt; hiberno quidem pulvere laetiores fieri messes luxuriantis ingenii fertilitate⁵³ dictum est. alioqui vota arborum frugumque communia sunt nives diutinas sedere. causa non solum quia animam terrae evanescentem exhalatione includunt et conprimunt retroque agunt in vires frugum atque radices, verum quod et liquorem sensim praebent, purum praeterea levissimumque, quando nix aquarum caelestium spuma⁵⁴ est. 15 ergo umor ex his non universus ingurgitans diluensque, sed quomodo sititur destillans velut ex ubere, alit omnia, qu ia non⁵⁵ inundat. tellus quoque illo⁵⁶ modo fermentescit, et sui plena, a lactescentibus satis non effeta, cum tempus aperit, tepidis adridet horis. ita maxime frumenta pinguescunt, praeterquam ubi calidus semper aër est, ut in Aegypto. continuatio enim et ipsa consuetudo idem quod modus aliubi efficit⁵⁷, plurimumque prodest ubicumque non esse quod noceat. 16 in maiore parte orbis, cum praecoces excurrere germinationes evocatae indulgentia⁵⁸ caeli, secutis frigoribus exuruntur. qua de causa serotinae hiemes noxiae, silvestribus quoque, quae magis etiam dolent urguente umbra sua nec adiuvante medicina, quando vestire teneras intorto stramento in silvestribus non est. 17 ⁵⁹ ergo tempestivae aquae hibernis primum imbribus⁶⁰, dein germinationem ⁶¹ antecedentibus; tertium tempus est, cum educant poma, nec protinus, sed iam valido fetu. quae fructus suos diutius continent longioresque desiderant cibos, his et serotinae aquae utiles, ut viti⁶², oleae, punicis. hae tam en⁶³ pluviae generis cuiusque arboribus diverso modo desiderantur , aliis alio tempore maturantibus. quapropter eisdem imbribus aliqua laedi videas, aliqua iuvari, etiam in⁶⁴ eodem genere, sicut in piris alio die hiberna quaerunt pluvias, ali o vero⁶⁵ praecocia, ut pariter quidem omnia desiderent ⁶⁶ hibernum tempus, set⁶⁷ ante germinationem. 18 ⁶⁸ quae aquilonem austro utiliorem facit ratio, eadem mediterranea maritimis praefert—sunt enim plerumque frigidiora — et montuosa planis et nocturnes imbres diurnis. magis fru untur⁶⁹ aquis sata non statim auferente⁷⁰ eas sole⁷¹.

19 ⁷² Conexa et situs vinearum arbustorumque ratio est, quas in horas⁷³ debeant spectare. Vergilius ad occasus seri damnavit, aliqui sic maluere quam in exortus⁷⁴. a pluribus meridiem probari adverto, nec arbitror perpetuum quicquam in hoc praecipi posse. ad soli naturam, ad loci⁷⁵ ingenium, ad caeli cuiusque mores dirigenda sollertia est. 20 in Africa meridiem vineas spectare et viti⁷⁶ inutile e t colono⁷⁷ insalubre⁷⁸ est, quoniam ipsa meridianae subiacet plagae, quapropter ibi, qui in occasum aut septentriones conseret, optime⁷⁹ miscebit solum caelo. cum Vergilius occasus improbet, nec de septentrione relinqui⁸⁰ dubitatio videtur. atqui in cisalpina⁸¹ Italia⁸² magna ex parte vineis ita positis compertum est nullas⁸³ esse fertiliores. 21 multum rationis optinent et venti. in Narbonensi provincia atque Liguria et parte Etruriae contra circium serere imperitia existimatur , eundemque oblicum accipere providentia. is namque aestates ibi⁸⁴ temperat, sed tanta plerumque violentia, ut auferat tecta. 22 ⁸⁵

quidam caelum terrae parere cogunt, ut, quae in siccis serantur, orientem ac septentriones spectent, quae in umidis, meridiem. nec non ex ipsis vitibus⁸⁶ causas mutuantur in frigidis praecoces serendo, ut maturitas antecedat algorem, quae poma vitesque rorem oderint, contra ortus, ut statim auferat⁸⁷ sol, quae ament⁸⁸, ad occasus vel etiam ad septentriones, ut diutius eo⁸⁹ fruantur. 23 ceteri fere rationem naturae secuti in aquilonem obversas⁹⁰ vites et arbores poni suasere. odoratiorem etiam fieri talem fructum Democritus putat.

aquilonis situm ventorumque reliquorum diximus secundo volumine ⁹¹ dicemusque proximo plura caelestia. interim manifestum videtur salubritatis argumentum, quoniam in meridiem etiam spectantium semper ante decid unt⁹² folia. similis et in maritimis causa. 24 quibusdam locis adflatus maris noxii, in plurimis iidem a lunt⁹³. quibusdam satis e longinquo aspicere maria iucundum, propius admoveri salis⁹⁴ halitum inutile. similis et fluminum stagnorumque ratio. nebulis adurunt aut aestuantia refrigerant. opacitate atque etiam rigore gaudent quae diximus. quare experimentis optime ⁹⁵ creditur.

25 ⁹⁶ 3 A caelo proximum est terrae dixisse rationem, haud faciliore tractatu, quippe non eadem arboribus convenit et frugibus plerumque, nec pulla, qualem habet Campania, ubique optima vitibus, aut quae tenues exhalat nebulas, nec rubrica⁹⁷ multis laudata. cretam in Albensium Pompeianorum⁹⁸ agro et argillam cunctis ad vineas generibus anteponunt, quamquam praepingues⁹⁹, quod excipitur in eo genere. invicem sabulum album in Ticiniensi¹⁰⁰ multisque in locis nigrum itemque rubrum, etiam pingui terrae permixtum, infecundum est. 26 ¹⁰¹ argumenta quoque iudicantium saepe fallunt. non utique laetum solum est, in quo procerae¹⁰² arbores nitent, praeterquam illis arboribus . quid enim abiete procerius¹⁰³? at¹⁰⁴ quae vixisse possit¹⁰⁵ alia in loco eodem? nec luxuriosa pabula pinguis soli semper indicium habent. nam quid laudatius Germaniae pabulis? at¹⁰⁶ statim subest harena tenuissimo caespitum corio. 27 ¹⁰⁷ nec semper aquosa est terra, cui proceritas herbarum , non, Hercules, magis quam pinguis, adhaerens digitis, quod in argillis arguitur. scrobes quidem regesta in eos nulla conplet, ut densa atque rara ad hunc modum deprehendi possit, ferroque omnis rubiginem obducit. nec gravis aut levior iusto deprehenditur pondere. quod enim pondus terrae iustum intellegi potest? neque fluminibus adgesta semper laudabilis, quando senescant¹⁰⁸ sata quaedam aqua¹⁰⁹. 28 sed neque illa, quae laudatur, diu praeterquam salici¹¹⁰ utilis sentitur. inter argumenta stipulae crassitudo est, tanta alioqui in Leborino Campaniae nobili campo, ut ligni vice utantur. sed id¹¹¹ solum ubicumque arduum opere, difficili cultu, bonis suis acrius paene, quam vitiis posset, adfligit agricolam. 29 ¹¹² et carbunculus, quae terra¹¹³ ita vocatur¹¹⁴, emendari inte nta c ura¹¹⁵ videtur¹¹⁶. nam tofus natura e¹¹⁷ friabilis¹¹⁸ expetitur quoque ab auctoribus. Vergilius et quae felicem¹¹⁹ ferat non inprobat vitibus. salsaeque terrae multa melius creduntur, tutiora¹²⁰ a¹²¹ vitiis innascentium animalium . nec colles opere nudantur, si quis perite fodiat¹²², nec campi omnes minus solis atque perflatus, quam opus sit, accipiunt, et quasdam pruinis ac nebulis pasci diximus ¹²³ vites. omnium rerum sunt quaedam in alto secreta et suo cuique corde pervidenda. 30 ¹²⁴ quid quod mutantur saepe iudicata quoque et diu comper ta¹²⁵? in Thessalia circa Larisam emisso lacu frigidior facta ea regio est, oleaeque desierunt, quae prius fuerant, item vites aduri, quod non antea¹²⁶,.... Aenos sensit admoto Hebro, et circa Philippos cultura siccata regio mutavit caeli habitum. at in Syracusano agro advena cultor elapidato solo perdidit fruges luto¹²⁷, done regessit lapides. in Syria levem tenui sulco inprimunt vomerem, quia subest saxum exurens aestate semina. 31 ¹²⁸ iam in quibusdam locis similes¹²⁹ aestus inmodici et frigorum effectus. est fertilis Thracia¹³⁰ frugum rigore, aestibus Africa et Aegyptus. in Chalcia¹³¹ Rhodiorum insula locus quidam est in tantum fecundus, ut suo tempore satum demetant hordeum sublatumque protinus serant¹³² et cum aliis frugibus metant. glareosum oleis solum aptissimum in Venafrano¹³³, pinguissimum in Baetica. Pucina¹³⁴ vina in saxo cocuntur, Caecubae vites in Pomtinis paludibus madent. tanta est argumentorum ac soli varietas ac differentia . 32 ¹³⁵ Caesar Vopiscus, cum causam apud censores ageret, campos Rosiae¹³⁶ dixit Italiae sumen¹³⁷ esse, in quibus perticas pridie relictas gramen operiret, sed non nisi ad pabulum probantur. non tamen indociles natura nos esse voluit, et vitia confessa fecit etiam ubi bona certa non fecerat. quamobrem primum crimina dicemus¹³⁸.

33 ¹³⁹Terram amaram [probaverim¹⁴⁰] demonstrant¹⁴¹ e ius¹⁴² atrae degeneresque¹⁴³ herbae, frigidam autem retorride nata, item uliginosam tristia, rubricam oculi¹⁴⁴ argillamque, operi difficillimas¹⁴⁵ quaeque¹⁴⁶ rastros aut vomeres ingentibus glaebis onerent¹⁴⁷, quamquam non quod operi, hoc et fructui adversum ; item e contrario cineraceam¹⁴⁸ et sabulum album. nam sterilis dens o¹⁴⁹ callo facile deprehenditur vel uno ictu cuspidis. 34 ¹⁵⁰ Cato breviter atque ex suo more vitia determinat : Terram cariosam¹⁵¹ cave¹⁵², neve plaustro¹⁵³ neve pecore¹⁵⁴ inpellas. quid putamus hac appellatione ab eo tantopere¹⁵⁵ reformidari, ut paene vestigiis quoque interdicat? redigamus ad ligni cariem, et inveniemus illa, quae in tantum abominatur¹⁵⁶, vitia aridae, fistulosae, scabrae, cane scentis¹⁵⁷, ex es ae¹⁵⁸, pumicosae. 35 ¹⁵⁹ plus dixit una significatione quam possit ulla copia sermonis enarrari. est enim interpretatione vitiorum quaedam non aetate (quae nulla in ea intellegi potest), sed natura sua anus¹⁶⁰ terra, et ideo infecunda ad omnia atque inbecilla. 36 ¹⁶¹ idem agrum optimum iudicat ab radice¹⁶² montium planitie in meridiem excurrente, qui est totius¹⁶³ Italiae situs, terram vero teneram, quae vocetur pulla. erit igitur haec optima et operi et sati s¹⁶⁴. intellegere modo libeat dictam¹⁶⁵ mira significatione teneram , et quidquid optari debet, in eo vocabulo invenietur. illa temperatae ubertatis, 37 ¹⁶⁶ illa mollis facilisque culturae, nec madida nec sitiens. illa post vomerem nitescens, qualem fons ingeniorum Homerus in armis a deo¹⁶⁷ caelatam dixit addiditque miraculum ni grescentis¹⁶⁸, quamvis fieret ex auro. illa quam recentem exquirunt inprobae alites vomerem comitantes corvique aratoris vestigia ipsa rodentes¹⁶⁹. reddatur hoc in loco luxuriae quoque sententia et aliqua¹⁷⁰ in propositum certe. 38 ¹⁷¹ Cicero, lux doctrinarum altera, Meliora, inquit, unguenta sunt quae terram, quam quae crocum sapiunt. hoc enim maluit dixisse quam redolent. ita est profecto, illa erit optima quae unguenta sapiet. 39 ¹⁷² quod si admonendi sumus, qualis sit terrae odor ille qui quaeritur, contingit saepe etiam quiescente ea sub occasum solis, in quo loco arcus caelestes¹⁷³ deiecere¹⁷⁴ capita sua, et cum a siccitate continua immaduit imbre. tune emittit ilium suum halitum divinum e x¹⁷⁵ sole¹⁷⁶ conceptum, cui conparari suavitas nulla possit. is esse e¹⁷⁷ commota debebit repertusque neminem fallet¹⁷⁸, ac de terra odor optime iudicabit. talis fere est in novalibus caesa vetere silva, quae consensu laudatur. 40 ¹⁷⁹ et in frugibus quidem ferendis eadem terra utilior intellegitur, quotiens intermissa cultura quievit, quod in vineis non fit¹⁸⁰, eoque est diligentius eligenda, ne vera existat opinio eorum, qui iam Italiae terram existimavere lassam. 41 ¹⁸¹ operis quidem fac il itas¹⁸² in aliis generibus constat et caelo, nec potest arari post imbres aliqua¹⁸³, ubertatis vitio lentescens. contra in Byzacio¹⁸⁴ Africae illum centena quinquagena fruge fertilem campum nullis, cum¹⁸⁵ siccum¹⁸⁶ est, arabilem¹⁸⁷ tauris, post imbres vili asello et a parte altera iugi anu¹⁸⁸ vomerem trahente¹⁸⁹ vidimus scindi. terram¹⁹⁰ enim terra¹⁹¹ emendandi ¹⁹², ut aliqui praecipiunt, super tenuem pingui iniecta¹⁹³ aut gracili bibulaque super umidam ac praepinguem, dementi s¹⁹⁴ operae est. quid potest sperare qui colit talem?

42 ¹⁹⁵ 4 Alia est ratio, quam Britanniae¹⁹⁶ et Galliae¹⁹⁷ invenere , alendi eam ipsa¹⁹⁸, genusque, quod¹⁹⁹ vocant margam. spissior ubertas in ea intellegitur et quidam²⁰⁰ terrae adipes ac velut glandia in corporibus, ibi densante se pinguitudinis nucleo.

non omisere et hoc Graeci—quid enim intemptatum illis?—leucargil lon²⁰¹ vocant candidam argillam, qua in Megarico agro utuntur, sed tantum in umida frigidaque terra. 43 illam²⁰² Gallias Britanniasque locupletantem ²⁰³ cum cura dici convenit.

Duo genera fuerant, plura nuper exerceri coepta proficientibus ingeniis. est enim alba, r ufa²⁰⁴, columbina, argillacea , tofacea, harenacea. natura duplex, aspera aut pinguis; experimenta utriusque in manu. usus aeque²⁰⁵ geminus, ut fruges tantum alant aut eaedem et pabulum. 44 fruges alit tofacea albaque²⁰⁶, si²⁰⁷ inter fontes reperta est, ad infinitum fertilis,²⁰⁸ verum aspera²⁰⁹ tract atu²¹⁰; s i²¹¹ nimia iniecta est, exurit solum. proxima est rufa, quae vocatur acaunumarga²¹², intermixto lapide terrae minutae, harenosae. lapis contunditur in ipso campo, primisque annis stipula difficulter caeditur propter lapides; inpendio tamen minima²¹³ levitate dimidio minoris,²¹⁴ quam ceterae, invehitur. inspergitur rara; sale eam²¹⁵ misceri putant. utrumque hoc genus semel iniectum in L annos valet et frugum et pabuli ubertate.

45 Quae pingues esse sentiuntur, ex his praecipua alba. plura eius genera: mordacissimum quod supra diximus . alterum genus albae creta²¹⁶ argentaria²¹⁷ est. petitur²¹⁸ ex alto, in centenos pedes actis plerumque puteis, ore angust o²¹⁹, intus, ut in metallis, spatiante vena. hac maxime Britannia utitur. durat²²⁰ annis LXXX, neque est exemplum ullius, qui b is²²¹ in vita h anc²²² eidem iniecerit. 46 tertium genus candidae glisomargam vocant. est autem creta fullonia mixta pingui terra, pabuli quam frugum fertilior, ita ut messe sublata ante sementem alteram laetissimum secetur. dum fruges²²³, nullum aliud gramen emittit. durat XXX annis. densior iusto Signini modo strangulat solum. columbinam Galliae²²⁴ suo nomine eglecopalam²²⁵ appellant²²⁶. glaebis excitatur lapidum modo, sole et gelatione ita solvitur, ut tenuissimas bratteas faciat. 47 haec ex aequo fertilis. harenacea utuntur, si alia non sit; in uliginosis vero²²⁷, et si alia sit. Ubios²²⁸ gentium solos novimus, qui fertilissimum agrum colentes quacumque terra infra pedes tres effossa et pedali crassitudine iniecta²²⁹ laetificent. sed ea non diutius annis x prodest. Aedui et Pictones calce uberrimos fecere agros, quae sane et oleis vitibusque²³⁰ utilissima reperitur. omnis autem marga arato inicienda²³¹ est. 48 ut medicamentum rapiatur,²³² et fimi²³³ desiderat quantulumcumque²³⁴, primo plus aspera et quae in herbas non effunditur; alioquin novitate quaecumque fuerit solum laedet, ne sic quidem primo anno fertilis. interest et quali solo quaeratur. sicca enim umido melior, arido pinguis. temperat o²³⁵ alterutra, creta vel columbina, convenit.

49 ²³⁶ 5 Transpadanis cineris usus adeo placet, ut anteponant fimo iumentorumque, quod²³⁷ levissimum est²³⁸, ob id exurant²³⁹. utroque tamen pariter non utuntur in eodem arvo, nec in arbustis cinere nec quasdam ad fruges, ut dicemus²⁴⁰. sunt qui pulvere quoque uvas ali iudicent pubescentesque pulverent et vitium arborumque radicibus adspergant. quod certum est, Narbonensi²⁴¹ provinciae et vindemias c ircius²⁴² sic coqui t²⁴³, plusque²⁴⁴ pulvis ibi quam sol confert.

50 ²⁴⁵ 6 Fimi plures differentiae, ipsa res antiqua. iam apud Homerum regius senex agrum ita laetificans suis manibus reperitur. Augeas rex in Graecia excogitasse traditur , divulgasse vero Hercules in Italia, quae²⁴⁶ regi suo Stercuto Fauni filio ob hoc inventum inmortalitatem tribuit . M. Var r o principatum dat turdorum fimo ex aviariis, quod etiam pabulo boum suumque magnificat neque alio cibo celerius pinguescere adseverat. de nostris moribus bene sperare est, si tanta apud maiores fuere aviaria, ut ex his agri stercorarentur. 51 ²⁴⁷ primum²⁴⁸ Columella e²⁴⁹ columbariis , mox gallinariis facit, natantium alitum damnato. ceteri auctores consensu humanas dapes ad hoc in primis advocant. alii ex his praeferunt potus hominum in cori ariorum²⁵⁰ officinis pilo madefacto, alii per sese aqua iterum largiusque etiam, quam²⁵¹ cum bibitur, admixta. quippe plus ibi mali²⁵² domandum²⁵³ est, cum ad virus illud vini homo accesserit. haec sunt certamina, invicemque²⁵⁴ ad tellurem quoque alendam aluntur²⁵⁵ homines²⁵⁶. 52 ²⁵⁷ proxime spurcitias suum laudant, Columella solu s²⁵⁸ damnat. alii cuiuscumque quadripedis ex cytiso²⁵⁹, aliqui columbaria praeferunt. proximum deinde caprarum est, ab hoc ovium, dein boum, novissimum ²⁶⁰ iumentorum.

53 ²⁶¹ Hae fuere apud priscos differentiae, simulque praecepta non invenio²⁶² re centi²⁶³ utendi, quando et hic vetustas utilior; visumque iam est apud quosdam provincialium in vet eratum²⁶⁴, abundante geniali copia pecudum, farinae vice cribris superinici²⁶⁵, faetore aspectuque temporis viribus in quandam etiam gratiam mutato.—(Nuper repertum oleas gaudere maxime cinere e calcariis fornacibus²⁶⁶.) 54 ²⁶⁷—Varro praeceptis adicit equino, quod sit levissimum, segetes alendi, prata vero graviore et quod ex hordeo fiat multasque gignat herbas. quidam etiam bubulo²⁶⁸ iumentorum praeferunt ovillumque²⁶⁹ caprino, omnibus vero asininum, quoniam lentissime mandant. e contrario usus adversus utrumque pronuntiat. inter omnes autem constat nihil esse utilius lupini segete, priusquam siliquet ur²⁷⁰, aratro vel bidentibus versa²⁷¹ manipulisve desectae circa radices arborum ac vitium obrutis. et ubi non sit pecus, culmo ipso vel etiam felice stercorare arbitrantur.

55 ²⁷² Cato: Stercus unde facias²⁷³, stramenta, lupinum , paleas, fabalia ac frondis²⁷⁴ ilignea m²⁷⁵ quernea m²⁷⁶. ex segete evellito ebulum, cicutam et circum salicta herbam a ltam²⁷⁷ ulvamque. eam substernito ovibus, bubusque²⁷⁸ frondem²⁷⁹ putidam. -Vinea²⁸⁰ si macra erit²⁸¹, sarmenta sua comburito et indidem inarato²⁸². idemque: Ubi saturus eris²⁸³ frumentum, oves ibi delectato.

56 ²⁸⁴ 7 Nec non et²⁸⁵ satis quibusdam ipsis pasci terram dicit:²⁸⁶ segetem stercorant fruges: lupinum, faba, vicia; sicut e contrario: cicer, quia vellitur et quia salsum²⁸⁷ est, hordeum, fenum Graecum, ervum, haec omnia segetem exurunt²⁸⁸ et omnia quae velluntur. nucleos²⁸⁹ in segetem ne indideris.—Vergilius et lino segetem exuri et avena et papavere arbitratur.

57 ²⁹⁰ 8 Fimeta sub diu concavo loco et qui umorem colligat , stramento²⁹¹ intecta, ne in sole arescant, palo e robore depacto fieri iubent²⁹². ita fore ne innascantur iis serpentes. fimum inicere terrae plurimum refert favonio flante ac luna sitiente²⁹³. id plerique prave intellegunt a favonii ortu faciendum ac Februario mense tantum, cum id pleraque sata aliis postulent mensibus. quocumque tempore facere libeat, curandum, ut ab occasu aequinoctiali flante vento fiat lunaque decrescente ac sicca. mirum in modum augetur ubertas effectusque eius observatione tali.

58 ²⁹⁴ 9 Et²⁹⁵ abunde praedicta ratione caeli ac terrae nunc de iis arboribus dicemus²⁹⁶, quae cura hominum atque arte proveniunt. nec pauciora prope sunt genera; tam benigne naturae gratiam retulimus. aut enim semine proveniunt aut plantis radicis aut propagine aut avolsione aut surculo²⁹⁷ aut insito aut consecto arboris trunco. nam folia palmarum apud Babylonios seri atque ita arborem provenire²⁹⁸ Trogum²⁹⁹ credidisse³⁰⁰ demiror. quaedam autem pluribus generibus seruntur, quaedam omnibus.

59 ³⁰¹ 10 Ac pleraque ex his natura ipsa docuit et in primis semen serere, cum decidens exceptumque terra vivesceret. sed quaedam non aliter proveniunt, ut castaneae , iuglandes³⁰², caeduis dumtaxat³⁰³ exceptis; et³⁰⁴ semine autem, quamquam dissimili³⁰⁵, ea quoque, quae aliis modis seruntur, ut vites et mala atque pira. namque his pro semine nucleus, non, ut supra dictis³⁰⁶, fructus ipse. et mespila semine nasci possunt. omnia haec tarda³⁰⁷ proventu ac degenerantia et insito restituenda, interdumque³⁰⁸ etiam castaneae.

60 ³⁰⁹ 11 Quibusdam natura contra³¹⁰ omnino non degenerandi , quoquo³¹¹ modo serantur³¹², ut cupressis, palmae, lauris. ³¹³ namque et laurus pluribus modis seritur. genera eius diximus. ex his Augusta et bacalis et tinus³¹⁴ simili modo seruntur. bacae mense lanuario aquilonis adflatu siccatae leguntur expandunturque rarae, ne calefiant acervo. postea quidam f imo³¹⁵ ad satu m³¹⁶ praeparatas³¹⁷ urina³¹⁸ madefaciunt, 61 ³¹⁹ alii in qualo pedibus in profluente deculcant, donec auferatur cutis, quae³²⁰ alioqui uligine³²¹ infestat³²² nec patitur partum.³²³ in sulco repastinato³²⁴ palmi altitudine vicenae fere acervatim *seruntur*³²⁵, mense Martio. eaedem et propagine*, triumphalis³²⁶ talea tantum. 62 ³²⁷ myrti genera omnia in Campania bacis seruntur, Romae propagine. Tarentina m³²⁸ Democritus et alio modo seri docet, grandissimis bacarum tusis³²⁹ leviter, ne grana frangantur,..... eaque³³⁰ intrita reste m³³¹³³² circumlini atque ita seri. parietem³³³ fore... densitatis ³³⁴, ex quo virgulae differantur. sic et spinas saep is³³⁵ causa serunt, tomice moris spinarum circumlita. pilas autem laurus et myrti inopia a trimatu tempestivum est transferre.

63 ³³⁶ Inter ea, quae semine seruntur, Mago³³⁷ in nucibus operosus est. amygdalam³³⁸ in argilla molli meridiem spectante seri iubet; gaudere et dura calidaque terra, in pingui aut umida mori aut sterilescere; serendas quam maxime falcatas et e novella fimoque diluto maceratas per triduum aut pridie, quam serantur, aqua mulsa; mucrone defigi, aciem lateris in aquilonem spectare; ternas simul serendas, triangula ratione palm o³³⁹ inter se distantes; denis diebus adaquari, donec grandescant. 64 ³⁴⁰ iuglandes nuces porrectae seruntur commissuris³⁴¹ iacentibus, pineae nucleis septenis fere in ollas perforatas additis³⁴² aut ut laurus, quae bacis seritur. citrea grano et propagine, sorba semine et a radice planta et av olsione³⁴³ proveniunt, sed illa in calidis, sorba in frigidis et umidis.

65 ³⁴⁴ 12 Natura et plantaria demonstravit³⁴⁵ multarum radicibus pullulante subole densa et pariente matre, quas³⁴⁶ necet: eius quippe umbra turba indigesta³⁴⁷ premitur, ut in lauris, punicis, platanis, cerasis, prunis. Pauc arum³⁴⁸ in hoc genere rami parcunt suboli, ut ulmorum palmarumque. nullis vero tales pulluli³⁴⁹ proveniunt nisi quarum radices amore solis atque imbris in summa tellure spatiantur. 66 omnia ea non statim moris est in sua³⁵⁰ locari³⁵¹, sed prius nutrici³⁵² dari atque in seminariis adolescere iterumque migrare, qui transitus mirum in modum mitigat etiam silvestres, sive arborum quoque, ut hominum, natura novitatis ac peregrinationis avida est, sive discedentes virus relincunt mansuescunt que³⁵³ tractatu ceu ferae, dum radici³⁵⁴ avellitur planta³⁵⁵.

