Search the Perseus Catalog for:

← Previous Next →

C. PLINI SECUNDI

NATURALIS HISTORIAE

LIBRI XVI–XXII

C. PLINI SECUNDI

NATURALIS HISTORIAE

LIBER XVI.

1 1 Pomiferae arbores quaeque¹ mitioribus sucis voluptatem primae cibis attulerunt et necessario alimento delicias miscere docuerunt, sive illae² ultro ab³ homine didicere blandos sapores⁴ adoptione et conubio—idque munus etiam feris⁵ volucribusque dedimus⁶—, intra praedictas ⁷ constant⁸. proximum erat narrare glandiferas, qu ae⁹ primae victum¹⁰ mortalium aluerunt¹¹ nutrices inopis ac ferae¹² sortis, ni¹³ praeverti cogeret¹⁴ admiratio usu comperta¹⁵, quaenam qualisque esset vita sine arbore ulla, sine frutice viventium.

2 Diximus et in oriente quidem iuxta oceanum complures ea in necessitate gentes. sunt vero et in septentrione¹⁶ visae nobis C haucorum¹⁷, qui maiores minoresque appellantur. vasto ibi meatu bis dierum noctiumque singularum intervallis effusus in inmensum agitur oceanus, operiens aeternam¹⁸ rerum naturae controversiam dubiamque ¹⁹ terrae [sit²⁰] an partem²¹ maris. 3 illic, misera gens, tumulos optinent²² altos aut²³ tribunalia exstructa manibus ad experimenta altissimi aestus, casis ita inpositis navigantibus similes, cum integant aquae circumdata, naufragis²⁴ vero, cum recesserint, fugientesque cum mari pisces circa tuguria venantur. non pecudem his habere, non lacte ali, ut finitimis , ne cum feris quidem dimicare contingit omni procul abacto²⁵ frutice. 4 ulva et palustri iunco funes nectunt ad praetexenda piscibus retia captumque manibus lutum ventis magis quam sole siccantes terra cibos²⁶ et²⁷ rigentia²⁸ septentrione viscera sua urunt. potus²⁹ non nisi ex imbre servato scrobibus in vestibulo domus. et hae gentes³⁰, si vincantur hodie a populo Romano, servire se dicunt! ita est profecto ³¹: multis fortuna parcit in poenam³².

5 2 Aliud e silvis miraculum: totam reliquam Germaniam operiunt³³ adduntque frigori umbras, altissimae tamen haud procul supra dictis Chaucis³⁴ circa duos praecipue³⁵ lacus. litora ipsa optinent quercus maxima aviditate nascendi, suffossaeque fluctibus aut propulsae flatibus vastas complexu³⁶ radicum insulas³⁷ secum auferunt, atque ita libratae³⁸ stantes navigant, ingentium ramorum armamentis saepe territis classibus nostris, cum velut ex³⁹ industria fluctibus agerentur in proras⁴⁰ stantium noctu, inopesque remedii illae proelium navale adversus arbores inirent. 6

in eadem septentrionali plaga Hercyniae⁴¹ silvae roborum vastitas intacta aevis⁴² et congenita mundo prope inmortali sorte miracula excedit. ut alia omittantur fide caritura, constat attolli colles occursantium inter se radicum repercussu aut, ubi secuta tellus non sit, arcus ad ramos usque et ipsos inter se rixantes curvari portarum patentium modo, ut turmas equitum tramittant.

Glandiferi maxime generis omnes, quibus honos apud Romanos perpetuus. 7

3 hine civicae coronae, militum virtutis insigne clarissimum, iam pridem vero et clementiae imperatorum, postquam civilium bellorum profano meritum coepit videri civem non occidere. cedunt his murales vallaresque et aureae, quamquam pretio antecedentes , cedunt et rostratae, quamvis in duobus maxime ad hoc aevi celebres, M. Varrone e piraticis bellis dante Magno Pompeio, itemque⁴³ M. Agrippa tribuente Caesare e Siculis, quae et ipsa piratica fuere. 8 antea rostra navium tribunali⁴⁴ praefixa fori decus erant, veluti p. R. ipsi corona inposita. postquam vero tribuniciis seditionibus calcari ac pollui coepere, postquam vires ex publico in privatum agi⁴⁵ singulisque civium quaeri et sacrosancti⁴⁶ omnia profana facere, tum a pedibus eorum subiere⁴⁷ in capita civium rostra. dedit hanc Augustus coronam Agrippae, sed civicam a genere humano accepit ipse.

9 ⁴⁸ 4 Antiquitus⁴⁹ quidem nulla nisi deo dabatur—ob id Homerus caelo tantum eam⁵⁰ et proelio universo tribuit, viritim vero ne in certamine quidem ulli—feruntque primum omnium Liberum patrem inposuisse capiti suo ex hedera. postea deorum⁵¹ honori sacrificantes sumpsere, victimis simul coronatis. 10 novissime et in sacris certaminibus usurpatae, in quibus hodieque non victori da ntur⁵², sed patriam ab eo coronari pronuntiatur; inde natum ut et triumphaturis conferrentur in templis dicandae, mox ut et ludis darentur. longum est nec instituti⁵³ operis⁵⁴ disserere , quis quamque Romanorum primus acceperit; neque enim alias noverant quam bellicas. quod certum est, uni gentium huic plura sunt genera quam cunctis.

11 5 Romulus frondea coronavit Hostum Hostilium, quod Fidenam primus inrupisset. avus hic Tulli Hostilii regis fuit. P. Decium patrem tribunum militum frondea donavit exercitus ab eo servatus imperatore Cornelio Cosso cos. Samnitium bello. civica iligna⁵⁵ primo fuit, postea magis placuit ex aesculo Iovi sacra⁵⁶, variatumque⁵⁷ et cum quercu est ac data ubique quae fuerat, custodito tantum⁵⁸ honore glandis. 12 ⁵⁹ additae leges artae et ideo superbae quasque conferre libeat cum illa Graecorum summa, quae sub ipso love datur cuique muros patria gaudens rumpit: civem⁶⁰ servare, hostem occidere, utque⁶¹ eum locum, in quo sit actum, hostis optineat eo die, ut servatus fateatur— alias testes nihil prosunt—, ut civis⁶² fuerit. 13 auxilia quamvis rege servato decus non dant, nec crescit honos idem imperatore conservato, quoniam conditores in quocumque cive⁶³ summum esse voluere. accepta licet uti perpetuo. ludis⁶⁴ ineunti⁶⁵ semper adsurgi etiam ab senatu in more est, sedendi ius in proximo senatui, vacatio⁶⁶ munerum⁶⁷ omnium ipsi patrique et avo paterno. 14 XIII eas accepit Siccius Dentatus, ut retulimus suo loco, VI Capitolinus, is quidem⁶⁸ et de duce Servilio. Africanus de patre accipere noluit apud Trebiam. o mores aeternos, qui tanta opera honore solo donaverint et, cum reliquas coronas auro commendarent , salutem civis⁶⁹ in pretio esse noluerint, clare⁷⁰ professi ne⁷¹ servari quidem hominem fas esse lucri causa!

15 6 G lande⁷² opes⁷³ nunc⁷⁴ quoque multarum gentium etiam pace gaudentium constant⁷⁵. nec non et inopia frugum arefactis emolitur⁷⁶ farina spissaturque in panis usum; quin et hodieque per Hispanias secundis mensis glans inseritur. dulcior eadem in cinere tosta. cautum est praeterea lege XII tabularum, ut glandem in alienum fundum procidentem liceret colligere.

16 ⁷⁷Genera earum multa. distant fructu, situ, sexu, sapore . namque alia⁷⁸ fageae glandi figura, quernae⁷⁹ alia⁸⁰ et ilignae⁸¹, atque inter se quoque generum singulorum differentiae . praeterea sunt aliquae silvestres, aliae placidiores, quae culta optinent⁸². iam⁸³ montuosis planisque distant, sicut et sexu, mares ac feminae, item sapore: dulcissima omnium fagi, ut qua obsessos etiam homines durasse in oppido Chio tradat Cornelius Alexander. 17 genera distinguere non datur nominibus, quae sunt alia alibi, quippe cum robur quercumque vulgo nasci videamus, aesculum non ubique, quartam vero generis eiusdem, quae cerrus⁸⁴ vocatur, ne Italiae quidem maiore ex parte nota m⁸⁵ esse. distingu emus⁸⁶ ergo proprietate naturaque et, ubi res coget⁸⁷, etiam Graecis nominibus.

18 7 Fagi glans nucleis similis triangula cute includitur . folium tenue atque e levissimis, populo⁸⁸ simile, celerrime flavescens et media parte plerumque gignens superne parvolam bacam viridem, cacumine aculeatam. fagum⁸⁹ muribus gratissimum⁹⁰ est, et ideo animalis eius⁹¹ una proventus, glires quoque saginat, expetitur⁹² et turdis. arborum fertilitas omnium fere alternat, sed maxime fagi.

19 ⁹³ 8 Glandem, quae proprie intellegitur, ferunt robur, quercus, aesculus, cerrus, ilex, suber. continent hispido calyce per genera plus minusve⁹⁴ complectente. folia praeter ilicemn gravia, carnosa, procera, sinuosa lateribus, nec, cum cadunt, flavescentia, ut fagi, pro differentia generum breviora vel longiora.

Ilicis duo genera. ex his in Italia folio non⁹⁵ multum ab oleis distant milaces a quibusdam Graecis dictae; in provinciis⁹⁶ aquifoliae sunt ilices⁹⁷. glans utriusque brevior et gracilior⁹⁸, quam Homerus aculon appellat eoque nomine a glande distinguit. masculas ilices negant ferre.

20 ⁹⁹ Glans optima in quercu atque grandissima, mox aesculo. nam robori¹⁰⁰ parva, cerro tristis, horrida¹⁰¹, ec hinato¹⁰² calyce ceu¹⁰³ castaneae. sed et in querna alia dulcior, molliorque feminae, mari spissior. maxime autem probantur latifoliae ex argumento dictae. distant inter se magnitudine et cutis tenuitate, item quod aliis subest tunica robigine scabra, aliis protinus candidum corpus. 21 probatur et ea, cuius in balano utrimque ex longitudine extrema lapidescit duritia¹⁰⁴, melior cui in cortice quam cui in corpore , utrumque non nisi mari. praeterea aliis ovata, aliis rotunda, aliis acutior figura, sicut et colos nigrior candidiorve , qui praefertur¹⁰⁵. amaritudo in extremitatibus, mediae dulces. quin et pediculi brevitas proceritasque differentiam habet. 22 ¹⁰⁶ in ipsis vero arboribus quae maximam fert hemeris vocatur, brevior et in orbem comosa alasque ramorum crebro cavata. fortius lignum quercus habet et incorruptius, ramosa et ipsa, procerior tamen et crassior caudice, excelsissima autem ae gilops¹⁰⁷, incultis arnica.

23 ¹⁰⁸ Ab hac¹⁰⁹ proxima latifoliae proceritas, sed minus utilis aedificiis atque carboni: dolata¹¹⁰ vitiis obnoxia est, quamobrem solida utuntur; carbo in¹¹¹ aerariorum¹¹² tantum officinis compendio, quoniam desinente flatu protinus emoriens saepius recoquitur, cetero plurimus scintillis. idem e novellis melior. acervi consertis taleis¹¹³ recentibus luto caminantur , accensa strue contis pungitur durescens calyx¹¹⁴ atque ita sudorem emittit.

24 ¹¹⁵ Pessima et carboni et materiae haliphloeos dicta, cui crassissimus cortex atque caudex et plerumque cavus fungosusque. nec alia¹¹⁶ putrescit ex hoc genere, etiam cum vivit. quin et fulmine saepissime icitur¹¹⁷, quamvis altitudine non excellat. ideo ligno eius nec ad sacrificia uti fas habetur¹¹⁸. eidem rara¹¹⁹ glans et, cum tulit, amara, quam praeter sues nullum attingat¹²⁰ animal, ac ne hae quidem , si aliud pabulum habeant. hoc quoque inter reliqua neglectae religionis est, quod emortuo carbone sacrificatur.

25 Glans fagea suem hilarem facit, carnem cocibilem¹²¹ ac levem et utilem stomacho; iligna suem angustam, nitidam, strigosam¹²²; ponderosam querna, diffusam¹²³, gravissima¹²⁴ et ipsa glandium atque dulcissima. proximam huic cerream tradit Nigidius, nec ex alia solidiorem carnem, sed duram. iligna temptari sues, nisi paulatim detur. hanc novissimam cadere. fungosam carnem fieri aesculo, robore, subere.

26 ¹²⁵ 9 Quae glandem ferunt, omnes et gallam alternisque annis glandem, sed gallam hemeris optimam et coriis perficiendis aptissimam, similem huic latifolia, sed leviorem multoque minus probatam. fert et nigram—duo enim genera sunt—; haec tinguendis lanis¹²⁶ utilior. 27 ¹²⁷

nascitur autem galla sole de geminis exeunte erumpens noctu semper universa. crescit uno die candidior et, si aestu excepta est, arescit protinus neque ad iustum incrementum pervenit, hoc est ut nucleum fabae magnitudine habeat . nigra diutius viret crescitque, ut interdum mali compleat magnitudinem. optima Commagena, deterrima ex robore. signum eius quod cavernae¹²⁸ tralucent¹²⁹.

28 ¹³⁰ 10 Robur praeter fructum plurima et alia gignit. namque fert et gallae utrumque genus et quae dam¹³¹ veluti mora, ni distarent arida duritie, plerumque et¹³² tauri caput imitantia, quibus fructus inest nucleis¹³³ olivae similis. nascuntur in eo et pilulae nucibus non absimiles, intus habentes floccos molles, lucernarum luminibus aptos. nam et sine oleo flagrant, sicuti galla nigra. fert et aliam inutilem pilulam cum capillo, verno tamen tempore melliginis suci¹³⁴. 29 gignunt et alae¹³⁵ ramorum eius pilulas corpore , non pediculo adhaerentes, candicantes¹³⁶ umbilicis, cetera nigra varietate dispersa; media cocci colorem habent, apertis¹³⁷ a tra inanitas est. aliquando et pumices gignit nec non et e foliis convolutas pilulas et in foliorum¹³⁸ venis aquosos nucleos candicantes ac tralucidos, quamdiu molles sint, in quibus et culices nascuntur. maturescunt¹³⁹ in modum¹⁴⁰....

30 ¹⁴¹ 11 Ferunt¹⁴², robora et cachrym; ita vocatur pilula in medicina urendi vim habens. gignitur et in abiete, larice, picea, tilia, nuce, platano, postquam folia cecidere, hieme durans. continet nucleum pineis similem. is crescit hieme¹⁴³¹⁴⁴, aperitur vere. pilula tota cadit, cum folia coepere¹⁴⁵ crescere. 31 ¹⁴⁶ tam multifera sunt, tot res praeter glandem pariunt robora, sed et boletos suillosque—gulae novissima inritamenta—, qui circa radices gignuntur, quercus probatissimos¹⁴⁷, robur autem et cupressus et pinus noxios. robora ferunt et viscum et mella, ut auctor est Hesiodus, constatque rores melleos e caelo, ut diximus,¹⁴⁸ cadentes non aliis magis insidere frondibus. crematoque¹⁴⁹ robore¹⁵⁰ cinerem nitrosum esse certum est.

32 12 Omnes tamen has eius dotes ilex solo provocat cocco. granum hoc¹⁵¹ primoque ceu scabies¹⁵² frutic is¹⁵³, parvae¹⁵⁴ aquifoliae ilicis¹⁵⁵. cusculium¹⁵⁶ vocant. pensionem alteram tributi pauperibus Hispaniae donat. usum eius ac¹⁵⁷ rationem in conchylii mentione tradidimus. gignitur et in¹⁵⁸ Galatia, Africa, Pisidia, Cilicia, pessimum in Sardinia.

33 ¹⁵⁹ 13 Galliarum glandiferae maxime arbores agaricum ferunt. est autem fungus candidus, odoratus, antidotis¹⁶⁰ efficax, in summis arboribus nascens, nocte relucens. signum hoc eius, quo¹⁶¹ in tenebris decerpitur. e glandiferis sola quae vocatur ae gilops¹⁶² fert pannos arentes, muscoso villo canos, non in cortice modo, verum et e ramis dependentes cubitali magnitudine, odorat os¹⁶³, uti¹⁶⁴ diximus¹⁶⁵ inter unguenta. 34 ¹⁶⁶ suberi minima arbor, glans pessima, rara¹⁶⁷, cortex tantum in fructu, praecrassus ac renascens atque etiam in denos pedes undique explanatus. usus eius ancoralibus maxime navium piscantiumque tragulis et cadorum obturamentis, praeterea in hiberno feminarum calceatu. quamobrem non infacete Graeci corticis¹⁶⁸ arborem appellant . sunt et qui feminam ilicem vocent atque, ubi non nascitur ilex, pro ea subere utantur in carpentariis praecipue fabricis, ut circa Elim et Lacedaemonem. nec in Italia tota nascitur aut in Gallia omnino.

35 14 Cortex et fagis, tiliae, abieti, piceae in magno usu agrestium. vasa eo¹⁶⁹ corbesque ac patentiora quaedam messibus convehendis vindemiisque faciunt atque protecta¹⁷⁰ tuguriorum. scribit in recenti¹⁷¹ ad duces explorator incidens litteras a suco. nec non et in quodam usu sacrorum religiosus est fagi cortex. sed non durat arbor ipsa.

36 15 Scandula¹⁷² e robore aptissima, mox e glandiferis aliis fagoque, facillima¹⁷³ ex omnibus, quae resinam ferunt, sed minime durans¹⁷⁴ praeterquam e pino. scandula contectam fuisse Romam ad Pyrrhi usque helium annis CCCCLXX Cornelius Nepos auctor est. 37 silvarum certe distinguebatur insignibus, Fagutali love etiam nunc ubi lucus¹⁷⁵ fageus fuit, porta Querquetulana, colle in quem vimina petebantur, totque lucis, quibusdam et geminis¹⁷⁶. Q.¹⁷⁷ Hortensius dictator, cum plebes¹⁷⁸ secessisset¹⁷⁹ in Ianiculum , legem in aesculeto tulit, ut quod ea iussisset omnes Quirites teneret.¹⁸⁰

38 16 Peregrinae tum videbantur, quoniam non erant suburbanae, pinus atque abies omnesque, quae picem¹⁸¹ gignunt.¹⁸² de quibus nunc dicemus, simnul ut tota condiendi vina origo cognoscatur, quae ferunt¹⁸³ in Asia aut¹⁸⁴ oriente praedictis.¹⁸⁵

Picem in Europa sex genera cognatarum arborum ferunt. ex his pinus atque pinaster¹⁸⁶ folium habent capillamenti modo praetenue longumque et mucrone aculeatum. pinus fert minimum resinae, interdum et nucibus ipsis, de quibus dictum est, vixque ut adscribatur generi.

¹⁸⁷

39 17 Pinaster nihil est aliud quam pinus silvestris mi nor¹⁸⁸ altitudine et a medio ramosa, sicut pinus in vertice . copiosiorem dat haec resinam quo dicemus modo.¹⁸⁹ gignitur et in planis. easdem arbores alio nomine esse per oram Italiae quas¹⁹⁰ tibulos¹⁹¹ vocant,plerique arbitrantur, sed graciles succinctioresque et enodes liburnicarum ad usus, paene sine resina.

40 18 Picea montes amat atque frigora, feralis arbor et funebri indicio ad fores posita ac rogis virens, iam tamen et in domos recepta tonsili facilitate. haec plurimam fundit interveniente candida gemma, tam simili turis, ut mixta visu¹⁹² discerni non queat; unde fraus Sep lasiae¹⁹³. omnibus his generibus folia brevia¹⁹⁴, 41? sed crassiora¹⁹⁵ duraque ceu cupressis. piceae rami paene statim ab radice modici velut bracchia lateribus inhaerent.

Similiter¹⁹⁶ abieti expetitae navigiis situs in excelso montium, ceu maria fugerit, nec forma alia. 42 ¹⁹⁷ materies vero praecipua est¹⁹⁸ trabibus et plurimis vitae operibus. res ina¹⁹⁹ in ea vitium, unde fructus piceae, exiguumque sudat aliquando contactu solis. e diverso materies, quae abieti pulcherrima, piceae ad fissiles scandulas cupasque et pauca alia secamenta.

43 ²⁰⁰ 19 Quinto generi est²⁰¹ situs idem, facies eadem. larix vocatur. materies praestantior longe, incorrupta aevis²⁰², umori²⁰³ contumax, rubens praeterea et odore acrior. plusculum huic erumpit liquoris melleo colore atque lentore ²⁰⁴, numquam²⁰⁵ durescentis.²⁰⁶

44 ²⁰⁷Sextum genus est taeda proprie dicta, abundantior suco quam reliqua, parcior liquidiorque quam picea, flammis ac lumini sacrorum etiam grata. hae, mares dumtaxat , ferunt et eam, quam Graeci sycen vocant, odoris gravissimi. laricis morbus est ut taeda fiat.

45 Omnia autem haec genera accensa fuligine inmodica carbonem repente exspuunt cum eruptionis crepitu eiaculanturque longe, excepta larice, quae nec ardet nec carbonem facit nec alio modo ignis vi consumitur quam lapides . omnia ea perpetuo virent nec facile discernuntur in fronde etiam a peritis;²⁰⁸ tanta natalium mixtura est. sed picea minus alta quam larix; 46 ²⁰⁹ illa crassior leviorque cortice, folio villosior, pinguior et densior, mollius flexo;²¹⁰ a t piceae²¹¹ rariora siccioraque folia et tenuiora ac magis algentia, totaque horridior et perfusa resina, lignum abieti²¹² similius. larix ustis radicibus non repullulat, picea re- pullulat,²¹³ ut in Lesbo accidit incenso nemore Pyrrhaeo. alia etiamnunc generibus ipsis in sexu differentia. 47 ²¹⁴ mas brevior et durior²¹⁵, femina procerior, pinguioribus foliis et simplicibus atque non rigentibus. lignum maribus durum et in fabrili opere contortum, feminae mollius, publico discrimine in securibus. hae in quocumque genere deprehendunt marem, quippe respuuntur et fragosius sidunt, aegrius revelluntur. ipsa materies retorrida et nigrior maribus.²¹⁶ 48 ²¹⁷ laricis²¹⁸ circa Idam in Troade et alia differentia, montanae maritimaeque. nam in Macedonia et Arcadia circaque Elim permutant nomina, nec constat auctoribus, quod cuique generi adtribuant. nos ista Romano discernimus iudicio. abies e cunctis amplissima est et femina etiam prolixior, materie mollior²¹⁹ utiliorque, arbore²²⁰ rotundior , folio pinnato densa, ut imbres non tramittat, atque hilarior in totum. 49 e ramis generum horum panicularum²²¹ modo nucamenta²²² squamatim compacta dependent praeterquam ²²³ larici. haec²²⁴ abietis masculae primori parte nucleos habent, non item feminae. piceae vero totis paniculis, minoribus gracilioribusque, minimos ac nigros, propter quod Graeci phthiropoeon²²⁵ eam appellant. in eadem nucamenta²²⁶ maribus compressiora sunt ac minus resina roscida.

50 20 Similis his etiamnunc aspectu est, ne quid praetereatur, taxus minime virens gracilisque et tristis ac dira, nullo²²⁷ suco, ex omnibus sola bacifera.²²⁸ mas noxio fructu; letale quippe bacis in Hispania praecipue venenum inest,²²⁹ vasa etiam viatoria ex ea vinis in Gallia facta mortifera fuisse compertum est. 51 ²³⁰ hanc Sextius milacem²³¹ a Graecis vocari dicit et esse in Arcadia tam praesentis veneni, ut qui obdormiant sub ea cibumve capiant moriantur . sunt qui et taxica hine appellata dicant venena— quae nunc toxica dicimus—, quibus sagittae tinguantur. repertum²³² innoxiam fieri, si in ipsam arborem²³³ clavus aereus adigatur.²³⁴

52 ²³⁵ 21 Pix liquida in Europa e²³⁶ taeda coquitur, navalibus muniendis multosque alios ad usus. lignum eius concisum furnis undique igni extra circumdato fervet.²³⁷ primus sudor aquae modo fluit canali. hoc in Syria cedrium ²³⁸ vocatur, cui tanta vis est, ut in Aegypto corpora hominum defunctorum perfusa eo serventur.

53 ²³⁹ 22 Sequens liquor crassior iam picem fundit. haec rursus in cortinas aereas coniecta aceto spissatur ut coagulo ²⁴⁰ et Bruttiae cognomen accepit, doliis dumtaxat vasisque ceteris utilis, lentore²⁴¹ ab alia pice differens, item colore²⁴² rutilante et quod pinguior est reliqua omni. illa²⁴³ fit²⁴⁴ e²⁴⁵ piceae²⁴⁶ resina ferventibus coacta²⁴⁷ lapidibus in alveis validi roboris aut, si alvei non sint, struiscongerie, velut in carbonis usu. 54 haec in vinum²⁴⁸ additur farinae modo tusa, nigrior colore. eadem resina si cum aqua le nius²⁴⁹ decoquatur coleturque, rufo colore lentescit ac stillaticia vocatur. seponuntur autem ad id fere vitia resinae cortexque . alia temperies ad crapulam²⁵⁰. namque flos crudus resinae cum multa astula tenui brevique avulsus conciditur ad cribrum²⁵¹ minuta. dein ferventi aqua, done coquatur²⁵², perfunditur.

55 ²⁵³Huius expressum pingue praecipua resina fit atque rara nec nisi paucis in locis subalpinae Italiae, conveniens medicis. resinae albae congium in II²⁵⁴ aquae pluviae cocunt . alii utilius putant sine aqua coquere lento igne toto die, utique²⁵⁵ vase aeris albi, item terebinthinam in sartagine ²⁵⁶ cinere ferventi²⁵⁷, hanc ceteris praeferentes. proxima e²⁵⁸ lentisco. 56 ²⁵⁹²⁶⁰

23 non omittendum apud eosdem zopissam ²⁶¹ vocari derasam navibus maritimis picem cum cera²⁶², nihil non experiente vita, multoque²⁶³ efficaciorem ad omnia, quibus pices resinaeque prosunt, videlicet adiecto salis callo.

57 Aperitur picea e parte solari, non plaga, sed vulnere²⁶⁴ ablati corticis, cum plurimuin bipedali hiatu, ut a terra cubito cum minimum absit. nec corpori ipsi parcitur, ut in ceteris, quoniam astula in fructu est. verum haec proxima laudatur, altior amaritudinem adfert. postea umor omnis e tota confluit in ulcus. 58 ²⁶⁵ item in taeda. cum id manare desiit, simili modo ex alia parte aperitur ac deinde alia. postea tota arbor succiditur et medulla eius uritur. sic et in Syria terelhintho detrahunt cortices, ibi quidem et e ramis ac radicibus, cum resina damnetur ex his partibus. in Macedonia laricem masculam urunt, feminae radices tantum. 59 Theopompus scripsit in Apolloniatarum agro picem fossilem, non deteriorem Macedonica, inveniri. pix optima ubique ex apricis aquilonis situ, ex opacis horridior virusque praeferens, frigida hieme deterior ac minus copiosa et decolor. 60 quidam arbitrantur in montuosis copia praestantiorem ac colore²⁶⁶ et dulciorem fieri, odore²⁶⁷ quoque gratiorem, dum resina sit, decoctam autem minus picis reddere, quoniam in serum abeat²⁶⁸, tenuioresque esse ipsas arbores quam in planis, sed has et illas serenitate steriliores. fructum quaedam proximo anno ab incisu largiuntur , aliae²⁶⁹ secundo, quaedam tertio. expletur autem plaga resina, non cortice nec cicatrice, quae in hac arbore non coit.

61 Inter haec genera propriam²⁷⁰ quidam fecere sappinum²⁷¹, quoniam ex cognatione²⁷² harum seritur, qualis dicta est in²⁷³²⁷⁴ nucleis, eiusdemque arboris imas partes taedas vocant, cum sit illa arbor nil aliud quam picea feritatis paulum mitigatae satu, sap pinus²⁷⁵ autem materies caesurae²⁷⁶ genere²⁷⁷ fiat²⁷⁸, sicuti docebimus.

²⁷⁹

62 ²⁸⁰ 24 Materiae enim causa reliquas arbores natura genuit copiosissimamque fraxinum. procera haec ac teres, pinnata et ipsa folio, multumque Homeri praeconio et Achillis hasta nobilitata. materies est ad plurima utilis; ea quidem, quae fit in Ida Troadis, in tantum cedro similis, ut ementes fallat cortice ablato. 63 ²⁸¹ Graeci duo genera eius fecere: longam enodem, alteram brevem duriorem fuscioremque , laureis foliis. bumeliam vocant in Macedonia amplissimam lentissimamque. alii situ divisere, campestrem enim esse crispam, montanam spissam. 64 ²⁸² folia earum iumentis mortifera, ceteris ruminantium innocua Graeci prodidere ; in Italia nec iumentis nocent.²⁸³ contra serpentes vero suco expresso ad potum et inposita ulceri²⁸⁴ opifera, ut nihil²⁸⁵ aeque, reperiuntur, tantaque est vis²⁸⁶, ut ne matutinas quidem occidentesve umbras, cum²⁸⁷ sunt longissimae, serpens arboris eius adtingat, adeo ipsam procul fugiat. experti²⁸⁸ prodimus, si fronde ea circumcluda ntur²⁸⁹ ignis²⁹⁰ et serpens, in ignes potius quam in fraxinum fugere serpentem . mira naturae benignitas, prius quam hae prodeant , florere fraxinum nec ante conditas folia d emittere²⁹¹.

65 ²⁹² 25 In tilia mas et femina differunt omni modo. namque et materies maris dura rufiorque ac nodosa et odoratior, cortex quoque crassior ac detractus inflexibilis. nec semen fert aut florem ut femina, quae crassior arbore, materie candida praecellensque est. mirum in hac arbore fructum a nullo animalium adtingi, foliorum corticisque sucum esse dulcem. inter corticem ac lignum tenues tunica e²⁹³ multiplici membrana, e quibus vincula tiliae vocantur tenuissimumqu e eorum²⁹⁴ philyrae, coronarum lemniscis celebres antiquorum honore. materies teredinem non sentit, proceritate perquam modica, verum utilis.

66 26 Acer eiusdem fere amplitudinis, operum elegantia ac subtilitate citro secundum. plura eius genera: album, quod praecipui candoris, vocatur Gallicum in transpadana Italia transque Alpes nascens. alterum genus crispo macularum discursu, qui cum excellentior fuit, a similitudine caudae pavonum nomen accepit, in Histria Raetiaque praecipuum. e viliore genere crassivenium vocatur . 67 ²⁹⁵ Graeci situ discernunt, campestre enim candidum esse nec crispum—quod glinon²⁹⁶ vocant—, montanum vero crispius duriusque, etiamnunc e mascula crispius ad lautiora opera, tertium genus zygian rubentem, fissili lign o²⁹⁷, cortice livido²⁹⁸, scabro. hoc alii generis proprii esse malunt et Latine carpinum appellant.

68 27 Pulcherrimum vero est bruscum, multoque excellentius etiamnum molluscum. tuber utrumque arboris eius, bruscum intortius crispum, molluscum simplicius sparsum et, si magnitudinem mensarum caperet, haud dubie praeferretur citro; nunc intra pugillares lectorumque soli dos²⁹⁹ aut lamnas raro usu spectatur. e brusco fiunt et mensae³⁰⁰ nigrescentes. 69 reperitur et in alno³⁰¹ tuber³⁰², tanto deterius, quantum ab acere alnus ipsa distat. aceris mares prius florent. etiamnum in siccis natae praeferuntur aquaticis , sicut et fraxini. est trans Alpes arbor simillima aceri albo materie, quae vocatur staphylodendron. fert siliquas et in iis nucleos sapore nucis abellanae.

70 ³⁰³ 28 In primis vero materies honorata buxo est raro crispanti³⁰⁴³⁰⁵ nec nisi radice³⁰⁶, de ceteo..... le visqu e est³⁰⁷ materiae³⁰⁸, s et lento re³⁰⁹ quodam³¹⁰ et duritie ac pallore commendabilis , ipsa³¹¹ vero arbor e t³¹² topiario opere. tria eius genera: Gallicum, quod in metas emittitur amplitudinemque proceriorem³¹³. oleastrum³¹⁴, in omni usu damnatum, gravem praefert odorem. tertium genus nostratis³¹⁵ vocant, e silvestri³¹⁶, ut credo, mitigatum satu, diffusius et densitate parietum, virens semper ac tonsile. 71 ³¹⁷ buxus Pyrenaeis ac Cytoriis montibus plurima et Berecyntio tractu, crassissima in Corsica³¹⁸, flore³¹⁹ non spernendo, quae causa amaritudinis mellis. semen³²⁰ cunctis animantibus invisum. nec in Olympo Macedoniae gracilior, sed brevis. amat frigida, aprica³²¹. in igni³²² quoque duritia³²³ quae³²⁴ ferro, nec flamma nec carbone utili³²⁵.

72 ³²⁶ 29 Inter has atque frugiferas materie vitiumque amicitia accipitur ulmus. Graeci duo genera eius novere: mont anam³²⁷ quae sit amplior, campestrem quae fruticosa. Italia Atinias vocat³²⁸ excelsissimas et ex iis siccan eas³²⁹ praefert, quae non sint riguae, alterum genus Gallicas, tertium nostrates, densiore folio et ab eodem pediculo numerosiore, quartum silvestre. Atiniae³³⁰ non ferunt samaram ³³¹—ita vocatur ulmi semen—, omnesque radicum plantis proveniunt, reliquae semine.

73 ³³² 30 Nunc celeberrimis arborum dictis quaedam in universum de cunctis indicanda sunt. montes amant cedrus, larix, taeda et ceterae, e quibus resina gignitur, item aquifolia, buxus, ilex, iuniperus, terebinthus, populus, ornus, carpinus. est³³³ in Appennino et³³⁴ frutex, qui vocatur cotinus, ad linamenta³³⁵ modo conchylii colore insignis. 74 montes et valles diligit abies, robur, castaneae, tilia, ilex, cornus. aquosis montibus gaudent acer, fraxinus, sorbus³³⁶, tilia, cerasus. non temere in montibus visae sunt prunus, punicae, oleastri, iuglans, mori³³⁷, sabuci. descendunt et in plana cornus, corylus, quercus, ornus, acer, fraxinus, fagus, carpinus. subeunt et in montuosa ulmus, mains, pirus, laurus, myrtus, sanguinei frutices³³⁸, ilex tinguendisque vestibus nascentes³³⁹ genistae. gaudet frigidis sorbus, sed magis etiam betulla. 75 Gallica haec arbor mirabili candore atque tenuitate, terribilis magistratuum virgis, eadem circulis flexilis, item corbium costis³⁴⁰. bitumen ex ea Galliae³⁴¹ excoquunt. in eosdem situs comitantur³⁴² et spina, nuptiarum facibus auspicatissima, quoniam inde fecerint pastores qui rapuerunt Sabinas, ut auctor est Masurius. nunc facibus carpinus, corylus familiarissimae.

76 ³⁴³ 31 Aquas odere³⁴⁴ cupressi, iuglandes, castaneae, laburnum . Alpina et haec arbor, nec vulgo nota, dura ac candida materie, cuius florem cubitalem longitudine apes non adtingunt. odit et quae appellatur Iovis barba, in opere topiario tonsilis et in rotunditatem spissa, argenteo folio. 77 ³⁴⁵non nisi in aquosis proveniunt salices, alni, populi, siler, ligustra tesseris utilissima, item vaccinia Italiae in aucupiis sata, Galliae vero etiam purpurae tinguendae causa ad servitiorum vestes. quaecumque communia sunt montibus planisque, maiora fiunt³⁴⁶ et aspectu³⁴⁷ pulchriora³⁴⁸ quae in campestribus, meliora autem fructu³⁴⁹, materie³⁵⁰ crispiora quae³⁵¹ in montibus, exceptis malis pirisque.

78 ³⁵² 32 Praeterea arborum aliis decidunt folia, aliae sempiterna coma virent, quam differentiam antecedat necesse est prior. sunt enim arborum quaedam omnino silvestres , quaedam urbaniores, quoniam³⁵³ his placet nominibus distinguere a c³⁵⁴ mites, quae fructu aut aliqua dote umbrarumque officio humanius iuvant, non improbe dicantur urbanae.

79 33 Harum generi s³⁵⁵ non decidunt oleae, lauro, palmae, myrto, cupressis³⁵⁶, pinis, hederae, rhododendro et, quamvis herba dicatur, sabinae. rhododendron, ut nomine apparet, a Graecis venit. alii nerium vocarunt, alii rhododaphnen , sempiternum fronde, rosae similitudine, caulibus fruticosum. iumentis caprisque et ovibus venenum est, idem homini contra serpentium venena remedio.

80 Silvestrium generis folia non decidunt abieti, larici, pinastro, iunipero, cedro, terebintho, buxo, ilici, aquifolio, suberi, taxo, tamarici. inter utraque genera sunt andrac hle³⁵⁷ in Graecia et ubique unedo; reliqua enim folia decidunt iis praeterquam in cacuminibus. non decidunt autem et in fruticum genere cedro cuidam³⁵⁸, rubo, calamo³⁵⁹. in Thurino agro, 81 ³⁶⁰ ubi Sybaris fuit, ex ipsa urbe prospiciebatur quercus una numquam folia demittens nec ante mediam aestatem germinans; idque mirum est, Graecis auctoribus proditum, apud nos postea sileri. nam locorum tanta vis est, ut circa Memphim Aegypti et in Elephantine Thebaidis nulli³⁶¹ arborum³⁶² decidant, ne vitibus quidem.