67 ³⁵⁶ 13 Et aliud genus simile monstravit, avolsique³⁵⁷ arboribus stolones vixere, quo in genere et³⁵⁸ cum perna sua avelluntur partemque aliquam e matris quoque corpore aufer unt³⁵⁹ secum fimbriato corpore. hoc modo plantantur punicae, coryli, mali, sorbi, mespilae, fraxini, fici inprimisque vites. cotoneum ita satum degenerat. ex eodem inventum est surculos abscisos serere. 68 ³⁶⁰ hoc primo saepis causa factum, sabucis, cotoneo et rubis³⁶¹ depactis, mox et culturae, ut populis, alnis, salici, quae³⁶² vel inverso surculo seritur. iam haec ibi³⁶³ disponuntur, ubi libeat esse eas. quamquam³⁶⁴ seminarii curam ante convenit dici, quam transeatur ad alia genera.

69 ³⁶⁵ 14 Namque ad id praecipuum eligi solum refert, quoniam nutricem indulgentiorem esse quam matrem saepe convenit. sit ergo siccum sucosumque, bipalio subactum, advenis hospitale et quam simillimum terrae ei,³⁶⁶ in quam transferendae sint, ante omnia elapidatum munitumque ab incursu³⁶⁷ etiam gallinacei generis, quam minime rimosum, ne penetrans sol exurat fibras. 70 ³⁶⁸ intervallo sesquipedum seri—nam si inter se contingant, praeter alia³⁶⁹ vitia etiam verminosa³⁷⁰ fiunt—, sariri³⁷¹ convenit saepius herbasque evelli, praeterea semina ipsa fruticantia supputare ac falcem pati consuescere. 71 ³⁷² Cato et furcis crates inponi iubet altitudine hominis ad solem recipiendum atque integi culmo ad frigora arcenda. sic pirorum malorumque semina nutriri, sic pineas nuces, sic cupressos semine satas et ipsas. 72 ³⁷³ minimis id granis constat, vix ut perspici quaedam possint, non omittendo naturae miraculo³⁷⁴ e tam³⁷⁵ parvo gigni arbores, tanto maiore tritici et hordei grano, ne quis fabam reputet. quid simile origini suae habent malorum pirorumque semina? his principiis respuentem securis materiem nasci, indomita ponderibus inmensis prela³⁷⁶, arbor es³⁷⁷ velis, turribus murisque inpellendis arietes! haec³⁷⁸ est naturae vis³⁷⁹, haec potentia. super omnia erit e lacrima nasci aliquid, ut suo loco dicemus.

³⁸⁰

73 ³⁸¹.Ergo e cupresso femina—mas enim, ut diximus,³⁸² non gignit—pilulae collectae quibus docui³⁸³ mensibus³⁸⁴ siccantur sole, ruptaeque emittunt semen formicis mire expetitum, ampliato etiam miraculo tantuli animalis cibo absumi natalem tantarum arborum. seritur Aprili mense, area aequata cylindris aut v olvi culis³⁸⁵, densum, terraque cribris superincernitur³⁸⁶ pollicis crassitudine. 74 ³⁸⁷ contra maius³⁸⁸ pondus attollere se non valet torqueturque sub terra. ob hoc et pavitur³⁸⁹ vestigiis. Le niter³⁹⁰ rigatur³⁹¹ a solis occasu in trinis diebus, ut aequaliter bibat, donec erumpant. differuntur ³⁹² post annum dodrantali filo, custodita temperie, ut viridi caelo serantur ac sine aura. mirumque dictu, periculum eo tantum die est, si roravit quantulumcumque³⁹³ imbr is³⁹⁴, aut si adflavit. de reliquo tutae sunt perpetua securitate aquasque postea odere³⁹⁵. 75 ³⁹⁶ et zizipha grano seruntur Aprili mense. tubures³⁹⁷ melius inseruntur in pruno silvestri et malo cotone o³⁹⁸ et³⁹⁹ in calabrice. ea est spina silvestris; quaecumque⁴⁰⁰ optime et myxas recipit; utiliter et sorbos.

Plantas ex seminario transferre in⁴⁰¹ aliud, priusquam suo loco ponantur, operose praecipi arbitror, licet translatione folia latiora fieri spondeant.

76 ⁴⁰² 15 Ulmorum, priusquam foliis vestiantur, samara colligenda est circa Martias kalendas, cum flavescere incipit. dein, biduo in umbra siccata, serenda densa in ref racto⁴⁰³, terra super minuta incribrata crassitudine, qua⁴⁰⁴ in cupressis. pluviae si non adiuvent, rigandum. differendae⁴⁰⁵ ex arearum venis post annum in ulmaria intervallo pedali in quamque partem. 77 ⁴⁰⁶ Ati nias⁴⁰⁷ ulmos autumno serere utilius, quia carentes⁴⁰⁸ semine⁴⁰⁹ plantis seruntur. in arbustum quinquennes sub urbe transferunt⁴¹⁰ aut, ut quibusdam placet, quae vicenum pedum esse coeperunt. sulco, qui novenarius dicitur, altitudine pedum III⁴¹¹, pari latitudine⁴¹² et eo amplius circa positas pedes terni⁴¹³ undique e solido adaggerantur. arulas id vocant in Campania. intervalla ex l oci⁴¹⁴ natura sumuntur . 78 rariores⁴¹⁵ serendas in campestribus convenit. populos⁴¹⁶ et fraxinos⁴¹⁷, quia festinantius germinant, disponi quoque maturius convenit, hoc est ab idibus Februariis, plantis et ipsas nascentes. in disponendis arboribus arbustisque ac vineis quincunc ialis⁴¹⁸ ordinum ratio vulgata et necessaria, non perflatu modo utilis, verum et aspectu grata, quoquo⁴¹⁹ modo intueare, in ordinem se porrigente versu. populos⁴²⁰ eadem ratio semin e⁴²¹ quae⁴²² ulmos serendi, transferendi quoque e seminariis eadem et silvis.

79 ⁴²³ 16 Ante omnia igitur in similem transferri terram aut meliorem oportet, nec ex tepidis aut praecocibus in frigidos aut⁴²⁴ serotinos situs, ut neque ex his⁴²⁵ in illos; praefodere scrobes ante⁴²⁶; si fieri possit, tanto, donec⁴²⁷ pingui caespite obducantur. 80 ⁴²⁸ Mago⁴²⁹ ante annum iubet, ut solem pluviasque conbibant, aut, si id condicio largita⁴³⁰ non sit, ignes in mediis⁴³¹ fieri ante menses duos, nec nisi post imbres in his seri, altitudinem eorum in argilloso aut duro solo trium cubitorum⁴³² esse in quamque partem, in pr onis⁴³³ palmo amplius, iubetque⁴³⁴ caminata fossura ore conpressiore ess e⁴³⁵, in nigra vero terra duo cubita et palmum quadratis angulis⁴³⁶ eadem mensura. Graeci auctores consentiunt non altiores quino semipede esse debere nec latiores II⁴³⁷ pedibus, nusquam vero semisquipede⁴³⁸ minus altos. quoniam ⁴³⁹ in umido solo ad vicina aquae⁴⁴⁰ perveniat ur⁴⁴¹, Cato, si locus aquosus sit, 81 ⁴⁴² latos⁴⁴³ pedes ternos in faucibus imosque ⁴⁴⁴ palmum et pedem, altitudine IIII⁴⁴⁵ pedum, eos lapide consterni aut, si non sit, perticis salignis viridibus, si neque hae sint, sarmentis, ita ut in altitudine m⁴⁴⁶ semipes detrahatur ⁴⁴⁷. nobis adi ciendum⁴⁴⁸ videtur ex praedicta arborum natura, ut altius demittantur ea, quae⁴⁴⁹ summa tellure gaudent , tamquam fraxinus, olea. haec et similia quaternos pedes oporteat⁴⁵⁰ demitti⁴⁵¹. ceteris altitudinis pedes terni s uffecerint ⁴⁵². *est⁴⁵³ innoxium adradi⁴⁵⁴ partes, quae se nudaverint⁴⁵⁵.* Excide radicem, inquit, istam, Papirius Cursor imperator , ad terrorem Praenestinorum praetoris destringi securi iuss a⁴⁵⁶.* 82 ⁴⁵⁷ testas⁴⁵⁸, aliqui⁴⁵⁹ lapides rotundos subici malunt , qui et contineant umorem et transmittant, non i dem⁴⁶⁰ planos facere et a terreno arcere radicem existimantes. glarea⁴⁶¹ substrata inter utramque sententiam fuerit.

83 ⁴⁶² Arborem nec minorem bima nec maiorem trima transferre ⁴⁶³ quidam praecipiunt, alii cum manum⁴⁶⁴ conpleat, Cato crassiorem v digitis. non omisisset idem, si a ttineret⁴⁶⁵, meridianam caeli partem signare in cortice, ut translat ae⁴⁶⁶ isdem et adsuetis statuerentur⁴⁶⁷ horis⁴⁶⁸, ne aquiloniae meridianis oppositae solibus finderentur et algerent meridianae aquilonibus. 84 ⁴⁶⁹ quod e diverso adfectant etiam quidam in vite ficoque, permutantes in contrarium. densiores enim folio ita fieri magisque protegere fructum et minus amittere , ficumque⁴⁷⁰ sic etiam scansilem fieri. plerique id demum cavent, ut plaga deputati cacuminis meridiem spectet, ignari fissuris nimii vaporis opponi. 85 ⁴⁷¹ id quidem in horam diei quintam vel octavam spectare maluerim. aeque latet non neglegendum, ne radices mora inarescant neve a⁴⁷² septentrionibus aut ab ea parte caeli usque ad exortum brumalem vento flante effodiantur arbores, aut certe non adversae his ventis radices praebeantur, propter quod emoriuntur ignaris causae agricolis. 86 ⁴⁷³ Cato omnes ventos et imbrem quoque in tota translatione damnat. et ad haec proderit quam plurimum terrae, in qua vixerint, radicibus cohaerere ac totas cum⁴⁷⁴ caespite circumligari cum ob id Cato in corbibus transferri iubeat, procul dubio utilissime . qui quidem⁴⁷⁵ summam terram contentus est subdi. quidam punicis malis substrato lapide non rumpi pomum in arboribus tradunt.radices inflexas poni melius; arborem ipsam ita locari, ut media sit totius scrobis, necessarium . 87 ⁴⁷⁶ ficus si in scilla⁴⁷⁷—bulborum hoc genus est⁴⁷⁸— seratur⁴⁷⁹, ocissime ferre traditur pomum neque vermiculationi obnoxium, quo vitio carent et⁴⁸⁰ reliqua poma similiter sata. radicum fi lis⁴⁸¹ magnam adhibendam curam, ut exemptas appareat, non evolsas, quis dubitet? qua ratione et reliqua confessa⁴⁸² omittimus, sicuti terram circa radices festuca cospissandam⁴⁸³, quod Cato primum in ea re esse censet, plagam quoque a trunco oblini fimo et foliis praeligari praecipiens.

88 ⁴⁸⁴ 17 Huius loci pars est ad intervalla pertinens: quidam punicas et myrtos et lauros densiores seri iusserunt , in pedibus tamen⁴⁸⁵ novenis, malos amplius paulo, vel magis etiam piros magisque amygdalas et ficos⁴⁸⁶. Qu am- quam⁴⁸⁷ optime diiudica bit⁴⁸⁸ ramorum amplitudinis ratio locorumque ; et umbrae cuiusque arboris, quoniam has quoque observari oportet. breves sunt quamvis magnarum arborum, cum⁴⁸⁹ ramos⁴⁹⁰ in orbem circina nt⁴⁹¹, ut in malis pirisque ; eaedem⁴⁹² enormes cerasis, lauris.

89 ⁴⁹³ 18 Iam quaedam umbrarum proprietas: iuglandum⁴⁹⁴ gravis et noxia, etiam capiti humano omnibusque iuxta satis. necat gramina et pinus, sed ventis utraque resistit, quoniam et protecta⁴⁹⁵ vinearum ratione egent⁴⁹⁶. stilicidia pinus, quercus, ilicis ponderosissima, nullum cupressi⁴⁹⁷, umbra minima et in se convoluta. ficorum levis⁴⁹⁸, quamvis sparsa, ideoque inter vineas seri non vetentur. 90 ulmorum lenis⁴⁹⁹, etiam nutriens, quacumque opacat. Attico haec quoque videtur e gravissimis, nec dubito, si emittantur in ramos; constrictae quidem illius⁵⁰⁰ noxiam esse non arbitror. iucunda et platani, quamquam crassa. licet gramini⁵⁰¹ credere non s ub⁵⁰² alia⁵⁰³ laetius operienti⁵⁰⁴ tor os⁵⁰⁵. populo nulla ludentibus foliis, pinguis alno, sed pascens sata. vitis sibi sufficit, 91 mobili folio iactatuque crebro solem umbra temperans, eodem gravi protegens in imbre. omnium fere levis umbra, quorum pediculi longi. non fastidienda haec quoque scientia atque non in ultimis ponenda, quando satis quibusque umbra aut nutrix aut noverca est. iuglandum quidem pinorumque et picearum et abietis quaecumque attingere⁵⁰⁶ non dubie venenum.

92 ⁵⁰⁷ 19 Stilicidii brevis defiuitio est: omnium, quae proiectu frondis ita defenduntur, ut per ipsas non defluant imbres, stilla saeva est. ergo plurimum intererit hac in quaestione, terra, in qua seremus, in quantum⁵⁰⁸ arbores quasque alat. iam per se colles minora quaerunt intervalla . 93 ventosis locis crebriores seri conducit, olea m⁵⁰⁹ tamen maximo intervallo, de qua Catonis Italica sententia est in XXV pedibus⁵¹⁰, plurimum⁵¹¹ XXX seri. sed hoc variatur locorum natura. non alia⁵¹² maior in Baetica arbor, in Africa vero—fides penes auctores erit—miliarias vocari multas narrant a pondere olei, quod ferant annuo proventu. ideo LXXV pedes Mago intervallo dedit undique aut in macro solo ac duro atque ventoso, cum minimum, XLV. 94 ⁵¹³ Baetica quidem uberrimas messes inter oleas metit. illam inscientiam⁵¹⁴ pudendam esse co nve niet⁵¹⁵ adultas interlucare⁵¹⁶ iusto plus et in senectam praecipitare aut, ut⁵¹⁷ plerumque ipsis, qui posuere, coarguentibus imperitiam suam, totas excidere. nihil est f oedius⁵¹⁸ agricolis quam gestae⁵¹⁹ rei po enitentia⁵²⁰, multo iam ut praestet laxitate⁵²¹ delinquere⁵²².

95 ⁵²³

20 Quaedam autem natura⁵²⁴ tarde crescunt, et in primis semine tantum nascentia et longo aevo durantia . at quae cito occidunt, velocia sunt, ut ficus, punica, prunus, malus, pirus⁵²⁵, myrtus, salix, et tamen antecedunt divitiis⁵²⁶. in trimatu enim ferre incipi unt⁵²⁷, ostendentes et ante⁵²⁸. ex his lentissima est pirus, ocissima omnium cypirus et pseudoc ypirus⁵²⁹ frutex. protinus enim floret semenque perfert⁵³⁰. omnia vero celerius adolescunt stolonibus ablatis unamque in stirpem redactis alimentis.

96 ⁵³¹ 21 Eadem natura et propagines docuit. rubi namque curvati gracilitate et simul proceritate nimia defigunt rursus in terram capita iterumque nascuntur ex sese repleturi ⁵³² omnia, ni resistat cultura, prorsus ut possint videri homines terrae causa geniti. ita pessima atque execranda res propaginem tamen docuit ac viviradicem⁵³³. eadem autem natura et hederis⁵³⁴. Cato propagari praeter vitem tradit ficum, oleam, punicam, malorum genera omnia, laurus ⁵³⁵, pruna⁵³⁶, myrtum⁵³⁷, nuces abellanas et Praenestinas, platanum .

97 ⁵³⁸ Propaginum duo genera: ramo ab arbore depresso in scrobem IIII pedum quoquo⁵³⁹ et post biennium⁵⁴⁰ amputato flexu plantaque translata post trimatum, quas si⁵⁴¹ longius ferre libeat, in qualis statim aut vasis fictilibus defodere propagines aptissimum, ut in his transferantur. 98 ⁵⁴² alterum genus luxuriosius⁵⁴³, in ipsa arbore radices sollicitando traiectis per vasa fictilia vel qualos ramis terraque circumfartis ⁵⁴⁴, atque hoc blandimento inpetratis radicibus inter poma ipsa et cacumina—in summa⁵⁴⁵ etenim cacumina hoc⁵⁴⁶ modo petuntur audaci ingenio⁵⁴⁷ arborem aliam longe a tellure faciendi—eodem quo supra biennii spatio abscisa propagine et cum quasillis⁵⁴⁸ sata. Sabina herba propagine seritur et avolsione; tradunt faece vini aut e parietibus latere tuso mire ali. iisdem modis rosmarinum seritur et ramo, quoniam neutri semen, rhododendrum propagine et semine.

99 ⁵⁴⁹ 22 Semine quoque inserere natura docuit raptim avium fame devorato solidoque et alvi tepore madido cum fecundo fimi medicamine abiecto in mollibus⁵⁵⁰ arborum lecticis et ventis⁵⁵¹ saepe translato in aliquas corticum rimas, unde vidimus cerasum in salice, platanum in lauru, laurum in ceraso et bacas simul discolores. tradunt et monedulam condentem semina in thensauros cavernarum eiusdem rei praebere causas.

100 ⁵⁵² 23 Hinc nata inoculatio sutoriae simili fistula ape-100 riendi in arbore oculum cortice exciso semenque includendi eadem fistula sublatum ex alia. in ficis et⁵⁵³ malis haec fuit inoculatio antiqua. Vergiliana quaerit sinum in nodo germine⁵⁵⁴ expulsi corticis gemmamque ex alia arbore includit.

101 ⁵⁵⁵ Et hactenus natura ipsa docuit, 24 insitionem autem casus, magister alius et paene numerosior, ad hunc modum: agricola sedulus casam saepis munimento cingens, quo minus putrescerent sudes, limen subdidit ex hedera. at illae vivaci morsu adprehensae suam ex alien a⁵⁵⁶ fecere vitam, apparuitque truncum esse pro terra. aufertur ergo serra aequaliter superficies, levigatur falce truncus. 102 ⁵⁵⁷ ratio postea duplex, et prima inter corticem lignumque inserendi. timebant prisci truncum findere, mox inforare⁵⁵⁸ ausi⁵⁵⁹ medio ipsique in eo medullae calamum imprimebant, unum inserentes , neque enim plures capiebat medulla. subtilior postea ratio⁵⁶⁰ vel senos ad di⁵⁶¹, mortalitati eorum et numero⁵⁶², per media trunco leniter fisso cuneoque tenui fissuram custodiente , donec cuspidatim decisus descendat in rimam calamus .

103 Multa in hoc servanda: primum omnium, quae patiatur coitum talem arbor et cuius arboris⁵⁶³. varie quoque et non isdem in partibus subest omnibus sucus. vitibus ficisque media siccior a⁵⁶⁴ et e⁵⁶⁵ summa parte conceptus; ideo illinc surculi petuntur. oleis circa media⁵⁶⁶ sucus, inde et surculi⁵⁶⁷; cacumina sitiunt. 104 ⁵⁶⁸ facillime coalescunt quibus eadem corticis natura quaeque pariter florentia eiusdem horae cognationem⁵⁶⁹ sucorumque societatem habent. lenta res⁵⁷⁰, quotiens umidis repugnant sicca, mollibus corticum duri⁵⁷¹. reliqua observatio, ne fissura in nodo fiat—repudiat quippe advenam inhospitalis duritia—, ut in parte nitidissima, ne longior multo tribus digitis, ne obliqua, ne tralucens. 105 ⁵⁷² Vergilius e cacumine inseri vetat, ceitumque est ab umeris arborum orientem aestivum spectantibus surculos petendos, et e feracibus et e germine novello, nisi vetustae⁵⁷³ arbori⁵⁷⁴ inserantur: ii⁵⁷⁵ enim robustiores esse debent. praeterea ut praegnates, hoc est germinatione ⁵⁷⁶ turgentes et qui parere illo speraverint anno, bimi utique nec tenuiores digito minimo. 106 ⁵⁷⁷ inseruntur autem et inversi, cum id agitur, ut minor altitudo in latitudinem ⁵⁷⁸ se fundat. ante omnia gemmantes nitere conveniet ;⁵⁷⁹ nihil usquam ulcerosum aut retorridum⁵⁸⁰ spei favet. medulla calami commissurae in matre⁵⁸¹ ligni corticisque iungatur, id enim satius quam foris cortici⁵⁸² aequari. calami exacutio medullam ne nudet, tamen tenui⁵⁸³ fistula detegat. fastigatio⁵⁸⁴ levi descendat cuneo⁵⁸⁵ tribus non ampliore digitis, quod facillime contingit tinctum aqua radentibus. 107 ⁵⁸⁶ ne exacuatur ⁵⁸⁷ in vento, ne cortex a ligno decedat⁵⁸⁸ alterutri. calamus ad corticem usque suum deprimatur. ne luxetur⁵⁸⁹, dum deprimitur⁵⁹⁰, neve cortex replicetur in rugas. ideo lacrimantes calamos inseri non oportet, non, Hercules, magis quam aridos, quia illo modo labat umore nimio cortex, hoc vitali defectu non umescit neque concorporatur ⁵⁹¹. 108 ⁵⁹² id etiam religionis servant, ut luna crescente, ut calamus utraque deprimatur manu. et alioqui hoc in opere duae simul manus minus nituntur, necessario temperamento . validius demissi tardius ferunt, fortius durant, contraria ex diverso. ne hiscat nimium rima⁵⁹³ laxeque capiat , aut ne parum et⁵⁹⁴ exprimat aut conpressum necet; hoc⁵⁹⁵ maxime cavendum⁵⁹⁶ in⁵⁹⁷ praevalide accipientis trunco. 109 ⁵⁹⁸ ut⁵⁹⁹ media⁶⁰⁰ fissura relinquat ur⁶⁰¹, quidam⁶⁰² vestigio fissurae falce⁶⁰³ in truncis facto salice praeligant marginem ipsum, postea cuneo⁶⁰⁴ findunt⁶⁰⁵ continente vinculo libertatem dehiscendi.— (quaedam in planta rio⁶⁰⁶ insita eodem die transferuntur).— si crassior truncus inseratur, inter corticem et lignum inseri melius, cuneo optime osseo, cort ex ne⁶⁰⁷ rumpatur, laxato. 110 ⁶⁰⁸ cerasi libro dempto finduntur⁶⁰⁹. hae solae et post brumam inseruntur. dempto libro habent veluti lanuginem , quae si conprehendit⁶¹⁰ insitum, putrefacit. vinc ulun⁶¹¹ cuneo adact o⁶¹² utilissime adstringitur. inserere aptissimum, quam proxime⁶¹³ terrae patiatur nodorum truncique ratio. 111 ⁶¹⁴ eminere calami⁶¹⁵ VI digitorum longitudine non amplius debent. Cato argillae vel cretae harenam fimumque bubulum admiscet atque ita usque ad lentorem subigi iubet idque interponi et circumlini. ex iis, quae commentatus est, facile apparet illa aetate inter lignum et corticem nec alio modo inserere solitos aut ultra latitudinem II digitorum calamos demittere⁶¹⁶. inseri autem praecipit pira ac mala per ver et post solstitium⁶¹⁷ diebus L et post⁶¹⁸ vindemiam , 112 ⁶¹⁹ oleas autem et ficos per ver tantum, luna sitiente⁶²⁰, [hoc⁶²¹ est sicca] praeterea post meridiem ac sine vento austro. mirum quod non contentus insitum munisse, ut dictum est, et caespite ab imbre frigoribusque protexisse ⁶²² ac mollibus bifidorum viminum fasc iis⁶²³, lingua bubula — herbae id genus est—insuper optegi iubet eamque inligari opertam stramentis. nunc abunde arbitrantur paleato luto sarcire⁶²⁴ et libro⁶²⁵ II digitos⁶²⁶ insito exstante. 113 ⁶²⁷ verno inserentes tempus urguet, incitantibus se gemmis praeterquam in olea, cuius dintissime oculi parturiunt, minimumque suci habet sub cortice, qui nimius insitis nocet. punica vero et ficum qua eque⁶²⁸ alia sicca sunt recrastinare⁶²⁹ minime utile. 114 ⁶³⁰ pirum vel florentem inserere licet et in Maium quoque mensem protendere insitiones⁶³¹. quod si longius adferantur pomorum calami, rapo infixos⁶³² optime custodire sucum arbitrantur, servari inter duos imbrices iuxta rivos vel piscinas utrimque terra obstructos,

vitium vero in scrobibus siccis stramento opertos ac deinde terra obrutos, ut cacumine exstent⁶³³.

115 ⁶³⁴ 25 Cato vitem tribus modis inserit: praesectam findi iubet per medullam, in eam surculos exacutos, ut dictum ⁶³⁵ est, addi, medullas iungi⁶³⁶. altero, si⁶³⁷ inter se vites contingant , utriusque in obliquum latere contrario adras o⁶³⁸ iunctis medullis colligari. tertium genus est terebrare vitem in obliquum ad medullam calamosque addere longos pedes binos atque ita ligatum insitum intritaque inlitum operire terra calamis subrectis. 116 ⁶³⁹ nostra aetas correxit, ut Gallica uteretur terebra, quae excavat nec urit—quoniam adustio omnis hebetat—, atque ut gemmascere incipiens elig eretur⁶⁴⁰ calamus, nec plus quam binis ab insito⁶⁴¹ emineret oculis, ulmi⁶⁴²... vimine alligato⁶⁴³.... bina⁶⁴⁴ circumdarentur ⁶⁴⁵.... acie a duabus partibus, ut inde potius destillaret mucor⁶⁴⁶, qui maxime vites infestat; dein cum evaluissent flagella⁶⁴⁷ pedes binos, vinculum insiti incideretur, ubertat i⁶⁴⁸ crassitudine permissa. 117 ⁶⁴⁹ vitibus inserendis tempus dedere ab aequinoctio autumno ad germinationis initia. sativae plantae silvestrium radicibus inseruntur natura siccioribus ⁶⁵⁰; si sativae silvestribus inserantur, degenerant in feritatem⁶⁵¹. reliqua caelo constant. aptissima insitis siccitas ⁶⁵²;⁶⁵³ huius enim remedium⁶⁵⁴: adpositis fictilibus vasis modicus umor per cinerem destillat⁶⁵⁵. inoculatio rores amat lenes.