82 ³⁶³ 34 Ceterae omnes extra praedictas—etenim enumerare longum est—folia deperdunt, observatumque non arescere nisi tenuia et lata et mollia, quae vero non decidant, callo crassa et angusta esse. falsa definitio est non decidere iis, quarum pinguior sucus sit. quis enim potest in ilice intellegere? decidere Timaeus mathematicus sole scorpionem transeunte sideris vi et quodam veneno aëris putat. cur ergo non eadem causa adversum omnes polleat, iure miremur. 83 ³⁶⁴ cadunt plurimis³⁶⁵ autumno, quaedam amittunt tardius³⁶⁶ atque in hiemes prorogant moras, neque interest maturius germinasse, utpote cum quaedam primae germinent³⁶⁷ et inter novissimas nudentur, ut amygdalae ,³⁶⁸ fraxini, sabuci, morus autem³⁶⁹ novissima germinet³⁷⁰, cum primis folia demitt at³⁷¹. 84 magna et in hoc vis soli³⁷². prius decidunt in siccis macrisque, et vetustae³⁷³ prius arbori , multis etiam antequam maturescat fructus, ut³⁷⁴ serotinae ³⁷⁵³⁷⁶ fico et hibernae³⁷⁷ piro et malo³⁷⁸, granatumque³⁷⁹ est pomum tali³⁸⁰ tantum aspici³⁸¹ in matre³⁸². neque iis autem, quae³⁸³ semper retinent comas, eadem folia durant³⁸⁴ subnascentibus alis; tum arescunt vetera, quod evenit circa solstitia maxime.

85 ³⁸⁵ 35 Foliorum unitas in suo cuique genere permanet, praeterquam populo, hederae, crotoni, quam et cici diximus³⁸⁶ vocari.

populi tria genera: alba ac nigra et quae Libyca appellatur³⁸⁷, minima folio ac nigerrima fungisque enascentibus laudatissima. 86 alba folio bicolor, superne candicans, inferiore parte viridi. huic nigraeque et crotoni³⁸⁸ in iuventa circinatae rotunditatis sunt, vetustiora in angulos exeunt. e contrario hederae angulosa rotundantur. populorum foliis grandissima lanugo evolat candida et radiata³⁸⁹, folio³⁹⁰ numerosiore candica nt ut³⁹¹ vill i³⁹². folia granatis et amygdalis rubentia.

87 36 Mirum in primis id quod ulmo tiliaeque et oleae et populo albae et salici evenit. circumaguntur enim folia earum post solstitium, nec alio argumento certius intellegitur sidus confectum. 88 ³⁹³

est et publica omnium foliorum in ipsis differentia. namque pars inferior a terra herbido viret colore, ab eadem leviora nervos callumque et articulos in superiore habent parte, incisuras vero subter, ut manus humana. oleae superne candidiora et minus levia, item hederae. sed omnium folia cotidie ad solem oscitant, inferiores partes tepefieri volentia³⁹⁴. superior pars omnium lanuginem quantulamcumque habet, quae in aliis gentium lana est.

89 37 In oriente funes validos e foliis palmae fieri dictum est, eosque in umore utiliores esse. et apud nos³⁹⁵ ver o³⁹⁶ palmis a messe decerpuntur³⁹⁷. ex his³⁹⁸ meliora quae sese³⁹⁹ non diviserint⁴⁰⁰. siccantur sub tecto quaternis diebus, mox in sole expanduntur et noctibus relicta, done candore inarescant, postea in opera finduntur.

90 ⁴⁰¹ 38 Latissima fico, viti, platano, angusta myrto, punic ae⁴⁰², oleae, capillata pino, cedro, aculeata aquifolio et ilicum⁴⁰³ generi—nam iuniperis⁴⁰⁴ spina pro folio est—, carnosa cupresso, tamarici, crassissima alno, longa harundini , salici, palmae et duplicia, circinata piro, mucronata malo, angulosa hederae, divisa platano, insecta pectinum modo piceae, abieti, sinuosa toto⁴⁰⁵ ambitu robori, spinosa cute rubo. 91 mordacia sunt quibusdam, ut urticis, pungentia pino, piceae, abieti, larici, cedro, aquifoliis, pediculo brevi oleae, ilici⁴⁰⁶, longo vitibus, tremulo populis, et iisdem solis inter se crepitantia. iam et in pomo ipso mali quodam in genere parva mediis emicant folia, interim et gemina, praeterea aliis circa ramos, aliis et in cacumine ramorum, robori et in caudice ipso. 92 ⁴⁰⁷ iam dens a⁴⁰⁸ a ut⁴⁰⁹ rara semperque lata rariora. disposita myrto, concava buxo, inordinata pomis, plura eodem pediculo exeuntia malis pirisque, ramulosa ulmo et cytiso. quibus adicit Cato decidua⁴¹⁰ popul ea⁴¹¹ quernaque, animalibus iubens dari non perarida, bubus quidem et ficulnea ilignaque⁴¹² et hederacea. dantur et ex harundine ac lauru. decidunt sorbo universa, ceteris paulatim. et de foliis hactenus.

93 ⁴¹³ 39 Ordo autem naturae annuus ita se habet: primus est conceptus flare incipiente vento favonio, ex a. d. fere VI idus Febr. hoc maritantur vivescentia e terra, quippe cum etiam equae in Hispania, ut diximus. hic est⁴¹⁴ genitalis spiritus mundi a fovendo dictus, ut quidam existimavere . 94 ⁴¹⁵ flat ab occasu aequinoctiali⁴¹⁶ ver inchoans. catlitionem ⁴¹⁷ rustici vocant, gestiente natura semina accipere eaque animam⁴¹⁸ ferente⁴¹⁹ omnibus satis. concipiunt variis diebus et pro sua quaeque natura alia protinus, ut animalia , tardius aliqua et diutius gravida partus gerunt, quod germinatio ideo vocatur. pariunt vero, cum florent, flosque ille⁴²⁰ ruptis⁴²¹ constat utriculis⁴²²; educatio⁴²³ in pomo est.

95 ⁴²⁴ H aec⁴²⁵ et germinatio la bor arborum⁴²⁶, 40 flos est pleni veris indicium et anni renascentis, flos gaudium arborum. tunc se novas aliasque quam sunt ostendunt, tunc variis colorum picturis in certamen usque luxuriant. sed hoc negatum plerisque; non enim⁴²⁷ omnes florent, et sunt tristes quaedam⁴²⁸ quaeque non sentiant gaudia annorum. nam neque ilex, picea, larix, pinus ullo flore exhilarantur natalesve pomorum annuos versicolori nuntio promittunt, nec fici atque caprifici; protinus enim fructum pro flore⁴²⁹ gignunt. in ficis mirabiles sunt et abortus qui numquam maturescunt. 96 nec iuniperi florent. quidam earum⁴³⁰ duo genera tradunt: alteram florere nec ferre, quae vero non floreat ferre protinus bacis nascentibus, quae biennio haereant . sed id falsum, omnibusque his dura facies semper. sic et hominum multis fortuna sine flore est.

97 ⁴³¹ 41 Omnes autem germinant, etiam quae non florent, magna et locorum differentia, quippe cum ex eodem genere quae sunt in palustribus priora germinent, mox campestria , novissima in silvis, per se autem tardius piri silvestres quam cetera e⁴³². primo favonio cornus, proxime laurus pauloque ante aequinoctium tilia, acer, inter primas vero populus, ulmus, salix, alnus, nuces. 98 festinat et platanus . cetera⁴³³ vere coepturo, aquifolium, terebinthus, paliurus , castanea, glandes, serotino⁴³⁴ autem germine mains, tardissimo suber. quibusdam geminatur⁴³⁵ germinatio, nimia⁴³⁶ soli⁴³⁷ ubertate aut invitantis⁴³⁸ caeli voluptate, quod magis in herbis segetum evenit. in arboribus tamen nimia germinatio elactescit⁴³⁹. 99 ⁴⁴⁰ sunt aliae naturales quibusdam⁴⁴¹ praeterque ⁴⁴² vernam⁴⁴³, quae suis constant sideribus—quorum ratio aptius reddetur tertio ab hoc volumine—, hiberna⁴⁴⁴ aquilae exortu, aestiva canis ortu, tertia arcturi. has duas quidam omnibus arboribus communes putant, sentiri autem maxime in fico, vile, punicis, causam adferentes, quoniam in Thessalia Macedoniaque plurima tum ficus exeat. maxime tamen in Aegypto apparet haec ratio. 100 ⁴⁴⁵ et reliquae quidem arbores, ut primum coepere, continuant germinationem, robur et abies et larix intermittunt tripertito⁴⁴⁶ ac terna germina edunt. ideo et ter⁴⁴⁷ squamas corticum spargunt, quod omnibus arboribus in germinatione evenit, quoniam praegnatium rumpitur cortex. est autem prima earum incipiente vere circiter xv diebus. iterum germinant transeunte geminos sole. sic fit, ut prima cacumina inpelli secutis⁴⁴⁸ appareat, geniculato incremento. 101 tertia est earundem a⁴⁴⁹ solstitio⁴⁵⁰ brevissima, nec diutius septenis diebus, clareque et tune cernitur excrescentium cacuminum articulatio . vitis sola bis⁴⁵¹ parturit, primum cum⁴⁵² emittit uvam, iterum cum digerit. eorum, quae non florent, partus tantum est et maturitas. 102 quaedam statim in germinatione florent properantque in eo, sed tarde⁴⁵³ maturescunt, ut⁴⁵⁴ vitis⁴⁵⁵. serotin o⁴⁵⁶ quaedam germinatu⁴⁵⁷ florent maturantque celeriter, sicuti morus, quae novissima urbanarum germinat nec nisi exacto frigore, ob id dicta sapientissima arborum. sed cum coepit, in tantum universa germinatio erumpit, ut una nocte peragatur etiam⁴⁵⁸ cum strepitu⁴⁵⁹.

103 42 Ex iis, quae hieme aquila exoriente, ut diximus, concipiunt, floret prima omnium amygdala mense Ianuario,⁴⁶⁰ Martio vero pomum maturat⁴⁶¹. ab ea proximae⁴⁶² florent Armeniaca , dein⁴⁶³ tuberes et⁴⁶⁴ praecoces, illae peregrinae, hae⁴⁶⁵ coactae; ordine autem naturae silvestrium primae sabucus, cui medulla plurima, et cui nulla, cornus mascula, urbanarum ⁴⁶⁶ malus parvoque post, ut simul possit videri, pirus et cerasus et prunus. 104 sequitur laurus, illam cupressus, dein punica, fici. et vites et oleae florentibus iam his germinant, concipiunt vergiliarum exortu. hoc sidus illarum est. floret autem solstitio vitis et, quae paulo serius incipit, olea. deflorescunt omnia septenis diebus non celerius , quaedam tardius, sed nulla pluribus bis septenis, omnia et intra VIII id. Iul. etesiarum praecursu.

105 ⁴⁶⁷ 43 Nec statim fructus sequitur in aliquibus. cornus enim circa solstitia reddit primo candidum, postea sanguineum. ex eo genere femina post autumnum fert bacas acerbas et ingustabiles cunctis animantibus, ligno quoque fungosa⁴⁶⁸ et inutilis⁴⁶⁹, cum mas e⁴⁷⁰ fortissimis durissimisque ⁴⁷¹ sit. tanta differentia ab eodem genere fit sexu⁴⁷². 106 et terebinthus messibus reddit semen et acer et fraxinus, nuces et mala et pira praeterquam hiberna aut praecocia autumno, glandiferae serius etiamnum, vergiliarum occasu, aesculus tantum autumno, incipiente autem hieme quaedam genera mali pirique et suber. abies floret⁴⁷³ croci colore circa solstitium⁴⁷⁴, semen reddit post vergiliarum occasum. pinus autem et picea praeveniunt germinatione xv fere diebus, semen vero⁴⁷⁵ post vergilias et ipsae reddunt.

107 44 Citreae et iuniperus et ilex anniferae habentur, novusque fructus in his cum annotino pendet. in maxima tamen admiratione pinus est: habet fructum maturescentem , habet proximo anno ad maturitatem venturum ac deinde tertio. nec ulla arborum avidius se promittit; quo mense⁴⁷⁶ ex ea nux decerpitur, eodem maturescit alia; sic dispensatur, ut nullo⁴⁷⁷ non mense maturescant⁴⁷⁸. quae se in arbore ipsa divisere, azaniae vocantur laeduntque ceteras, nisi detrahantur.

108 45 Fructum arborum solae nullum ferunt—hoc est ne semen quidem—tamarix⁴⁷⁹, scopis⁴⁸⁰ tantum nascens⁴⁸¹, populus, alnus, ulmus Atinia, alaternus, cui folia inter ilicem et olivam. infelices autem existimantur damnataeque religione, quae⁴⁸² nequeseruntur umquam neque fructum ferunt. Cremutius auctor est numquam virere arborem, ex qua Phyllis se suspenderit. quae cummim⁴⁸³ gignunt, post germinationem aperiunt⁴⁸⁴; cummis non nisi fructu detracto spissatur.

109 ⁴⁸⁵ 46 Novellae arbores carent fructu, quamdiu crescunt . perdunt facillime ante maturitatem palma, ficus, amygdala, malus, pirus, item punica, quae etiam roribus nimiis et pruinis florem amittit. qua de causa inflectunt ramos eius, ne subrecti umorem infestum excipiant atque contineant. pirus et amygdala, etiam si non pluat, sed fiat austrinum caelum aut nubilum, amittunt florem et primos fructus, si, cum defloruere, tales dies fuerint. ocissime autem salix amittit semen, 110 ⁴⁸⁶ antequam omnino maturitatem sentiat, ob id dicta Homero frugiperdia⁴⁸⁷. secuta aetas scelere suo interpretata est hanc sententiam, quando semen salicis mulieri sterilitatis medicamentum esse constat. sed in hoc quoque providens natura facile nascenti et depacto surculo incuriosius semen dedit. una tamen proditur ad maturitatem perferre solita in Creta insula ipso descensu⁴⁸⁸ Iovis speluncae d urum⁴⁸⁹ ligneumque, magnitudine ciceris.

111 ⁴⁹⁰ 47 Fiunt vero quaedam loci vitio infructuosa, sicut in Paro silva Cende⁴⁹¹ quae nihil fert. persicae arbores in Rhodo florent tantum. fit haec differentia et sexu, ut in⁴⁹² iis quae⁴⁹³ mares non ferunt; aliqui hoc permutant⁴⁹⁴ et mares esse quae ferant tradunt. facit et densitas sterilitatem.

112 48 Gignentium autem quaedam et lateribus ramorum et cacuminibus ferunt, ut⁴⁹⁵ pirus, punica, ficus, myrtus. cetero⁴⁹⁶ eadem natura⁴⁹⁷ quae frugibus. namque et in eis spica in cacumine nascitur, legumina in lateribus. palma sola, ut dictum est, in spathis habet fructum, racemis⁴⁹⁸ propendentem.

113 ⁴⁹⁹ 49 Reliquis sub folio pomum, ut protegatur, excepta fico⁵⁰⁰, cui folium maximum umbrosissimumque⁵⁰¹ et ideo supra id pomum. eidem uni⁵⁰² serius folium nascitur quam pomum. insigne proditur in quodam genere Ciliciae, Cypri, Helladis, ficos sub folio, grossos vero post folium nasci. ficus et praecoces habet, quas Athenis prodromos vocant, in Laconico genere maxime.

114 ⁵⁰³ Sunt⁵⁰⁴ et biferae⁵⁰⁵ in isdem; 50 in Ceo⁵⁰⁶ insula caprifici triferae sunt; primo fetu⁵⁰⁷ sequens evocatur, sequenti tertius. hoc fici caprificantur. et caprifici autem ah adversis foliis nascuntur. biferae et in malis ac piris quaedam, sicut et praecoces. mains silvestris bifera. sequens eius fructus⁵⁰⁸ post arcturum, in apricis maxime. 115 ⁵⁰⁹vites quidem et triferae sunt, quas ob id insanas⁵¹⁰ vocant, quoniam in his alia maturescunt, alia turgescunt, alia florent. M. Varro auctor est vitem fuisse Zmyrnae⁵¹¹ apud Matr oon⁵¹² triferam⁵¹³ et malum in agro Consentino⁵¹⁴. hoc autem evenit perpetuo in Venesi⁵¹⁵ Africae agro, de quo plura alias. ea est soli fertilitas. trifera est et cupressus. namque⁵¹⁶ bacae eius colliguntur mense Ianuario et Maio et Septembri, ternasque earum gerit⁵¹⁷ magnitudines⁵¹⁸.

116 Est vero et in ipsis arboribus etiam onustis peculiaris differentia. summa sui parte fertiliores arbutus, quercus, inferiore iuglandes, fici mariscae. omnes quo magis senescunt , hoc maturius ferunt, et in apricis locis nec pingui 20 terra. silvestria⁵¹⁹ omnia tardiora. quaedam ex his omnino nec maturescunt. item quae subarantur aut quae ablaqueantur celeriora neglectis. haec⁵²⁰ et fertiliora.

117 ⁵²¹ 51 Est⁵²² etiamnum aetatis differentia. amygdala enim et pirus in senecta fertilissimae, ut et glandiferae et quoddam genus ficorum, ceterae⁵²³ in iuventa⁵²⁴ tardiusque maturantes, quod maxime notatur in vitibus. vetustioribus enim vinum⁵²⁵ melius, novellis copiosius. celerrime vero senescit et in senecta deteriorem fructum gignit malus. namque et minora poma proveniunt et vermiculis obnoxia; quin et⁵²⁶ in ipsa⁵²⁷ arbore nascuntur. 118 ⁵²⁸ ficus sola ex omnium arborum fetu maturitatis causa medicatur⁵²⁹, iam quidem et⁵³⁰ portentis, quoniam maiora sunt pretia praeposteris. omnia autem celerius senescunt praefecunda. quin et protinus moriuntur aliqua caelo fecunditatem omnem eblandito, quod maxime vitibus evenit. 119

contra morus tardissime senescit, fructu minime laborans, tarde et ea⁵³¹, quorum crispa materies, ut palma, acer, populus.

et subarata ocius senescunt, silvestria autem tardissime. atque in totum omnis cura fertilitatem adicit, fertilitas senectam. ideo et praeflorent talia⁵³² et praegerminant, in totum⁵³³ praecocia fiunt, quoniam omnis infirmitas caelo magis oboedit⁵³⁴.

120 ⁵³⁵ 52 Multae plura gignunt, ut diximus in glandiferis, inter quas⁵³⁶ laurus uvas suas maximeque sterilis, quae ⁵³⁷ non gignit aliud; ob id a quibusdam mas existimatur. ferunt et abellanae iulos compactili callo, ad nihil utiles,

plurima vero ilices⁵³⁸, nam et semen suum et granum, quod crataegum⁵³⁹ vocant, et a septentrione viscum, a meridie 245? hyphear—de quis plura mox paulo—interdumque pariter res quaternas habent.

121 ⁵⁴⁰ 53 Arbores quaedam simplices, quibus a radice caudex unus et rami frequentes, ut olivae, fico, viti. quaedam fruticosi generis, ut paliurus, myrtus, item nux abellana, quin immo melior et copiosior fructu in plures dispersa ramos. hi quibusdam⁵⁴¹ omnino null i⁵⁴², ut in s ato⁵⁴³ genere buxi⁵⁴⁴, loto transmarinae. 122 ⁵⁴⁵ quaedam bifurcae atque etiam in quinas partes diffusae, quaedam dividuae nec ramosae, ut sabuci, quaedam individuae, ramosae, ut piceae . quibusdam ramorum ordo, sicut piceae⁵⁴⁶, abieti, aliis⁵⁴⁷ inconditus, ut robori, malo, piro. et abieti quidem subrecta divisura ramique in caelum tendentes, non in latera proni. 123 ⁵⁴⁸ mirum, cacuminibus eorum decisis moritur, totis vero detruncatis durat. et si infra⁵⁴⁹ quam rami fuere praecidatur, quod superest vivit, si vero cacumen tantum auferatur, tota moritur. alia ab radice bracchiata, ut ulmus , alia in cacumine ramosa, ut pinus, faba⁵⁵⁰ Graeca, quam Romae a⁵⁵¹ suavitate fructus, silvestris quidem, sed cerasorum paene natura⁵⁵², loton appellant. 124 ⁵⁵³ praecipue domibus expetitur ramorum petulantia brevi caudice latissima expatiantium umbra et in vicinas domos saepe transilientium . nulla⁵⁵⁴ opacitas brevior, nec auferunt rami⁵⁵⁵ solem hieme decidentibus foliis. nullis cortex iucundior aut oculos excipiens blandius, nullis rami⁵⁵⁶ longiores validioresque aut plures, ut dixisse totidem arbores⁵⁵⁷ liceat. cortice pelles tingunt, radice lanas. malis proprium genus. ferarum enim rostra reddunt adhaerentibus uni maximo minoribus .

125 54 Ramorum aliqui caeci, qui non germinant, quod natura fit, si non evaluere, aut poena, cum deputatos cicatrix hebetavit⁵⁵⁸. quae dividuis in ramo⁵⁵⁹ natura est, haec viti in oculo, harundini in geniculo. omnium terrae proxima crassiora. in longitudinem excrescunt abies, larix, palma, cupressus, ulmus⁵⁶⁰ et si qua unistirpia. ramosarum cerasus etiam in XL⁵⁶¹ cubitorum trabes aequali per totam duum cubitorum crassitudine reperitur. quaedam statim in ramos sparguntur, ut mali.

126 ⁵⁶² 55 Cortex aliis tenuis, ut lauro, tiliae, aliis crassus, ut robori, aliis levis, ut malo, fico, idem scaber robori, palmae, omnibus in senecta rugosior. quibusdam rumpitur sponte, ut viti, quibusdam etiam cadit, ut malo, unedoni, carnosus suberi, populo, membranaceus viti⁵⁶³, harundini , libris similis ceraso, multiplex tunicis vitibus⁵⁶⁴, tiliae, abieti, quibusdam simplex, ut fico, harundini.

127 ⁵⁶⁵ 56 Magna et radicum differentia: copiosae fico, robori , platano, breves et angustae malo, singulares abieti, larici; singulis enim innituntur⁵⁶⁶, quamquam minutis in latera dispersis, crassiores lauro et inaequales, item oleae, cui et ramosae. at robori carnosae. robora suas in profundum agunt; si Vergilio quidem credimus, aesculus quantum corpore eminet, tantum radice descendit. 128 ⁵⁶⁷ oleae malisque et cupressis per summa⁵⁶⁸ caespitum, aliis recto meatu, ut lauro, oleae, aliis flexuoso, ut fico. minutis haec capillamentis hirsuta⁵⁶⁹ et abies multaeque silvestrium, e quibus montani praetenuia fila decerpentes spectabiles lagoenas et alia vasa nectunt. 129 ⁵⁷⁰ quidam non altius descendere radices, quam solis calor tepefaciat, idque natura loci tenuioris⁵⁷¹ crassive⁵⁷² dixere, quod falsum arbitror. apud auctores certe invenitur, abietis planta cum transferretur, octo cubitorum in altitudinem⁵⁷³ nec totam refossam, sed abruptam. maxima spatio atque plenitudine citri⁵⁷⁴ est, ab ea platani, roboris et glandiferarum. 130 ⁵⁷⁵ quarundam radix vivacior superficie, ut laurus⁵⁷⁶. itaque cum trunco inaruit, recisa etiam laetius fruticat. quidam brevitate radicum celerius senescere arbores putant, quod coarguunt fici, quarum radices longissimae et senectus ocissima. falsum arbitror et quod aliqui⁵⁷⁷ prodidere, radices arborum vetustate minui⁵⁷⁸. visa enim est annosa quercus eversa tempestatis vi, iugerum soli amplexa.

131 ⁵⁷⁹ 57 Prostratas restitui plerumque et quadam terrae cicatrice vivescere volgare est. familiarissimum hoc platanis , quae plurimum ventorum concipiunt propter densitatem ramorum, quibus amputatis levato onere in suo⁵⁸⁰ scrobe reponuntur; factumque iam est hoc et in iuglandibus oleisque ac multis aliis. 132

est in exemplis et sine tempestate ullave causa alia quam prodigi cecidisse multas ac sua sponte resurrexisse. factum hoc populi Romani Quiritibus ostentum Cimbricis bellis Nuceriae in luco lunonis ulmo, postquam etiam cacumen amputatum⁵⁸¹ erat, quoniam in aram ipsam procumbebat, restituta sponte ita ut protinus floreret, a quo deinde tempore maiestas p. R.⁵⁸² resurrexit, quae ante vastata cladibus fuerat. 133 ⁵⁸³ memoratur hoc idem factum et in Philippis salice procidua atque detruncata et Stagiris in museo populo⁵⁸⁴ alba, omnia fausti ominis. sed maxime mirum, Antandri platanus etiam circumdolatis lateribus restibilis⁵⁸⁵ sponte facta vitaeque reddita longitudine xv cubitorum⁵⁸⁶, crassitudine quattuor ulnarum.

134 ⁵⁸⁷ 58 Arbores quas naturae debemus⁵⁸⁸ tribus modis nascuntur, sponte ant semine aut ab radice. cura numerosior extitit, de qua suo dicemus volumine. nunc enim⁵⁸⁹ totus sermo de natura est multis modis mirisque memorabili . namque non omnia in omnibus locis nasci docuimus⁵⁹⁰ nec tralata vivere. hoc⁵⁹¹ alias fastidio, alias contumacia, saepius inbecillitate eorum quae transferantur evenit, alias caelo invidente⁵⁹², alias solo repugnante.

135 59 Fastidit balsamum alibi⁵⁹³ nasci, nata Assyria⁵⁹⁴ malus alibi ferre, nec⁵⁹⁵ non et palma ubique nasci⁵⁹⁶ aut nata parere vel, cum promisit etiam ostenditque⁵⁹⁷, educare, tamquam ⁵⁹⁸ invita pepererit⁵⁹⁹. non habet vires frutex cinnami in Syriae vicina perveniendi. non ferunt amomi nardique deliciae, ne in Arabia m⁶⁰⁰ quidem, ex India et nave peregrina ri⁶⁰¹; temptavit enim Seleucus rex. 136 illud maxime mirum, ipsas plerumque arbores exorari, ut vivant atque tramigrent , aliquando et a solo impetrari, ut alienas alat advenasque nutriat, caelum nullo modo flecti. vivit in Italia piperis arbor, casiae vero etiam in septentrionali plaga, vixit in Lydia turis, sed unde sorbentes⁶⁰² sucum omnem ex iis⁶⁰³ soles⁶⁰⁴ coquentesve lacrimam? 137 ⁶⁰⁵ illud proxime mirum, mutari naturam in iisdem⁶⁰⁶ atque pro indiviso⁶⁰⁷ valere. cedrum aestuosis partibus dederat, set⁶⁰⁸ in Lyciis Phrygiisque montibus nascitur. frigus inimicum lauro fecerat, sed in Olympo copiosior nulla est. circa Bosporum Cimmerium in Panticapaeo urbe omni modo laboravit Mithridates rex et ceteri incolae sacrorum certe causa laurum myrtumque habere: non contigit, cum teporis⁶⁰⁹ arbores abundent ibi, punicae ficique, iam mali et piri laudatissimae. frigidas eodem tractu non genuit arbores, 138 pinum, abietem, piceam. et quid attinet in Pontum abire? iuxta Romam ipsam castaneae cerasique aegre proveniunt, persica in Tusculano, nuces⁶¹⁰ Graecae cum taedio inseruntur Tarracina silvis scatente earum.

139 ⁶¹¹ 60 Cupressus advena et difficillime nascentium fuit, ut de qua verbosius saepiusque quam de omnibus aliis prodiderit Cato, satu⁶¹² morosa⁶¹³, fructu supervacua, bacis torva, folio amara, odore violenta ac ne umbra quidem gratiosa, materie rara, ut paene fruticosi⁶¹⁴ generis, Diti sacra et ideo funebri signo ad domos posita. 140 ⁶¹⁵ femina⁶¹⁶ .... sterilis.⁶¹⁷ diu metae demum aspectu non repudiata distinguendis tantum pinorum⁶¹⁸ ordinibus, nunc vero tonsilis facta in densitate m⁶¹⁹ parietum coercitaque gracilitate perpetuo teres⁶²⁰ trahitur etiam in picturas⁶²¹ operis to piarii⁶²², venatus classesve et imagines rerum tenui folio brevique et virente semper vestiens. 141 ⁶²³ duo genera earum: meta in fastigium convoluta, quae et femina appellatur. mas spargit extra se ramos deputaturque et accipit vitem. utraque autem immittitur in perticas⁶²⁴ asseresve amputation ramorum , qui XIII anno denariis singulis veneunt⁶²⁵, quaestuosissima in satus ratione silva, vulgoque dotem filiae⁶²⁶ antiqui plantaria e a⁶²⁷ appellabant. huic patria insula Creta, quamquam⁶²⁸ Cato Tarentinam eam appellat⁶²⁹, credo, quod primum eo venerit. et in Aenaria⁶³⁰ succisa regerminat; 142 ⁶³¹sed in Creta quocumque in loco terram moverit quispiam, nis u⁶³² naturali haec gignitur protinusque emicat⁶³³, illa vero etiam non appellato solo ac sponte⁶³⁴ maximeque in Idaeis montibus et quos Albos vocant summisque in his, unde numquam nives absunt, plurima, quod miremur, alibi non nisi in tepore proveniens et nutricem magno opere fastidiens.

143 ⁶³⁵ 61 Nec terrae tantum natura circa h as⁶³⁶ refert aut perpetua⁶³⁷ caeli, verum et quaedam temporaria vis. imbres⁶³⁸ aliqua⁶³⁹ plerumque semina adferunt et certo⁶⁴⁰ fluunt genere, aliquando etiam incognito, quod accidit Cyrenaicae regioni, cum primum ibi laserpicium natum est, ut⁶⁴¹ in herbarum ⁶⁴² natura dicemus. nata est et silva urbi ei proxima imbre piceo crassoque. *

144 ⁶⁴³ 62 Hedera iam dicitur in Asia nasci. *circiter urbis Romae annum ccccxxx x⁶⁴⁴* negaverat Theophrastus, nec in⁶⁴⁵ India nisi in monte Mero, quin et Harpalum omni modo laborasse, ut sereret eam in Medis⁶⁴⁶ frustra, Alexandrum vero ob raritatem ita coronato exercitu victorem⁶⁴⁷ ex India redisse exemplo Liberi patris. cuius dei et nunc adornat thyrsos galeasque etiam ac scuta in Thraciae populis sollemnibus sacris, inimica arbori bus⁶⁴⁸ satisque omnibus, sepulchra , muros rumpens, serpentium frigori gratissima, ut mirum sit ullum honorem habitum ei⁶⁴⁹.

145 ⁶⁵⁰⁶⁵¹ Duo genera prima, ut reliquarum, mas atque femina. maior traditur mas et corpore et folio, duriore etiam ac pinguiore et⁶⁵² flore ad purpuram accedente; utriusque autem similis est rosae silvestri, nisi quod caret odore. species horum generum tres: est enim candida ant nigra hedera tertiaque⁶⁵³ vocatur helix. 146 etiamnum haec⁶⁵⁴ species dividuntur in alias, quoniam est aliqua fructu tantum candida, alia et folio. fructum quoque candidum ferentium aliis densus acinus et grandior, racemis in orbem circumactis, qui vocantur corymbi, iidem⁶⁵⁵. Silenici, cum est minor acinus, sparsior⁶⁵⁶ racemus, simili modo ut in⁶⁵⁷ nigra. 147 ⁶⁵⁸ alicui et semen nigrum, alii crocatum, cuius coronis poetae utuntur, foliis minus nigris, quam quidam Nysiam, alii Bacchicam vocant, maximis inter nigras corymbis. quidam apud Graecos etiamnum duo genera huius faciunt a colore acinorum, erythranum et chrysocarpum.

148 ⁶⁵⁹ Plurimas antem habet⁶⁶⁰ differentias helix, quoniam folio maxime distat. parva sunt et angulosa concinnioraque, cum⁶⁶¹ reliquorum generum simplicia sint⁶⁶². distat et longitudine internodiorum, praecipue tamen sterilitate, quoniam fructum non gignit. quidam hoc aetatis esse, non generis existimant primoque⁶⁶³ helicem esse, fieri hederam vetustate. 149 horum error manifestus intellegitur, quoniam helicis plura genera reperiuntur, sed tria maxime insignia: herbacea ac virens, quae plurima est, altera candido folio, tertia versicolori , quae Thracia vocatur. etiamnum⁶⁶⁴ herbaceae tenuiora folia et in ordinem digesta densioraque; in alio genere diversa omnia e a⁶⁶⁵. 150 in versicolori alia tenuioribus foliis et similiter ordinatis densioribusque est, alteri generi neglecta haec omnia; maiora quoque aut minora sunt folia macularumque habitu distant⁶⁶⁶. et in candidis aliis⁶⁶⁷ sunt candidiora . 151 ⁶⁶⁸ adulescit in longitudinem maxime herbacea. arbores autem necat⁶⁶⁹ candida omnemque sucum auferendo tanta crassitudine augetur, ut ipsa arbor fiat. signa eius folia maxima atque latissima⁶⁷⁰, mammae rigentes⁶⁷¹, quae sunt ceteris inflexae, racemi⁶⁷² stantes ac subrecti. et quamquam⁶⁷³ omnium⁶⁷⁴ hederarum generi radicosa bracchia, huic tamen maxime ramosa ac robusta, ab ea nigrae.⁶⁷⁵ sed proprium albae, quod inter media folia emittit bracchia utrimque⁶⁷⁶ semper amplectens, hoc et in muris⁶⁷⁷, quamvis ambire non possit. itaque etiam pluribus locis intercisa vivit tamen duratque, et totidem initia radicum habet quot bracchia, quibus incolumis et solida arbores sugit ac strangulat. est et⁶⁷⁸ in fructu differentia albae nigraeque hederae, quoniam aliis⁶⁷⁹ tanta amaritudo acini, ut aves non attingant. est et rigens hedera, quae sine adminiculo stat sola omnium generum, ob id vocata or thocissos⁶⁸⁰, e diverso numquam nisi humi repens chamaecissos.

153 ⁶⁸¹ 63 Similis⁶⁸² est hederae e⁶⁸³ Cilicia quidem primum profecta⁶⁸⁴, sed in Graecia⁶⁸⁵ frequentior, quam vocant smilacem ⁶⁸⁶, densis geniculata caulibus, spinosis frutectosa ramis, folio⁶⁸⁷ hederaceo, parvo, non anguloso, a pediculo⁶⁸⁸ emittente pampinos, flore candido, olente lilium⁶⁸⁹. 154 ⁶⁹⁰ fert racemos labruscae modo, non hederae, colore rubro, conplexa acinis maioribus nucleos ternos⁶⁹¹, minoribus singulos, nigros durosque , infausta omnibus sacris et coronis, quoniam sit lugubris virgine eius nominis propter amorem iuvenis Croci mutata in hunc fruticem. 155 ⁶⁹² id volgus ignorans plerumque festa sua polluit hederam existimando, sicut in poetis aut Libero patre aut Sileno quis omnino scit⁶⁹³ quibus coronentur⁶⁹⁴?

E smilace fiunt codicilli, propriumque materiae est, ut admota auribus lenem sonum reddat.—Hederae mira proditur natura ad experienda vina, si vas fiat e ligno eius, vina transfluere ac remanere aquam, si qua fuerit mixta.

156 64 Inter ea, quae frigidis gaudent, et⁶⁹⁵ aquaticos frutices dixisse conveniat. principatum in his tenebunt harundines belli pacisque experimentis necessariae atque etiam deliciis gratae.

Tegulo earum domus suas septentrionales populi operiunt , durantque aevis tecta talia⁶⁹⁶; et in reliquo vero orbe et camaras levissime suspendunt. 157 chartisque⁶⁹⁷ serviunt calami , Aegyptii maxime cognatione quadam papyri. probatiores tamen Cnidii⁶⁹⁸ et qui in Asia circa Anaeticum lacum nascuntur. nostratibus fungosior subest natura, cartilagine bibula, quae cavo corpore intus, superne tenui inarescit ligno, fissilis, praeacuta semper acie. 158 geniculata cetero gracilitas nodisque⁶⁹⁹ distincta leni fastigio tenuatur in cacumina , crassiore paniculae coma, neque hac supervacua. aut enim pro⁷⁰⁰ pluma⁷⁰¹ strata cauponarum replet aut, ubi li gnosiore⁷⁰² induruit callo, sicut in Belgis, contusa et interiecta navium commissuris feruminat textus glutino tenacior rimisque⁷⁰³ explendis fidelior pice.

159 65 Calamis orientis populi bella conficiunt, calamis* mortem adcelerant pinna addita, calamis *spicula addunt inrevocabili hamo noxia⁷⁰⁴⁷⁰⁵* fitque et ex ipso telum aliud fracto in vulneribus. his armis solem ipsum obumbra nt⁷⁰⁶. propter hoc maxime serenos dies optant, odere ventos et imbres, qui inter illos pacem esse cogunt. 160 ac si quis⁷⁰⁷ Aethiopas, Aegyptum, Arabas, Indos, Scythas, Bactros, Sarmatarum tot gentes et orientis omniaque Parthorum regna diligentius conputet, aequa ferme pars hominum in toto mundo calamis superata degit. 161 ⁷⁰⁸ praecipuus hic usus⁷⁰⁹ in Creta bellatores suos nobilitavit⁷¹⁰. sed in hoc quoque, ut ceteris in rebus, vicit Italia, quando nullus sagittis aptior calamus quam in Rheno Bononiensi amne, cui plurima inest medulla pondusque volucre et contra flatus quoque pervicax libra. quippe non eadem gratia Bel gicis⁷¹¹ haec⁷¹² et Creticis commendatioribus⁷¹³. quamquam praeferuntur Indici, quorum alia quibusdam videtur natura, quando et hastarum vicem praebent additis cuspidibus. 162 ⁷¹⁴ harundini quidem Indicae arborea⁷¹⁵ amplitude, quales vulgo in templis videmus. differre mares ac feminas in his quoque Indi tradunt. spissius mari corpus, feminae capacius. navigiorumque etiam vicem praestant, si credimus, singula internodia. circa Acesinen amnem maxime nascitur.