118 ⁶⁵⁶ 26 Emplastratio⁶⁵⁷ et ipsa ex⁶⁵⁸ inoculatione nata videri potest, crasso autem maxime cortici⁶⁵⁹ convenit, sicut est ficis⁶⁶⁰. ergo amputatis omnibus ramis⁶⁶¹, ne sucum avocent, nitidissima in parte quaque praecipua cernatur⁶⁶² hilaritas, exempta scutula ita, ne descendat ulta corticem ferrum, inprimitur ex alia cortex par cum sui germinis mamma⁶⁶³, sic conpage densata, ut cicatrici locus non sit et statim fiat unitas, nec umorem nec adflatum recipiens; nihilominus tamen et luto munire et vinculo melius. 119 hoc genus non pridem repertum volunt qui novis moribus favent, sed iam et⁶⁶⁴ apud veteres Graecos invenitur et apud Catonem, qui oleam ficumque sic inseri iussit, mensura etiam praefinita secundum reliquam diligentiam suam: cortices⁶⁶⁵ scalpro excidi quattuor digitorum longitudine et trium latitudine⁶⁶⁶ atque ita coagmentari⁶⁶⁷ et ilia sua intrita obli ni⁶⁶⁸, eadem ratione ut⁶⁶⁹ in malo. quidam huic generi miscuere fissuram in vitibus, exempta cortici tessella latere⁶⁷⁰ plano⁶⁷¹ adigendo . 120 ⁶⁷² tot modis insitam arborem vidimus iuxta Tiburtes tulli os⁶⁷³ omni genere pomorum onustam, alio ramo nucibus, alio bacis, aliunde vite, piris, ficis, punicis malorumque generibus. sed huic brevis fuit vita. nec tamen omnia⁶⁷⁴ experimentis⁶⁷⁵ adsequi in natura⁶⁷⁶ possumus. quaedam enim nasci nisi sponte nullo modo queunt, eaque inmitibus tantum et desertis locis proveniunt. 121 ⁶⁷⁷ capacissima insitorum omnium ducitur⁶⁷⁸ platanus, postea robur, verum utraque sapores corrumpit⁶⁷⁹. quaedam omni genere inseruntur, ut ficus, ut punicae⁶⁸⁰. vitis non recipit emplastra, nec quibus tennis aut caducus⁶⁸¹ rimosusque cortex, neque inoculationem siccae aut umoris exigui. fertilissima omnium inoculatio , postea emplastratio, sed utraque infirmissima; et quae cortice tantum nituntur, vel levi aura ocissime deplantantur . inserere firmissimum et fecundius quam serere.

122 Non est omittenda raritas unius exempli. Corellius ⁶⁸² eques Romanus Ateste genitus insevit castaneam suomet ipsam surculo in Neapolitano agro. sic facta est castanea, quae ab eo nomen accepit inter laudatas. postea Tere us⁶⁸³ eiusdem⁶⁸⁴ libertus Corellianam iterum insevit. haec est inter eas differentia: illa copiosior, haec Tereiana⁶⁸⁵ melior.

123 ⁶⁸⁶ 27 Reliqua genera casus ingenio suo excogitavit ac defractos serere ramos docuit, cum pali defixi radices cepissent. multa sic seruntur inprimisque ficus omnibus aliis modis nascens praeterquam tale a⁶⁸⁷, optime quidem, si vastiore⁶⁸⁸ ramo pali modo exacuto adigatur⁶⁸⁹ alte, exiguo super terram relicto capite eoque ipso⁶⁹⁰ harena cooperto. ramo seruntur et punica, palis laxato prius meatu, item myrtus, omnium horum longitudine⁶⁹¹ III pedum, crassitudine ⁶⁹² minus bracchiali, cortice diligenter servato, trunco exacuto.

124 ⁶⁹³ 28 Myrtus et taleis⁶⁹⁴ seritur, morus talea tantum, quoniam in ulmo eam inseri religio fulgurum prohibet. quapropter de talearum satu nunc dicendum est. servandum in eo ante omnia, ut taleae ex feracibus fiant arboribus , ne curvae neve scabrae aut bifurcae, ne⁶⁹⁵ tenuiores quam ut manum impleant, ne minores pedalibus, ut inlibato cortice atque ut sectura inferior ponatur semper et quod fuerit⁶⁹⁶ ab radice, adcumuleturque germinatio terra, done robur planta capiat.

125 ⁶⁹⁷ 29 Quae custodienda in olearum cura Cato iudicaverit, ipsius verbis optime praecipiemus: Taleas oleagineas, quas in scrobe saturus eris, tripedaneas facito⁶⁹⁸, diligenterque tractato, ne liber laboret , cum dolabis aut secabis. quas in seminario saturus eris, pedales facito. eas sic inserito: locus bipalio subactus sit beneque⁶⁹⁹ gluttus⁷⁰⁰. cum taleam demittes⁷⁰¹, pede taleam opprimito. si parum descendet⁷⁰², malleo aut mateola adigito⁷⁰³, cavetoque, ne librum scindas, cum adi ges⁷⁰⁴. palo prius locum ne feceris, quo taleam demittas⁷⁰⁵; ita⁷⁰⁶ melius vivet. taleae⁷⁰⁷⁷⁰⁸ ubi trimae sunt⁷⁰⁹, tum denique maturae⁷¹⁰ sunt, ubi⁷¹¹ liber se vertet. 126 ⁷¹² si in scrobibus aut in sulcis seres⁷¹³, ternas taleas ponito easque divaricato. supra terrain ne plus quattuor digitos traverses⁷¹⁴ eminea nt, vel oculos⁷¹⁵ serito.—Diligenter eximere⁷¹⁶ oleam oportet et radices quam ⁷¹⁷plurimas cum terra ferre, ubi radices bene operueris, calcare bene, ne⁷¹⁸ quid noceat. si quis quaeret⁷¹⁹, quod tempus oleae serendae sit⁷²⁰, agro sicco per sementem, agro laeto per ver. 127 ⁷²¹ 30 <1> Olivetum diebus xv ante aequinoctium vernum incipito putare. ex eo die dies XL⁷²² recte putabis. id hoc modo putato: qua locus recte ferax erit, quae arida erunt et si quid ve ntus⁷²³ interfregerit, inde⁷²⁴ ea omnia eximito. qua locus ferax non erit, id plus concidito aratoque⁷²⁵ bene enodatoque⁷²⁶ stirpisque leves facito.—Circum oleas autumnitate ⁷²⁷ablaqueato et stercus addito .—Qui oletum⁷²⁸ saepissime et altissime miscebit ⁷²⁹, is tenuissimas radices exarabit. si male arabit,⁷³⁰ radices susum abibunt, crassiores fi ent⁷³¹ et eo⁷³² in radices vires oleae abibunt.

128 ⁷³³ <2> Quae genera olearum et⁷³⁴ in quo genere terrae iuberet⁷³⁵ seri⁷³⁶ quoque spectare oliveta, diximus in ratione ⁷³⁷ olei. Mago in colle et siccis et argilla⁷³⁸ inter autumnum et brumam seri iussit, in crasso aut umido aut subriguo⁷³⁹ so lo a messe ad brumam. quod praecepisse eum Africae intellegitur⁷⁴⁰. Italia quid em⁷⁴¹ nunc vere maxime seri t⁷⁴². sed⁷⁴³ si et autumno libeat, post aequinoctium XL diebus ad vergiliarum occasum III⁷⁴⁴ soli dies sunt, quibus seri noceat. Africae⁷⁴⁵ peculiare, 129 ⁷⁴⁶ quod in oleastro⁷⁴⁷ e as inserit quadam⁷⁴⁸ aeternitate, cum senescant, proxima adoption e⁷⁴⁹ virga emissa atque ita alia arbore ex eadem iuvenescente⁷⁵⁰ iterumque et quotiens opus sit, ut aevis eadem oliveta constent⁷⁵¹. inseritur autem oleaster calamo et inoculatione.

130 ⁷⁵² <3> Olea, ubi quercus effossa est⁷⁵³, male ponitur, quoniam vermes, qui raucae vocantur, in radice quercus nascuntur et transeunt. non infumare⁷⁵⁴ taleas aut siccare prius, quam serantur, utilius conpertum. vetus olivetum ab aequinoctio verno intra vergiliarum exortum interradi alternis annis melius inventum, item museum radi⁷⁵⁵, circumfodi autem omnibus annis a solstitio II cubitorum scrobe pedali altitudine, stercorari tertio anno.

131 ⁷⁵⁶<4> Mago idem amygdalas ab occasu arcturi ad brumain seri iubet, pira non eodem tempore omnia, quoniam ⁷⁵⁷neque⁷⁵⁸ floreant e odem⁷⁵⁹, oblonga aut rotunda ab occasu vergiliarum ad brumam, reliqua genera media hieme ab occasu sagittae, subsolanum aut septentrionis spectantia, laurum⁷⁶⁰ ab occasu aquilae ad occasum sagittae. conexa enim de tempore serendi inserendique⁷⁶¹ ratio est. 132 ⁷⁶² vere et autumno id magna ex parte fieri decrevere. est et alia hora circa canis ortus, paucioribus nota, quoniam non omnibus locis pariter utilis intellegitur, sed haud omittenda nobis non tractus alicuius rationem⁷⁶³, verum naturae totius indagantibus. 133 ⁷⁶⁴ in Cyrenaica regione sub etesiarum flatu conserunt, nec non et in Graecia, oleam maxime in Laconia . C oos⁷⁶⁵ insula et vites tune serit, ceteri apud Graecos inoculare et inserere non dubitant, sed arbores non serunt. plurimumque in eo locorum⁷⁶⁶ natura pollet; namque in Aegypto omni serunt mense et ubicumque imbres ⁷⁶⁷aestivi sunt⁷⁶⁸, ut in India et⁷⁶⁹ Aethiopia, necessario post⁷⁷⁰ haec autumno seruntur arbores. 134 ⁷⁷¹ <5> ergo tria tempora eadem ⁷⁷² germinationis, ver et canis arcturique ortus. neque enim animalium tantum est ad coitus aviditas, sed multo maior⁷⁷³ est terrae⁷⁷⁴ ac satorum omnium libido, qua tempestive uti plurimum interest conceptus, peculiare utique in insitis , cum sit mutua cupiditas utrimque⁷⁷⁵ coeundi. 135 ⁷⁷⁶ qui ver probant, ab aequinoctio statim admittunt, praedicantes germina parturire, ideo faciles corticum esse conplexus. qui praeferunt autumnum, ab arcturi ortu, quoniam statim radicem quandam capiant et ad ver parata veniant atque non protinus germinatio auferat vires. quaedam tamen statutum tempus anni habent ubique, ut cerasi et amygdalae circa brumam serendi vel inserendi. de pluribus locorum situs optime iudicabit⁷⁷⁷. frigida enim et aquosa verno conseri oportet, sicca et calida autumno. 136 ⁷⁷⁸ <6> communis quidem Italiae ratio tempora ad hunc modum distribuit: moro⁷⁷⁹ ab idibus Februariis in aequinoctium, piro⁷⁸⁰ autumnum, ita ut brumam XV ne minus diebus antecedant, malis aestivis et cotoneis, item sorbis, prunis, post mediam hiemem in idus Februarias, siliquae Graecae et persicis ante brumam per autumnum, nucibus iuglandi et pineae et abellanae et Graecae atque castaneae a⁷⁸¹ kal. Martiis ad idus easdem, salici⁷⁸² et genistae circa Martias kal. hanc in siccis semine, illam⁷⁸³ in umidis virga seri diximus.

⁷⁸⁴

137 ⁷⁸⁵ <7> Est etiamnum⁷⁸⁶ nova inserendi ratio, ne quid sciens quidem praeteream, quod usquam invenerim⁷⁸⁷, Columellae excogitata, ut adfirmat⁷⁸⁸ ipse, qu a⁷⁸⁹ vel diversae insociabilesque ⁷⁹⁰ arborum naturae copulentur, ut fici⁷⁹¹ atque oleae. iuxta hanc seri ficum iubet non ampliore⁷⁹² intervallo , quam ut contingi large possit ramo oleae quam maxime sequaci atque oboedituro, eumque omni interim tempore edomari meditatione curvandi. 138 ⁷⁹³ postea fico adepta vires, quod evenire trimae aut utique quinquenni, detruncata superficie ipsum⁷⁹⁴ quoque deputatum et, ut dictum est,⁷⁹⁵ adraso cacumine defigi in⁷⁹⁶ crure⁷⁹⁷ fici, custoditum vinculis, ne curvatura fugiat⁷⁹⁸. ita quodam propaginum insitorumque temperamento triennio commune m⁷⁹⁹ inter duas matres coalescere, quarto anno abscisum totum adoptantis esse, nondum vulgata ratione aut mihi certe satis conperta.

139 ⁸⁰⁰ 31 Cetero eadem illa de calidis frigidisque et umidis aut siccis supra dicta ratio et scrobes fodere monstravit.⁸⁰¹ in aquosis enim neque amplos neque altos facere expediet , aliter in aestuoso⁸⁰² et sicco, ut quam maxime accipiant aquam contineantque. haec et veteres arbores colendi ratio est. ferventibus enim locis adcumulant aestate radices operiuntque, ne solis ardor exurat. 140 ⁸⁰³ aliubi a blaqueant⁸⁰⁴ perflatusque ⁸⁰⁵ admittunt. iidem⁸⁰⁶ hieme cumulis a gelu vindidicant . contra illi hieme aperiunt umoremque sitientibus quaerunt. ubicumque circumfodiendi [arbores⁸⁰⁷] ratio [in circuitum⁸⁰⁸] pedes in orbem ternos, neque id in pratis, quoniam ⁸⁰⁹ amore solis umorisque in summa tellure oberrant.

Et de arboribus quidem fructus gratia serendis⁸¹⁰ inserendisque in universum sint⁸¹¹ dicta haec: 141 ⁸¹²

32 restat earum ratio, quae propter alias seruntur ac vineas maxime, caeduo ligno.

Principatum in his optinent salices, quas serun t⁸¹³ loco madido, tamen refosso⁸¹⁴ pedes II et semipedem, talea sesquipedali vel pertica, quae utilior, quo plenior. 142 ⁸¹⁵ intervallo esse debent pedes seni⁸¹⁶. trimae pedibus binis a terra putatione coercentur, ut se in latitudinem fundant ac sine scalis tondeantur. salix enim fecundior, quo terrae propior . has quoque omnibus annis confodi⁸¹⁷ iubent mense Aprili. 143 ⁸¹⁸ haec est viminalium cultura. perticalis et virga et talea seritur, fossura eadem. perticas ex ea caedi iustum est quarto fere anno. et hae⁸¹⁹ autem senescentium locum⁸²⁰ propagine⁸²¹ sarciunt⁸²² pr ae ci sa⁸²³ post annum⁸²⁴. salicis viminalis iugera singula sufficient xxv vineae iugeribus. eiusdem rei causa populus alba seritur bipedaneo pastinato, talea sesquipedali, biduo siccata, palmipedi intervallo, terra superiniecta II cubitorum crassitudine.

144 ⁸²⁵ 33 Harundo etiamnum⁸²⁶ dilutiore quam hae solo gaudet . seritur bulbo radicis⁸²⁷, quod alii oculum vocant, dodrantali scrobe, intervallo II pedum⁸²⁸ et semipedis, reficiturque ex sese vetere⁸²⁹ harundineto exstirpato, quod utilius repertum quam castrare, sicut antea. namque inter se radices serpunt mutuoque discursu⁸³⁰ necantur. 145 tempus conserendi , priusquam oculi harundinum intumescant, ante kal. Martias. crescit ad brumam usque desinitque, cum durescere incipit. hoc signum tempestivam habet caesuram . et hanc autem, quotiens et vineam, fodiendam putant . seritur et traversa, non alte terra⁸³¹ condita, erumpuntque e singulis oculis totidem plantae. 146 ⁸³² seritur et deplantata pedali sulco, binis obrutis gemmis, ut tertius nodus terram attingat, prono cacumine, ne rores concipiat . caeditur decrescente luna. vineis anno siccata⁸³³ utilior quam viridis.

147 ⁸³⁴ 34 Castanea pedamentis omnibus praefertur facilitate tractatus, perdurandi pervicacia; regerminatione caedua vel salice laetior. quaerit solum facile nec tamen harenosum , maximeque sabulum umidum aut carbunculum vel tofi etiam farinam, quamlibet opaco septentrionalique et praefrigido situ, vel etiam declivi. recusat eadem gla ream⁸³⁵, rubricam, cretam omnemque terrae fecunditatem. 148 ⁸³⁶ seri nuce diximus, sed nisi e x⁸³⁷ maximis non provenit, nec nisi quinis⁸³⁸ acervatim satis. refringi⁸³⁹ solum debet su b ea⁸⁴⁰ ex Novembri mense in Februarium, quo solutae sponte cadunt ex arbore atque subnascuntur. intervalla sint pedalia, undique sulco dodrantali. ex hoc seminario transferuntur in aliud bipedali intervallo p os t⁸⁴¹ biennium⁸⁴². 149 sunt et propagines ⁸⁴³, nulli quidem faciliores. nudata enim radice tota in sulco prosternitur; tur ex cacumine supra terram relicto renascitur et alia ab radice. sed tralata nescit hospitari pavetque⁸⁴⁴ novitatem⁸⁴⁵ biennio fere; postea prosilit. ideo nucibus potius quam viveradicibus⁸⁴⁶ plantaria caedua implentur . 150 cultura non alia quam supra dictis, fodiendo⁸⁴⁷ supputandisque⁸⁴⁸ per biennium sequens. de cetero ipsa se colit umbra stolone s⁸⁴⁹ supervacuos enecante. caeditur intra septimum annum. sufficiunt pedamenta iugeri vicenis⁸⁵⁰ vinearum iugeribus, quando etiam bifida e x⁸⁵¹ stirpe fiunt, durantque ultra alteram silvae suae caesuram.

151 Aesculus similiter provenit, caesura triennio⁸⁵² se rior⁸⁵³, minus morosa nasci in quacumque terra seritur vere balano, sed non nisi aesculi, scrobe dodrantali, intervallis II pedum . s aritur⁸⁵⁴ leviter quater anno. hoc pedamentum minime putrescit caesumque⁸⁵⁵ maxime fruticat.

Praeter haec, quae diximus, sunt caedua⁸⁵⁶ fraxinus, laurus , persica, corulus, malus, sed tardius nascuntur terramque defixa vix tolerant, non modo umorem. sabucus contra firmissima ad palum taleis seritur, ut populus. nam de ⁸⁵⁷ cupresso satis diximus.

152 35 <1> Et praedictis velut armamentis vinearum restat ipsarum natura praecipua⁸⁵⁸ tradenda cura. vitium surculis et quarundam arborum, quibus fungosior intus natura, geniculati scaporum nodi intersaepiunt medullam . ferulae⁸⁵⁹ ipsae breves, et ad summa⁸⁶⁰ breviores⁸⁶¹ articuli ⁸⁶² ut ri mque⁸⁶³ sua⁸⁶⁴ internodia includunt. 153 ⁸⁶⁵ medulla, sive ilia vitalis anima est, ante se tendit longitudinem inplens⁸⁶⁶, quamdiu nodi pervia pate nt⁸⁶⁷ fistula. cum vero concreti ademere⁸⁶⁸ transitum, repercussa erumpit ab ima sui parte iuxta priorem nodum alternis laterum semper inguinibus, ut dictum est in harundine ac ferula, quorum dexter um⁸⁶⁹⁸⁷⁰ ab imo intellegitur articulo, laevum in proximo, atque ita per vices. hoc vocatur in vite gemma, cum ibi caespitem fecit; ante vero quam faciat⁸⁷¹, in concavo oculus⁸⁷² et in cacumine ipso germen. sic palmites, nepotes, uvae, folia, pampini gignuntur, mirumque firmiora esse in dextera parte genita.

154 ⁸⁷³ <2> Hos ergo in surculis nodos, cum seruntur, medios ⁸⁷⁴ secare oportet ita, ne profluat medulla. et in fico quidem dodrantales, paxilli s⁸⁷⁵ solo patefacto, seruntur sic, ut descendant quae proxima arbori fuerint, II oculi extra terram emineant. oculi autem in arborum surculis proprie vocantur, unde germinantur⁸⁷⁶. 155 ⁸⁷⁷ hac de causa et in plantariis aliquando eodem anno ferunt, quo⁸⁷⁸ fuere⁸⁷⁹ laturi fructus in arbore, cum tempestive sati praegnates inchoatos conceptus aliubi pariunt⁸⁸⁰. ita satas ficos tertio anno transferre facile⁸⁸¹. hoc pro senescendi celeritate adtributum huic arbori, ut citissime proveniat.

156 ⁸⁸² <3> Vitium numerosior satus est. primum omnium nihil seritur ex his nisi inutile et deputatum in sarmenta. opputatur autem quidquid proximo tulit fructum. solebat capitulatus utrimque e duro surculus seri, eoque argumento malleolus vocatur etiamnunc. postea avelli cum sua calce coeptus est, ut in fico, neque est aliud vivacius. tertium genus adiectum etiamnum expeditius sine calce, quod sagittae vocantur, cum intorti panguntur, iidem⁸⁸³ cum recisi nec intorti, trigemmes. plures autem ex eodem surculo hoc modo fiunt. 157 serere e pampinariis sterile⁸⁸⁴ est, nec nisi fecundo⁸⁸⁵ oportet. quae raros habet nodos, infecunda iudicatur; densitas gemmarum fertilitatis indicium est. quidam seri vetant nisi eos qui floruerint surculos. sagittas serere.minus utile, quoniam in transferendo facile rumpitur quod intortum fuit. seruntur pedali, non breviores , longitudine, quinque sexve nodorum⁸⁸⁶. pauciores tribus gemmis in hac mensura esse non poter unt. 158 inseri eodem die, quo deputentur, utilissimum; si multo postea necesse sit serere custoditos⁸⁸⁷, uti praecepimus, caveri⁸⁸⁸ utique,⁸⁸⁹ ne extra terram positi sole inarescant, vento aut frigore hebetentur. qui diutius in sicco fuerint, priusquam serantur, in aqua pluribus diebus revirescant.

159 ⁸⁹⁰<4> Solum apricum et quam amplissimum⁸⁹¹ in seminario sive in vinea bidente pastinari debet, ternos pedes bipalio alto, marra reici quaternum pedum fermento⁸⁹² , ita ut⁸⁹³ in pedes binos fossa procedat, fossum purgari et extendi , ne crudum relinquatur, verum exigi⁸⁹⁴ mensura. male pastinatum deprendunt scamna inaequalia. metienda est et ea pars, quae interiacet, pulvini. 160 surculi seruntur et in scrobe et in sulco longiore⁸⁹⁵; super quam⁸⁹⁶ tenerrima ingeritur terra, sed in gracili solo frustra nisi substrate⁸⁹⁷ pinguiore⁸⁹⁸ corio⁸⁹⁹...... quam⁹⁰⁰ duas integi oportet et proximam ⁹⁰¹ attingi, terram eodem paxillo deprimi et⁹⁰² spissari, interesse in plantario sesquipedes inter bina semina in⁹⁰³ latitudinem, in longitudinem semisses; ita satos malleolos XXIIII mense recidere ad imum articulum, nisi⁹⁰⁴ ipsi parcatur . oculorum inde materia emicat, cum qua XXXVI mense viveradix⁹⁰⁵ transfertur.

161 <5> Est et luxuriosa ratio vites serendi, ut quattuor malleoli vehementi vinculo colligentur ima⁹⁰⁶ parte [luxuriosa⁹⁰⁷] atque ita vel⁹⁰⁸ per ossa bubuli cruris vel per colla fictilia traiecti obruantur binis eminentibus gemmis. uniscunt⁹⁰⁹ hoc modo recisisque palmitem emittunt. postea fistula fracta radix libere capit vires, uvaque fert omnium corporum suorum acinos. 162 in alio genere invent o⁹¹⁰ novicio finditur⁹¹¹ malleolus, medullaque erasa⁹¹² in se colligantur ipsi ca ules⁹¹³ ita, ut gemmis parcatur omni modo. tum malleolus ⁹¹⁴ in terra fi mo⁹¹⁵ mixta seritur et, cum spargere caules coepit, deciditur foditurque saepius. talis uvae acinos nihil intus ligni habituros Columella promittit, cum vivere semina ipsa perquam mirun sit medulla adempta.

163 Nasci surculis etiam, quibus non sit articulatio, arbores non omittendum videtur. namque buxi tenuissimis quinis senisve⁹¹⁶ colligatis depacti proveniunt. quondam in observatione erat, ut defringerentur ex inputata buxo, aliter vivere non crediti. detraxere hoc⁹¹⁷ experimenta.

164 ⁹¹⁸ <6> Seminarii curam⁹¹⁹ sequitur vinearum ratio. quinque generum hae: sparsis per terram palmitibus aut per se vite subrecta vel cum a mminiculo⁹²⁰ sine iugo aut pedatae simplici iugo aut conpluviatae quadriplici. 165 quae pedatae ⁹²¹ rat io, eadem intellegetur⁹²² eius quoque, in qua sine amminiculo vitis per se stabit. id enim non fit nisi pedamenti inopia. simplici iugo constat porrecto ordine quem canterium⁹²³ appellant. melior ea vino, quoniam⁹²⁴ sibi ipsa non obumbrat adsiduoque sole coquitur et adflatum magis sentit, celerius rorem dimittit, pampinationi quoque et occationi omnique operi facilior. super cetera deflorescit utilius. 166 ⁹²⁵ iugum fit pertica aut harundine aut crine funiculove , ut in Hispania Brundisique⁹²⁶. conpluviata copiosior vino est, dicta a cavis aedium conpluviis. dividitur in quaternas partes totidem iugis. huius serendi ratio dicetur , eadem valitura in omni genere, in hoc vero numerosior tantum⁹²⁷. <7> III vero seritur modis: optime in pastinato , proxime in sulco, novissime in scrobe.

167 De pastinatione dictum est; sulco latitudo palae satis est, scrobibus ternorum pedum in quamque partem. ⁹²⁸ altitudo in quocumque genere tripedalis, ideo nec vitis minor transferri debet, exstatura etiamnum⁹²⁹ duabus gemmis . 168 ⁹³⁰ emolliri terram minutis in scrobe imo sulcis⁹³¹ fimoque misceri necessarium. clivosa altiores scrobes poscunt, praeterea pulvinatis a devexitate labris. qui ex his longiores fient, ut vites binas accipiant e diverso, alvei⁹³² vocabuntur . esse vitis radicem in medio scrobe oportet, sed ipsam innixam solido in orientem aequinoctialem spectare, adminicula prima e calamo accipere; 169 ⁹³³ vineas limitari decumano XVIII pedum latitudinis ad contrarios vehiculorum transitus, aliisque traversis limitibus denum pedum distingui per media iugera aut, si maior modus sit, totidem pedum cardine, quot⁹³⁴ decumano, limitari, semper vero quintanis ⁹³⁵ semitari⁹³⁶, hoc est ut⁹³⁷ quinto quoque palo singulae iugo paginae includantur; <8> solo spisso non nisi repastinato nec nisi viveradicem seri, tenero et soluto vel malleolum⁹³⁸ sulco vel scrobe. 170 in colles sulcos agere traversos melius quam pastinare, ut defluvia transtris⁹³⁹ eorum contineantur; aquoso caelo vel sicco⁹⁴⁰ solo malleolos⁹⁴¹ serere⁹⁴² autumno, nisi si tractus ratio muta bit⁹⁴³. siccus enim et calidus autumno poscet⁹⁴⁴, umidus frigidusque etiam veris exitu. in arido solo viveradix quoque frustra seritur, male et in siccis malleolus, nisi post imbrem, at in riguis vel frondens vitis et usque ad solstitium recte, ut in Hispania . quiescere ventos⁹⁴⁵ sationis die utilissimum. plerique austros optant, Cato abdicat.