163 Harundo omnis ex una stirpe numerosa, atque etiam recisa fecundius resurgit. radix natura vivax, geniculata et ipsa. folia Indicis tantum brevia, omnibus vero a nodo orsa conplexu⁷¹⁶ tenues per ambitum inducunt tunicas, atque a medio internodio cum plurimum desinunt vestire procumbuntque . latera harundini calamoque in rotunditate bina, super nodos alterno semper inguine, ut⁷¹⁷ alterum a⁷¹⁸ dextera⁷¹⁹ fiat, alterum superiore geniculo ab laeva⁷²⁰ per vices. inde exeunt aliquando rami, qui sunt calami tenues.

164 ⁷²¹ 66 Plura autem genera. alia spissior densiorque geniculis, brevibus internodiis, alia rarior maioribus, tenuiorque et ipsa. calamus vero alius totus concavus, quem vocant syringian, utilissimus fistulis, quoniam nihil est ei cartilaginis atque carnis. Orchomenio⁷²² et nodi⁷²³ continuo foramine pervi i⁷²⁴, quem auleticon vocant. hic tibiis utilior, fistulis ille. 165 est alius crassiore ligno et tenui foramine. hunc totum fungosa replet⁷²⁵ medulla. alius brevior, alius procerior⁷²⁶, exilior crassiorque. fruticosissimus, qui vocatur donax, non nisi in aquaticis natus⁷²⁷, quoniam et haec differentia est, multum praelata harundine quae in siccis proveniat⁷²⁸. 166 suum genus sagittario calamo, ut diximus, sed Cretico longissimis internodiis, obsequiumque quo libeat ⁷²⁹ flecti calefacto. differentias faciunt et folia non multitudine tantum et longitudine,⁷³⁰ verum et colore. va ria⁷³¹ Laconicis et ab ima parte densiora, quales in totum circa stagna gigni putant dissimiles amnicis longisque vestiri foliis spatiosius a nodo scandente complexu. 167 ⁷³² est et obliqua harundo, non in excelsitatem nascens, sed iuxta terram fruticis modo se spargens, suavissima in⁷³³ teneritate⁷³⁴ animalibus. vocatur a quibusdam ele tia⁷³⁵. est et in Italia⁷³⁶* palustris ex cortice tantum sub ipsa coma *nascens, adarea nomine*⁷³⁷, utilissima⁷³⁸ dentibus, quoniam vis eadem est quae sinapi.

168 ⁷³⁹ De Orchomenii⁷⁴⁰ lacus⁷⁴¹ harundinetis accuratius dici cogit admiratio antiqua. characian vocabant crassiorem firmioremque , ploci mon⁷⁴² vero subtiliorem, hanc in insulis fluvitantibus natam⁷⁴³, illa m⁷⁴⁴ in ripis exspatiantis lacus. 169 ⁷⁴⁵ tertia est harundo tibialis calami, quem auleticon dicebant. nono hic anno nascebat.ur. nam et lacus incrementa⁷⁴⁶ hoc temporis spatio servabat, prodigiosus, si quando amplitudinem biennio extendisset, quod notatum apud Chaeroniam infausto ⁷⁴⁷ Atheniensium pr oelio⁷⁴⁸ est... aepe⁷⁴⁹... Lebadia⁷⁵⁰... vocatur ⁷⁵¹ influente Cephiso. cum igitur anno permansit inundatio , proficiunt in aucupatoriam⁷⁵² quoque amplitudinem. vocabantur⁷⁵³ zeugitae, contra bombyciae maturius reciproco⁷⁵⁴; graciles, feminarum latiore folio atque candidiore, modica lanugine; at⁷⁵⁵ omnino nulla spadonum nomine insignibus⁷⁵⁶. hinc erant armamenta ad inclutos⁷⁵⁷ cantus, 170? ⁷⁵⁸ non silendo et reliquo curae miraculo, ut venia sit argento iam potius cani. caedi solebant tempestivae usque ad Antigeniden tibicinem, cum adhuc simplici musica uterentur, sub arcturo . sic praeparatae aliquot post annos utiles esse incipiebant , 171? tunc quoque multa domandae exercitatione et canere tibiae ipsae edocendae⁷⁵⁹, comprimentibus se linguis⁷⁶⁰, quod erat illis theatrorum moribus utilius. postquam varietas accessit et cantus quoque luxuria⁷⁶¹, caedi ante⁷⁶² solstitia⁷⁶³ coeptae et fieri utiles in trimatu, apertioribus earum lingulis ⁷⁶⁴ ad flectendos sonos, quae inde sunt et hodie. 172 sed tum ex sua quamque tantum harundine congruere persuasum erat, et eam, quae radicem antecesserat, laevae tibiae convenire, quae cacumen, dexterae, inmensum quantum praelatis quas ipse Cephisus abluisset. nunc sacrificae Tuscorum⁷⁶⁵ e buxo, ludicrae vero e loto ossibusque asininis et argento fiunt.—Aucupatoria harundo e⁷⁶⁶ Panhormo laudatissima, piscatoria Abaritana ex Africa.

173 67 Harundinis Italiae usus ad vineas maxime. Cato seri eam iubet in umidis agris bipalio subacto prius solo, oculis dispositis intervallo ternorum pedum, simul et corrudae ⁷⁶⁷, unde aspar agi⁷⁶⁸ fiant, concordare amicitiam, salicis⁷⁶⁹ vero circa.

qua nulla aquaticarum utilior, licet populi vitibus placeant et Caecuba educent, licet alni⁷⁷⁰ saepibus ⁷⁷¹ muniant contraque erumpentium amnium impetus riparum muro in tutela ruris excubent in aqua satae densius caesaeque⁷⁷² innumero herede prosint.

174 68 Salicis etiam⁷⁷³ plura genera. namque et in proceritatem magnam emittunt iugis vinearum perticas pariuntque ⁷⁷⁴ balteo corticis vincula, et aliae virgas sequacis⁷⁷⁵ ad vincturas⁷⁷⁶ le ntitiae⁷⁷⁷, alia e⁷⁷⁸ praetenues⁷⁷⁹ viminibus texendis spectabili subtilitate, rursus aliae firmiores corbibus ac plurimae agricolarum supellectili, candidiores ablato cortice lenique ⁷⁸⁰ tractatu⁷⁸¹ m aioribus⁷⁸² vasis, qua m ut e⁷⁸³ corio fiant e adem, atque⁷⁸⁴ etiam supinarum in delicias cathedrarum aptissimae. 175 caedua⁷⁸⁵ salici fertilitas densiorque tonsura ex brevi pugno verius quam ramo, non, ut remur, in novissimis curanda arbore. nullius quippe tutior reditus est minorisve inpendi ant tempestatium securior.

176 ⁷⁸⁶ 69 Tertium locum ei in aestimatione ruris Cato adtribuit prioremque quam olivetis quamque frumento aut pratis, nec quia desint alia vincula. siquidem et genistae et populi et ulmi et sanguinei frutices et betullae et harundo fissa et harundinum folia, ut in Liguria, et vitis ipsa recisisque aculeis rubi alligant et intorta corylus— mirumque contuso ligno alicui maiores ad vincula esse vires—, salici tamen praecipua dos. 177 ⁷⁸⁷ finditur Graeca rubens, candidior Amerina, sed paulo fragilior, ideo solido ligat nexu. in Asia tria genera observant: nigram utiliorem viminibus, candidam agricolarum usibus, tertiam, quae brevissima est, helicem vocant. apud nos quoque multi totidem generibus nomina inponunt, viminalem vocant eandemque purpuream, alteram nitelinam a colore⁷⁸⁸, quae sit tenuior⁷⁸⁹, tertiam Gallicam, quae tenuissima.

178 70 Nec in fruticum nec in veprium cauliumve neque in herbarum aut alio ullo quam suo genere numerentur iure scirpi⁷⁹⁰ fragiles palustresque*, e quibus⁷⁹¹ *[et⁷⁹²] tegulum tegetesque⁷⁹³*, detracto cortice candelae luminibus et funeribus serviunt. firmior quibusdam in locis e orum⁷⁹⁴ rigor. namque iis velificant non in Pado tantum nautici, verum et in mari piscator Africus praepostero more velum⁷⁹⁵ intra malos suspendens, et mapalia sua Mauri tegunt, proximeque aestimanti⁷⁹⁶ hoc videantur⁷⁹⁷ esse, quod⁷⁹⁸ in interiore parte⁷⁹⁹ mundi papyrum⁸⁰⁰.

179 71 Sui, sed frutectosi generis sunt inter aquaticas et rubi atque sabuci, fungosi generis, aliter tamen quam ferulae, quippe plus ligni est⁸⁰¹, utique sabuco, ex qua magis canor am⁸⁰² bucinam tubamque credit pastor ibi caesa⁸⁰³, ubi gallorum cantum frutex ille non exaudiat. 180 ⁸⁰⁴ rubi mora⁸⁰⁵ ferunt et alio genere similitudinem rosae qu ae⁸⁰⁶ vocatur cyn osbatos ⁸⁰⁷. tertium genus Idaeum vocant Graeci a loco, teneri us⁸⁰⁸ quam cetera minoribusque spinis⁸⁰⁹ et minus aduncis. flos eius contra lippitudines inlinitur ex melle et igni sacro; contra stomachi quoque vitia bibitur ex aqua. sabuci acinos habent nigros atque parvos, umoris lenti, inficiendo maxime capillo⁸¹⁰. qui et ipsi aqua decocti manduntur .

181 ⁸¹¹ 72 Umor et cor pori⁸¹² arborum est, qui sanguis earum intellegi debet, non idem omnibus: ficis lacteus⁸¹³— huic ad caseos figurandos coaguli vis—, cerasis cumminosus ,⁸¹⁴ ulmis salivosus, lentus ac⁸¹⁵⁸¹⁶ pinguis, malis, vitibus, piris aquosus. vivaciora quibus lentior. atque in totum corpori⁸¹⁷ arborum, ut reliquorum animalium, cutis, sanguis, caro, nervi, venae, ossa, medullae. 182 ⁸¹⁸ pro cute cortex. mirum , is in moro medicis sucum quaerentibus vere hora diei secunda lapide incisus⁸¹⁹ manat, altius fractus siccus videtur. proximi plerisque adipes. hi vocantur a colore alburnum,⁸²⁰ mollis ac pessima pars ligni, etiam in robore facile⁸²¹ putrescens, teredini obnoxia, quare semper amputabitur . subest huic caro, c arni⁸²² ossa, id est materiae optimum. 183 alternant fructus quibus siccius lignum, ut olea, magis quam quibus carnosum, ut cerasus. nec omnibus adipes carnesve largae, uti nec animalium acerrimis. neutrum habent buxus, cornus, olea, nec medullam minimumque etiam sanguinis, sicuti ossa non habent sorba, carnem sabuci— at⁸²³ plurimam⁸²⁴ ambae medullam—nec harundines maiore ex parte.

184 73 In quarundam arborum carnibus pulpae venaeque sunt. discrimen earum facile; venae latiores⁸²⁵ candidioresque . pulpae⁸²⁶ fissilibus insunt. ideo fit, ut aure ad caput trabis quamlibet praelongae admota ictus ab altero capite vel grap hi i⁸²⁷ sentiantur⁸²⁸ penetrante rectis meatibus sono, unde deprehenditur, an torta sit materies nodisque concisa. 185 quibus sunt tubera, sic ut sunt⁸²⁹ in came glandia, in iis nec vena nec pulpa, quodam callo carnis in se convoluto . hoc pretiosissinum in citro et acere. cetera mensarum genera fissis arboribus circinantur in pulpam⁸³⁰; alioqui fragilis esset vena in orbem arboris caesa⁸³¹. fagis⁸³² pectines traversi in pulpa. apud antiquos inde et vasis honos. M'. Curius iuravit se nihil ex praeda attigisse praeter guttum ⁸³³ faginum, quo sacrificaret. 186 ⁸³⁴—Lignum in longitudinem fluv itat⁸³⁵, ut quaeque⁸³⁶ pars fuit ab radice, validius sidit.— quibusdam pulpa sine venis mero stamine et tenui constat . haec maxime fissilia. alia frangi celeriora quam findi, quibus pulpa non est, ut oleae, vites. at e contrario totum e carne corpus fico, tota ossea⁸³⁷ ilex, ornus⁸³⁸, robur, cytisus, morus, hebenus, lotos et quae sine medulla esse diximus. ⁸³⁹ ceteris nigricans color, fulva cornus in venabulis nitet incisuris nodata propter decorem. cedrus et larix et iuniperus rubent. 187 ⁸⁴⁰

larix femina⁸⁴¹ habet quam Graeci vocant aegida mellei coloris. *hoc lignum⁸⁴² proximum medullae est. in abiete lusson⁸⁴³ Graeci vocant*. inventum pictorum tabellis inmortale nullisque fissile⁸⁴⁴ rimis. * cedri quoque durissima quae medullae proxima, ut in corpore ossa, deraso modo limo. et sabuci interiora mire firma traduntur, qui damque⁸⁴⁵ venabula ex ea praeferunt⁸⁴⁶ omnibus, constat enim ex cute et ossibus.

188 ⁸⁴⁷ 74 Caedi tempestivum quae decorticentur et⁸⁴⁸ teretes ad templa ceteraque⁸⁴⁹ usus rotundi⁸⁵⁰, cum germinant, alias cortice inextricabili et carie subnascente ei materiaque nigrescente; tigna et quibus aufert securis corticem a bruma ad favonium aut, si praevenire cogamur, arcturi occasu et ante eum fidiculae, novissima ratione solstitio. dies siderum horum reddentur⁸⁵¹ suo loco. vulgo satis ⁸⁵² putant observare, ne qua dedolanda sternatur ante editos suos fructus. 189 robur vere caesum teredinem sentit, bruma autem neque vitiatur⁸⁵³ neque pandatur, alias obnoxium etiam, ut torqueat sese findatque, quod in subere tempestive quoque caeso evenit. 190 infinitum refert et lunaris ratio, nec nisi a xx in xxx caedi volunt. inter omnes vero convenit utilissime in coitu eius sterni, quem diem alii interlunii, alii silentis lunae appellant. sic certe Tiberius Caesar concremato ponte naumachiario larices ad restituendum caedi in Raetia praefinivit. 191 quidam dicunt, ut in coitu et sub terra sit luna, quod fieri non potest nisi noctu. si competant⁸⁵⁴ coitus⁸⁵⁵ in novissimum diem brumae , illa fit⁸⁵⁶ aeterna materies; proxime, cum supra dictis sideribus. quidam et canis ortum addunt, et sic caesas materias in forum Augustum. 192 ⁸⁵⁷ nec novellae autem ad materiem nec veteres utilissimae. circumcisas quoque in⁸⁵⁸ medullam aliqui non inutiliter relinquunt, ut omnis umor stantibus defluat. mirum apud antiquos primo Punico bello classem Duilli imperatoris ab arbore LX die navigavisse, contra vero Hieronem regem ccxx naves effectas diebus XLV tradit L. Piso. secundo quoque Punico Scipionis classis XL die a securi navigavit. tantum tempestivitas etiam in rapida celeritate pollet.

193 ⁸⁵⁹ 75 Cato hominum summus in omni usu de materiis haec adicit: Prelum ex sappino atra potissimum facito. ulmeam, pineam, nuceam, hanc atque aliam materiem omnem cum e cfodies⁸⁶⁰, luna decrescente eximito post meridiem sine vento austro. tum erit tempestiva, cum semen suum maturum erit. cavetoque per rorem trahas aut doles. 194 ⁸⁶¹ idemque mox: Nisi intermestri lunaque dimidiata ne tangas materiem. quam⁸⁶² effodias aut praecidas abs terra. diebus VII⁸⁶³ proximis, quibus luna plena fuerit, optime eximitur. omnino caveto ni quam⁸⁶⁴ materiem doles neve caedas neve tangas nisi siccam, neve gelidam neve rorulentam . —Tiberius i tem⁸⁶⁵ et in capillo tondendo servavit interlunia . M. Varro adversus defluvia praecipit observandum id a pleniluniis⁸⁶⁶.—

195 ⁸⁶⁷ 76 <1> Larici⁸⁶⁸ et magis abieti⁸⁶⁹ succisis umor diu⁸⁷⁰ defluit . haec⁸⁷¹ omnium arborum altissimae ac rectissimae. navium malis antemnisque propter levitatem praefertur abies. communia his pinoque⁸⁷², ut quadripertitos venarum cursus bifidosve⁸⁷³ habeant vel omnino simplices. fabrorum⁸⁷⁴ in⁸⁷⁵ intestina opera medulla sectilis optima quadripertitis, .... materies⁸⁷⁶ et⁸⁷⁷ mollior quam ceterae. intellectus in cortice protinus peritis. 196 ⁸⁷⁸ abietis quae pars a terra fuit, enodis est. haec⁸⁷⁹ qua diximus ratione fluviata de toratur⁸⁸⁰ atque⁸⁸¹ ita sappinus vocatur, superior pars nodosa duriorque fusterna. et in ipsis autem arboribus robustiores aquiloniae partes, et in totum deteriores ex umidis opacisque, spissiores ex apricis ac diuturnae. ideo⁸⁸² Romae infernas⁸⁸³ abies supernati praefertur⁸⁸⁴.

197 ⁸⁸⁵Est per se⁸⁸⁶ gentium quoque⁸⁸⁷ in his differentia. Alpibus ⁸⁸⁸ Appenninoque laudatissimae, in Gallia Iuribus ac monte Vosego⁸⁸⁹, in Corsica, Bithynia, Ponto, Macedonia. deterior Aen ia nica⁸⁹⁰ et Arcadica, pessima Parnasia et Euboica⁸⁹¹, quoniam ramosae⁸⁹² ibi et contortae putrescentesque facile. at cedrus⁸⁹³ in Creta, Africa, Syria laudatissima. cedri oleo peruncta materies nec tiniam nec cariem sentit. 198 ⁸⁹⁴ iunipero eadem virtus quae cedro. vasta haec in Hispania maximeque ⁸⁹⁵ Vaccaeis⁸⁹⁶. medulla⁸⁹⁷ eius ubicumque solidior etiam quam cedris⁸⁹⁸. publicum omnium vitium vocant spiras, ubi convolvere se venae atque nodi. inveniuntur in quibusdam ⁸⁹⁹, sicut in marmore, centra, id est duritia clavo⁹⁰⁰ similis, inimica serris. et quaedam forte accidunt⁹⁰¹, ut⁹⁰² lapide comprehenso aut recepto⁹⁰³ in corpus aut alterius arboris ramo. 199 <2> Megaris diu stetit oleaster in foro, cui viri fortes adfixerant arma, quae cortice ambiente aetas longa occultaverat, fuitque arbor illa fatalis excidio urbis praemonita e⁹⁰⁴ oraculo⁹⁰⁵, cum arbor arma peperisset, quod succisae accidit ocreis galeisque intus repertis. ferunt lapides ita inventos ad continendos partus esse remedio.

200 Amplissima arborum ad hoc aevi existimatur Romae visa, quam propter miraculum Tiberius Caesar in eodem ponte naumachiario exposuerat advectam cum reliqua materie, duravitque ad Neronis principis amphitheatrum . fruit autem trabs⁹⁰⁶ ea e⁹⁰⁷ larice, longa pedes cxx, bipedali crassitudine aequalis, quo intellegebatur vix⁹⁰⁸ credibilis reliqua altitudo fastigium ad cacumen aestimantibus . 201 fuit memoria nostra et in porticibus saeptorum a M. Agrippa relicta aeque miraculi causa, quae diribitorio⁹⁰⁹ superfuerat, XX pedibus brevior, sesquipedali crassitudine. abies admirationis praecipuae visa est in nave, quae ex Aegypto Gai principis iussu obeliscum in Vaticano circo statutum quattuorque truncos lapidis eiusdem ad sustinendum eum adduxit. qua nave nihil admirabilius visum in mari certum est. CXX⁹¹⁰ modium lentis pro saburra ei fuere. 202 longitudo spatium obtinuit magna ex parte Ostiensis⁹¹¹ portus latere laevo. ibi namque demersa est Claudio⁹¹² principe cum tribus molibus turrium altitudine in ea exaedificatis obiter⁹¹³ Puteolano pulvere advectisque. arboris eius crassitudo⁹¹⁴ quattuor hominum ulnas conplectentium implebat , vulgoque auditur LXXX nummum et plur is⁹¹⁵ malos venundari ad eos usus, rates vero conecti⁹¹⁶ XL sesterti um⁹¹⁷ plerasque. 203 ⁹¹⁸ at in Aegypto ac Syria reges inopia abietis cedro⁹¹⁹ ad classes feruntur usi. maxima⁹²⁰ [ea] in Cypro traditur ad undec irem em⁹²¹ Demetri succisa CXXX pedum, crassitudinis vero ad trium hominum conplexum. Germaniae praedones singulis arboribus cavatis navigant, quarum quaedam et xxx homines ferunt. 204 ⁹²² <3> spississilma⁹²³ ex omni materie, ideo et gravissima iudicatur hebenus et buxus, graciles natura. neutra in aquis fluvitat, nec suber, si dematur cortex, nec larix. ex reliquis s pississima lotos, quae Romae ita appellatur, dein robur exalburnatum. et huic nigricans color magisque etiam cytiso, quae proxime accedere hebenum videtur, quamquam non desunt qui Syriacas terebinthos nigriores adfirment. 205 celebrav it⁹²⁴ et T hericles ⁹²⁵ nomine calices ex terebintho solitus facere torno; perquam⁹²⁶⁹²⁷ probatur materies. omnium haec sola ungui vult meliorque fit oleo. colos⁹²⁸ mire adulteratur iuglande ac piro silvestri tinctis atque in medicamine decoctis. omnibus quae diximus spissa firmitas. 206 ⁹²⁹ ab iis proxima est cornus, quamquam non potest videri⁹³⁰ materies propter exilitatem, sed lignum non alio paene quam ad radios rotarum utile aut si quid cuneandum sit in ligno clavisve figendum ceu ferreis. ilex item et oleaster et olea atque castanea, carpinus, populus. haec et crispa aceris modo, si ulla materies idonea esset ramis saepe deputatis. castratio ilia est adimitque vires. 207 de cetero plerisque horum, sed utique robori, tanta duritia, ut terebrari nisi madefactum non queat et ne sic quidem adactus avelli clavus⁹³¹. e diverso clavum non tenet cedrus. mollissima tilia. eadem videtur et calidissima. argumentum adferunt quod citissime ascias retundat. calidae et morus, laurus, hederae et omnia⁹³², e quibus igniaria fiunt.

208 ⁹³³ 77 Exploratorum hoc usus in castris pastorumque repperit, quoniam ad excudendum⁹³⁴ ignem non semper lapidis occasio est. teritur ergo lignum ligno ignemque concipit adtritu, excipiente materie aridi fomitis, fungi vel foliorum facillimo⁹³⁵ conceptu⁹³⁶. sed nihil hedera praestantius quae⁹³⁷ teratur, lauro quae terat. probatur et vitis e silvestribus ⁹³⁸—alia quam labrusca—, et ipsa hederae modo arborem scandens. 209 ⁹³⁹ frigidissima quaecumque aquatica, lentissima autem et ideo scutis faciendis aptissima quorum plaga contrahit se protinus cluditque suum vulnus et ob id contumacius tramittit ferrum, in quo sunt genere vi ti s⁹⁴⁰⁹⁴¹, vitex, salix, tilia, betulla, sabucus, populus utraque. levissimae⁹⁴² ex his vite x⁹⁴³, salix ideoque utilissimae; omnes autem ad cistas quaeque⁹⁴⁴ flexili crate constent⁹⁴⁵. habent⁹⁴⁶ et candorem, rigorem et in sculpturis facilitatem. 210 est le n- titia⁹⁴⁷ platano, sed madida, sicut alno. siccior eadem ulmo, fraxino, moro, ceraso, sed ponderosior. rigorem fortissime servat ulmus, ob id cardinibus c oassamentisque⁹⁴⁸ portarum utilissima, quoniam minime torquetur, permutanda tantum si c⁹⁴⁹, ut cacumen ab inferiore sit cardine, radix superior⁹⁵⁰. 211 ⁹⁵¹ palma⁹⁵² est.... similis⁹⁵³ et suberis⁹⁵⁴ materies⁹⁵⁵, spissae et malus pirusque, nec non acer, sed fragile, et quaecumque crispa. in omnibus silvestria et mascula differentia m⁹⁵⁶ cuiusque generis augent. et infecunda firmiora fertilibus, nisi quo in genere mares ferunt, sicut cupressus et cornus.

212 ⁹⁵⁷ 78 Cariem vetustatemque non sentiunt cupressus, cedrus, hebenus, lotus, buxum⁹⁵⁸, taxus, iuniperus, oleaster, olea, e reliquis tardissime larix, robur, suber, castanea, iuglans. rimam fissuramque non⁹⁵⁹ capit sponte cedrus, cupressus , olea, buxum⁹⁶⁰.

213 79 Maxime aeternam⁹⁶¹ putant hebenum et cupressum cedrumque, clar o de omnibus materiis iudicio in templo Ephesiae Dianae, utpote cum tota Asia extruente cxx⁹⁶² annis peractum sit. convenit tectum eius esse e cedrinis trabibus. de simulacro ipso deae ambigitur. ceteri ex hebeno esse tradunt, Mucianus III cos. ex iis, qui proxime viso eo⁹⁶³ scripsere, vitigineum et numquam mutatum septies restituto templo, 214 ⁹⁶⁴ hanc materiam elegisse End oeon⁹⁶⁵, etiam nomen artificis nuncupans, quod equidem miror, cum antiquiorem⁹⁶⁶ Minerva quoque⁹⁶⁷, non modo Libero patre, vetustatem ei tribuat⁹⁶⁸. adicit multis foraminibus nardo⁹⁶⁹ rigari, ut medicatus umor alat teneatque iuncturas—quas et ipsas esse modico admodum miror—, 215 valvas esse e cupresso et iam CCCC prope annis durare⁹⁷⁰ materiem omnem novae similem. id quoque notandum, valvas in glutinis compage quadriennio fuisse. cupressus in eas electa, quoniam praeter cetera in⁹⁷¹ uno genere materiae nitor maxime valeat aeternus. 216 non et⁹⁷² simulacrum Veiovis in arce e cupresso durat a condita urbe⁹⁷³ DLXI⁹⁷⁴ anno dicatum? memorabile et Uticae templum Apollinis, ubi cedro Numidica trabes durant ita, ut positae fuere prima urbis eius origine annis MCLXXVIII, et in Hispania Sagunti⁹⁷⁵ templum Dianae a Zacyntho advectae cum conditoribus annis cc ante excidium Troiae, ut auctor est⁹⁷⁶ Bocchus; infra⁹⁷⁷ ipsum oppidum id habent⁹⁷⁸—pepercit religione inductus Hannibal —iuniperi trabibus etiam nunc⁹⁷⁹ durantibus. 217 super omnia memoratur⁹⁸⁰ ae dis⁹⁸¹ Aulide eiusdem deae saeculis ante Troianum bellum exaedificata, quonam⁹⁸² genere materiae, scientia oblitterata. in plenum dici potest utique quae odore praecellant, eas e t⁹⁸³ aeternitate praestare. 218 ⁹⁸⁴ a praedictis morus proxume laudatur, quae vetustate etiam nigrescit . et quaedam tamen in aliis diuturniora sunt usibus quam alia⁹⁸⁵: ulmus in perflatu⁹⁸⁶ firma, robur defossum et in aquis quercus obruta. eadem supra terram rimosa facit opera torquendo sese. larix in umore praecipua et alnus nigra. robur marina aqua conrumpitur. non inprobatur et fagus in aqua et iuglans, hae quidem in iis quae defodiuntur vel principales, item iuniperus, eadem et subdialibus aptissima. fagus et cerrus celeriter marcescunt. aesculus quoque umoris inpatiens. 219 ⁹⁸⁷ contra adacta in terram in palustribus alnus aeterna onerisque quantilibet patiens. cerasus firma, ulmus et fraxinus lentae, sed facile ⁹⁸⁸ pandantur, flexiles tamen, stantesque ac⁹⁸⁹ circumcisura siccatae⁹⁹⁰ fideliores. laricem in maritimis navibus obnoxiam teredini tradunt, omniaque praeterquam oleastrum et oleam. quaedam enim in mari, quaedam in terra vitiis opportuniora.

220 ⁹⁹¹ 80 Infestantium⁹⁹² quattuor genera: teredines capite ad portionem grandissimo⁹⁹³ rodunt dentibus. hae tantum in mari sentiuntur, nec aliam putant teredinem proprie dici. terrestres tinias vocant, culicibus vero similes thripas. quartum⁹⁹⁴ est⁹⁹⁵ et⁹⁹⁶ e vermiculorum genere, et eorum alii putrescente suco ipsa materie, alii pariuntur sicut in arboribus ex eo, qui cerastes vocatur. cum tantum erosit , ut circumagat se, generat alium. 221 haec nasci prohibet in aliis amaritudo, ut cupresso, in aliis duritia, ut buxo. tradunt et abietem circa germinationes decorticatam⁹⁹⁷ qua ⁹⁹⁸ diximus luna aquis non corrumpi. Alexandri Magni comites prodiderunt in Tylo Rubri maris insula arbores ⁹⁹⁹¹⁰⁰⁰ esse, ex quibus naves fierent; quas ducentis annis durantes¹⁰⁰¹ inventas, etsi mergerentur, incorruptas. in eadem esse fruticem baculis tantum idoneae crassitudinis, varium tigrium maculis, ponderosum et, cum in spissiora decidat, vitri¹⁰⁰² modo fragilem.

222 ¹⁰⁰³ 81 Apud nos materiae finduntur aliquae sponte, ob id architecti eas fimo inlitas¹⁰⁰⁴ siccari iubent, ut adflatus n e¹⁰⁰⁵ noceant. pondus sustinere validae abies, larix, etiam in traversum positae¹⁰⁰⁶. robur, olea incurvantur ceduntque ¹⁰⁰⁷ ponderi. illae renituntur nec temere rumpuntur¹⁰⁰⁸, priusque carie quam viribus deficiunt. 223 et palmae arbor valida¹⁰⁰⁹¹⁰¹⁰; in diversum enim curvatur¹⁰¹¹, [et populus] c et era¹⁰¹² omnia in¹⁰¹³ inferiora pandantur, palma ex contrario fornicatim . pinus et cupressus adversus cariem tiniasque firmissimae . facile pandatur iuglans, fiunt enim et ex ea trabes. frangi se praenuntiat crepitu¹⁰¹⁴, quod et in Antandro ¹⁰¹⁵accidit, cum e balineis territi sono profugerunt. 224 pinus , piceae, alni ad aquarum ductus in tubos¹⁰¹⁶ cavantur; obrutae¹⁰¹⁷¹⁰¹⁸ terra¹⁰¹⁹ plurimis duratur ae¹⁰²⁰ annis eaedem, si non integantur¹⁰²¹, cito senescunt, mirum in modum fortiores, si umor extra quoque supersit.

225 ¹⁰²² 82 Firmissima in rectum abies, eadem valvarum paginis et ad quaecumque libeat intestina opera aptissima sive Graeco sive Campano sive Siculo fabricae artis genere ¹⁰²³, spectabilis ramentorum crinibus, pampinato semper orbe se volvens ad incitatos runcinae¹⁰²⁴ raptus, eadem e cun ctis¹⁰²⁵ maxime sociabilis glutino¹⁰²⁶ in tantum, ut findatur ante, qua¹⁰²⁷ solida est.

226 ¹⁰²⁸ 83 Magna autem et glutinatio propter ea, quae sectilibus laminis aut¹⁰²⁹ alio genere operiuntur. stamineam in hoc usu probant venam, et vocant ferulaceam¹⁰³⁰ argumento ¹⁰³¹ similitudinis, quoniam lacunosa¹⁰³² et crispa in omni genere¹⁰³³ glutinum abdica nt¹⁰³⁴. quaedam et inter se et cum aliis insociabilia glutino, sicut robur¹⁰³⁵, nec fere cohaerent nisi similia¹⁰³⁶ natura, ut si quis lapidem lignumque coniungat ¹⁰³⁷. cornum maxime odit¹⁰³⁸ sorbus, carpinus, buxus, postea tilia¹⁰³⁹. 227 ¹⁰⁴⁰ cuicumque operi facilia flexilia omnia, quae lenta diximus, praeterque morus et caprificus. forabilia¹⁰⁴¹ ac sec- ¹⁰⁴² tilia¹⁰⁴³, quae modice umida. arida enim latius quam teras cedunt, viridia praeter robur et buxum pertinacius resistunt serrarumque dentes replent aequalitate inerti. qua de causa alterna inclinatione egerunt scobem.

228 Oboedientissima quocumque in opere fraxinus, eademque hastis corylo melior, cornu levior, sorbo lentior, Gallica vero etiam ad currus flexi li¹⁰⁴⁴ l evita te¹⁰⁴⁵. aemularetur ulmus, ni pondus esset in culpa. 229 84 facilis et fagus, quamquam fragilis et tenera¹⁰⁴⁶. eadem sectilibus¹⁰⁴⁷ lamnis¹⁰⁴⁸ in tenui flexilis capsisque ac scrineis sola utilis. secatur in lamnas praetenues et ilex, colore quoque non ingrata, sed maxime fida iis, quae terantur, ut rotarum axibus, ad quos lentore fraxinus sicut duritia ilex et utroque legitur ulmus¹⁰⁴⁹. 230 ¹⁰⁵⁰ sunt vero et parvi usus fabriliium ministeriorum insignes, ideoque¹⁰⁵¹ proditum, terebris vaginas ex oleastro, buxo, ilice, ulmo, fraxino utilissimas fieri, ex iisdem malleos , maioresque e pinu et ilice. et his autem maior ad firmitatem causa tempestivae caesurae quam in maturae¹⁰⁵², quippe cum¹⁰⁵³ ex olea, durissimo ligno, cardines in foribus diutius immoti plantae modo germinaverint. Cato vectes aquifolios, laureos, ulmeos fieri iubet, Hyginus manubria rusticis carpinea, iligna, cerrea.

231 Quae in lamnas sec entur¹⁰⁵⁴ quorumque operimento vestiatur alia materies, praecipua sunt citrum, terebinthus, aceris genera, buxum, palma, aquifolium, ilex, sabuci radix , populus. dat et alnus, ut dictum est, tuber¹⁰⁵⁵ sectile, ¹⁰⁵⁶ sicut citrum acerque. nec aliarum tuber ia m¹⁰⁵⁷ in pretio. media pars arborum crispior et, quo propior radici, minoribus magisque flexilibus¹⁰⁵⁸ maculis. 232 haec prima origo luxuriae¹⁰⁵⁹ arborum, alia integi et vilioris ligni¹⁰⁶⁰ e¹⁰⁶¹ pretiosiore¹⁰⁶² corticem¹⁰⁶³ fieri. ut una arbor saepius veniret, excogitatae sunt et ligni bratteae. nec satis, coepere tingui animalium cornua, dentes secari lignumque ebore distingui, mox operiri¹⁰⁶⁴. 233 placuit deinde materiem et in mari quaeri. testudo in hoc secta, nuperque portentosis ingeniis principatu Neronis inventum, ut pigmentis perderet¹⁰⁶⁵ se¹⁰⁶⁶ plurisque veniret imitata lignum. sic lectis pretia quaeruntur, sic terebinthum vinci iuvat¹⁰⁶⁷, sic citrum pretiosius fieri, sic acer decipi. modo luxuria non fuerat contenta ligno, iam lignum et e¹⁰⁶⁸ testudine¹⁰⁶⁹ facit.

234 85 Vita arborum quarundam inmensa credi potest , si quis profunda mundi et saltus inaccessos cogitet¹⁰⁷⁰. verum ex iis, quas memoria hominum custodit, durant¹⁰⁷¹ in Liternino Africani prioris manu satae olea¹⁰⁷², item myrtus eodem loco conspicuae magnitudinis—subest specus, in quo manes eius custodire draco traditur—, 235 Romae vero lotos in Lucinae area, anno, qui fuit sine magistratibus, CCCLXXIX¹⁰⁷³ urbis aede condita. incertum, ipsa quanto¹⁰⁷⁴ vetustior ; esse quidem vetustiorem non est dubium, cum ab eo luco Lucina nominetur. haec nunc D¹⁰⁷⁵ circiter annum habet. antiquior¹⁰⁷⁶, sed incerta eius aetas, quae capillata dicitur, quoniam Vestalium virginum capillus ad eam defertur.

236 86 Verum alter a¹⁰⁷⁷ lotos in Volcanali, quod Romulus constituit ex victoria de¹⁰⁷⁸ decumis, aequaeva urbi intellegitur , ut auctor est Masurius. radices eius in forum usque Caesaris per stationes municipiorum penetrant. fuit cum ea cupressus aequalis, circa suprema Neronis principis prolapsa atque neglecta.

237 87 Vetustior autem urbe in Vaticano ilex, in qua titulus aereis¹⁰⁷⁹ litteris Etruscis religione arborem iam turn dignam fuisse significant. Tiburtes quoque originem multo ante urbem Romam habent. apud eos extant ilices tres etiam Tiburno coinditore eorum vetustiores, apud quas inauguratus traditur. fuisse autem eum tradunt filium Amphiarai, qui apud Thebas obierit una aetate ante Iliacum bellum.

238 ¹⁰⁸⁰ 88 Sunt auctores et Delphicam platanum Agamemnonis manu satam et alteram in Caph ya¹⁰⁸¹ Arcadiae l oco¹⁰⁸². sunt hodie ex adverse Iliensium urbis iuxta Hellespontum in Protesilai¹⁰⁸³ sepulchre¹⁰⁸⁴ arbores, quae omnibus ex eo¹⁰⁸⁵ aevis, cum in tantum adcrevere, ut Ilium aspiciant¹⁰⁸⁶, inarescunt rursusque adolescunt. iuxta urbem autem quercus in Ili tumulo tunc satae dicuntur, cum coepit Ilium vocari.