171 <9> Interesse medio temperamento inter binas vites oportet pedes quinos, minimum autem laeto solo pedes quaternos, tenui plurimum octonos—Umbri et Marsi ad vicenos intermittunt arationis gratia in his, quae vocant porculeta⁹⁴⁶ —, pluvio et caliginoso tractu rariores poni, sicco densiores⁹⁴⁷. 172 ⁹⁴⁸ subtilitas parsimoniae conpendia invenit, cum vinea in pastinato seratur, obiter seminarium faciendi, ut et viveradix loco suo et malleolus, qui transferatur, inter vites et ordines seratur, quae ratio in iugero circiter XVI⁹⁴⁹ viveradicum donat. interest autem⁹⁵⁰ biennium fructus , quo tardius in sato provenit quam in tralato.

173 Viveradix posita in vinea post annum resecatur usque ad terram, ut unus tantum emineat oculus, adminiculo iuxta adfixo et fimo addito. simili modo et secundo anno reciditur viresque concipit et⁹⁵¹ intra se pascit suffecturas oneri. alias festinatione pariendi gracilis atque eiuncida⁹⁵², ni cohibeatur castigatione tali, in fetum exeat tota. nihil avidius nascitur ac, nisi ad pariendum vires serventur, tota fit⁹⁵³ fetus.

174 <10> Pedamenta optuma, quae diximus, aut ridicae⁹⁵⁴ e⁹⁵⁵ robore oleaque, si non sint, pali e iunipero, cupresso, ⁹⁵⁶ laburno⁹⁵⁷, sabuco. reliquorum generum⁹⁵⁸ sudes omnibus annis reciduntur. saluberrima in iugo harundo conexa fasciculis⁹⁵⁹ durat⁹⁶⁰ annis quinis. cum breviores palmites sarmento iunguntur inter se funium modo, ex hoc arcus funeta dicuntur.

175 ⁹⁶¹ <11> Tertius vineae annus palmitem velocem robustumque emittit et quem faciat aetas vitem. hic in iugum insilit . a liqui⁹⁶² tum excaecant eum supina falce auferendo oculos, ut longius evocent, noxia iniuria. utilior enim consuetudo pariendi⁹⁶³ satiusque pampinos adiugatae⁹⁶⁴ detergere usque quo placeat roborari eam. 176 sunt qui vetant tangi⁹⁶⁵ proximo anno, quam⁹⁶⁶ tralata sit, neque ante LX mensem falce curari⁹⁶⁷, tune autem ad III gemmas recidi. alii et proximo quidem anno recidunt, sed ut ternos quaternosve singulis annis adiciant⁹⁶⁸ articulos, quarto demum perducant ad iugum. id⁹⁶⁹ utrimque⁹⁷⁰ fructu⁹⁷¹ tardum, praeterea retorridum et nodosum⁹⁷² pumilionum⁹⁷³ incremento. optimum autem matrem esse firmam, postea fetum audacem . nec tutum est quod cicatricosum, magno imperitiae errore; 177 ⁹⁷⁴ quidquid est tale, plagis nascitur, non e matre. totas habeat illa vires, dum roboratur, et annuos accipi et⁹⁷⁵ tota fetus, cum permissum⁹⁷⁶ fuerit nasci. nihil natura portionibus parit. quae⁹⁷⁷ excreverit satis firma, protinus in iugo collocari debebit; si⁹⁷⁸ etiamnum infirmior erit, sub ipso iugo hospitari recisa. 178 ⁹⁷⁹ viribus, non aetate, decernitur. temerarium est ante crassitudinem pollicarem viti imperare . sequente⁹⁸⁰ anno palmites edu centur⁹⁸¹ pro viribus matris singuli aut gemini. iidem et secuto, si coget infirmitas, nutriantur, tertioque demum II adiciantur. nec sunt plures quaternis umquam permittendi, breviterque non indulgendum et semper inhibenda fecunditas⁹⁸² est⁹⁸³. ea est natura, ut parere malit⁹⁸⁴ quam vivere⁹⁸⁵. quidquid materiae adimitur, fructui accedit. illa semina⁹⁸⁶ mavult quam fructum gigni, quoniam fructus caduca res est. sic perniciose luxuriat, nec ampliat se, sed egerit⁹⁸⁷.

179 <12> Dabit consilium et soli natura. in macro, etiamsi vires habebit, recisa intra iugum mor etur⁹⁸⁸, ut omnis fetura sub eo exeat. minimum id esse debebit intervallum, ut attingat iugum speretque⁹⁸⁹, non teneat, adeo⁹⁹⁰ non recumbat in eo nec delicate se spargat. ita⁹⁹¹ temperetur hic modus, ut crescere etiamnum⁹⁹² malit⁹⁹³ quam parere.

180 <13> Palmes duas tresve gemmas habere sub iugo debet, ex quibus materia⁹⁹⁴ nascatur, tunc per iugum mergi⁹⁹⁵ alligarique, ut sustineatur iugo, non pendeat, vinculo mox adstrictius⁹⁹⁶ a tertia gemma alligari, quoniam et sic coercetur impetus materiae densioresque citra pampini exultant⁹⁹⁷. cacumen religari vetant. natura haec est: deiecta pars aut praeligata fructum dat, plurimumque ipsa curvatura. quod citra est, materiem emittit⁹⁹⁸, offensante, credo, spiritu et illa quam diximus medulla. quae ita emicuerit materia⁹⁹⁹ fructum dabit anno sequente. 181 ¹⁰⁰⁰ sic duo genera palmitum: quod e duro exit materiamque in proximum annum promittit , pampinarium vocatur aut¹⁰⁰¹, u bi supra cicatricem est, fructuarium; alterum ex anniculo palmite semper¹⁰⁰² fructuarium . relinquitur sub iugo et qui vocatur custos—hic est novellus palmes, non longior tribus gemmis—proximo anno materiam daturus, si vitis luxuria¹⁰⁰³ se consumpserit, et alius iuxta eum, verrucae magnitudine, qui furunculus¹⁰⁰⁴ appellatur, si forte custos fallat.

182 ¹⁰⁰⁵ <14> Vitis, antequam septumum annum a surculo conpleat , evocata ad fructum¹⁰⁰⁶ eiuncescit¹⁰⁰⁷ ac moritur. nec veterem placet palmitem in longum et ad quartum usque pedamentum emitti, quod¹⁰⁰⁸ alii dracones, alii funiculos¹⁰⁰⁹ vocant, ut faciant quae masculeta appellant. cum induruit¹⁰¹⁰ vitis, pessimum in vinea traducere. 183 ¹⁰¹¹ quinto anno et ipsi palmites intorquentur singulaeque singulis¹⁰¹² materiae emittuntur ac deinde¹⁰¹³ proximis, prioresque amputantur. semper custodem relinqui melius, sed is proximus viti esse debet, nec longior quam dictum est, et, si luxuriaverint palmites,¹⁰¹⁴ intorqueri, ut IV materias vel II, si uniiuga¹⁰¹⁵ erit vinea, emittat.

184 ¹⁰¹⁶ <15> Si per se vitis ordinabitur sine pedamento, qualecumque initio adminiculum desiderabit¹⁰¹⁷, dum stare condiscat¹⁰¹⁸ et recta surgere, cetera a primordio¹⁰¹⁹ eadem, dividi autem putatione pollices¹⁰²⁰ in aequali examine undique , ne praegravet¹⁰²¹ fructus parte aliqua. obiter idem deprimens prohibebit in excelsum emicare¹⁰²². huic vineae trium pedum altitudo excelsior nutat, ceteris a quinto, dum ne excedat hominis longitudinem iustam. 185 iis quoque, quae sparguntur in terra, brev es¹⁰²³ ad limitandum¹⁰²⁴ caveas¹⁰²⁵ circumdant, scrobibus per ambitum factis, ne vagi palmites inter se pugnent occursantes, maiorque pars terrarum ita supinam in tellure¹⁰²⁶ vindemiam metit¹⁰²⁷, siquidem et in Africa et in Aegypto Syriaque ac tota Asia et multis locis Europae hic mos praevalet. 186 ¹⁰²⁸ ibi ergo iuxta terram conprimi debet vitis, eodem modo et tempore nutrita radice, quo in iugata vinea, ut semper pollices tantum relinquantur¹⁰²⁹, fertili solo cum tribus gemmis, graciliore binis¹⁰³⁰, praestatque multos esse quam longos. quae de natura soli diximus, tanto potentiora sentientur, quanto propior fuerit uva terrae.

187 ¹⁰³¹ <16> Genera separari ac singulis conseri tractus¹⁰³² utilissimum —mixtura enim generum etiam in vino, non modo in musto, discors—aut, si misceantur, non alia quam pariter maturescentia iungi necessarium. iuga altiora, quo laetior ager et quo planior, item roscido, nebuloso minusque ventoso conveniunt, contra humiliora gracili et arido et aestuoso¹⁰³³ ventisque¹⁰³⁴ exposito. iuga ad pedamentum quam artissimo nodo vinciri oportet, vitem levi¹⁰³⁵ contineri. quae genera vitium et in quali solo caeloque essent conserenda , cum enumeraremus naturas earum et vinorum,¹⁰³⁶ docuimus¹⁰³⁷.

188 ¹⁰³⁸ <17> De reliquo cultu vehementer ambigitur. plerique aestate tota post singulos rores confodi iubent vineam, alii vetant gemmantem; decuti enim oculos tractuque¹⁰³⁹ intrantium deteri, et ob id arcendum procul omne quidem pecus, sed maxime lanatum, quoniam facillime auferat gemmas. inimicos et pubescente uva rastros, satisque esse vineam ter anno confodi¹⁰⁴⁰, ab aequinoctio verno ad vergiliarum exortum et canis ortu¹⁰⁴¹ et nigrescente acino. 189 ¹⁰⁴² quidam ita determinant: veterem semel a vindemia ante brumam, cum alii ablaqueare et stercorare satis put ent¹⁰⁴³, iterum ab idibus Aprilibus¹⁰⁴⁴, antequam concipiat¹⁰⁴⁵, hoc est in VI idus Maias; dein prius quam florere incipiat et cum defloruerit et variante¹⁰⁴⁶ se uva. peritiores adfirmant, si iusto saepius fodiatur, in tantum tenerescere acinos, ut rumpantur. quae fodiantur, ante ferventes horas diei fodiendas convenit , sicuti lutum neque arare neque fodere, fossione¹⁰⁴⁷ pulverem excitatum contra soles nebulasque prodesse.

190 <18> Pampinatio verna in confesso est ab idibus Maiis, intra dies X, utique antequam florere incipiat, et ea m¹⁰⁴⁸ infra iugum debere fieri. de sequente variant sententiae. cum defloruerit, aliqui pampinandum putant, alii sub ipsa maturitate. sed de his Catonis praecepta decernent.¹⁰⁴⁹ namque et putationum tradenda ratio est.

191 <19> Protinus hanc a vindemia, ubi caeli tepor indulget , adoriuntur. sed et in hoc¹⁰⁵⁰ fieri numquam debet ratione naturae ante exortum aquilae, ut in siderum causis docebimus proximo volumine, immo vero favonio, quo- ¹⁰⁵¹ niam¹⁰⁵² anceps culpa sit praeproperae festinationis. si saucias recenti medicina mordeat quaedam hiemis ruminatio, certum est gemmas earum frigore hebetari plagasque findi et caeli vitio exuri oculos lacrima destillante. nam gelu 192? fragiles fieri quis nescit¹⁰⁵³? operarum¹⁰⁵⁴ ista conputatio est in latifundis¹⁰⁵⁵, non legitima naturae festinatio. quo maturius putantur aptis diebus, eo plus materiae¹⁰⁵⁶ fundunt; quo serius, eo fructum uberiorem. quare macras prius conveniet ¹⁰⁵⁷ putare, validas novissime, plagam omnem obliquam fieri, ut facile decidant imbres, et ad terram verti quam levissima cicatrice acie falcis exac uta¹⁰⁵⁸ plagaque conlevata¹⁰⁵⁹, recidi autem semper inter II gemmas, ne sit vulnus oculis¹⁰⁶⁰ in recisa parte. 193 ¹⁰⁶¹ nigram esse eam¹⁰⁶² existimant et, donec ad sincera veniatur, recidendam, quoniam e vitioso materia utilis non exeat. si macra vitis idoneos palmites non habeat, ad terram recidi eam novosque elici utilissimum, in pampinatione non hos¹⁰⁶³ detrahere pampinos, qui cum uva sint; id enim et¹⁰⁶⁴ uvas supplantat praeterquam in novella vinea. inutiles iudicantur in latere nati, non ab oculo, quippe etiam uva, quae nascatur¹⁰⁶⁵ e duro, rigescente, ut nisi ferro detrahi non possit. 194 ¹⁰⁶⁶ pedamentum quidam inter II vites utilius putant statui, et facilius ablaqueantur ita, meliusque est uniiugae vineae, si tamen et ipsi iugo sint vires nec flatu¹⁰⁶⁷ infesta regio. in quadripertita quam proximum oneri¹⁰⁶⁸ adminiculum esse debet, ne tamen inpedimentum sentiat ablaqueatio, cubito abesse non amplius, ablaqueari autem prius quam putari iubent¹⁰⁶⁹.

195 ¹⁰⁷⁰ <20> Cato de omni cultura vitium ita praecipit: Quam altissimam vineam facito alligatoque recte, dum ne nimium constringas. hoc modo eam curato: capita vitium per sementim ablaqueato. vineam¹⁰⁷¹ putatam¹⁰⁷² circumfodito, arare incipito, ultro citroque sulcos perpetuos ducito. vites teneras quam¹⁰⁷³ primum propagato, sic occato¹⁰⁷⁴: veteres quam minimum castrato; potius, si opus erit, deicito biennioque post praecidito. vitem novellam resecari tum erit tempus, ubi valebit. 196 si vinea ab vite calvata¹⁰⁷⁵ erit, sulcos interponito ibique vivam radicem¹⁰⁷⁶ serito. umbram a sulcis¹⁰⁷⁷ removeto, crebroque fodito. in vinea vetere serito ocinum, si macra erit—quod granum capit¹⁰⁷⁸ ni serito¹⁰⁷⁹—, et circum capita addito stercus, paleas, vinaceas, aliquid horumce¹⁰⁸⁰. 197 ubi vinea frondere coeperit, pampinato. vineas novellas alligato crebro, ne caulis¹⁰⁸¹ praefringatur, et quae iam in perticam ibit, eius pampinos teneros alligato leviter porrigitoque ¹⁰⁸², u ti¹⁰⁸³ recte stent¹⁰⁸⁴. ubi uva varia¹⁰⁸⁵ fieri coeperit, 198 ¹⁰⁸⁶ vites subligato¹⁰⁸⁷.... <21> Vitis insitio una est per ver, altera cum¹⁰⁸⁸ uva floret; ea optima est.—Vineam veterem si in alium locum transferre voles, dumtaxat bracchium crassam licebit. primum deputato; binas gemmas ne amplius relinquito . ex radicibus bene exfodito¹⁰⁸⁹ et cave, ne¹⁰⁹⁰ radices saucies¹⁰⁹¹. ita uti fuerit, ponito in scrobe aut in sulco operitoque et bene occulcato, eodemque modo vineam statuito, alligato flexatoque¹⁰⁹², uti fuerit, crebroque fodito.—Ocinum, quod in vinea seri iubet, antiqui appellabant pabulum umbrae patiens, quod celerrime proveniat¹⁰⁹³.

199 ¹⁰⁹⁴ <22> Sequitur arbusti ratio mirum in modum damnata Sasernae¹⁰⁹⁵ patri¹⁰⁹⁶ filioque, celebrata¹⁰⁹⁷ Scrofae¹⁰⁹⁸, vetustissimis post Catonem peritissimisque¹⁰⁹⁹, a c ne a Scrofa quidem nisi Italiae concessa, cum tam longo iudicetur aevo nobilia vina non nisi in arbustis gigni et in his quoque laudatiora summis sicut uberiora imis. adeo excelsitate proficitur. 200 ¹¹⁰⁰ hac ratione et arbores eliguntur¹¹⁰¹. prima omnium ulmus, excepta propter nimiam frondem Atinia. dein populus nigra, eadem de causa, minus densa folio. non spernunt plerique et fraxinum ficumque, etiam oleam, si non sit umbrosa ramis. harum satus cultusque¹¹⁰² abunde tractatus est. ante XXXVI mensem attingi¹¹⁰³ falce vetantur. alterna servantur bracchia, alternis putantur¹¹⁰⁴ annis, sexto anno maritantur. 201 Transpadana Italia praeter supra dictas cornu, opulo¹¹⁰⁵ , tilia, acere¹¹⁰⁶, orn o¹¹⁰⁷ , carpino , quercu arbustat agros, Venetia salice propter uliginem soli. et ulmus detruncata media in tr ia¹¹⁰⁸ ramorum¹¹⁰⁹ scamna digeritur, nulla fere XX¹¹¹⁰ pedum¹¹¹¹ altiore arbore. tabulata earum ab octavo pede altitudinis dilatantur in collibus siccisque agris, a duodecumo in campestribus et umidis . 202 meridianum solem spectare palmae debent, rami a proiectu digitorum modo subrigi, tonsili¹¹¹² in his tenuium quoque virgultorum barba, ne obumbrent. Intervall um¹¹¹³ iustum arborum, si aretur solum, quadrageni pedes in terga frontemque, in latera viceni; si non aretur, hoc in omnes partes. singulis denas saepe adnutriunt vites, damnato agricola minus ternis. 203 maritare nisi validas inimicum , enecante veloci¹¹¹⁴ vitium incremento. serere tripedaneo scrobe necessarium distantes inter sese arboremque singulis pedibus. nihil ibi malleoli¹¹¹⁵ atque pastinationi s¹¹¹⁶ , nulla fodiendi inpendia, utpote cum arbusti ratio hac¹¹¹⁷ peculiari dote praestet, quod¹¹¹⁸ ab eodem solo fe rri¹¹¹⁹ fruges et vitibus prodest, superque quodvindicans se altitudo non, ut in vinea, ad arcendas animalium iniurias pariete vel saepe vel fossarum utique inpendio muniri se cogit¹¹²⁰.

204 ¹¹²¹ <23> In arbusto e¹¹²² praedictis¹¹²³ sola viveradicum ratio, item propaginum, et haec gemina, ut diximus: qualorum ¹¹²⁴ e x¹¹²⁵ ipso tabulato maxime probata, quoniam a pecore tutissima ¹¹²⁶ est, altera deflexa vite vel palmite iuxta suam arborem aut circa¹¹²⁷ proximam caelibem. quod supra terram est e matre, radi iubetur, ne¹¹²⁸ fruticet. in terra non pauciores IV gemmae obruuntur ad radicem capiendam, extra in capite binae relincuntur. 205 vitis in arbusto IV pedes longo¹¹²⁹ constat [omnis¹¹³⁰] sulco, tres lato¹¹³¹, alto duos cum semipede. post annum propago inciditur ad medullam, ut paulatim radicibus suis adsuescat; caulis a capite ad duas gemmas reciditur; tertio totus mergus absciditur repetiturque¹¹³² altius in terram, ne ex reciso frondeat. tolli viveradix a vindemia protinus debet.

206 ¹¹³³ <24> Nuper repertum draconem serere iuxta arborem; ita appellamus palmitem emeritum pluribusque induratum annis. hunc praecisum quam maxima amplitudine, tribus partibus longitudinis deraso cortice, quatenus obruatur¹¹³⁴ — unde et rasilem vocant—, deprimere sulco, reliqua parte ad arborem erecta, ocissimum in vite¹¹³⁵. si gracilis sit vitis aut terra, usitatum est quam proxime solum decidi, donec firmetur radix, sicuti neque roscidam seri neque a septentrionis flatu. vites aquilonem spectare debent ipsae¹¹³⁶, palmites autem earum meridiem.

207 ¹¹³⁷<25> Non est festinandum ad putationem novellae, sed primo¹¹³⁸ in circulos materies¹¹³⁹ colligenda, nec nisi validae putatio admovenda, seriore anno fere ad fructum arbusta vite quam iugata. sunt qui omnino putari vetent¹¹⁴⁰, priusquam arborem longitudine aequaverit. prima falce VI pedes a terra recidatur, flagello infra relicto et nasci coacto incurvatione¹¹⁴¹ materiae. III ei gemmae, non amplius, deputato supersint. 208 ¹¹⁴² ex his omissi palmites proximo anno imis digerantur¹¹⁴³ scamnis ac per singulos annos ad superiora scandant, relicto semper duramento in singulis tabulatis et emissario uno, qui subeat usque quo placuerit. de cetero putatione omni a¹¹⁴⁴ flagella, quae proxime tulerint¹¹⁴⁵ , recidantur , nova circumcisis undique capreolis spargantur in tabulatis. vernacula putatio deiectis per¹¹⁴⁶ ramos vitium crinibus circumvestit arborem crinesque ipsos¹¹⁴⁷ uvis, Gallica in traduces porrigitur, Aemiliae viae in ridicas Atiniarum ambitu, frondem earum fugiens.

209 <26> Est quorundam inperitia sub ramo vitem vinculo suspendendi, suffocante iniuria. contineri debet vimine , non artari; quin immo etiam quibus salices supersunt , molliore hoc vinculo facere malunt, herbaque Siculi, quam vocant ampelodesmon, Graecia vero universa iunco, cypero, ulva. liberata quoque vinculo¹¹⁴⁸ per aliquot dies vagari et incondita spargi atque in terra, quam per totum annum spectaverit, recumbere; 210 namque ut¹¹⁴⁹ veterina a iugo et canes a cursu volutatio iuvat, ita tum¹¹⁵⁰ et vitium porrigi lumbos. arbor quoque ipsa gaudet adsiduo levata¹¹⁵¹ onere, similis respiranti, nihilque est in opere naturae, quod non exemplo dierum noctiumque aliquas vices feriarum velit. ob id protinus a vindemia putari et lassas etiamnum¹¹⁵² fructu edito inprobatur. putatae rursus alligentur alio loco, namque orbitas vinculi sentiunt vexatione non dubia.

211 ¹¹⁵³Traduces Gallicae¹¹⁵⁴ cultura e¹¹⁵⁵ bini utrimque e¹¹⁵⁶ lateribus, si ¹¹⁵⁷par¹¹⁵⁸ quadrageno distet spatio, quaterni¹¹⁵⁹ , si viceno, inter se obvii miscentur alliganturque una conciliati, virgultorum comitatu obiter rigorati, qua deficiant, aut, si brevitas non patiatur ipsornm, adalligato protenduntur in viduam arborem unco. traducem bimum praecidere solebant— ¹¹⁶⁰onerat¹¹⁶¹ enim vetustate—; melius donare tempus, ut rasilem ¹¹⁶² faciant, si¹¹⁶³ largiatur crassitudo. alias utile toros futuri draconis pasci.

212 <27> Unum etiamnum¹¹⁶⁴ genus est medium inter hoc et propaginem, totas supplantandi in terram vites cuneisque findendi et in sulcos plures simul ex una propagandi, gracilitate ¹¹⁶⁵ singularum firmata circumligatis hastilibus nec recisis , qui a lateribus excurrant, pampinis. Novariensis agricola , traducum turba non contentus nec copia ramorum, inpositis etiamnum patibulis palmites circumvolvit; itaque praeter¹¹⁶⁶ soli vitia cultura¹¹⁶⁷ quoque torva fiunt vina. 213 alia culpa iuxta urbem Ar icinis¹¹⁶⁸, quae alternis putantur annis, non quia id viti conducat, sed quia vilitate reditum inpendia exuperent. medium temperamentum in Carsulano¹¹⁶⁹ secuntur cariosasque¹¹⁷⁰ tantum vitis partes incipientesque¹¹⁷¹ inarescere ¹¹⁷² deputando, ceteris ad uvam relictis. detracto onere supervacuo pro nutrimento omni¹¹⁷³ est raritas volneris; sed nisi pingui solo talis cultura degenerat in labruscam.

214 ¹¹⁷⁴ <28> Arbusta arari quam altissime desiderant, ta metsi¹¹⁷⁵ frumenti ratio non exigit. pampinari ea non est moris ; et hoc conpendium operae. deputantur cum vite pariter interlucata¹¹⁷⁶ densitate ramorum, qui sint supervacui et absumant alimenta. plagas ad septentriones aut ad meridiem spectare vetuimus; melius, si neque in occasus solis. diu dolent talia quoque¹¹⁷⁷ ulcera et difficile sanescunt¹¹⁷⁸ algendo ni mis¹¹⁷⁹ aestuandove. non eadem ut¹¹⁸⁰ in vite libertas¹¹⁸¹, quoniam certa¹¹⁸² latera, sed¹¹⁸³ facilius abscondere et detorquere, quo velis, plagas. in arborum tonsura supiniore¹¹⁸⁴ velut calices faciendi, ne consistat umor.

215 ¹¹⁸⁵ 36 Viti adminicula addenda, quae scandat adprehensa¹¹⁸⁶ , si maiora sint.

vitium generosarum pergulas¹¹⁸⁷ quinquatribus ¹¹⁸⁸ putandas et, quarum servare uvas libeat, decrescente luna tradunt; quae vero interlunio sint¹¹⁸⁹ putatae, nullis animalium obnoxias esse. alia ratione plena luna noctu tondendas, cum sit ea in leone, scorpione, sagittario , tauro, atque in totum serendas¹¹⁹⁰ plena aut¹¹⁹¹ crescente ut ique¹¹⁹² censent. sufficiunt in Italia cultores deni¹¹⁹³ in centena iugera vinearum.

216 ¹¹⁹⁴ 37 <1> Et abunde satu cultuque arborum tractato, quoniam de palmis et¹¹⁹⁵ cytiso in peregrinis arboribus adfatim diximus, ne quid desit, indicanda reliqua natura¹¹⁹⁶ est¹¹⁹⁷ magno opere pertinens ad omnia ea. infestantur namque et arbores morbis. quid enim genitum caret his malis? et¹¹⁹⁸ silvestrium quidem perniciosos negant esse vexarique tantum grandine in germinatione aut flore, aduri quoque fervore aut flatu fr igi diore¹¹⁹⁹ , praepostero die, nam¹²⁰⁰ suo frigora¹²⁰¹ etiam prosunt, ut diximus. 217 quid ergo? non et vites algore intereunt? hoc quidem est, quo deprehendatur soli¹²⁰² vitium, quoniam non evenit nisi in frigido. itaque per hiemes caeli rigorem probamus, non soli. nec infirmissimae arbores gelu¹²⁰³ periclitantur, sed maximae, vexatisque ita cacumina prima inarescunt, quoniam praestrictus¹²⁰⁴ non potuit eo pervenire umor.

218 <2> Arborum quidam communes morbi, quidam privati generum. communis vermiculatio et¹²⁰⁵ sideratio ac dolor membrorum, unde partium debilitas¹²⁰⁶, societate nominum quoque cum hominis miseriis¹²⁰⁷. trunca dicimus certe corpora et oculos germinum exustos ac multa simili sorte. 219 itaque laborant et fame et cruditate, quae fiunt umoris quantitate, aliqua¹²⁰⁸ vero et obesitate, ut omnia, quae resinam ferunt, nimia pinguitudine in taedam mutantur et, cum radices quoque pinguescere coepere, intereunt, ut animalia nimio adipe, aliquando¹²⁰⁹ et pestilentia per genera, sicut inter homines nunc servitia, nunc plebes urbana vel rustica.