239 89 Argis olea etiamnum durare dicitur, ad quam in taur am¹⁰⁸⁷ mutatam Argus alligaverit. in Ponto citra¹⁰⁸⁸ Heracleam arae sunt Iovis στρατίου¹⁰⁸⁹ cognomine, ibi quercus duae ab Hercule satae. in eodem tractu portus Amyci est, Bebryce¹⁰⁹⁰ rege interfecto clarus. eius tumulus a supremo die lauro tegitur, quam insanam vocant, quoniam, si quid ex ea decerptum inferatur navibus, iurgia fiunt, donec abiciatur. 240 ¹⁰⁹¹ regionem Aulocrenen¹⁰⁹² diximus, per quam Apamea in Phrygiam itur. ibi platanus ostenditur, ex ¹⁰⁹³ qua pependerit Marsuas victus ab Apolline, quae iam tum magnitudine electa est. nec non palma Deli ab eiusdem dei aetate conspicitur, Olympiae oleaster, ex quo primus Hercules coronatus est, et nunc custoditur religio . Athenis quoque olea durare traditur in certamine edita¹⁰⁹⁴ a Minerva.

241 90 Ex diverso brevissima vita est punicis, fico, malis , et ex his praecocibus brevior quam serotinis, dulcibus quam ac idis¹⁰⁹⁵, et dulciori¹⁰⁹⁶ in punicis, item in¹⁰⁹⁷ vitibus, praecipueque fertilioribus. Graecinus auctor est sexagenis annis durasse vites. videntur et aquaticae celerius interire. senescunt quidem velociter, sed e radicibus repullulant laurus et mali et punicae. firmissimae ergo ad vivendum¹⁰⁹⁸ oleae, ut quas durare annis cc inter auctores conveniat.

242 91 Est in suburbano Tusculani agri colle, qui Corne appellatur, lucus antiqua religione Dianae sacratus a Latio , velut arte tonsili coma fagei nemoris¹⁰⁹⁹. in hoc arborem eximiam¹¹⁰⁰ aetate nostra amavit Passienus Crispus bis cos., orator, Agrippinae matrimonio et Nerone privigno clarior postea, osculari conplectique eam solitus, non modo cubare sub ea vinumque illi adfundere. vicina luco est ilex, et ipsa nobilis XXXIV pedum ambitu caudicis, decem¹¹⁰¹ arbores¹¹⁰² emittens¹¹⁰³ singulas magnitudinis visendae silvamque sola faciens¹¹⁰⁴.

243 ¹¹⁰⁵ 92 Hedera necari arbores certum est. similem quidam et in visco, tametsi tardiorem, iniuriam earum arbitrantur . namque et hoc praeter fructus adgn ascitur¹¹⁰⁶, non in novissimis mirabile. 244 ¹¹⁰⁷ quaedam enim in terra gigni non possunt et in arboribus nascuntur. namque cum suam sedem non habeant, in aliena vivunt, sicut viscum et in Syria herba quae vocatur ca dytas¹¹⁰⁸, non tantum arboribus, sed ipsis etiam spinis circumvolvens sese, item circa Tempe¹¹⁰⁹ Thessalica¹¹¹⁰ quae polypodion vocatur et quae dolichos ac serpyllum. oleastro quoque deputato quod gignatur , vocant phaunos¹¹¹¹; quod vero in spina¹¹¹² fullonia, h ippopha eston¹¹¹³, cauliculis¹¹¹⁴ inanibus, foliis parvis, radice alba, cuius sucus ad detractiones in comitiali morbo utilissimus habetur.

245 ¹¹¹⁵ 93 Visci tria genera. namque in abiete, larice stelin dicit Euboea nasci¹¹¹⁶, hyp hear¹¹¹⁷ Arcadia, viscum autem in quercu, robore, ilice, piro¹¹¹⁸ silvestri, terebintho, nec non et¹¹¹⁹ aliis arboribus adgnasci plerique¹¹²⁰. copiosissimum in quercu q uod h yphear¹¹²¹ vocant. in omni arbore, excepta ilice¹¹²² et quercu, differentiam facit.. odor virusque, et folium non iucundi odoris, utroque¹¹²³ visci amaro et lento¹¹²⁴. hyphear ad saginanda pecora utilius. 246 ¹¹²⁵ vitia¹¹²⁶ modo purgat primo, dein pinguefacit quae suffecere¹¹²⁷ purgationi; quibus sit aliqua tabes¹¹²⁸ intus, negant durare. ea medendi ratio aestatis¹¹²⁹ quadragenis diebus. adiciunt discrimen: visco¹¹³⁰ in iis, quae folia amittant¹¹³¹, et ipsi decidere, contra inhaerere nato in aeterna fronde. 247 omnino autem satum nullo modo nascitur nec nisi per alvum avium redditum, maxime palumbis ac turdi¹¹³². haec est natura, ut nisi maturatum in ventre avium non proveniat. altitudo eius non excedit cubitalem, semper frutectosi ac viridis. mas fertilis, femina sterilis, nisi quod et fertilis¹¹³³ aliquando non fert.

248 94 Viscum fit¹¹³⁴ ex acinis, qui colliguntur messium tempore inmaturi. nam si accessere imbres, amplitudine quidem augentur¹¹³⁵, visco vero marcescunt. siccantur deinde et aridi tunduntur ac conditi in aqua putrescunt duodenis fere diebus, unumque hoc rerum putrescendo gratiam invenit. inde in profluente, rursus malleo¹¹³⁶ tusi, amissis corticibus interiore came lentescunt. hoc est viscum pinnis avium tactu ligandis¹¹³⁷ oleo subactum, cum libeat insidias moliri.

249 95 Non est omittenda in hac¹¹³⁸ re et Galliarum admiratio . nihil habent Druidae—ita suos appellant magos¹¹³⁹ -visco et arbore, in qua gignatur, si modo sit robur, sacratius. iam¹¹⁴⁰ per se roborum eligunt lucos nec ulla sacra sine earum fronde conficiunt, ut inde appellati¹¹⁴¹ quoque interpretatione Graeca possint Druidae videri. enimvero ¹¹⁴² quidquid adgnascatur illis e caelo missum putant signumque esse electae ab ipso deo arboris. 250 est autem id rarum admodum¹¹⁴³ inventu et repertum magna religione petitur et ante omnia sexta luna, quae principia mensum annorumque his facit et saeculi¹¹⁴⁴ post tricesimum annum, quia iam virium abunde habeat nec sit sui dimidia. omnia sanantem appellant¹¹⁴⁵ suo vocabulo. sacrificio epulisque rite sub arbore conparatis duos admovent candidi coloris tauros , quorum cornua tum primum vinciantur. 251 sacerdos candida veste cultus arborem scandit, falce aurea demetit , candido id excipitur sago. tum deinde victimas immolant precantes, suum donum deus prosperum faciat iis quibus dederit. fecunditatem eo poto dari cuicumque animalium sterili arbitrantur, contra venena esse omnia remedio . tanta gentium in rebus frivolis plerumque religio est.

Naturalis Historia. Pliny the Elder. ed. Karl Friedrich Theodor Mayhoff. Lipsiae. 1906.

Sponsored by Perseus Project, Tufts University.

Funding provided by Google Digital Humanities Awards Program.

Current edition Perseus

Naturalis Historia, C. Plini Secundi naturalis historiae libri XXXVII (Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor)

Notes on the current edition

Naturalis Historia

1. quaequae DG Par.

2. ille EX.

3. ultro siue ab Arund. v.a.D.

4. blando saporis EX.

5. a feris D coll. XVII 99.

6. dedimus D 2 d v. dedicimus D 1. didicimus r Arund. D. dididi- mus S.

7. intra praedictas ll. v. ita Arund.

8. constant Arund. v. -stat ll.

9. quae D. que D 2. quoque r Arund. S. quoque quae v.

10. primo uictu Arund. man. Dal. S.

11. aluorum E Arund. man. Dal. S.

12. ferreae Arund.

13. ni dE Arund. v. in r.

14. congreget DG.

15. conferta DG.

16. 13,139

17. Chaucorum H. Cauch- C. cauc- ll. v.

18. alternam D 2 D.

19. dubiumque E v.a.S.

20. uncos ego posui. sitam d. situm an S. sit in Dederich. sitne Cornelissen Mnemos. 1879 p. 298.

21. pars Arund. man.Dal. v. parte in G. in parte Müller de stilo p. 135. parte an Dederich. pars an Cornelissen.

22. optinet D 2 v.a.J.

23. aut D 1 GdE Arund. v. sub D 2. ut P. ceu D.

24. naufragiis dEX v.a.G.

25. abaucto DG.

26. cibo GE Arund. cibis d.

27. et v. set D 2. sed r Arund.

28. rigentia d v. -gantia r Arund.

29. potuus DG D. potius E. potus iis G.

30. hae gentes D 2 d v. accentes D 1 G. -te E. accedente X. hae terrae Arund. man.Dal.

31. parcior E S. partior Arund. pactior man. Dal.

32. poena E Arund. man. Dal.

33. operiunt D. replent B. re- periunt DGdf. referunt E Arund. man. Dal. v. an referciunt ?

34. Chaucis H. Cauchis C. caucis d v. chausis D 2 GE. cau- sis D 1.

35. 2

36. complexu d Arund. v. conplexa (com- E) r.

37. in- sulas D 2 d v. in siluas D 1 G. siluas EX Arund. S.

38. libratae d Arund. v. -ta r X.

39. ex D 2 D. om. r G. de v.

40. proras G. -ra d. prospera r Arund. prospectu v.

41. Hercyniae C. -ciniae D(?). hirciniae G. -caniae EX. hyrcinie d v.

42. euis d. om. v. a. G.

43. itemque D 2 dE v. quae r.

44. publice R. dT.

45. priuatum agi f Brot. -tu magis ll. -tum magis v.

46. sacrosancta T v.a.S.

47. subire dE.

48. Homerus ς 485. ν 736.

49. dist. Brunn. p. 26.

50. eā D S. ea r. eas v.

51. eorum E.

52. dantur D. datur ll. G. dant v.

53. institutio E.

54. one- ris DGf.

55. iligna Verc. -no DGE. in ligno d.

56. ioui sacra D 2 v. iouis ara r.

57. uastatumque D 1 GE.

58. tamen v. a. G.

59. Masurius Sabinus apud Gellium V 6, 13.

60. ciuem D 2 G v. quem r.

61. ut ne J. -utcumque S.

62. ciuis D 2 v. ciues r.

63. ciue d v. -em r S.

64. ludi E. ludos B.

65. ineunti B. sine uentis E. inouentis DG. innouanti d.

66. uacatio d v. uoc- r.

67. numerum DG.

68. 7,102

69. ciuis v. quis ll.

70. clara v. a. H.

71. professi ne Tf H. -sione (-seone G 1). rv.

72. glande J. grande DG. -des dE. glandes v.

73. oppes DG.

74. nunc d J. sunt r. sunt nunc S. esse nunc v.

75. constat v. a. S.

76. emollitur D. molitur dE v. a. D.

77. Th. H. III 8, 2.

78. alia d v. in alia r.

79. queronae DG. alia quernae v. a. J.

80. alia et J. et alia ll. v.

81. iligneae E.

82. optinent v. -net ll.

83. iam ego. iam in ll. v.

84. currus D 1 G. eurrus d.

85. notam v. -ta ll.

86. distinguemus v. -guimus ll. S.

87. cogit d J.

88. populeo D 2 D.

89. fagum D 2 dE S. in facum r. fagi glans v. fagus U 256.

90. gratissimum D 2 d J. -mam E S. -ma v. U l.l gratis sunt D 1 G. | est DGE v. esse d S.

91. eius dE v. ei r.

92. expedit E S.

93. milaces: Th. H. III 16, 2.—Homerus K 242. Th. H. III 8, 1.

94. minusue D 2 d S. -nus ite D 1 G. -nus item E v. minus C. -nus cutem G. -nusve cutem J.

95. non v. non t D 2. non ut rS. non ita J.

96. dist. Salm. exerc. 192 a G.

97. ilices D 2 Salm. -cis dE v. a. D. -ci r.

98. et gracilior d v. e (del. E 2) grac- E. om. DG.

99. ibid. 2. 3.

100. robori D 2 d D. -ris rv.

101. horrid d.

102. echinato v. ecyn- DG d. cin- E.

103. ceu E Verc. seu r.

104. duritiam E. in dur- v. a. G.

105. qui praefertur d v. quippe fertur r.

106. ibid.4.

107. aegilops v. e Theophr. aezops (ez- d) ll.

108. ibid. 5. 7 extr. V 9, 1. 4.

109. hac d v. haec r.

110. dotata D 1 GE v. a. H.

111. 11 carbo in H. -oni ll. G. -one v. -one in U 257.

112. aerariorum d v. -iarum E. era- r.

113. paleis D 2 v. a. B.

114. calix E ( ut semper) D.

115. Th. H. II 8, 5. 7 init.

116. an nec alia pariter ( vel ita)? cfr. Theophr. h. pl. III 8, 5.

117. icitur v. iacitur ll. D. cfr. II 146. XV 134.

118. habetur om. d.

119. rare E. raro v.a.S.

120. atongat G. attingit E v.a.G.

121. coquibilem d G.

122. dist. Strack.

123. diffusam D 2 v. -sa et D 1. -saa G. -sa/// d. -sa E S.

124. grandissima CFW Müller p. 20.

125. Th. H. III 8, 6.

126. lanis D 2 P e Theophr. om. r v. a. S.

127. Th. H. III 5, 2 (Diosc. I 146).

128. cauernae v. -na ll. D.

129. tralucent D 1 G. -cet D 2 D. translucent rv.

130. Th. H. III 7, 4. 5.

131. quaedam v. quae iam ll. S.

132. et ego. om. ll. v. cfr. Theophr.

133. nucleis d v. -eus r.

134. suci plenam U 258.

135. alae Be Theophr. aliae ll. C. alii v.

136. candicantibus D 2 D.

137. atra P e Theophr. amara ll.v. autem atra J.

138. folio- rum uenis D 2 S. folio rubens r. -bente G. -tes v.

139. indu- rescunt B coll. Theophr.

140. lacunam ego indicavi. in modum gallae B. in nodum ad parvae levis gallae modum J coll.Theophr.

141. Th. H. III 5, 5.

142. ferunt v. ferunt ll.

143. uero D 1 G.

144. dist. D coll. Theophr.

145. coeperit E. -rint v. a. H.

146. Hesiodus ἔργα καὶ ἡμ. 233. Th. H. III 7, 6.

147. probatissimos D 2 v. -mum rS.

148. 11,30

149. crematoque ego. craemato (crem- D) quoque D 2 D. cremati (craem- D 1. graem- G) quoque rv.

150. robore D 2 D robi r. roboris v.

151. hic GE D.

152. scabies dT H. scaptes r. scapus G. spectes v.

153. fruticis G. -ces ll. v.

154. paruae G. parua DdE. -ui G. -uos v.

155. ilices GdE v. a. G.

156. cusculium DG G. cuscolium E J. esciiscolium d. quis- quilium v. scolecium D coll. XXIV 8.

157. ac rationem D. grationem DG. -iorem d v. generationem E. an grani et ratio- nem?

158. 9,140 sq.

159. Th. H. III 8, 6.

160. antidotus DGd.

161. quo G. que DG. quae E. om. dT. quod v. an qui?

162. aegilops v. cfr. § 22. aezops (ez- d) ll.

163. odoratos v. -tus ll.

164. uti D. ut E v. ubi r.

165. 12,108

166. Th. H. III 17, 1. 16, 3.

167. et rara D 2 D.

168. cortices arborum E Verc.

169. eo D 2 D. om. rv.

170. protecta D 2 dT S. -exta D 1 G pretexta E. praet- v. proiecta coni. H coll. Vitruv. IV 2, 1.

171. recenti v. -tia ll.

172. scandulae... aptissimae d v. a. S.

173. facillima f S. -me DGE. -mae d v.

174. durant v. a. S.

175. lucus D 2 d v. litus r.

176. minis DG.

177. Q. v. quae ll.

178. plebs E v. a. D.

179. successisset E.

180. tenerent D 2.

181. pice DG.

182. dist. ego. cfr. Pliniana p. 30.

183. quae ferunt v. quae ferrunt DG. quae ferrent dE S. quaedam ferunt Bas.

184. 14,122

185. praedictis ll. v. e praed- B.

186. pinastri DG.

187. 15,35

188. minor D. miror DG. mira rv.

189. 57 sqq.

190. quas D 2 v. quos rG.

191. stibulos E.

192. uisu D 2 v. a uisu r Lugd.

193. seplasiae T B. sepra- r.

194. breuia sed D 2 D. breui saeta et rv.

195. crassiora D. crasi- D 2. -ore D l Gd. crassiore E v.

196. dist. Külb.

197. (Th. H. III 9, 5).

198. praecipua est f S. -puaes G. -pues D. -pue E. -pua d v.

199. resina in ea ego. resinae ll. -na ei v. -na est D.

200. Vitruv. II 9, 14.

201. est coni. J. et DGET. om. d v.

202. incorrupta aeuis ego. cfr. XXIV 17.XVI 6. Pliniana p. 31. -ptae uis DGd. -pte uis E. -pta uis v. -pta ei uis J. -pta est usu S.

203. umori DGE v. u maiori d mori Verc. umore J.

204. lentore coni. S. -tiore d v. ren- tiore D 1 G. recentiore D 2 E D.

205. dist. J.

206. durescenti coni. S. durascentis E v. a. Bas.

207. Th. H. III 9, 3. 5. Vitruv. l. l.

208. a peritis v. apertis ll.

209. Th. H. III 9, 5.

210. molliorque flexu dT v. a. S.

211. at piceae v. ac pi- J. ac picae D 2. ac pitae D 1 G. ac pice d. a capite et E.

212. abieti E v. -tis r G.

213. picea repullulat inseruit B e Theophr. om. ll. v.

214. Th. H. III 9,2.3.

215. durior foliis coni. P coll. Theophr.

216. dist. D.

217. Th. H. III 9, 6. II 2, 6.

218. laricis D 2 D coll. Theophr. radicis D 1 G. -ix dE v. del. P.

219. mollior D 2 d v. -orum D 1 G. -ore E.

220. arbor E.

221. pani- cularum d v. pini- r.

222. nucamenta v. nunc- ll.

223. prima in E v. a. G.

224. haec D 2 d G. hae rv.

225. phthiropoeon ego.cfr. Theophr. -poron d. pthiroporen r. phthirophoron Verc.

226. nucamenta d v. nunc- r.

227. nullus DG.

228. bacifera mas D 2 v. bacis fera mas D 1 G. bacis fert ramos d. bacas fert. Mas E S.

229. uas DG.

230. Diosc. IV 80.

231. milacem DGd G. cfr. § 19. smillacem E. smilacem B coll. Diosc. IV 80.

232. reperto DG D. an re- perio?

233. ipsa arbore dE S.

234. adicatur d. addicatur E v.a. C.

235. Herodotus 1187.

236. e v. om. ll.

237. feruet d G. fero (ferro D 2 ) ex DG. ferro- ut E v. a. C.

238. cedrium B e Vitruv. II 9,13 ( ubi nunccedreum legitur). cedrum ll.

239. (Dion. Halic. frgm. XX 15 [20, 6] Kiess].).

240. ut coagulo et dT S. et coagulo et DGf. et coagulat E. -lata v.