220 ¹²¹⁰ <3> Vermiculantur magis minusve quaedam, omnes tamen fere, idque aves cavi¹²¹¹ corticis sono experiuntur. iam quidem et hoc in luxuria esse coepit, praegrandesque roborum delicatiore su nt¹²¹² in cibo—cosses vocant—atque etiam farina saginati hi¹²¹³ quoque altiles fiunt. 221 maxime autem arborum hoc sentient piri, mali, fici, minus quae amarae sunt et odoratae. eorum, qui in ficis existunt, alii nascuntur ex ipsis, alios¹²¹⁴ parit qui vocatur cerastes, omnes tamen in cerasten figurantur sonumque edunt parvoli stridoris. et sorbus arbor infestatur vermiculis rufis ac pilosis atque ita emoritur; mespila quoque in senecta obnoxia¹²¹⁵ ei¹²¹⁶ morbo est.

222 ¹²¹⁷ <4> Sideratio tota e caelo constat. quapropter et grando in his causis intellegi debet et carbunculatio et quod pruinarum iniuria evenit. haec enim verno tepore¹²¹⁸ invitatis et erumpere audentibus satis mollibus insidens adurit lactescentes germinum oculos, quod in flore carbunculum vocant. pruinae perniciosior natura, quoniam lapsa persidit¹²¹⁹ gelatque ac ne aura quidem ulla depellitur, quia non fit nisi inmoto aëre et sereno. proprium tamen siderationis est sub ortu canis siccitatum¹²²⁰ vapor, cum insita¹²²¹ ac novellae arbores moriuntur, praecipue ficus et vitis.

223 ¹²²² Olea praeter vermiculationem, quam aeque ac ficus sentit, clavum etiam patitur, sive fungum placet dici vel patellam. haec est solis exustio. nocere tradit Cato et museum rubrum. nocet plerumque vitibus atque oleis et nimia fertilitas. scabies communis omnium est. inpetigo et, quae adgnasci¹²²³ solent, cocleae peculiaria ficorum vitia, nec ubique. sunt enim quaedam aegritudines et locorum.

224 <5> Verum ut¹²²⁴ homini nervorum cruciatus, sic et arbori , ac duobus aeque modis. aut enim in pedes, hoc est radices, inrumpit¹²²⁵ vis morbi, aut in articulos, hoc est cacuminum digitos, qui longissime a toto corpore exeunt. ni grescunt¹²²⁶ ergo, et sunt apud Graecos sua nomina utrique ¹²²⁷ vitio. 225 undique primo dolor, mox et macies earum partium fragilis, postremo tabes morsque¹²²⁸, non intrante suco aut non perveniente, maximeque id fici sentiunt. caprificus omnibus immunis est, quae adhuc diximus. scabies gignitur roribus lentis post vergilias; nam si lar giores¹²²⁹ fuere, perfundunt¹²³⁰ arborem, non scalpunt scabie, et grossi¹²³¹ cadunt ¹²³²; sive¹²³³ imbres nimii fuere, alio modo ficus laborat, radicibus madidis.

226 ¹²³⁴ <6> Vitibus praeter vermiculationem et siderationem morbus peculiaris articulatio tribus de causis: una vi¹²³⁵ tempestatium ¹²³⁶ germinibus ablatis, altera, ut notavit Theophrastus , in supinum excisis¹²³⁷, tertia culturae imperitia laesis. omnes¹²³⁸ enim¹²³⁹ earum iniuriae in articulis sentiuntur. siderationis genus est et his¹²⁴⁰ deflorescentibus roratio, aut cum acini¹²⁴¹, priusquam crescant, decocuntur in callum. aegrotant et cum alsere, laesis uredine attonsarum oculis. et calore hoc evenit intempestivo, quoniam omnia modo constant certoque temperamento. 227 fiunt et culpa colentium vitia¹²⁴² , cum praestringuntur, ut dictum est¹²⁴³ , aut circumfos-¹²⁴⁴ sor iniurioso ictu verberavit vel etiam subarator inprudens luxavit radices corpusve desquamavit. est et quaedam contusio falcis hebetioris. quibus omnibus causis difficilius tolerant frigora aut aestus, quoniam in ulcus¹²⁴⁵ penetrat iniuria omnis a foris. infirmissima vero malus, maximeque quae¹²⁴⁶ dulcis est. 228 quibusdam debilitas sterilitatem , non¹²⁴⁷ necem, adfert, ut si quis pino cacumen auferat vel palmae. sterilescunt enim nec moriuntur. aegrotant aliquando et poma ipsa per se sine arbore, si necessariis temporibus imbres aut tepor es¹²⁴⁸ vel adflatus defuere¹²⁴⁹ aut contra abundavere. decidunt enim aut deteriora fiunt. pessimum est inter omnia, cum deflorescentem vitem et oleam percussit imber, quoniam simul defluit fructus.

229 <7> Sunt ex eadem causa nascentes et urucae¹²⁵⁰ , dirum¹²⁵¹ animal, eroduntque frondem, aliae florem quoque¹²⁵² , olivarum , ut in Mileto, ac depastam arborem turpi facie relinquunt . nascitur hoc malum tepore¹²⁵³ umido et lento. fit aliud ex eodem, si sol acrior insecutus inussit ipsum vitium ideoque mutavit. est etiamnum peculiare olivis et vitibus—araneum vocant—, cum veluti telae involvunt fructum et absumunt¹²⁵⁴. 230 adurunt¹²⁵⁵ et flatus quidam eas maxime, sed et alios fructus. nam vermiculationem et poma ipsa per¹²⁵⁶ se quibusdam [annis] sentiunt, mala, pira, mespila, punica . in oliva ancipiti eventu, quando sub cut e i nnati¹²⁵⁷ fructum adimunt, augent, si in ipso nucleo fuere¹²⁵⁸ erodentes eum¹²⁵⁹. gigni illos prohibent pluviae, quae fiunt post arcturum¹²⁶⁰. eaedem si austrinae fuere, generant dr uppis¹²⁶¹ quoque, quae maturescentes tum sunt praecipue caducae. id riguis magis evenit, etiam si non cecidere, fastidiendis. 231 ¹²⁶² sunt et culicum genera aliquis¹²⁶³ molesta¹²⁶⁴ , ut glandibus, fico; qui videntur ex umore nasci, tum¹²⁶⁵ dulci¹²⁶⁶ subdito corticibus. et aegrotatio quidem fere. in his est.

232 <8> Quaedam temporum causae aut locorum non proprie dicantur morbi, quoniam protinus necant, sicut tabes cum invasit¹²⁶⁷ arborem aut uredo vel flatus alicuius regionis proprius, ut est in Apulia atabulus, in Euboea Olympias. hic enim si flavit¹²⁶⁸ circa brumam, frigore exurit arefaciens¹²⁶⁹, ut nullis¹²⁷⁰ postea solibus recreari possint. hoc genere convalles et adposita fluminibus laborant, praecipueque vitis, olea, ficus. 233 quod cum¹²⁷¹ evenit¹²⁷² , detegitur statim in germinatione , in oliva tardius. sed in omnibus signum est revivescendi , si¹²⁷³ folia amisere. alioqui quas putes praevaluisse moriuntur. nonnumquam inarescunt folia eademque revivescunt. alia¹²⁷⁴ in ter ris¹²⁷⁵ septentrionalibus, ut Ponto, Thra cia¹²⁷⁶ , frigore aut gelu laborant, si post brumam continuavere XL diebus. et ibi¹²⁷⁷ autem et in reliquis partibus, si protinus editis fructibus gelatio¹²⁷⁸ magna consecuta est, etiam paucis diebus necat.

234 <9> Quae iniuria hominum constant¹²⁷⁹ , secundum¹²⁸⁰.. habent causas. pix, oleum, adeps inimica praecipue novellis. cortice in orbem¹²⁸¹ detracto necantur, excepto subere, quod sic etiam iuvatur; crassescens enim praestringit et strangulat . nec andrac hle¹²⁸² offenditur, si non simul incidatur et corpus. alioqui et cerasus et tilia et vitis corticem mittunt ¹²⁸³ , sed non vitalem nec proximum corpori, verum eum, qui subnascente alio expellitur. 235 ¹²⁸⁴ quarundam natura rimosus cortex, ut platanis. tiliae renascitur paulo minus quam totus. ergo his, quarum cicatricem trahit, medentur luto fimoque¹²⁸⁵, et aliquando prosunt, si non vehementior frigorum aut calorum¹²⁸⁶ vis secuta est. quaedam tardius ita moriuntur , ut robora et quercus¹²⁸⁷. refert et tempus anni. abieti enim et pino si quis detraxerit sole taurum vel geminos transeunte, cum germinant, statim moriuntur; eandem iniuriam hieme passae diutius tolerant. 236 similiter ilex et robur quercusque¹²⁸⁸. si angusta decorticatio fuit, nihil nocetur¹²⁸⁹ supra dictis; infirmioribus quidem et in solo gracili¹²⁹⁰¹²⁹¹ vel ab una tantum parte detractus interemit. similem et decacuminatio rationem habet piceae, cedri, cupressihaec ¹²⁹² enim detracto cacumine aut ignibus adusto intereunt —, similem et depastio animalium. 237 oleam quidem etiam, si lambat capra¹²⁹³ , sterilescere auctor est Varro, ut diximus. quaedam hac¹²⁹⁴ iniuria moriuntur, aliqua deteriora ¹²⁹⁵ tantum fiunt, ut amygdalae—ex dulcibus enim transfigurantur in amaras—, aliqua vero etiam utiliora, ut apud Chios pirus, quam phocida¹²⁹⁶ appellant. 238 nam detruncatio diximus quibus prodesset. intereunt pleraque¹²⁹⁷ et fissa stirpe, exceptis vite, malo¹²⁹⁸ , fico, punicis¹²⁹⁹ , quaedam vel ab ulcere tantum. pi nus¹³⁰⁰ hanc iniuriam spernit et omnia, quae resinam gignunt. radicibus amputatis mori minime mirum est; pleraeque et iam¹³⁰¹ non omnibus, sed maximis aut, quae sunt inter illas vitales, abscisis¹³⁰² moriuntur .

239 <10> Necant¹³⁰³ invicem inter sese umbra vel densitate atque alimenti rapina. necat et hedera vinciens—nec viscum prodest—et cytisus¹³⁰⁴ , neca tur eo¹³⁰⁵ , quod halimon vocant Graeci. quorundam natura non necat quidem, sed laedit Odor um¹³⁰⁶ aut suci mixtura, ut raphanus et laurus vitem. olfactatrix enim intellegitur et tingui¹³⁰⁷ odore mirum in modum , ideo, cum iuxta sit, averti et recedere saporemque inimicum fugere. 240 hinc sumpsit Androcydes medicinam contra ebrietates, raphanum¹³⁰⁸ mandu cari¹³⁰⁹ praecipiens. odit et caulem et olus omne, odit et corylum, ni procul absint , tristis atque aegra. nitrum quidem et alumen, marina aqua calida et fabae putamina vel ervi ultima venena sunt.

241 ¹³¹⁰ 38 Inter vitia arborum est et prodigiis locus. invenimus fi cos¹³¹¹ sub¹³¹² foliis natas, vitem et malum punicam¹³¹³ stirpe fructum tulisse, non palmite¹³¹⁴ aut ramis, vitem uvas sine foliis, oleas quoque amisisse folia bacis haerentibus. sunt et¹³¹⁵ miracula fortuita. nam et oliva in totum ambusta¹³¹⁶ revixit et in¹³¹⁷ Boeotia derosae locustis fici¹³¹⁸ regerminavere¹³¹⁹. 242 ¹³²⁰mutantur arbores et colore¹³²¹ fiuntque ex nigris candidae, non semper prodigio, sed eae¹³²² maxime, quae ex semine nascuntur. et populus alba in nigram transit. quidam et sorbum, si in calidiora loca venerit, sterilescere putant. prodigio autem fiunt ex dulcibus acerba¹³²³ poma aut dulcia ex acerbis, e caprifico fici aut contra, gravi ostento, cum in deteriora mutantur, ex olea in oleastrum, ex candida uva et fico in nigras aut, ut Laudiceae¹³²⁴ Xerxis adventu, platano in oleam mutata¹³²⁵. 243 qualibus ostentis Aristandri apud Graecos volumen scatet, ne in¹³²⁶ infinitum abeamus, apud nos vero C. Epidii¹³²⁷ commentarii¹³²⁸ , in quibus arbores locutae quoque reperiuntur. subsedit in Cumano arbor gravi ostento paulo ante Pompei Magni bella civilia paucis ramis eminentibus; inventum Sibyllinis libris internicionem hominum fore, tantoque¹³²⁹ eam maiorem, quanto propius¹³³⁰ ab urbe [postea] facta¹³³¹ esset. 244 ¹³³² sunt prodigia et cum alienis locis enascuntur, ut in capitibus statuarum vel aris, et cum in arboribus ipsis alienae. ficus in lauro nata est Cyzici ante obsidionem. simili modo Trallibus palma¹³³³ in basi Caesaris dictatoris circa bella civilia eius. nec non et Romae in Capitolio in ara lovis¹³³⁴ bello Persei enata palma victoriam triumphosque portendit. hac tempestatibus prostrata eodem loco ficus enata est M. Messalae C. Cassii censorum lustro, a quo tempore pudicitiam¹³³⁵ subversam ¹³³⁶ Piso gravis auctor prodidit. 245 super omnia, quae umquam audita sunt, erit prodigium in nostro aevo Neronis principis ruina factum in agro Marrucino, Vetti¹³³⁷ Marcelli e primis equestris ordinis oliveto universo viam publicam transgresso arvisque inde e contrario in locum oliveti profectis.

246 ¹³³⁸ 39 Nunc expositis arborum morbis consentaneum est dicere et remedia. ex his quaedam sunt communia omnium, quaedam propria quarundam. communia ablaqueatio, adcumulatio, adflari radices aut cooperiri, rigu us¹³³⁹ dato potu vel ablato, fimum¹³⁴⁰ suco defectis¹³⁴¹, putatio¹³⁴² leva ndis¹³⁴³ onere, item suco emisso quaedam veluti detractio sanguinis, circumrasio corticis, vitium extenuatio et domitura ¹³⁴⁴ palmitum¹³⁴⁵ , gemmarum¹³⁴⁶ , si frigus retorridas hirtasque fecerit, repumicatio et quaedam politura. 247 ¹³⁴⁷ arborum his aliae magis, aliae minus gaudent, veluti cupressus et aquas¹³⁴⁸ aspernatur et fimum et circumfossuram amputationemque et omnia remedia odit, quin etiam necatur riguis, vitis et punicae praecipue aluntur. ficus arbor ipsa riguis alitur, pomum vero eius marcescit¹³⁴⁹. amygdalae, si colantur fossione , florem amittunt. 248 nec insitas circumfodere oportet, priusquam validae ferre coeperint poma. plurimae autem amputari sibi volunt onerosa ac supervacua, sicut nos ungues et capillum. reciduntur veteres totae ac¹³⁵⁰ rursus a stolone aliquo¹³⁵¹ resurgunt, sed non omnes nec nisi quarum naturam pati diximus.

¹³⁵²

249 ¹³⁵³ 40 Rigua aestivis vaporibus utilia, hieme inimica, autumno varie¹³⁵⁴ et e natura soli, quippe cum vindemiator¹³⁵⁵ Hispaniarum stagnante solo uvas demetat. cetero¹³⁵⁶ maiore in parte orbis etiam pluvias autumni aquas¹³⁵⁷ derivare¹³⁵⁸ convenit . circa canis ortum rigua maxime prosunt ac ne tum quidem nimia, quoniam inebriatis radicibus nocent. et aetas modum temperat, novellae enim minus sitiunt. desiderant autem maxime rigari quae adsuevere, contra siccis locis genita non expetunt umorem nisi necessarium.

250 ¹³⁵⁹ 41 Asperiora vina rigari utique cupiunt in Sulmonense Italiae agro, pago Fabiano, ubi et arva rigant. mirumque , herbae aqua ilia necantur, fruges aluntur, et riguus ¹³⁶⁰ pro sarculo est. in eodem agro bruma—tanto magis, si nives¹³⁶¹ iaceant¹³⁶² geletve—, ne frigus vites adurat, circumfundunt riguis, quod ibi tepidare voc ant¹³⁶³, memorabili natura in amne solis, e odem aestate¹³⁶⁴ vix tolerandi rigoris.

251 42 Carbunculi¹³⁶⁵ ac robiginum remedia demonstrabimus ¹³⁶⁶ volumine proximo. interim est et scariphatio¹³⁶⁷¹³⁶⁸ quaedam in remediis, cum macie¹³⁶⁹ corticis ex aegritudine adstringente se iustoque plus vitalia arborum conprimente exac utam¹³⁷⁰ falcis aciem utraque¹³⁷¹ manu inprimentes perpetuis incisuris d iducunt¹³⁷² ac veluti cutem laxant. salutare id fuisse argumento sunt dilatatae cicatrices et internato corpore ¹³⁷³expletae¹³⁷⁴ , 252 ¹³⁷⁵ 43 magnaque ex parte similis hominum medicina et arborum est, quando earum quoque terebrantur ossa. amygdalae ex amaris dulces fiunt, si circumfosso stipite et ab ima parte circumforato defluens pituita abstergeatur . et ulmis detrahitur sucus inutilis, supra terram foratis usque ad medullam, in senecta¹³⁷⁶ aut cum alimento nimio abundare sentiuntur. 253 ¹³⁷⁷ idem¹³⁷⁸ et ficorum turgido cortice incisuris in oblicum levibus emittitur. ita fit, ne decidant fructus. pomiferis, quae germinant nec ferunt fructum, fissa¹³⁷⁹ radice inditur lapis fertilesque fiunt, hoc idem in amygdalis e robore cuneo adacto, in piris sorbisque e taeda ac cinere et terra¹³⁸⁰ cooperto. 254 ¹³⁸¹ etiam radices circumcidisse prodest vitium luxuriantium ficorumque et circumcisis cinerem addidisse. fici serotinae fiunt, si primae grossi¹³⁸² , cum fabae magnitudinem excessere¹³⁸³, detrahantur . subnascuntur enim quae serius maturescunt. eaedem ¹³⁸⁴, cum¹³⁸⁵ frondere incipiunt, si cacumina rami cuiusque detrahantur, firmiores fertilioresque fiunt, nam caprificatio maturat.

255 ¹³⁸⁶ 44 In ea culices nasci e grossis manifestum¹³⁸⁷, quoniam , cum evolavere, non inveniuntur intus grana, quae in eos versa apparet. exeundi tanta est aviditas, ut plerique aut pede relicto aut pinnae parte erumpant. est et aliud genus culicum, quos vocant, centrinas, fucis apium similes ignavia malitiaque cum pernicie verorum et utilium ; 256 interemunt enim illos atque ipsi commoriuntur¹³⁸⁸. vexant et tineae semina ficorum, contra quas¹³⁸⁹ remedium in eodem¹³⁹⁰ scrobe defodere tal eam¹³⁹¹ lentisci inversa parte, quae fuerit a cacumine. uberrimas autem ficus rubrica¹³⁹² amurca diluta et cum fimo infusa radicibus frondere incipientium¹³⁹³ facit. caprificorum laudantur maxime nigrae et in petrosis , quoniam frumenta plurima habeant. caprificatio ipsa post imbrem.

257 ¹³⁹⁴ 45 In primis autem cavendum, ne ex remediis vitia fiant, quod evenit nimia aut intempestiva medicina. interlucatio arboribus prodest, sed omnium annorum trucidatio inutilissima. vitis tantum tonsuram annuam quaerit, alternam vero myrtus, punicae, oleae, quia celeriter fruticescunt. ceterae rarius tonde antur¹³⁹⁵, nulla autumn, ac ne radantur¹³⁹⁶ quidem nisi vere. putatione¹³⁹⁷ plaga ad¹³⁹⁸ vitalia¹³⁹⁹... sunt omnia, quaecumque non supervacua.

258 ¹⁴⁰⁰ 46 Similis fim i ratio¹⁴⁰¹. gaudent eo, sed cavendum, ne in fervore solis admoveatur, ne inmaturum¹⁴⁰², ne validius quam opus sit. urit vineas suillum nisi quinquennio interposito , praeterquam si riguis diluatur, et e coriariorum sordibus nisi admixta aqua, item largi us¹⁴⁰³. iustum existimant in denos pedes quadratos III modios. id quidem soli natura decernet.

259 ¹⁴⁰⁴ 47 Columbino ac suillo plagis quoque arborum medentur . si mala punica acida nascantur, ablaqueatis radicibus fimum suillum addi iubent¹⁴⁰⁵. eo anno vinolenta, proximo dulcia futura. alii urina hominis aqua mixta riganda censent quater¹⁴⁰⁶ anno, singulis amphoris, aut cacumina spargi vino lasere¹⁴⁰⁷ diluto; si findantur in arbore, pediculum intorqueri ; ficis utique amurcam adfundi, ceteris arboribus aegris faecem vini¹⁴⁰⁸, aut lupinum circum radices earum seri. 260 aqua quoque lupini decocti circumfusa pomis prodest. fici, cum Volcanalibus tonuit, cadunt. remedium est, ut ante stipula hordeacea areae stringantur. cerasos praecoces facit cogitque maturescere calx¹⁴⁰⁹ admota radicibus. et haec autem, ut¹⁴¹⁰ omnia poma, intervelli melius est, ut quae relicta sint grandescant.

261 ¹⁴¹¹

Quaedam poena emendantur aut morsu excitantur, ut¹⁴¹² palmae ac lentisci; salsis¹⁴¹³ enim aquis aluntur. salis vim et cineres¹⁴¹⁴ , sed leniorem, habent¹⁴¹⁵; ideo ficis adsperguntur ruta eque¹⁴¹⁶ , ne¹⁴¹⁷ fiant vermiosae¹⁴¹⁸ neve radices putrescant . quin et vitium radicibus aquam salsam iubent adfundi , si sint lacrimosae; si vero fructus earum decidant, cinerem aceto conspergi ipsasque inlini aut sandaraca, si putrescat uva; si vero fertiles non s int¹⁴¹⁹, aceto acri subacto cinere rigari atque oblini; 262 ¹⁴²⁰ quod si fructum non maturent prius inarescentem, praecisarum ad¹⁴²¹ radices plagam fibrasque aceto acri et urina vetusta madefacere atque eo luto obruere, saepe fodere. olearum, si parum promisere fructus , nudatas radices hiberno frigori opponunt, eaque castigatione proficiunt. omnia haec annua caeli ratione constant et aliquando serius poscuntur, aliquando celerius. nec non ignis aliquis¹⁴²² prodest, ut harundini. ambusta namque densior mitiorque surgit¹⁴²³. 263 ¹⁴²⁴ Cato et medicamenta quaedam conponit, mensurae quoque distinction, ad maiorum arborum radices amphoram, ad minorum urnam, amurcae et aquae portione¹⁴²⁵ aequa¹⁴²⁶, ablaqueatis prius radicibus paulatim ¹⁴²⁷, adfundi iubens, in olea hoc amplius stramentis ante circumpositis, item fico; huius praecipue vere¹⁴²⁸ terrain adaggerari radicibus; ita futurum, ut non decidant grossi maiorque fecunditas nec scabra proveniat. 264 simili modo, ne convolvolus fiat in vinea, amurcae congios duos decoqui ¹⁴²⁹ in crassitudinem mellis¹⁴³⁰, rursusque cum bituminis tertia¹⁴³¹ parte et sulpuris quarta sub diu coqui¹⁴³², quoniam¹⁴³³ exardescat ¹⁴³⁴ sub tecto. hoc vites circa capita ac sub bracchiis ungui; ita non fore convolvolum. quidam contenti sunt fumo huius mixturae suffire vineas secundo flatu continuo triduo. 265 ¹⁴³⁵ plerique non minus auxilii et alimenti arbitrantur in urina quam Cato in amurca, addita modo pari aquae¹⁴³⁶ portione, quoniam per se noceat. aliqui¹⁴³⁷ volucre¹⁴³⁸ appellant animal praerodens pubescentes uvas. quod ne accidat, falces, cum sint exacutae, fibrina pelle detergent atque ita putant aut sanguine ursino¹⁴³⁹ linunt¹⁴⁴⁰ post putationem easdem. 266 sunt arborum pestes et formicae. has abigunt rubrica ac pice liquida perunctis caudicibus¹⁴⁴¹ , nec non et pisce suspenso iuxta in unum locum congregant aut lupino trito cum oleo radices linunt. multi et has¹⁴⁴² et talpas¹⁴⁴³ amurca necant, contraque urucas¹⁴⁴⁴ et, ne mala¹⁴⁴⁵ putrescant , lacerti viridis felle tangi cacumina iubent, privatim autem contra urucasambiri arbores singulas a muliere incitati¹⁴⁴⁶ mensis, nudis pedibus, recincta. 267 ¹⁴⁴⁷ item ne quod animal pastu malefico decerpat frondem, fimo boum diluto¹⁴⁴⁸ spargi folia, quotiens imber interveniat, quoniam abluatur¹⁴⁴⁹ ita virus medicaminis, mira quaedam excogitante sollertia humana¹⁴⁵⁰, quippe cum averti grandines carmine credant plerique, cuius verba inserere non equidem serio ausim, quamquam a Catone proditis¹⁴⁵¹ contra luxata membra¹⁴⁵² iungenda ¹⁴⁵³ harundinum fissurae. idem arbores religiosas lucosque succidi permisit, sacrificio prius facto, cuius rationem precationemque¹⁴⁵⁴ eodem volumine tradidit.

Naturalis Historia. Pliny the Elder. ed. Karl Friedrich Theodor Mayhoff. Lipsiae. 1906.

Sponsored by Perseus Project, Tufts University.

Funding provided by Google Digital Humanities Awards Program.

Current edition Perseus

Naturalis Historia, C. Plini Secundi naturalis historiae libri XXXVII (Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor)

Notes on the current edition

Naturalis Historia

1. mirari v. cfr. index libri. arari ll.

2. quae fv. qua ll. H.

3. abstulimus v. a. H.

4. possessa ego. -essa a D 2 v. -essas a rH.

5. 16, 1 15.

6. quę E.

7. an tum tamen ?

8. cfr. Valer. Max. IX 1, 4.

9. post ambo ll. v. habent Crassus est (est om. dE v) atque Domitius; glossema cognovit U 301.

10. ira odio d.

11. audissimum E. an acidissimum ?

12. | LX| HS ego coll. § 4 et Val. Max. his d. tis G. //is D. is E. milla nummorum v. sestertium milies G. sestertium sexagies Brot. ( post eius). HS S. M??? HS D.

13. et G D. et ab rv.

14. an ipse ?

15. comiter d v. cumiter (-tor D 1) r. conmuniter S.

16. | LX] ego. cx D 1. om. rv. HS milies G. sestertio sex- agies Brot. ( ante sex). | HS| S ( post aestimes).M??? D.

17. haec DGE. eae d v. hae D. cfr. XVI 195.

18. 16, 234 sqq.

19. incendia D. in- cendia quibus cremauit urbem annis (CLXXX add. v) postea ll. v.

20. iurganti U chrest. p. 219. -nte ll. v. a. D.

21. licendum ego. dic- ll.v.

22. VI ( pro IV) U chrest. l. l. cfr. XXXVI 7. quat- tuor ll. v.

23. fronditio dE v. a. D.

24. fronde DGE D. fronde capiti d(?) v.

25. inde dT.

26. futurasne E v. a. H.

27. credidisse v. -set ll.

28. uel om. E v. a. S.

29. taxauerant v. tuex- E 1. uex- r.

30. maiore d v. -res r.

31. dicemus d v. dicimus r.

32. quonam T S. quo E. quo d v. Qm??? D. qu G.

33. tractauimus EX.

34. in superuacuis d. v. a. D.

35. uncos ego posui.

36. dicimus D 1 GE.

37. Th. H. IV 1, 4. (V 1, 11). Colum. IV 16, 3. Varro r. r. I 26. Th. H. IV 14, 1. Th. C. II 1, 2. 3.

38. materie D. -riae D 2 dE v. maturia ore G 2. -uriore r.

39. firmioris v. a. S.

40. ea E.

41. ponenda d.

42. alioqui d v. alio qua DG. alia qua E S.

43. defatiscentes E v. a. D.

44. flore G. florem ll. v.

45. Th. C. II 2, 1. 2. 3. 2. 3. Verg. G. I 100. 101.

46. fuerit d.

47. pluuere S. puluere DGE. pluere d v.

48. 16,109

49. hiemem d v. -mes D 2 E. -nes r.

50. amis- sione v. emiss- ll. J.

51. moriuntur v. -iantur ll. H.

52. Verg. G. ib. Th. C. II 1, 3. 4. 5. 6. 7. Cato 40, 4.

53. an de fertilitate ?

54. puma D 1 G. pruina E U 302.

55. quia non ego. quae non ll. v. neque P.

56. illo d v. ullo r. a del. D. ac v.

57. efficit d v. effecti r.

58. indulgen- tia d v. -tiam r.

59. Th. C. II 2, 1. 3.

60. in imbribus E S.

61. germinatio- nem d v. -ione et r.

62. ut uiti d v. ut uitio D. et uitio r.

63. tamen ego. iam ll. v.

64. dist. J.

65. alio uero v. uero alia ll.

66. dist. J.

67. set ego. est ll. v. del. J.

68. ib. II 3, 1. II 2, 4.

69. fruuntur v. fruitur DGdE 1. -tura E 2 S.

70. auferente d v. -rent r.

71. solae E.

72. Verg. G. II 298. Colum. III 12, 5. 6.

73. horas v. ( cfr. § 83. 84). oras d Verc. hora r.

74. exortus vet. Dal. -tu ll. v.

75. ad soli d v. ac soli r.

76. etsi uiti v. uiti H.

77. et colono D. col- (eol- G) ll. v.

78. salubre v. a. H.

79. optimi D 2 G. -mu D 1.

80. relinqui d v. -iqui DG. -iqua E S.

81. an sub- alpina ? cfr. XVI 55.

82. Gallia pro Italia coni. Strack.

83. nulla E.

84. aestatem sibi E.

85. (cfr. Colum. III 12, 6) [Pallad. II 13, 6]. Colum. III 1, 7.

86. uitis D.

87. auferat D 2 d v. -ant r.

88. amant E.

89. eo v. con d. com D 2. eum E. cum r.

90. obuersas G. obseruas DE. obser G. -eruantes dT.

91. 2,119 18,321 sqq.

92. decidunt v. -dant ll. G.

93. alunt J. aiunt ll. utiles v. a. S.

94. satis dE Hack.

95. 16,74

96. Colum. III 11, 6. Verg. G. II 217. Colum. III 11, 10. 7.

97. lubrica GdTE v. a. B.

98. pompeianorumque E v. a. Bas.

99. praepingues DG v. -guis rS. -gue est D.

100. Tici- nensi v. a. J.

101. Verg. G. II 207. 184. 185 (219).

102. procerae d v. -ras r.

103. abiete procerius d v. ab iste proceries r.

104. at D v. aut r Verc.

105. an possint ( sc. sata) ?

106. at ego. et DGE S. et tamen d(?) v.

107. Verg. G. 184 (251). 248–250 (Colum. II 2, 18). 227 sqq. (Colum. II 2, 19) [Pallad. I 5, 3]. 220. 254. 186. 187. Hyginus apud Colum. III 11, 8.

108. senescunt S cum Gesnero.

109. aqua v. aquae ll. an aquae sede, neque ?

110. salici v. -cis ll.

111. is E. idem v. a. D.

112. Colum. III 11, 7. 9 [Pallad. II 13, 6]. (cfr. Varro r. r. I 9, 2. Vitruv. II 6, 6). Colum. arb. 3, 6 [Pallad. II 13, 3]. (cfr. Vitruv. II 7, 2). Verg. G. II 189.

113. terrae D 2.

114. ita uocatur (-antur DGE) ll. v. an damnatur vel inpro- batur ?

115. intenta cura ego. ( an inuicem arte ? cfr. § 58). uidemacra D 1 G. idemacra D 2. uite macra dE G. macra D. quidem cura Müller emend. III 16. marga U.

116. utetur E. pu- tatur v. a. S.

117. naturae ego ( cfr. XXXVI 144). satur ac dT J. satura ac r. scaber natura v. scaber ac S. natura D.

118. fricabilis E.

119. filicem v. a. S.

120. tumora DG.

121. a Bas. om. ll. v.

122. perite fodiat v. periteff- D 1 GE. perit'eff- d. per id eff- D 2.

123. 14,23

124. Th. C. V 14, 2. 3. 5. III 20, 5.

125. comperta G. -pressa dTE. conpressa G. -raessa D. com- prehensa v.

126. lacunam cognovit P coll. Theophr., explevit U 304 his: coeperunt, contra calorem augeri.

127. luto del. P. gelu U 305, sed ap. Theophr. lectio est incerta.

128. Th. C. III 23, 4. H. VIII 2, 9.

129. similes d v. -lis rS.

130. an frugum Thracia ?

131. chalcia d C. chal- chia G v. calchia r.

132. ferant d v. ferant r.

133. uenafrano d v. uenef- r.

134. pucina D B. punica r.

135. Varro r. r. I 7, 10.

136. rosiae DGE Verc. roseae d(?) G. Rosciae v.

137. sumens E.

138. dicemus dT U 305. -cimus rS. -camus v.

139. (cfr. Varro r. r. I 9, 7. Colum. III 11, 6. 9. [Pallad. I 5, 2. 34, 3.] Verg. G. II 255).

140. uncos ego posui. probauerim ll. D. an probaturis ? -averint coni. S. siue macram si quis probare uelit v. a. J.

141. demonstrantes J.

142. eius ego. eas ll. H. eam v. sata J.

143. degenerisque J.

144. oculi v. -lis ll. S.

145. difficillima v. a. G. -mam D.

146. quae- quae D.

147. onerent d G. -ret rv.

148. cinericeam E S. sed cfr. XXVII 44.

149. denso D. -sa ll.v.

150. Cato 5, 6.

151. cariofam D 2 v. -otam d. -ota E. carior iam D 1.

152. cave ne ares P e Catone.

153. plo- strum et pecus Cato.

154. pecores Dd.

155. tanto opere ab eo dE S.

156. abominatur v. abominantur (abho- D) ll.

157. canescentis v. canentientis (-tes DE) ll. canentis J.

158. exesae v. ex se ll.

159. Colum. II 1, 2.

160. an anilis ?

161. Cato 1, 3. 151, 2.

162. ab radice D 2 dT D. -cem D 1. ad radicem E v. sub radice P e Catone.

163. totius v. potius ll.

164. satis P. satia DE. sata dT.

165. dictam E v. -ta r.

166. Hom. ς 541. 547.

167. a deo B. ab eo ll. v.

168. nigre- scentis B. incresc- ll. v.

169. rodentis D D.

170. et aliqua ll. v. Italica S parum apte coll. § 93. an et alioqui ( cfr. XIII 21) vel ex obliquo ( i. e. inproprie) ?

171. Cic. de or. III 25, 99.

172. Th. C. VI 17, 6. 7.

173. caelestis DE v. a. S.

174. deucere E. deiecerit v. a. S.

175. ex v. et ll.

176. sole d v. solem r.

177. e ego ( cfr. XXXIII 98). om. ll. S. odor in v.

178. fallet d v. -lat r.

179. Colum. I praef. 1. 2. II 1, 2.

180. fit E.

181. Th. C. III 20, 3.

182. facilitas ego. facultas ll.v. cfr. XVIII 110.

183. ali- quo E.

184. byzantio d v. a. G.

185. cum d v. eum r.

186. siccum ll. J. -us v.

187. arabile E.

188. iugi anu v. iungi anum ll. U 306 et a parte altera iungi anum post scindi transponi vult.

189. trahente v. -tem ll.

190. terra E.

191. terrae DE.

192. emendari d v. a. S. sed cfr. Nipperd. ad Tac. ann. XIII 26 extr.

193. intecta DE.

194. dementis coni. J. cfr. II 85. -tia ll. v.

195. extr.: Th. C. III 20, 3. 4.

196. bri- tanniae dT J. -nia E v. brittannia D.

197. gallia E v. a. J.

198. ipsa d v. ipsae DE S ( indicata lacuna). ipsa. est U 307.

199. quod genus v.a.S. genus quod U. an quod delendum?

200. quidem E.

201. leucargillon G. -ilion dE. leugargilion D.

202. illas Dd v. a. H.

203. locupletantes v. a. H.

204. rufa v. rofa ll.

205. manu usus aeque D. manus usaeque Dd. manus usu quae E. manus ususque v.

206. albaque dE Brot. alba quae D v.

207. si Dd Brot. sit E D. si sit v.

208. dist. Brot.

209. aspero D.

210. tractatu v. tractuus D. tractu rD.

211. si S. et si v. om. ll.

212. acaunumarga TfE H. -nomarga r.

213. minima DE D. -mo v. nimia dT.

214. dist.Müller emend. III 17.

215. eam d v. ea r.

216. cretae dE v. a. J.

217. argumentaria DdT.

218. 43

219. angusto ego. ( an angustiore ?) -tur D 1. -tatur r Brot. -tatis v. -tis vet. Dal.

220. durat C. -ant ll. v.

221. qui bis v. quibus ll.

222. hanc v. hunc ll.

223. fruges ego. in fruge est ll. v. in frugem exit Müller emend. III 17.

224. gallia E v. a. H.

225. glecopalam d.

226. appellat v. a. H.

227. uero Dd G. uerti E.

228. ubi hos E v. a. G.

229. intecta DE.

230. et uitibus d v. a. S.

231. aratro initienda E.

232. dist. D.

233. fimum D 2 D.

234. quantulumcumque D. -lumquae ll. aliquantu- lum, quae (quaeque J) v.

235. temperato B. -te E. -tae d G. -poratae D.

236. Th. H. II 7, 5 (Colum. XI 2, 60).

237. quod quia ( pro que quod) d(?) v. a. D.

238. est d v. esse r.

239. exurunt v. a. S. exarant J.

240. dicimus D 1 E. diximus v. a. S.

241. narboniensi E. -sis d.

242. circius D coll. § 21 et II 121. cercius D. certius rv.

243. sic coquit D. sicco quid D. sicco quod E. sic (certius) coqui dT v ( add. eo).

244. plus quia D. quia plus v. a. S.

245. Hom. ω 225, Varro r. r. I 38, 2.

246. quae om. E.

247. Colum. II 14, 1. Chartodras ap. Th. H. II 7, 4. Th. C. III 9, 3. 17, 5.

248. primum P e Colum. proximum ll. v.

249. e D D. om. rv. ex P.

250. coriariorum C. ( cfr. § 258). coriorum ll. v.

251. iam ibi d(?) v. a. D.

252. mali d H. male rv.

253. domandum d v. -dus D 2 E. -mundus D 1.

254. inuicemque ll. S. quibus inuicem v.

255. aluntur ego. utuntur ll. v.

256. homine U 312.

257. Colum. II 14, 4. Varro r. r. I 38, 3.

258. solus v. solum ll.

259. exciti. so E. exitiosum v.a.G.

260. nouissi- mum d G. -us rv.

261. Varro I 13, 4. Colum. I 6, 21. Geop. II 21, 11.

262. non inuenio ll. v. ut inuenio B. non inuenta ingeniorum S. plura non inuenio J. eici vult U 313.

263. recenti ego. rettuli ll. S. re tali v.

264. inueteratum ego. in tantum ll. v.

265. iniici dT.

266. verba Nuper—fornacibus videntur pertinere ad § 49 ( post ut dicemus).

267. Varro I 38, 3. Colum. II 14, 4. 5. 6 [II 15, 5. 6]. Pallad. I 33, 2.

268. bubula d. bubalo E.

269. suillumque dT.

270. siliquetur v. -quet D. -queat d. -quent T. -quę E.

271. uersa v. -sae ll.

272. Cato 37, 2. Cato 30.

273. facias P e Catone. faciat ll. fiat v. a. S.

274. frondes d v. a. S.

275. iligneam J. -nea DE. -nas v. iliginea d.

276. querneam J. -nea DE. -na d. -nasque v.

277. altam P e Catone. actam DE. auctam v. mactam dT Brot.

278. bubusque S e Catone. que ll. om. v.

279. frondemque v. a. S.

280. uitis Cato.

281. macra erit H e Catone. macrauerit ll. macruerit v. macra fuerit S.

282. sua con- cidito minute et ibidem inarato aut infodito Cato.

283. ubi sementim facturus eris, ibi oues delectato Cato.

284. Cato 37, 2. 1. Verg. G. I 77.

285. et d v. est r.

286. dist. ego.

287. quod uellitur et quod salsum Cato.

288. exsugunt Cato.

289. nucleos d v. -eus D. -eum E.

290. Colum. I 6, 22. II 14, 7. 6. Varro r. r. I 38, 3. Cato 29. Colum. II 14, 9.

291. stramenta E.

292. iuuent E.

293. silente P e Catone.

294. Th. H. II 1, 1. Trogus: cfr. Th. H. II 2, 2.

295. et TE J. om. rv.

296. dicemus D 2 d v. -cimus rH.

297. aut consecto DE S. ( cfr. Theophr. ) in cons- dT H. et cons- v.

298. proueniret D.

299. Trogum om. D.

300. deuenisse credidisse E 1.

301. Colum. IV 33, 2. 4. Verg. Geo. II 15. Th. H. II 2, 4. 5. Th. C. I 8,1. IV 1, 1. I 9, 1. 16, 12.

302. iuglandes E v. ut glandes r.

303. dumtaxat v. -xaret ll.

304. et Dd G. e E S. ex v.

305. dissimilia D.

306. dictus E.

307. tardo d.

308. inter- dumque DT D. -dum rv.

309. Th. H. II 2, 6.

310. contra om. d. an contra natura ?

311. quoquo d v. quo r.

312. serantur d v. seruantur r. seruntur S.

313. 15,27 sqq.

314. tinus G. ( cfr. XV 128). tpinus E 1. pinus rv.

315. fimo Verc. fumo ll. v.

316. satum G. -tu ll.

317. paratas E v. a. G.

318. urina v. ad urinam (-na D) ll.

319. Pallad. III 23, 2.

320. quae D D. que d. om. E v.

321. uligo v. a. S.

322. infestatur D.

323. pati- tur partum ego. ( an potius parturire ? cfr. § 135. XVI 101). patitur ll. patitur nasci v. panditur D.

324. repastinato v. -nati ll.

325. seruntur ll. v. habent post propagine; transposui et dist. ego.

326. triumphali E.

327. Geop. XI 7, 4. Colum. XI 3, 5. Pallad. 1 34, 5.

328. Tarentinam P coll. XV 122. -na ll. v.

329. lacunam ego indicavi his fere ex-plendam: ex aqua farinam misceri: cfr. Pall. 1 34, 5.

330. ea quae D.

331. restem Bas. reste ll. v.

332. lacunam ind. J. mirae expl. Dal.

333. pariete E.

334. densitates D. -ate D.

335. saepis v. -pe D. sepe r. ( cfr. § 68).

336. Pallad. II 15, 7. 8. 15. Colum. V 10, 12. 13.

337. Mago v. magno ll.

338. amygdalam d S. amygdala (amig- D) rG.

339. palmo v. ( cfr. Column. ) -mas ll. -mam D.

340. Pallad. IV 10, 11. II 15, 2.

341. commis- suris d v. -ra r.

342. abditis D.

343. auolsione v. auers- ll.

344. Verg. Geo. II 17. 55. 17.

345. demonstrauit d v. -aui r.

346. quis E.

347. ingesta E S.

348. paucarum U 314 ( cfr. v. 18 quarum). paucorum ll. v.

349. pilluli E.

350. sua ( i. e. tellure) DE v. suo dT. an suo solo ?

351. locari T v. iocati r.

352. nutrici d v. -cis E. -risci D.

353. mansuescuntque v. -cunt ceu ll.

354. radicis P.

355. dum —lanta videntur post relincunt transponenda esse.

356. Th. H. II 5, 3. Pallad. IV 10, 19.

357. an avolsi namque ( vel quippe) ? cfr. § 65. 96.

358. et v. ut ll. S. an ut... avellantur, partem plerumque ?

359. auferunt v. -ant ll. D.

360. [Pallad.III 25,21]. Th. C.II,4.

361. an cotoneo, rubis?

362. quae d v. aquae r.

363. haec ibi E ( cfr. § 5. XVI 195). helbi D. eae ibi d(?) v. hae ibi S.

364. quamquam ll. dist. ego. cfr. XVIII 125. quamobrem v.

365. Colum. arb. 1, 4. 5. Cato 46, 1. Colum. V 9, 1. 10, 1.

366. ei ego. cfr. Cato. om. ll.v.

367. ab incursu D D. -sum dT. ad incursum E v.

368. Colum. V 10, 7. Cato 46, 2. Colum. V 6, 7.

369. alia D 2 dT v. aha D 1. ea ali E.

370. uermiosa d v. a. C.

371. ante sariri habent ideo E v. dist. ego.

372. Cato 48, 2. 3. Th. C. I 5, 4 (IV 4, 3). Varro I 40, 1.

373. extr.: Th. H. II 2, 1.

374. omittendum... miraculum dTE v. a. G. cfr. XVI 170.

375. e tam G. etiam ll. ex tam v.

376. prela d v. preda E. praeda D.

377. arbores v. -ris DE D. -ribus d.

378. hoc E.

379. na- turae uis C. -ra eius ll. v.

380. 19,162.21,24

381. Geop. XI 5, 5. Cato 48, 1. 2. 151, 3.

382. (16,140)

383. an docuimus?

384. 60

385. uolui- culis ego. uuluoalis Df. uulgo alis dT. uulgiualis E 1. ualgi- E 2. uolgiolis v. pauiculis U 315. ( cfr. Cato 91.129. Colum. XI 3, 34).

386. superincernitur DdT S. supercern- E v.

387. Cato ibid. 28, 1. Th. H. II 7, 1 (cfr. Plin. XVI 76).

388. maius D 2 D. mans D 1. mas/// d. immane E v.

389. pauitur Df H. patitur r. parcitur v.

390. leniter v. ( cfr. Cato 151, 3). leuiter ll. S.

391. rigatur d v. lig- r.

392. deferuntur P.

393. quantulacumque Df.

394. imbris ego. imbres Dd f. imbrem E v.

395. odere E 2 Verc. uidere Dd. odore E 1 v.

396. Pallad. V 4, 1. II 15, 20. X 14, 3. II 25, 32. V 5, 2. Colum. V 6, 8.

397. tuberes d v. tubes E 2. tubescere E 1.

398. cotoneo v. -onea E. -one d. cotinne D.

399. et om. E.

400. quacumque E.

401. in d v. m D. om. E.

402. Colum. V 6, 6.

403. refracto v. refacto DE. arefacta dT. area facta Schneider, sed cfr. Colum. V 6, 6 cum XI 2, 60.

404. qua CFW Müller p. 18. quae ll. v.

405. deferendae TE v. disse- G.

406. Colum. V 6, 9. 10. 12. arb. 16, 3. Th. H. II 5, 6.

407. Atinias ego coll. XVI 72. 108 et Colum V 6,9. maritas ll. v.

408. carentes T U 316. -ente ll. -ent v.

409. post semine habent nam (non dTf) ut e ll. S.; eieci ut ex iterato semine orta. nam et eae D. nam eae e v.

410. transferuntur f v. a. Bas.

411. III ego. trium ll.v. nonne ternorum ?

412. latitu- dine v. altit- ll. om. d 1.

413. terni D 2 v. sterni r.

414. ex loci v. sex luci ll.

415. rariores dTf H. ariores D 1 E. ari- diores D 2 v.

416. populos D 1 d v. -lus r.

417. fraxinos d v. -nus r.

418. quincuncialis v. -unculis d. quisuncalis E. quinsonoalis D.

419. quoquo dTf H. que quo r. quocumque v.

420. popu- los dT S. -lus r. -lis v.

421. semine v. -na DE. -nandi dT.

422. quae d S. qua rv.

423. Pallad. III 9, 5. Th. H. II 5, 1. C. III 5, 2. (Colum. arb. 20, 2). Colum. III 5, 2. 9, 7–9. Th. C. III 4, 1.

424. aut d v. et r T S.

425. ex his d S. exiit r. ex iis v.

426. ante ll. v. an ante aliquanto ? ( Theophr. ὡς πλείστου χρόνου et ἐκ πολλῶν).

427. tanto donec D v. tanto prius do- nec E G. tanto prior nec d.

428. Colum. V 5, 1. 2. 10, 2. arb. 19, 1. 16, 2. 4, 3. V 9, 7. 10, 3. (III 13, 8). V 10, 4. arb. 4, 3. 19, 2. Xenoph. Oecon. 19, 5. 7. Colum. III 13, 7. 8. (Th. H. II 6, 2).

429. magno E.

430. largita om. dT. cfr. Colum. V 9, 7.

431. mediis DdT D. -ios E S. -io v.

432. post cubitorum Petavius suspicatus est lacunam esse, his fere explendam: latitudinem duorum.

433. pronis H coll. Colum. pruinis DTE. prumis d. prunis v.

434. iubetque ego. et ubi- que ll. v.

435. conpressiore esse in ego. -iores ( S. -iore d v). sint ll. v.

436. dist. J.

437. II ego. duobus ll. v.

438. semisqui- pede d S. -dem r.

439. dist. ego.

440. aquae d v. quae D. quēque E.

441. perueniatur ego. -iat ll. v. ( cfr. § 193. IV 94. VI 52). an potius exciderunt ante quoniam haec fere: fodiendum autem in sicco tantum ? cfr. Xenoph. Oecon.

442. Cato 43. (Colum. arb. 20, 3). Th. C. III 4, 2. H. II 5, 1. Colum. V 9, 7. Th. C. III 8, 1. Liv. IX 16, 17. 18.

443. latos G. latus ll.

444. imisque E v. a. G.

445. III ego. quattuor ll. v.

446. altitu- dinem v. -ne Ef. -ni D. -nis d.

447. semipes detrahatur J. -pede trahatur ll.

448. adiciendum v. adiuuendum DE. -ntum d.

449. ea quae d v. aquae r.

450. oporteat Dd. -tet E v.

451. dimitti E v.

452. terni suffecerint D. ternis (-ni d. -nos v) effecerint ll. v.

453. est D 2. esti r. et est J.

454. adradi DE D. abradi d v. cfr. § 115. 138. Column. IV 29, 9. arb. 8, 2.

455. est innoxium—nudaverint post securi iussa habent ll. v. transposui ego.

456. securi iussa J. securius set (sed D 2) ll.

457. Aristot. de invent. 6. Colum. arb. 4, 4. 5. Th. C. III 6, 5. 4, 3. Verg. Geo. II 348. Colum. III 15, 3. 4. arb. 17, 2. V 9, 9. Pal- lad. III 18, 5.

458. testas om. v. a. H.

459. aliqui, aliqui J. aliqui vel S. sed cfr. Müller de stilo Plin. p. 91.

460. idem ego. item ll.v.

461. glarea E v. gloria r.

462. Cato 45, 3. (Pallad. III 25, 2). Colum. V 9, 10. Cato 28, 2. Verg. Geo. II 269 (Th. H. II 5, 3). Co- lum. V 6, 20. 9, 8. 10, 7. arb. 17, 4.

463. transferri d v. a. S.

464. annum d v. a. D.

465. attineret G. absti- ll. v.

466. translatae S. -lat DE. -latis dT. -lata v.

467. statuerentur T S. -eretur ll. v.

468. horis d G. oris r T v.

469. Th. H. II 6, 12. C. III 5, 2. Colum. III 9, 7.

470. ficumque d v. -mue r.

471. cfr. Plin. XVIII 334. Column. V 6, 19.

472. a om. Dd.

473. Cato 28, 1 ( cfr. Cato 61, 2, ubi plurima cum terra scribendum videtur). Colum. V 9, 8. Cato 28, 1. 2. (Colum. V 6, 21). Colum. V 10, 16. Pal- lad. IV 10, 2.

474. cum ego. om. ll. v. cfr. Colum. V 9, 8. an totos caespites ?

475. qui quidem ego. quidem DTE v. idem d(?) P. qui idem D.

476. Th. H. II 5, 5. (C. V 6, 10). Pallad. IV 10, 25. Th. C. V 9, 4. Cato 28, 2. (Colum. V 6, 13. Th. C. III 5, 5).

477. si in scilla T Verc. in ficilia (in fic- D 1 ) ll.

478. est d v. om. D. esse E.

479. ratur E. seritur v. a. G.

480. et ego. om. ll. v.

481. filis ego. cfr. XVI 128. eius ll. v. del. P.

482. confesse E.

483. festuca cospissandam (consp- P) D cum P. festugato (-ucato v. fistucato d C) spissandam ll.v.

484. Th. H. II 5,6.

485. tamen ll. v. an tantum ?

486. ficos TE 1 S. ficus rv.

487. quamquam ego ( mutata distinctione). qm Dd. q uo E. quod v. del. S. quod iam D.

488. diiudicabit v. -cauit ll. an id diiudicabit ?

489. cum ego. om. ll. D U 318. quae v.

490. ramis D.

491. circinant ego. -nent v. -nat D 2 d. cercineat E. -nat D 1. circinatis D. -nantium U 318.

492. eadem E v. a. Verc.

493. (Varro I 16, 6. Pall. XII 7, 9).

494. iuglandium d v. a. D. ( item § 91).

495. proiecta D cum Dal. sed cfr. XVI 35.

496. egent d v. aegent r. augent ( iunctum cum stilicidia) D.

497. nulla com- praessi D 2.

498. lenis f.

499. levis v. a. H.

500. illius E 1 S. ullius DE 2 G. mollius d.

501. gramina E U 319.

502. non sub ego. cfr. XIX 156. Pliniana p. 32. non soli ll. v. soli non U 319. non solum Müller emend. III 18.

503. haud alia v. a. D.

504. operienti E. -imenti d. -iente D v.

505. toros v. cfr. XXII 76. -rus ll. -ris Müller l. l.

506. attigere d v. a. S.

507. Th. H. II 5, 6. C. III 7, 2. Cato 6, 1. (Colum. V 9, 7).

508. an in quantum intervallum ?

509. oleam ego. olea ll.v.

510. pedes Cato 6, 1.

511. plurimum DE D. minimum, plurimum d(?) v.

512. alia d v. alio r.

513. extr. cfr. Column. I 8, 14

514. inscitiam v. a. H.

515. conueniet v. cum (com D 2) uehi et ll.

516. interlucare G. -uc- tare ll.v.

517. ut om. d v. a. S.

518. foedius v. fidius ll

519. gestae v. castae ll.

520. poeni- tentia v. potentia ll.

521. laxitate d v. -tati r.

522. delingere D.

523. § 59. Th. C. I 8, 1. Colum. arb. 20, 2. Verg. Geo. II 57. Varro I 41, 4. Th. C. I 8, 4.

524. naturae D 2. natorae D 1.

525. pirus d v. Pinus r.

526. diui- tis D D.

527. incipiunt v. -pit ll.

528. ostendens stante DE.

529. pseudocypirus C. -capirius ll. v.

530. profert d. v. a. S.

531. Th. H. III 18, 4. Cato 133, 2. 4. (52, 2).

532. replentur d.

533. uiuiradicem T G. uirira- D. uiridem ra- r.

534. natura et hederis S. naturae (-re D 1 E. -ra D 2) tederis ll. -ra est hederis v.

535. lauros dT. laurum v. a. S e Ca-tone.

536. pruna J. -nam ll. -num S e Catone. -nos v. del. P.

537. syrtus Dd. myrtus v. -tos C.

538. Cato 51. 133, 3. Column. arb. 7, 2. Cato 51.

539. quoquo d Verc. quoque rv. an quoquoversus vel undique ?

540. post biennium D 2 V. posten- nium r.

541. quas si d v. qnasi r.

542. Cato 133, 3. 52, 1. Pallad. III 10, 6. 7. Geop. XI 16.

543. luxoriosum E.

544. circum- fartis dT H. -mpartis r. -mpactis v.

545. cacuminum summa dT.

546. dist. ego.

547. ingenio ll. cfr. XV 49. an inuento ?

548. quasillis S. quas illis E. qua illis r. qualis illis v.

549. (Th. C. II 17, 4. V 4, 5).

550. fortasse e mollibus. an potius in mollitias arborum vel ventis ?

551. uentis d v. -ti E. ueti D.

552. Verg. Geo. II 74 sq.

553. et U 321. hoc et ll. autem et v.

554. germine dE v. gemine D. gemmae C. cfr. Colum. V 11, 3.

555. Th. C. I 6, 1. Colum. V 11, 3. 4. 6. 7.

556. aliena Hack. -eno ll. v.

557. Colum. V 11, 1. Verg. Geo. II 78 sq.

558. inforare dE v. inperare D.

559. ausi d v. aut si r.

560. dist. Müller emend. III 19.

561. addi ego. adici DE S. adiicit d(?) v.

562. numero succurrere persuasa v. a. D.

563. arboris calamus v. a. S.

564. sicciora v. -iore ll.

565. e om. d.

566. media fE H. -ias rv.

567. surculi d v. -lis r.

568. Colum. V 11, 1. 12. Th. C. I 6, 2. Verg. Geo. II 78. Colum. V 11, 3. 10. 4. 7. IV 29, 9.

569. cognationem D BS. gigna- rv. germina- C.

570. res Dd v. res est E C.

571. dura Brot. ex ed. princ.

572. Verg. Geo. II 78. Colum. V 10, 6. arb. 20, 1. V 11, 3. 9. Pallad. III 17, 4. Th. C. I 6, 3. 4. III 5, 1.

573. uetustae d v. -state r. -stati S.

574. arboris D S.

575. ii E 2 v. id r.

576. germinatione dT v. cfr. Colum. V 11, 3. gemina- r. gemma- G.

577. Colum. V 11, 7. 5. (Pallad. III 17, 5). Th. C. I 6, 7. Colum. IV 29, 9.

578. latitudinem v. alti- ll.

579. dist. D.

580. aut retor- ridum v. aut ore to- d. auctore to- r.

581. si in matre v. a. D.

582. cortici d v. -cis r.

583. tenui tamen d v. a. S. an tantum tenui ?

584. fastigio d.

585. cuneo d v. cum eo r.

586. Th. C. I 6, 8. 5.

587. exacuatur G. exaquatur DE. -uetur d.

588. decidat d v. a. G.

589. laxetur dT v. a. G.

590. deprimitur v. rep- ll.

591. concorporatur D C. -rat rv.

592. Colum. V 11,2. Pallad. III 17, 4.

593. rima v. prima ll.

594. et ll. G. del. v. ut D.

595. dist. ego.

596. praecauen- dum d v. a. S.

597. in Dd 1 E J. ne in d 2 T. ut v.

598. Pallad. III 17, 3. Colum. IV 29, 9. (V 11, 7. 4).

599. ut ego. in ll.v.

600. an modica ?

601. relinquatur v. -quant ll. S. de dic-tione cfr. Colum. IV 29, 16 et V 11, 7.

602. quidem dE.

603. falce d v. -cem r.

604. cuneo J. -eos ll. v.

605. figunt v. a. J.

606. plantario v. -tatio ll.

607. cortex ne ego. cortice ll. J. ne cortice v. cfr. Colum. V 11, 4.

608. Pallad. XI 12, 5. Colum. V 11, 5.

609. finduntur d v. fund- r.

610. comprehen- derit d.

611. putrefacit. uinculum Schneider ad Colum. IV 29, 10. putrefacito incolume DE. -cit incolume (-mi v) d H.

612. ad- acto Schneider l. l. -tum ll. v.

613. proximum d v. a. S.

614. Cato 40, 2. 3.

615. calami sex d v. -mi se D. -mis e ī E.

616. demittere d v. dim- r.

617. per solstitium S e Catone 40, 1.

618. et post H. post ll. v. et per S.

619. Cato 41,1.40, 1. (28.) 40, 4. Colum. VII, 6. Th. C. I 6, 7.

620. silente P e Catone 40, 1.

621. uncos posuit D. cfr. XVII 57.

622. 111

623. fasciis J. fasces ll. fascibus v.

624. farcire d Dal. farcire rv. fasciare J.

625. et libro ego. libro ll. v. -ros C. plagam vincire libro coni. S.

626. duos ll. v. quattuor digitis Colum. V 11, 6.

627. Th. C. I 6, 5. 8.

628. quaeque Brot. e Theophr. quamque ll. quamquam (alias) v

629. procrastinare coni. Dal.

630. (Pallad. III 25, 7. - Geop. X 75, 22). Colum. IV 29, 8.

631. insitionem d v. a. S.

632. infixos v. -xo ll.

633. exstent Duker ad Liv. 42, 2. existent DE. -tant d v. a. S.

634. Cato 41, 2. 3. 4.

635. 106

636. iungi d v. iunci r.

637. altero si d Verc. -ros r.

638. adraso v. -sa ll.

639. Colum. IV 29, 16. 4. 6. arb. 8, 1. (Geop. IV 12). IV 29, 10. arb. 8, 3. Th. C. I 6, 8.

640. eligeretur D. ligatur ll. -getur v. legatur G.

641. an ab in- sitione ?

642. ulmi ll. S. ulmeo v. del. D. an ulmi libro uel ?

643. alligatus v. a. S.

644. binaque v. a. S.

645. circumdaretur T v. circum- cidatur C. -cideretur G. lacunam indicavi cum J. etiam bina corruptum videtur. legendumn fortasse: ulmi libro vel vimine alligato vincula luto paleato oblita circumdarentur, et vitis infra falcis incideretur acie.

646. mucor DE G. cfr. Theophr. humor dT v. cfr. Colum. arb. 8, 3.

647. flagella d v. -elli r.

648. ubertati v. -ate ll. D.

649. (Colum. IV 29, 1). Th. C. I 6, 10. 6.

650. siccioribus ll. v. an spis- sioribus ? cfr. § 121. Theophr. c. pl. I 6, 10 cum h. pl. III 2, 3.

651. feritatem d v. -tate r.

652. siccitas d v. -catas r.

653. dist. ego.

654. in remedium D.

655. distillans Hack.

656. Colum. V 11, 8. 11. 9. 10. 11. 8. Cato 42.

657. Em- plastratio Huet ap. Brot. cfr. index libri. emplastri (-sti E) ratio dE v. Emplastri D.

658. ex om. E S.

659. cortice E.

660. ficus D.

661. an summis ramis ? cfr. Colum.

662. cernatur d v. certatur r.

663. mamma v. -mas ll.

664. iam et ego. etiam et DE D. etiam d. id etiam v. et iam J. et S.

665. corticis D D.

666. longitudinem... latitudinem D D.

667. coagmentati d.

668. oblini v. obliti dE. oblita D.

669. ut D. et ll. v.

670. latere ego. a latere ll. D. surculo a la- tere v.

671. plano ll. v. calamo D.

672. (Colum. IV 29, 9). Th. C. III 1, 1. 4.

673. tullios O. Jahn ( bull. dell' inst. arch. 1840 p. 12). tullias d Brot. thulias rS. Tullios H. tulias G. tilias v.

674. omnem v. per omnia S.

675. ex- perientes CFW Müller p. 18.

676. in natura ego. naturam ll. v.

677. extr.: Colum. V 10, 6. arb. 20, 2.

678. dicitur v. a. S.

679. corrumpunt E v. a. H.

680. et puni- cae d v. a. S. an punicae ?

681. ac caducus d v. a. S.

682. cornelius d.

683. Tereus D coll. v. 6 et XV 94. heret E. heres d. haere// D 1. haeres D 2 v. Etereius H. Hetereius U 321.

684. eiusdem d v. eius de r. ( an eius de libertis ?)

685. haec terreiana E. haec Etereiana H. Hetereiana U 321. si Tereiana recte legatur, fortasse (illa ex dittogr. orto) legendum sit: copio- -sior haec, Tereiana melior.

686. Th. H. II 1, 2. II 5, 6. 4. 5. II 1, 4.

687. talea v. tale ll.

688. ua- stiore d v. uastatiore r.

689. adigatur d v. adicatur r.

690. ipso d v. ipsa r.

691. longitudine d v. -nem r.

692. crassitu- dine d v. nem r.

693. Th. H. II 1, 4. Pallad. III 25, 28. 30 extr. (Plin. XV 57). Colum. V 9, 2. 3. Varro r. r. I 40, 4. Th. H. II 5, 5.

694. e taleis E.

695. ne v. om. ll. neue C. et D.

696. fuerit Müller emend. III 20. erit ll. v. erat U.

697. Cato 45.

698. decidito Cato.

699. siet beneque terra tenera siet bene- que, glittus siet Cato.

700. guttus E 1.

701. demittes f Cato H. -tis D v. dimittes E. -tis d.

702. descendet f Cato S. -dat rv.

703. adigito d Cato v. adicito r.

704. adiges Cato H. adices ll.

705. demittas Cato v. -tat ll.

706. si ita seueris uti stet talea, melius Cato.

707. taleae d Cato H. talea et rv.

708. sese Cato.

709. sint d v.

710. maturae Cato curae ll. v.

711. ubi d Cato v. obi r.

712. Cato 61, 2

713. seres Ddf Cato H. seras E v.

714. trauersos (transuersos v) emineant v e Cat. D. trauerso semine aut ll.

715. oculo seruato P.

716. eximere semina et per tempus radices Cato.

717. an quam plurima? cfr. § 86 et Cato 28, 1.

718. ne aqua noceat Cato.

719. quaeret D Cato. -rat dE 2. -rit E 1.

720. siet Cato.

721. Cato 44. 5, 8. 61, 1.

722. XLV Cato.

723. 1 uentus Cato v. uetus ll.

724. inde ll. H. om. codd. Cat. Verc. in v.

725. artatoque S cum Pontedera antique. p. 56.

726. eno- dato Cato.

727. autumno v. a. H.

728. oliuetum dE v. a. D.

729. me miscebit is tenuissi om. codd. Cat.

730. si male arabit S e Cat. om. ll. v.

731. fient Cato v. fiunt ll.

732. eo om. T Cato.

733. Mago ap. Colum. arb. 17, 1. (Plin. XVII 11).

734. et T S. ut DE. uel d v.

735. iuberet S. -re et DE. ui- uere et d v.

736. seri debeant v. a. S.

737. 15,20 sqq.

738. argilla v. -la et E. -lam et r.

739. subriguo solo P. -iguoso T. -icosu D. -icoso d. -igu E. -iguo v. a. S.

740. uero Dd.

741. quidem v. -dam ll.

742. serit v. seri ll.

743. sed et si d T.

744. IIII H coll. XVII 11. XVIII 287. 288. XIIII ll. v.

745. inserere v. a. S.

746. Pallad. V 2, 2. 3. (Colum. V 9, 16). Th. C I 6, 10.

747. olea- stro eas Müller emend. III 20. -stro est ll. v. -stro S. -stros D.

748. quidem in v. a. S.

749. adoptione v. -oni ll. H.

750. uiuescente dT P.

751. consenescunt v. a. S.

752. Colum. V 8, 7. arb. 17, 3. (Varro I 16, 6). Pallad. XI 8, 2. Colum. XI 2, 40. 41. V 9, 12. 15.

753. est ego. sit ll. v.

754. infumare dT Brot. cfr. § 143. XIX 73. intu- ll. inhu- v.

755. radi ego coll. Colum. et Pallad. radici DTE. circumdare radici d(?) v.

756. Colum. V 9, 13. Pallad. XI 8, 2. 3. (II 15, 6. III 25, 1).

757. dist. D.

758. non aeque v. a. D.

759. eodem D. eadem ll. v.

760. laurum ad occasum D.

761. inserendique ratio Müller emend. III 21. que (quae D v) ratio ll. v. aeque ratio Verc. quaestio D. cfr. § 19. 140.

762. Th. C. III 2, 6. 3, 3.

763. ratione E.

764. Th. C. III 3, 4. 3.

765. Coos J. cuius ll. Cos C. Co v.

766. eo locorum d v. oleo quorum E. oleo colarum D 1. ocularum D 2.

767. dist. J.

768. non sunt H.

769. at J.

770. post aestum coni. J. an postea h. e. vel post hos?

771. Th. C. III 2, 6.

772. eadem del. P.

773. maior est d v. -iore r.

774. terrae ac d v. ac terrae r.

775. utrimque d v. -rique rS. cfr. VIII 163. 187.

776. Th. C. III 3, 1. 2, 7. Varro I 39, 2. Colum. XI 2, 96. Pallad. II 15, 12. Th. C. III 3, 4.

777. iudicabit d v. -cauit r.

778. Colum. V 10, 20. 17. (Varro I 25, 2). 19. 20. 14. arb. 25, 1. 24. 25, 1. 22, 3. 29, 1.

779. Mora D v. a. G.

780. piro d G. pira rv.

781. ad v. et ll.

782. salici T v. -icis r.

783. illam d v. illa r.

784. 16,74. 77

785. Colum. V 11, 13. arb. 26, 2.

786. etiamnunc E v. H. etiam G.

787. inuenerim d v. -rit r.

788. adfirmet E.

789. qua v. quo DdT. que E.

790. inso- ciabilisque DE D.

791. fici d v. faci D. fagi E.

792. ampliorum E.

793. Colum. V 11, 14. 15. arb. 26, 3. IV 29, 13. (Varro I 40, 6).

794. ipsum quoque coni. S. ipsumque ll. G.

795. 115

796. in crure—fugiat transponi post cur- vandi voluit P.

797. cruce E v. a. C.

798. an refugiat?

799. communem ( sc. ramum) ego. -une DE D. -uni d v. -uniter ( del. inter) Huet ap. Brot.

800. extr.: (Colum. V 9, 13).

801. 135

802. aestuoso T Bas. aestiuoso r v.D.

803. Colum. V 5, 6.

804. ablaqueant v. alla- d. adlaqueant (-ntur E) r.

805. perflatusque d v. -atum usque r. -atuusque D.

806. idem D D. id est E.

807. arbo- ris D D. uncos posui, quia radices dicendum erat propter vv. in summa tellure oberrant; si radices ante ratio intercidisset, arborum radices scribendum esset.

808. circuitum DTE. -itu d v. uncos posui cum Dal.; glossema est ad vv. in orbem.

809. quoniam D D. qm??? d. quando E v.

810. serendis inserendisque T v. -di inserendique r.

811. sint D 1 d v. sunt r.

812. Colum. IV 30, 3. 4. 5.

813. quas serunt Müller emend. III 22. qua- rum ll. quarum satio fit v. lac. indicavit D.

814. refosso v. -ssos ll.

815. Colum. IV 30, 6. 31, 2.

816. seni d Bas. semi r.

817. confodi D 2 d v. -fidi D 1. -figi E.

818. Colum. IV 30, 7. Atticus ap. Colum. IV 30, 2.

819. eae d v. a. S.

820. locum om. d v. a. S.

821. propagine D 2 d v. om. r. S.

822. sarciunt D 2 D. sarciunt locum d v. praesarciunt D 1 E S. praesarciunt locum f. Brot. resarciunt locum H.

823. prae- cisa ego. ( cfr. § 211. Colum. IV 31, 3). pertica E J. pertica ac D. pertica immersa ac d v.

824. annum recisa d 2(?) v. a. J.

825. Colum. IV 32, 1. 2. 4. 5. arb. 29, 1. Pallad. III 23, 1. Geop. V 53, 1. (Cato 6, 3). Geop. V 53, 5.

826. etiam D 2 D.

827. radici E.

828. duum ll. v.

829. utere D 1 E.

830. discursu dT v. decursu rD.

831. alte terra d C. altera r Verc.

832. Colum. arb. 29, 2. Geop. V 53, 2.

833. fumo siccata Schneider ad Colum. IV 32, 1 ex Geop. V 53, 6.

834. Pallad. XII 15, 2. Colum. IV 33, 1. Pallad. XII 7, 19. Geop. X 63, 1.

835. glaream P e Palladio H. galleam DE. galeam dT. Gallicam B.

836. Pallad. XII 7, 21. 17. Column. IV 33, 2. 3. 4. 1. Geop. X 63, 3. Colum. IV 30, 2.

837. nisi ex v. nifi et DE. ni fiet d.

838. 59

839. refringi DdfT. cfr. Colum. IV 33, 1. perfr- E v.

840. sub ea D. supra ll. v.

841. post D. plus ll. v.

842. biennio d v.

843. an serunt et propagine... faciliore? sequentia Schnei- der ad Colum. IV 33, 3 vitiata putavit.

844. dist. Schneider l. l.

845. nouitatem D 2 d v. -tas tam r.

846. uiueradicibus J. uiuir- G. nice ra- ll.

847. fodiendis d v. a. S.

848. supplantandisque E.

849. stolones v. -one ll.

850. uice- nis D 2 S. uicem sui r. unius uicenis v.

851. ex Schneider l. l. ea ll. v. a. S.

852. biennio Colum.

853. serior C. senior ll. v. H. an caesurae biennio senior?

854. saritur J cum Dal. seritur ll. v.

855. caesumque H cum Dal. laes- ll. v.

856. quae dixi- mus sunt caedua ego. sunt caedua quae diximus ll. v.

857. 16, 139 sqq.

858. an praecipuaque vel ac praecipua?

859. fistulae coni. Dal. probante Schneidero ad Colum. IV 29, 8.

860. summam d.

861. breuio- ris D D.

862. articuli d. -lis rv.

863. utrimque ego. utique ll. v.

864. sua ego. si in D 1. dua E. duo d. his in D 2 D. his S. duobus v.

865. Colum. III 10, 2. IV 20, 2.

866. inplens ego. inpellens ll. v.

867. patent U 323. patet ll. v. a. D.

868. adimere E.

869. dexterum v. -ro ll.

870. 16,163 13, 122

871. facit dTE v. a. G.

872. oculos D 2 E v. a. C.

873. (ib. IV 16, 3).

874. medio D.

875. paxillis coni.J. paxilli D 2 v. tax- dTE. ta.x.illi D 1.

876. germinant d v. -nent Brot.

877. extr.: Plin. XVI 118. Colum. arb. 3, 1. 3.

878. quo D 2 D. aquos D 1 d aquas E. quos v.

879. fluere E.

880. pariant coni. S.

881. facile est dT.

882. Iulius Atticus et Celsus ap. Colum. III 17, 3. III 6, 3. (17, 2. 19, 2). III 10, 5. 7 (15. 16. 17. 21). III 17. 3. (18, 2). 10, 21. 19, 1. (arb. 3, 4). 19, 2. (15, 3. arb. 3, 3).

883. iidem G. id enim ll. v.

884. e pampinariis sagittas ste- rile v. a. G.

885. fecunda d. -das v. a. G. an e fecunda ( sc. vite)? cfr. Column. III 10, 17.

886. nodorum D 2 v. donorum r.

887. custodito sicuti d.

888. cauere dT.

889. 114

890. Colum. III 5, 3. (13, 8. IV 1, 3). 13, 9. 10. (II 4, 3. III 15, 5. Pallad. III 9, 14). Colum. arb. 3, 4. 5. 9, 1. 2. 3. (Pallad. III 29, 1). Th. C. V 5, 1. (III 14, 6). Geop. IV 7.

891. quam aptissimum Schneider ad Colum. III 5, 3. 13, 8. an quam mollissimum? cfr. Colum. III 13, 7.

892. ferramento C.

893. ut in v. ut ll. S.

894. et exigi v.a.G.

895. longiore, super v. -iore se su- per E. -iores aesuper D. -iores haec (hac T) super dT. -io- res. desuper D.

896. quam ll. J. quos v.

897. substrato dE v. -ata D(?) J.

898. lacunam indicavi cum J, qui explevit gemmas non pauciores coll. § 204. nec minus v.

899. pinguiore corio D 2. -iores rv. -iore. corio D.

900. quam ll. v. gemmas D.

901. dist. D.

902. et eodem v. a. H. an autem?

903. semina in d v. semina r.

904. nisi deleri voluit J. an si vel sic, ut?

905. ut ue radix D 1. ut uera radix D 2.

906. ima D 2 D. in rv.

907. luxuriosae E. -ose d. uncos posui cum Salm. exerc. p. 413 b D.

908. prius uel om. E.

909. uniscunt D 2 D. unesc- D 1. umesc- rv. cfr. Colum. arb. 9, 2.

910. inuento ego. -tu ll. v. cfr. XXIII 41.

911. fun- ditur E.

912. erasa d v. crassa r.

913. caules v. candales ll.

914. malleolo E v. a. G.

915. fino G. fixo ll. v.

916. senisue v. senisque TE. semisque r.

917. haec E v. a. G.

918. Colum. V 4, 1. 2. arb. 4, 1. Pallad. III 11. 14. (Colum. IV 12, 2). Colum. IV 17, 8. arb. 4, 2.

919. cura E.

920. amminiculo v. anniculo ll.

921. pedatae ratio J. pe- data erat (erit E S) ll. S. pedatae ratio erit v. pedatae erit Strack.

922. intellegitur E v. a. J.

923. canterium d v. canthe- r.

924. quoniam DT S. quō E. qm d. quando v.

925. Colum. IV 17, 1. 19, 2. Varro r. r. I 8, 2. Colum. arb. 4, 2. 3. V 4, 2. (Pallad. II 10, 1. 2). Colum. III 16, 1. 13, 2. IV 4, 2.

926. brundisio- que E v.a. H.

927. tantum. III uero ego cum S. -tum uero ll. tribus uero P. tantum. His uero tribus v.

928. 159

929. etiamnunc E.

930. Pallad. III 9, 14. Colum. arb. 4, 4. 5. 3. 10, 4. III 13, 8. Pallad. II 13, 7. III 11.

931. sulcis v. sulcisue D 2 d. salcisue D 1. sulcisque E.

932. aluei D 2 G. alei D 1 E. alae dT J. cfr. Cato 43,1. Colum. IV 4,2.

933. (Colum. IV 20, 5. III 20, 4). Pallad. III 9, 11. 9. 8. Colum. III 14, 3. 1. (Plin. XVII 135. Th. C. III 3, 4. 11. 5). Column. III 19, 3. Cato 40, 1.

934. quot d v. quod r.

935. quinquanis E.

936. seminari G.

937. ut d Bas. in rv.

938. an soluto et malleolum?

939. tran- stris D 2 S. tales E. tilis D 1. tiles dT. palis v.

940. sicca E.

941. malleolos d v. -lus r.

942. serere om. d.

943. mutabit D. -auit ll. G. -auerit v. cfr. § 135. 184.

944. poscit d. poscit seri v. a.S.

945. uentos d C. ueritos r.

946. procul et a E v. a. B.

947. densiores congruit v. a. S.

948. Colum. III 16, 1. 2. (III 3, 12). III 3, 9. 4, 2. (Varro I 31, 2. 3). V 5, 10. 12. 13. IV 10, 2. 11, 2–4. 26, 1. 2. (Geop. XI 3, 4). IV 17, 2.

949. XVI E.

950. autem om. dT.

951. concipit et v. -pit d. -pit ut E. -pitur D.

952. eiundicia E 1. runcida D 2.

953. fit d v. fit r.

954. radice E v. a. B.

955. e coni. Dal. om. ll. v. a. H.

956. 147 sqq.

957. laburno B coll. XVI 76. alburno ll. v. an lauru? cfr. Colum. IV 26, 1. Geop. XI 3,4.

958. genere d.

959. fasciculus E.

960. durant d.

961. Colum. V 5, 13. IV 11, 1. (arb. 5, 6. IV 24, 4. 22, 4).

962. aliqui S. atqui dT. aqui r. quidam v.

963. pariendi d v. -enti r.

964. adiudicatae E v. a. Bas.

965. tangi d v. tingi r.

966. quam d G. q.L.I. autem D. quo E v.

967. cur- uari d.

968. adiciat E. -iunt d.

969. id ll. G. ideo v. an fit?

970. utrum- que G. utriusque v.

971. fructu U 324. -tum ll. v.

972. nodosum reddit G.

973. pumilionum d G. -orium D. -orum E.

974. (Colum. IV 10, 1, 2. 17, 5). IV 20, 5.

975. accipiet ego. -pit ll. v.

976. missum D.

977. quae/// E.

978. sin d v. a. S.

979. ib. IV 17, 5. 4 (24, 11. 14, 3). 21, 2. 1. 26, 4. V 6, 28 (IV 20, 3. 2).

980. sequenti d v. a. S.

981. educentur ego. cfr. Colum. IV 10, 2. 17, 4. 27, 4. salutentur ll. v. saluentur H. seruentur Brot. attollentur S. alitentur J.

982. fecundita D.

983. est ea est D ( dist. ego). et ea est d S. in ea est E v. ea est Bas.

984. malit d v. mallit r.

985. libere vivere Müller emend. III 22.

986. semina mauult d v. semina uult r. se mauult D.

987. egerit ll. v. an deperit? cfr. § 11.

988. moretur v. -ritur ll.

989. speretque G. superetque (quae E) ll. v.

990. an ideo?

991. ita d v. ista r.

992. etiam D 2 v.a.Brot.

993. malit dT v. mallet r.

994. ex materiis quibus materia dE v. a. Bas.

995. mergi ll. v. cfr. Colum. IV 26, 3. erigi D.

996. adstrictus d v. a. S.

997. exultent E.

998. emittit ego. mittit ll. v.

999. 152

1000. Colum. V 6, 29 (IV 22, 4. arb. 10, 2). IV 21, 3. 24, 3. arb. 5, 1. IV 24, 5. 17 (22, 4).

1001. aut ubi v. cfr. § 197. aut uti D 1 dE J. aut si D 2 D. at ubi C.

1002. semper- que E v. a D.

1003. luxoriose E.

1004. ferunculus dE.

1005. Colum. IV 22, 2 (Plin. XVII 206).

1006. fluctum E.

1007. euanescit D 2 Bas.

1008. ut quod D 2 D.

1009. funi- culos D 2 D. iunic- rv.

1010. induruerit dT.

1011. Colum. arb. 10, 2 (IV 24, 11).

1012. e singulis v.a.S.

1013. deinde e d 2 E v.a.D.

1014. 181

1015. uniiun- gerit erit E.

1016. Colum. V 5, 7. 8 (IV 24, 9).

1017. desiderabit d v. -rauit r.

1018. dist. Müller emend. III 24.

1019. a primordio d G. ad primordio D. -ium E S.

1020. pollices D G. -cis rv.

1021. praegauet D 1. pre- cauet E.

1022. emitare D 1. emittere E.

1023. breues G. breui ll. -uis v.

1024. limitandum J. imita- Dd 1 E. nita-. d 2. innite- v.

1025. cannas H coll. Pall. III 11, 14.

1026. tellurem DE S.

1027. metit v. metuit D 1 dE. mittit D 2 D.

1028. Colum. V 5, 18 (arb. 10, 3).

1029. nonne ternis?

1030. binis P e Colum. arb. 10, 3. quinis ll. v.a.S. an gracilioreque binis?

1031. Colum. III 20, 4. arb. 3, 2. III 21, 1. 6. 5. 11. 19, 2. 3. IV 16, 4. 13, 2.

1032. tractus U 325. cfr. Colum. III 21, 1. -tum (=== -tuus) DE. -tibus d v.a.D.

1033. arido aestuoso d v.a.S.

1034. uentis dT.

1035. leui d v. leue r. an leni?

1036. 14,20 sqq.

1037. docuimus DTf D. notaui- mus rv.

1038. (Colum. arb. 12. 2). IV 27, 1. Verg. Geo. II 371. lulius Graecinus ap. Colum. IV 28, 2.

1039. tactuque v.a.G.

1040. confodi D 2 d v. confido D 2. -fidi E.

1041. ortu G. ortum ll. H. exortum v.

1042. Colum. arb. 5, 3. 4. 10, 5. (IV 8, 1. Pallad. IX 5, 1). arb. 12, 1. 11, 2. IV 28, 1. Pallad. VI 2, 2.— Colum. IV 23, 1. 29, 4. 5. (24, 2). 23, 2. 3. IV 9, 1. 24, 7. arb. 10,1.3. (5, 2. IV 24, 15. 21. Pallad. III 12, 6. 6, 4). Colum. IV 9, 2. 1. 24, 16.

1043. putent v. -tant ll. Brot.

1044. aprilibus D 2 D. -lis dE v. -los D 1.

1045. con- cipit dE.

1046. uariante D 2 d v. uaria ante r.

1047. fossionem E.

1048. eam v. ea ll.

1049. 17,197

1050. et in hoc Müller emend. III 24. in hoc ll. hoc v.

1051. 18, 283

1052. an est?

1053. nesciat d v.a.S.

1054. operariorum dT.

1055. latis fundiis d.

1056. mate- riam d.

1057. conueniat dE 1 H. -nit v.

1058. exacuta P. exacta ll. v. a. D.

1059. conleuata P. conuelata ll. v.a.H.

1060. uul- neratus oculus coni. Dal.

1061. Colum. IV 24, 5.

1062. eam ll. v. laesam coni. Dal. cfr. § 226. an eam noxium ?

1063. hos d v. his r. eos de his f S.

1064. enim et DdT D. et- enim E G. enim v.

1065. nascitur dT.

1066. Colum. (IV 24, 18). IV 16, 3. 17, 7. 16, 2. (arb. 5, 3).

1067. flatu Bas. -tui ll. v.

1068. oneri d v. -rari r.

1069. iubentur T.

1070. Cato 33, 1. 2. 3. 4.

1071. per—uineam P e Cat. om. ll. v.a.S.

1072. putata dE v.a.S.

1073. quam proximum d.

1074. sic occato S e Cat. cato ll. om. v.

1075. calua Cato.

1076. uiueradicem Cato.

1077. ab sulcis Cato.

1078. capiat Cato.

1079. ni serito D. ne ser- d Cato v. inser- r.

1080. horum, quo rectius ualeat S e Cat.

1081. caules praefringantur Cato.

1082. corrigitoque Cato.

1083. uti S e Cat. ubi DE H. iu d. ut Brot. quae ubi v.

1084. spectent Cato.

1085. uaria v e Cat. uallaria ll.

1086. Cato 41, 1. 49, 1. 2.

1087. subligato, pampinato uuasque expellito, circum capita sarito Cato. lac. ind. J.

1088. altera est cum Cato.

1089. exfodito, usque radices persequito et caueto ne Cato.

1090. ne dT. om. rv.

1091. ne saucies E v.

1092. flexatoque df H. flox- DE 2. flosx- E 1. laxatoque v.

1093. proueniet Dd.

1094. Colum. V 6, 24. (Pallad. III 13, 1).

1095. Sasernae ego. sasserne T. -na Dd. a Serna E. a Sarsenna v. Sarsennae G.

1096. patri T G. patre rv.

1097. celebrata d v. -ato r.

1098. scrofae D 2 v. scropae D 1. sropae E. scrobe d.

1099. peritissimisque d v. -mis r. | ac ne a v. aenea DE. eneas d.

1100. (Colum. V 6, 4. arb. 16, 1). V 6, 5. arb. 16, 3. V 7, 1. 6, 15. 7, 2. (6, 10). V 6, 17. (arb. 16, 2. V 6, 11). Pallad. III 10, 5. Colum. V 6, 18. arb. 16, 3. (V 6, 19. 21).

1101. eliguntur v. religuntur D. -gantur rH.

1102. 12,22 sqq.

1103. 15,1 sqq.

1104. 16,62 sqq.

1105. opulo P coll. Colum. populo ll. v. a. S.

1106. acer D.

1107. orno Bas. ornu dE. cornu D. corno v.

1108. in tria D. (in trium U 326). intra ll. inter v. in G.

1109. morum DE.

1110. xv P.

1111. pedibus coni. Dal.

1112. tonsili D 2 v. consilii r.

1113. inter- uallum v. -allo ll.

1114. ueloci D 2 d v. uel loci r.

1115. mal- leolis v.

1116. pastinationis ego. -oni ll. v.

1117. haec D D.

1118. quod in eodem v.

1119. ferri ego. feri ll. v.

1120. cogit DT S. -get E. -gat d v.

1121. Colum. V 6, 18. (Cato 133, 4. Pallad. III 10, 6. 7). (Colum. V 6, 30. 37. IV 15, 2). arb. 7, 3. 2. arb. 16, 3. IV 15, 3.

1122. e dE Bas. et D v. ex D.

1123. praedicta v.

1124. 97

1125. ex ego. et DTE S. in d(?) v.

1126. tutissimum D.

1127. circa dE Verc. citra DTf. cura v.

1128. ne Dd v. nec E.

1129. longo ego. in longo ll. v.

1130. uncos ego posui. omnis dE D. om???is D 1. om???s D 2. omni v. fortasse omissum erat sulco et mar- gini adscriptum oms. sulco.

1131. alto, lato coni. H. e Colum.

1132. reponiturque v. a. D.

1133. Colum. V 6, 19.

1134. obseruatur Df.

1135. an in uite est?

1136. ipse D 1. ipsi D 2.

1137. Celsus ap. Colum. V 6, 22. 23.

1138. primo d v. -mos r.

1139. mate- riae D. -ria d.

1140. uetent D D. -tant rv. ( cfr. § 176).

1141. incurbationem DE.

1142. Colum. V 6, 23. 26. 27. (IV 29, 10).

1143. digerantur D 2 D. ( cfr. Colum. V 6, 23. 36. 7, 3. arb. 16, 4). uig- D 1 E. ing- dTf H. infer- v.

1144. omnia ego e Colum. omni ll. v

1145. tulerunt E H.

1146. per an- nos E 1.

1147. ipsos d v. -so r.

1148. an uinculo uolt?

1149. ut v. om. ll.

1150. iuuat ita tum d v. uiuacitatum r.

1151. leuato d.

1152. etiamnum d v. setiannum E. setiam///// D 1. etiam D 2.

1153. Colum. V 7, 2. (IV 16, 4). V 6, 30. (cfr. IV 6, 4. 7, 3).

1154. gallicae ll. v. -ica e D cum S. -ca C.

1155. culturae ego. -ra ll. v.

1156. utrimque e ego. -imque ll. v. an utriusque e ?

1157. dist. ego.

1158. par ego. pars ll. v. pes G. utraque pars D cum U 327.

1159. quater- nis ( om. si) E.

1160. dist. U 327.

1161. oneratis v. a.D.

1162. ut rasilem U 327. ut (in D) transilem ll. v.

1163. si v. ni ll. Brot.

1164. etiam D 2.

1165. gracilitate d v. -tes r.

1166. propter D 2.

1167. curua E 1.

1168. Aricinis Sab. cfr. XIV 12. uarracinis ll. uara- v. Tarracinis vel Marrucinis coni. H.

1169. Carseolano C. sed cfr. III 113.

1170. cariosas U 328.

1171. incipientes v. a. H.

1172. dist. ego.

1173. omni d v. -nis r.

1174. (Colum. IV 9, 2. 1).

1175. tametsi Brot. cum P. tanta etsi ll. etsi tantum v. tamen, etsi S. etsi U 329.

1176. interlucata d B. interloc- rv.

1177. quoque ll. v. an talia- que ?

1178. senescunt E.

1179. nimis B. minus ll. v.

1180. ut ego. om. ll. v.

1181. in uite quae in arbustis libertas v. a. D.

1182. certa v. creta ll.

1183. sed DE S. est d C. non est T. et v.

1184. supino ore coni. J.

1185. Colum. arb. 15.

1186. adprehensa v. -(-praeh- D) sas ll.

1187. pergulas Dd v. per singulas E.

1188. quinque (quique D) tribus DE.

1189. si sint E.

1190. serendas v. -dasque ll.

1191. aut v. ut ll.

1192. uti- que v. utque D. utquę dE.

1193. an duodeni ? cfr. Colun. III 3, 8. Geop. II 46.

1194. Th. H. IV 14, 1. (C. V 8, 3).—H. IV 14, 2. C. V 9, 1. 7. 11, 3.

1195. et D S. ac rv.

1196. 13,26 et 130 sqq.

1197. est Brot. sit ll.

1198. an set ?

1199. frigidiore B. fragiliore ll. v.

1200. nam ego. quam ll. v. quo- niam G. quamquam S.

1201. frigore E 2.

1202. soli d v. oli r.

1203. gelu d v. gulae D. gelis E.

1204. praestrictus f v (gelu add. v. a. S). -ctas ll.

1205. et D 2 D. est rv.

1206. debilitas D G. debita r. adhibita v.

1207. miseriis d v. -ris rD.

1208. aliqua ego. -quae ll. v.

1209. aliquando D 2 C. quanto r. quando v.

1210. Th. H. IV 14, 2. 5. C. V 9, 4. 10, 5. Pallad. II 15, 3. IV 10, 20.

1211. cani E.

1212. delicatiore sunt Bas. -res ut (uti Ev) ll.

1213. an hi delendum?

1214. alios d v. alius r.

1215. obnixa d.

1216. ei v. ein DGd. in E.

1217. (Colum. III 2, 4).

1218. tepore G. tempore ll. v.

1219. persidit D 2 D. -det rv.

1220. siccitatum D 2 v. -atium S. sittacum G. sit citatium r.

1221. insitae d v. a. S.

1222. Th. (C. V 9, 1). H. IV 14, 2. 3. Cato 6, 2. Th. H. IV 14, 3. 4. 5. C. V 9, 12.

1223. agnasci DG. agnosci E.

1224. ut E 2 v. at DGE 1. ad d.

1225. erumpit d v. a. H.

1226. nigrescunt coni. Dal. e Theophr. in- arescunt (-cent E) ll. v.

1227. an utrobique? fortasse huc transponenda sint nigrescunt ergo et [utrobique primo e. q. s.].

1228. morbusque E v. a. H.

1229. largiores S e coni. Dal. rariores ll.v. annon rariores ?

1230. perfundunt v. -duntne ll. J. an perfundunt benigne ?

1231. et grossi H. eteros si (siue d 1) ll. caeterum si v. an at grossi ?

1232. malo P.

1233. siue ll. v. si uel H. an sin et vel si uero ?

1234. Th. H. IV 14, 6. (C. V 9, 13). 14, 7. 8. 9. (C. V 10, 3). 14, 10. (C. V 10, 1).

1235. ui v. uti ll.

1236. tempestiuum E 1.

1237. recisis dT.

1238. omnis DGE D.

1239. enim om. E S.

1240. et his DG D. in his dE v. uuis CFW Müller p. 25.

1241. cum acini d v. conacini r.

1242. colentium uitia ego. uitium (-tia G) colentia ll. uinito- rum (uites H. uitia J) colentium v.

1243. est om. DGE D.

1244. 209

1245. ulcis DG.

1246. maximeque quae dE 1 v. -me quaeque (quaque D 1) D. -meque quaeque (quaque G) E 2 G. -me quaequae D.

1247. non E 1 T.

1248. tepores v. temporis ll.

1249. defluere D 1 GE.

1250. uerucae E. erucae d v. a. S.

1251. dirum DGd v. dicitur E.

1252. quoque oli- uarum U 330 coll. Theophr. oliuarum quoque ll. v.

1253. tem- pore dE v. a. G.

1254. adsumunt D 1 GE.

1255. adurunt v. et adu- ll.

1256. uncos ego posui coll. Theophr.

1257. sub cute innati (nati H) ego. cfr. § 29. XXII 163. subeunti nati ll. subeunt nati v.

1258. fuere D 2 v. facere r.

1259. eum v. cum ll.

1260. are- tur rume ędem E.

1261. druppis S. droppis ll. drupis v.

1262. Th. H. IV 14, 10. 11. (C. V 12, 4). 14, 12.13. (C. V 12, 10). IV 15, 1. 16, 5. (C. V 15, 6). (C. II 18, 3).

1263. ali- quibus d v.a.S.

1264. molesta d v. mode- r.

1265. tunc d v.a.S. ad gustum U 331.

1266. dulci d v. -cis r.

1267. inuaserit dT v. a. G.

1268. flauerit dT v. a. G.

1269. ita arefa- ciens U 331 e Theophr.

1270. nullus DG.

1271. eum DG.

1272. eue- nit CFW Müller p. 18. uenit ll. H. euenerit v.

1273. si D 2 v. om. r.

1274. aliae d v. a. D.

1275. in terris H. inter ll. in v.

1276. Thracia U 332 e Theophr. fragia DE. frygia G. phrygia d v.

1277. et ibi G. tibi D 1 GE. ibi rv.

1278. gelatio d v. uelatiu DG. -tium E.

1279. constant D 2 v. -at r.

1280. lac. ego indi- cavi. secundum DG. secum dum E 1. secum dTE 2 S. secundas v. alias H. secundum vim D. secandi CFW Müller p. 18. ( an potius secundum causas ita se habent ?).

1281. orbe GdE v.a. C.

1282. andrachle S. -cle DGd. -chne v. adracle E. -chne B.

1283. an amittunt ?

1284. Th. H. IV 15, 2. 3. 2. 3. 4. 16, 1. (C V 17, 3. 6). Varro r. r. I 2, 19. Th. C. V 17, 5. II 15, 1. 2. (Pallad. II 15, 9). Th. H. IV 16, 1. 5. C. V 15, 4. H. IV 16, 6. (Plin. XVI 243. XIX 87. XX 84). Th. C. II 18, 4. (Geop. XII 17, 18). Verg. Geo. II 299. Th. H. IV 15, 1.

1285. fimoque (quae D 2) D 2 d v. fito- que (quae D 1) D 1 G. fiditoque E.

1286. calorum uis d v. -ru iis D 1 G. -ruus E. -ris uis D 2 D. cfr. XVIII 175. XX 158.

1287. quercuus DG D.

1288. quercusque U 333. -quae DGE. et quercus. Quae (Quod v. a. H.) d v.

1289. nocet ut D 2 D. no- cet v. a. G.

1290. gracilius D 2.

1291. 234

1292. haec GdE. cfr. § 5. XVI 195. hae D v.

1293. capras DG.

1294. haec DG.

1295. 8,204 15,34

1296. phocida d v. phochida r.

1297. 13,36,17,201

1298. exceptis uite malo d v. exrectis uitem alio (ex alio E) r.

1299. punicis D 2 D. -ces r. -ca v.

1300. pinus Bodaeus ( cfr. Schneider ad Theophr. h. pl. IV 16, 1). ficus ll. v. a. D.

1301. etiam ego. tamen ll. v.

1302. abscissis DGd v. a. S.

1303. necant Dd G. necat rv.

1304. dist. ego. an potius et cytisus necat, necatur? cfr. Theophr.

1305. necatur H. nec aureo (auro C) ll. v.

1306. odorum D. cfr. Theophr. -rem ll. -re v.

1307. extingui dT. tangi v. a. Brot.

1308. raphanum (rhapa- DG) ll. v. -nus ut H. -nus D.

1309. manducari ego. mandatur DGE H. mandi d v.

1310. Th. H. II 3, 3.

1311. ficos J coll. Theophr. † † eos G. enim eos r. enim v.

1312. sub ll. J. sine v.

1313. punicam d G. -cum r.

1314. palmitem DG.

1315. sunt et v. sunt ll. S.

1316. combusta dT.

1317. et in dE v. etiai D 1 G. etiam in D 2.

1318. fici D 2 S. ficisi D 1 E. ficusi G. cytisi dT. ficus v. fetus U 335 coil. Theophr.

1319. iterum germinauere v. a. S.

1320. Th. H. II 2, 4. 3, 2. C. V 7, 2. H. II 2, 10. 3, 1. 2.

1321. colo- res DG.

1322. prodigio sed eae d D. -osae deae (de ea D 2. eae E) r. -osae et v. -ose eae H.

1323. acerba d v. -rua r.

1324. Laudiceae T. cfr. VIII 190. XII 133. Usener ann. phi- lol. 1865 p. 228. -datiae D 1 G. laodiceae d v. -ciae D 2 D. leodi- tiae E.

1325. mutata d v. -atam r.

1326. in v. om. ll.

1327. C. Epi- dii d v. cepidi D 1 GE. lepidi D 2.

1328. commentarii d v. comentariis (comm- D) r.

1329. tantoque eam d v. tamquam E. tantoque rD.

1330. propius d v. proprius r.

1331. uncos ego posui. postea facta ll. v. posita factum J. hostia litatum D. an ostenta ( vel por- tenta) facta essent ?

1332. Valer. Max. I 6, 12 extr.

1333. palmae D. -me G.

1334. ara iouis D 2 ( coni. H) D. capita (-te v) bis rv. capite Iouis Brot. Cum vet. Dal.

1335. pudicitia E.

1336. subuersam d v. -sa E. -sum r.

1337. uecti E S. Vectii v.

1338. Th. H. II 7, 1.

1339. riguus J coll. § 250. -uas ll. ( om. d 1). -ua D. -uis v.

1340. fimi v. a. J.

1341. defectis ego. ref- ll. v.

1342. putatione v. a. J.

1343. leuandis ego. leuatis ll. v.

1344. domitura d v. -inatura E. -inarum r.

1345. palmitum om. DGf.

1346. geminarum E. om. DGf. gemmas v. a. H.

1347. Th. H. II 7, 1. (C. V 15, 3. III 11, 4). C. III 18 2. (Pallad. II 15, 9). Th. H. II 7, 2

1348. aquas D 1. cfr. XVI 76. aqua D 2 G. aquam rv.

1349. marcescit Bas. -scet DGE. marescit d. inar- v.

1350. ac d v. om. r.

1351. aliquae d.

1352. 16, 123. 130, 17. 241

1353. Colum. II 8, 3. XI 2, 82. Th. C. V 15, 3.

1354. uarie T D. -iae DGd. -ia E v.

1355. uindemitor DGf.

1356. ceterum v. a. G.

1357. aut omnia aquas d. aut omnia qua (omni aqua v) E v. a. G.

1358. deriuare D 2 D. cfr. Colum. eriuare T Brot. -ari G. erieuare d. eriaeuare D 1 G. se- ria uere E. seri et arari v. a. G.

1359. Ovid. Trist. IV 10, 3.

1360. riguis v. a. G. frigus D 2.

1361. si niues D 2 v. sinuessa r.

1362. iaceant D 2 d G. taceant (-cent E 1) r. scateant v.

1363. uo- cant v. uocem DGd. uoce E.

1364. solis eodem aestate J. so- lis edem aestate d. soli sede maiestate r. solo sed idem aestate G.

1365. carbunculi d v, -lum r.

1366. demonstra- bimus D 2 d v. -animus r.

1367. scariphatio S. -acio DG. -ifica- tio G. chariphacio E. castratio dT ind. libri.

1368. 18,279 sqq.

1369. macie d v. acie r.

1370. exacutam U 335. exactam ll. v. cfr. § 192. 265.

1371. utramque D 1 GE.

1372. diducunt P. ded- ll. v.

1373. dist. U 335.

1374. expletae d v. -eto r.

1375. (Pallad. III 25, 4). Th. H. II 7, 7 (C. II 14, 1). Geop. X 59. Pallad. II 15, 11. Colum. V 6, 17.

1376. senecta v. -tam ll.

1377. Th. H. II 7, 6. (Pallad. III 10, 3). Colum. V 10, 17. Pallad. It 15, 3.

1378. idem Dd v. id est E.

1379. fcissa dT.

1380. et terra d v. e terra r.

1381. Colum. V 10, 10. Pallad. IV 10, 31. 30.

1382. primae grossi d v. prima (-ae D 1) aegrossi r.

1383. excesserint d.

1384. eaedem d v. eadem r.

1385. cum v. cfr. Colum. om. ll.

1386. Th. H. II 8, 2. 3. Colum. V 10, 9. 10. arb. 20, 3. Pallad. IV 10, 29.

1387. manifestum est d v. a. S.

1388. commoriuntur f S. mor- ll. v. an inmoriuntur ? ἐναποθνήσκουσιν Theophr.

1389. quas d v. quos r.

1390. eodem d G. eadem rv.

1391. taleam P e Colum. ita- liam ll. -licam v. a. H.

1392. rubrica Dd B. lub- rv.

1393. frondere incipientium v. -de (-dere d) recipientium ll.

1394. (Colum. IV 10, 3. arb. 10, 1. 2. Pallad. XII 4, 1. 2).

1395. tondeantur ego. cfr. Colum. -entur ll. v.

1396. radantur D 2 D. radiantur (-icantur d) r. raduntur v.

1397. putatio ne D.

1398. pla- gae ad v. plaga sit D.

1399. lac. ego indicavi. intercidisse videntur fiat, cavendum; vitalia.

1400. (Th. C. III 9, 3. 5).

1401. fimi ratio G. firmatio ll. sterco- ratio v.

1402. immaturius dT v.a.G. inmutarum E.

1403. lar- gius. iustum v. largiosius tum ll.

1404. Colum. V 10, 15. 16. 10. II 10, 1. Pallad. IV 10, 3. 4. 30. XI 12, 1. III 25, 5. IX 2. III 25, 16. VII 5, 1. VIII 3, 1.

1405. addi iubent (-bend D 2) D 2 D. adiubend D 1. -bent G. adiuuent dE 2. aduenit E 1. adhi- bent v.

1406. quaternis dT.

1407. lasare DGE J.

1408. uini d v. uine DG. uinea E.

1409. calx D 2 E 2 v. ca.(ea d)Lx Gd. calix r.

1410. ut ego. an et? om. ll. V. cfr. Pallad.

1411. Colum. III 1, 9. Verg. Geo. II 238. Th. C. II 5, 3. III 17, 1. Pallad. XI 12, 2. Geop. V 39, 2. 37, 1. Colum. arb. 8, 4. 5.

1412. ut d v. et r.

1413. salsis C. salis ll. v.

1414. cineres TE H. cinis rv.

1415. habet v. a. H.

1416. rutaeque coni. Dal. rutaque ll. v. ruta G.

1417. ne d v. nec r.

1418. uerminosae C.

1419. sint U 336. sunt ll. v.

1420. Geop. V 37, 1. (Cato 93. Colum. V 9, 16). Pallad. IV 7, 4. Th. H. IV 11, 13. Colum. IV 32, 5.

1421. ab DG.

1422. aliquibus dT. -quid E v. a. S.

1423. an resurgit? cfr. § 248. XVI 163.

1424. Cato 86 extr. 93. 94. 95. (Pallad. I 35, 6).

1425. portionem E 1 v. a. D.

1426. aqua DG. aequam v. a. D.

1427. an paulum? cfr. XIX 158. XXIX 46. non alte Cato.

1428. uere DGdTf P. uetere E. -rem v. a. H.

1429. decoqui dTf H. -oci rD. -octos v.

1430. mollis D 1 GE.

1431. cum bituminis tertia d v. cubitum in his tertia D 2. cubitu (-tum E) ministeria r.

1432. diu coqui G. diu qui DGE 1. dio qui E 2. di usque d. diuo usque v. diuo coquito Verc.

1433. quo d v. ne Verc.

1434. excandescat Verc. e Catone.

1435. Colum. V 9, 16. Pallad. IV 8, 1. Colum. arb. 15. Pallad. IV 10, 29. Colum. arb. 14. Democritus ap. Colum. XI 3, 64. X 357. Pallad. III 25, 15. I 35, 3. (Plin. XXVIII 78).

1436. paria- que E. aquae pari v. a. S.

1437. alii dE v. a. S.

1438. uolucre dT H. -uere r. (-ucram Colum.) uoluocem v.

1439. ursina D 1 GE.

1440. li- nunt D. li///nunt D. linolunt G. lini uolunt E S. liniri uolunt d v.

1441. caudibus GE.

1442. et has E v. a. G.

1443. e talpas DG.

1444. uricas DG. erucas d v. a. S.

1445. ne mala ego. mala ne v. mala ll. an putrescentia?

1446. incitate D 2. initiante D cum Barthio ad Stat. Theb. VI 217.

1447. Cato 160. 139.

1448. diluto d v. -tos r.

1449. abluatur v. obl- DGE. obluitur dT. oblinatur D.

1450. humana v. immanat D. inma- dE. ima- G.

1451. proditis ll. S. -ita v. an-iti?

1452. membra v. -bra et dT. -bret G. menbra et D 2. -bret D 1. -breui E.

1453. iungenda T Par. -dae D. iunguendae G. unguendae E. -da d. inungenda v. iungente ea S.

1454. precationemque H. (depre- P). recat- DG. recreat- dT. rotat- E. notionemque v. quoque G.

Pliny the Elder Naturalis Historia 17