241. lento E.

242. dist. ego. cfr. XIV 127.

243. omni illa D 2. illa omni D 1 Gdf D. illa omnia TE Aruncd. v.

244. fiunt dTE Arund. v. a. D.

245. e om. D 1.

246. picea dfTE v. pice D 2.

247. an cocta?

248. uinum d v. uimum DG. fimum E. fumum Arund.

249. lenius ego. cfr. XXV 90. leuius ll. v.

250. crapula DGd.

251. cribri d G.

252. coquatur d v. coquentur r. cogatur J coll. § 53.

253. Diosc. 193. 91. Th. H. IX 2, 2.

254. II ego. duobus ll. v.nonne binis ?

255. utrique DGd v. a. Bas.

256. sartagine v. cart- ll.

257. cinere feruenti dT Brot. ref- rv.

258. e ego. et ll. ex v.

259. Th. H. IX 2, 7.

260. Diosc. I 98.

261. zopissam B e Diosc I 98. zosippam ll.

262. cera d B. cetera r.

263. multo d C.

264. uulnere d v. -ra r.

265. Th. H. IX 2, 1. 3. 5. 6.

266. colore d G. -rem r.

267. odore T. -rem rv. cfr. U 261.

268. ferum abeat d B coll. Theophr. ferum habeat r.

269. aliae D v. -ia r.

270. proprium d v. a. S.

271. sappinum J. sapi- dT. sappium rv.

272. cognatione D 2 d Arund. v. cogita- r.

273. in C. om. ll.

274. 15,36

275. sapinus (sapp- D) DG GD. -ni E C. -na dT. sapii Arund.

276. caesurae D 2 D. -sare r. -sarum e v.

277. generata E Arund.

278. fiat DG G. fit TE Arund. v. fit d H.

279. 196

280. Homerus υ 277.

281. Th. H. III 11, 3 4. 5.

282. Diosc. I 108. Pl. iun. p. 111, 10.

283. nocent d C. -cet rv.

284. ulterior E. -ori d.

285. ut nihil ego. ac nihil ll. v.

286. uis ut D 1 d v. uisui E. uis huic D 2.

287. cum d P. quam rv.

288. experta D 2 v. a. G.

289. circumcludan- tur ego. -datur D 2 D. ciroque cludatur D 1 G. giro concludatur Arund. gyroque cludatur E v. gyroque circumclaudatur dT. cfr.U 262.

290. et igni D.

291. demittere ego. dim- ll.v.cfr. § 81.83. XIX 66.

292. Th. H. III 10, 4. I 12, 4.

293. tunicae coni. Dal. -cas d v. tonicas r. tuni- cae sunt D.

294. tenuissimumque eorum ego. -mum quorum DG D. -mum eorum E v. -mae earum d G.

295. Th. H. III 1, 1.2 (III 3, 1).

296. glinon v e Theophr. alinon D 2 dTE. -ono r.

297. ligno v. -ni ll.

298. liuido ego. -do de ll. -do et v. -do ac D.

299. solidos Salm. exerc. 296 a D. solicios DGf. sili- dE 2 V. sibli- E 1. cfr. U 263.

300. an mensae, sed nigrescentes ?

301. alni D 1 Gd.

302. tuber D 2 v. -ber et E S. -bere r. -ber set J.

303. extr.: Th. H. III 3, 3.

304. crispi//canti E.

305. lacunam ego indicavi. Excidit fortasse simplicis.

306. radice ll. v. cortice Arund.

307. leuisque est ego. lenis qui est E Arund. lenis quies rv. lenis quies est S. leui cuius U 264.

308. materia E Arund. v. a. G.

309. set lentore ego. silentio D 2 G. -tiae D 1 Gd. -ti E Arund. v. est lentitie U.

310. et quadam E Arund.v. a. G. quadam et U.

311. ipsa ego. in ipsa ll. v.

312. arbor et ego. -bore ll. v.

313. amplitudine procerior-est E. -ores S.

314. oleastrum ll. v. siluestre U 264.

315. nostratis DGd v. -trates TE S. -trate Verc. -tras D.

316. siluestre ( om. e) E v. a. D.

317. Th. H. III 15, 5. 4, 6 (IV 5,1).

318. corsica d v. -cam r.

319. flore G. -rem ll. v.

320. mellis. semen D. semen mellis ll. mellis. semen illius v.

321. an aspera ( Theophr. τραχέσι) ?

322. in igni DGE v. ligni dT D.

323. duritiam E.

324. quae DdT v. que G. om. E S. | ferri E S.

325. utilis dE v. a. G.

326. Th. H. III 14, 1. Colum. V 6, 2. de arb. 16,1. Tremellius Scrofa ap. Colum. l.l. (IX 13, 2).

327. montanam ego. -tuosam ll.v. cfr. §48. 63. 67. 128. XVIII 63. 179. XX 173. XXI 160. XXIV 34.

328. uocat d v. -ant r.

329. siccaneas vet. Dal. cfr. Index libri et Colum. II 2, 4. 16, 3. IV 30, 5. siccanas ll. v.

330. Ati- niae v. rat- ll.

331. samaram d H. -riam E v. -rim D. -ritim G. -ra B.

332. (Th. H. III 3, 1).

333. est D. est et ll. v.

334. et om. dE v.

335. linamenta H. ligna- ll. linea- v.

336. sorbus d v. soruus D 2. oruus D 1 G. ornus E.

337. mori f S. -ris D 1 GE. -rus D 2 d v.

338. fruticis DG(?) D.

339. nascentis DG(?) E 2 D. -ndis E 1.

340. costis D 2 df H. cortis r. sportis v.

341. galli D 2 D.

342. comitatur v. sed cfr. IX 110. XXI 65.

343. Th. C. V 15, 3. H. II 7, 1.

344. aquas odere v. aqua sudore ll.

345. Cato 9. Th. H. III 3, 2.

346. fiunt et ego. fiunt ll. v.

347. aspectuque v. a. S.

348. pulchriora quae d. -oraque r S. -ora v.

349. autem fructu D 2 D. om. rv.

350. et materie D.

351. crispiora quae ego. cfr. Pliniana p. 40. -oraque ll. v.

352. Th. H. I 9, 3.

353. quoniam DG S. Quõ E. qllm d. quas v.

354. ac ego.cfr. p. 27, 7. hae ll. H. h. e. Müller emend. III 8. ergo v.

355. generis ego. cfr. § 80. -ri ll. v.

356. cupresso dE v. a. S.

357. andrachle Salm. exerc. 362 a F. ( cfr. Theophr). -acile ll. -achne v. adrachne B.

358. cedro cuidam ego coll. Theophr.h. p. I 9, 4. cuidam dE v. cudam DG, del. D. quibusdam S.

359. calami E. calam G.

360. ibid. 5. I 3, 5.

361. nullae E.

362. arborum dT S. -res r. -ri v.

363. Th. H. I 9, 4.

364. ibid. 6. 7.

365. plurimi E. -ma Arund.

366. amittunt tardius ego. tardius amittunt d v. tardius r Arund. S.

367. germinent d v. -nant r.

368. dist. D.

369. aut G. haud E.

370. germinat dE v.

371. demittat D. -ttet DG. dimittit rv.

372. solis E.

373. uetustae d v. -tate r.

374. ut D 2 d S. in rv.

375. serotina v. a. S.

376. dist. D.

377. hibernae D 2 s. -na E v. -no r.

378. malo E v. -la r.

379. granatumque DG D. -tum d. -tum quod E S. -to v.

380. tali ego. om. ll. v

381. aspicit E. -citur J.

382. matrem E.

383. dist. D.

384. durant sed d (?) v. a. S.

385. Th. H. I 10, 1.

386. 15,25

387. appellatur v. -antur ll.

388. crotoni T v. -tam G. cotoni d. -tam D. -ta E.

389. candida et radiata D 2 J. -dae traditae d H. -dae tradita rv.

390. filo T J.

391. candicant ut ego. candida et ut ll. v. -dae fiunt J.

392. uilli v. uillae ll. J. iuli B. iulus C.

393. ibid. 2.

394. uolentia d v. uiol- r.

395. 13,30

396. uero D. uere DGE v. fere d G.

397. decerpuntur d v. -pantur r.

398. ex his D 2 G. iis D 1. eis r.

399. sese D 2 d G. esse r.

400. diuiserint d G. -rit G. deuiserit D. diuisis erit E.

401. ibid. 4. 5. 6. 7.

402. punicae v. -co ll. D.

403. ilicum d v. licum r.

404. iunipero d v. a. S.

405. toto d v. tota r.

406. oleae ilici D 2 D. -ae et ilici d v. -ae et lici E. -a et lici r.

407. Th. H. I 10, 8. Cato 5, 8.

408. densa v. -so ll.

409. aut ego. ac ll. v.

410. decidua G. -dua ea DG D. -due a d. -dua a E v.

411. populea G. -lo a ll. -lo v.

412. ilignaque v. lig- ll.

413. (Th. H. III 4, 1. C. I 10, 1).

414. 8,166

415. extr.: Th. C. II 11, 11.

416. aequi- noctiali D 2 v. noct- r.

417. caditionem d. catulit- C.

418. anima E v. a. B.

419. inferente dE v. a. S.

420. illa E.

421. ruptis D 2 d v. prumtis D 1 G. eprumptis E. e promptis Arund.

422. utriculi E Arund.

423. educatio D 2 d v. cfr. Pliniana p. 41. edubitatio D 1 G. sed dubitatio E Arund. U 267. sed educatio S.

424. Th. H. III 3, 8.

425. haec ego. hoc ll. v.

426. labor arborum coni. S. laborum ll. arborum v.

427. non enim D 2 d G. nomen in r.

428. quaedam d v. om. r.

429. pro flore D 2 S. flores rv.

430. eorum E.

431. Th. H. III 4,1.2.

432. ceterae U 268. -ra ll. v.

433. ceterae v. a. D.

434. serotino d v. -nae r.

435. germinatur Gd Lugd.

436. nimia D v. minima r.

437. soli D 2 d v. sol r.

438. inuitantes D 1 G. -nte D.

439. elactescit D 2 D. cfr. XVII 15. XVIII 281. elacescit r. elasse- v.

440. Th. H. III 5, 4.

441. qui- busdam d G. quiddam DG. quidam E.

442. praeterque D 2 G. paterque r.

443. uernam E S. -nas rG.

444. 18,201 sqq.

445. Th. H. III 5, 1. 2.

446. tripertita E S.

447. ter d H. inter rv.

448. secundis D cum U 269. sed cfr. CFW Müller p. 9 et XIV 61. XVI 110. XVIII 242.

449. a T D. ad rv.

450. solstitio T. solisstitio DG D. solstitium rv.

451. sola bis D 2 d v. sola ab his D 1. sol ab his r.

452. primum cum P. cum pri- ll. v. a. D.

453. tarde om. D 1 G.

454. ut D 2 d v. om. r.

455. uites dE v.

456. serotino v. -na ll. D.

457. geminatu G. germinant D.

458. peragatur et iam D 2 S. -gat etiam d v. -geret iam (etiam E) r.

459. sterritu D 1 G.

460. 99

461. maturant d. -ra E.

462. proxime d v. a. S.

463. Armeniaca dein v. -nia cadent (-dunt d) in ll.

464. et dE v. set rD.

465. hae d v. hac DG. ac ED.

466. urbanarum D 2 v. -norum r.

467. Th. H. III 4, 3–6.

468. fungosa d v. -so S. fumgosa DG. fumigoso E.

469. inutili GE S.

470. cun mas e D 2 dB. summa se r.

471. durissimisque D 2 S. quae D 1. que r. quoque v.

472. sexu D 2 D. sceu E. seu r. sed G. del. v.

473. floret D 2 dTD. -res rv.

474. solisstitium D.

475. uero d v. uere r.

476. quo mense d v. quod mense D 2. qm??? se D 1. q uo se (si E) r.

477. nulla GdE.

478. maturescant d v. -cunt r.

479. tamarix d v. -ris D 2 E. -ri r.

480. copiis E.

481. post nascens D 2 ins. Nec semen tantum.

482. quae d v. om. r.

483. cummim et cummis S. gum- ll. v.

484. aperiuntur v. sed cfr. § 109 inflectunt, § 124 tingunt.

485. init.: Th. H. II 8, 1.

486. Th. H. III 1, 3. Homers κ 510. Th. C. II 9, 14. H. III 3, 4.

487. frugiperdia D 2 d J. -da v. frugifer die r.

488. descensu d v. -so r.

489. durum ego. cfr. Pliniana p. 33. dorum DG. edorum d. torum E. thorum Arund. torvum v.

490. Th. H. III 3, 5. C. II 3, 7. C. II 10, 1. Colum. V 10, 5. de arb. 19, 3.

491. cende DGd D. -dae E. -da v. caedua B. videtur arboris nomen latere in cende ( vel cende quae) et pro silua ponendum esse insula.

492. et sexu ut in iis D 2 D. et ex sexu in iis d v. e sex uiciniis D l G. ex uicinis E.

493. quae DGE D. que d G. esse v.

494. permutant et D 2 d D. -tante D 1 G. -tantes E v.

495. ut D 2 d v. et r.

496. cetera E.

497. matura D 1 GE.

498. 13,30

499. Th. C. V 1, 8 (6 extr.).

500. ficu d.

501. umbrissimumque D 2 GdE.

502. eidem uni D 2 D. ei demum rv. eidemque G.

503. (Athenaeus III 77 e) Th. C. II 9, 13. H. I 14, 1.

504. dist. D.

505. biferae d v. -re D 2. ibi fere r.

506. ceo dE. cfr. Athen. III 77 e. Cea v. caeco D 1. oaeco G. coho D 2. Coo D.

507. fetu d v. fetus r.

508. fructus D 2 d v. -um r.

509. Th. C. I 11, 3. Varro r. r. I 7, 6.

510. infanas d v. infra sanas DGE 2. infrabsanas E 1.

511. Zmyrnae S. smy- E v. my- r.

512. Matroon P. -oum H. matream T Verc. -ean D 2 Gd. matrem an r. mare C e Varr. de re rust. I 7, 6.

513. tri- feram ll. v. biferam C e Varr. l. l.

514. consentino d v. -ina r.

515. uenesi ll. D. Tacapensi B coll. XVIII 188. frauennesi v.

516. 18,188

517. generit D 1 G.

518. magnitudinis DG (?) D.

519. siluestria P. -triora ll. v.

520. haec D 2 d v. bacae r.

521. Th. C. II 11, 10. 6.

522. Est v. A DG. om. dE. an Alia ( vel mira) ?

523. ceterae in G. -ra in d. -ra eius r.

524. inuenta E.

525. uinum DG v. uuam d. uina E.

526. an qui et ?

527. in ipsa d v. ipsa r.

528. ibid. 2. 3. 7.

529. medicatur D 2 d v. -itatur r.

530. et dT P. ex rv.

531. ea D 2 dT v. a D 1 G. om. E.

532. talia B. ealia D 1 G. alia rv.

533. in totum ego. totum DGd. tota E S. atque in totum v.

534. ob- oedit D 2 S. ob oidit f. oboccidit r.

535. Th. H. III 7, 3. III 16, 1 (cfr. III 15, 5).

536. quas G. quae Dd v. que r.

537. 26 sqq.

538. ilices ego. ilex P e Theophr. buxeis D 2. buxiis D 1 G. buxus rv.

539. crataegum H ( cfr. index libri). crate- gum f. grataegum DGE. -tecum dT. cfr. U 272.

540. Th. H. I 3, 3. C. II 12, 6. H. I 8, 2.

541. hi quibusdam DG D. in qu- E v. haec d quibus d.

542. nulli D. nullum DGE. nullus d v.

543. sato ( vel satiuo) ego. cfr.§ 70 et Theophr. suo ll. v. universo Müller emend. III 8.

544. buxo v.

545. Th. H. I 8, 3.

546. piceae D 2 v. piseae (-ee d) r.

547. aliis G v. alias r Hack.

548. Th. H. III 7, 2.

549. intra fE.

550. faba ll. J. lotos sive faba v.

551. a E v. ac r.

552. natura om. dT.

553. 125: Th. H. I 8, 4. 5. I 9, 1. III 13, 1. I 9, 1.

554. nulli E v. a. S.

555. auferunt rami ego. auferunt ll. S. aufert v.

556. rami d v ramis r.

557. arbores d v. -ore r.

558. hebetauerit d.

559. ramo d v. roma r.

560. ulmus d v. -mis r.

561. XL ll. v. XXIIII ( pro XXXX) U 273 e Theophr.

562. Th. H. I 5, 2.

563. uiti J. ut uiti ll. v.

564. uitibus coni. S. ut uitibus ll. v.

565. Th. H. I 6, 3. Verg. Georg. II 291.

566. innituntur d v. -tentur r.

567. Th. H. I 6, 4.

568. an serpunt per summa ? cfr. XXI 99. XVII 144.

569. fortasse hirsuta, ut et abies. cfr. CFW Müller p. 15.

570. Th. H. I 7, 1. II 5, 2.

571. tenuioris D 2 dT G. -res rv.

572. crassiue D 2 S. grauisue dT. grauis siue D 1 G. -uissime E. -mas v. siue crassiores B. crassiorisue G.

573. altitudinem dT. cfr. XXVII 123. -ine rv. ( an in ante ablativum delendum?).

574. citri D. et citri ll. v.

575. fici: Th. H. I 7, 2.

576. lauri E v.a.D.

577. aliqui D 2 d v. aliqui ut r.

578. uetustate minui uisa D 2 Gd v. -ate/////uisa D 1. -atem indiuisa E.

579. Th. H. IV 16, 2.

580. suo DGdD. sua E v.

581. amputatum d v. amputamentum r.

582. p. r. D 2 d v. py r.

583. ibid. 3.2.

584. musaeo ropulo E.

585. restibulis E.

586. x cubitorum U 273.

587. Verg. Georg. II 9 sqq.

588. debemus U 273. debeamus ll. v.

589. 17,58

590. 12,51

591. hoc (haec d) alias dT H. hoc aliaque r. hocque alias v.

592. caelo inuidente alias om. DG.

593. alibi om. Arund.

594. nata Assyria H. natura syria DGfdT. natura nisi in syria EX Arund. man.Dal. Assyria G. natura quae in Syria v.

595. maluit fere nec Arund. fere noluit nec man. Dal. noluit fere nec v. a. G.

596. palmam nasci ubique aut natam Arund. man. Dal. v. a. G.

597. ostenditque etiam Arund. man. Dal.

598. quae (quae si Arund. ) tam- quam d Arund. v. a. S.

599. peperit dT v. a S.

600. Arabiam J. -bia ll.v.

601. peregrinari v. peregrinauit (perig- DG) ll.

602. sorbentes D 2 d v. scor- r.

603. his D 2 E D.

604. soles d v. solis rD.

605. Th. H. IV 5, 2. 3.

606. iisdem f H. iisdem locis ll. v.

607. pro indiuiso DGd G. inprouiso E v. ex improuiso f.

608. set ego. et ll.v.

609. teporis G. temporis ll. del. v.

610. Tusculano nuces ego, -ano non nuces DG ( dittogr. vitio). -ano nec non nuces d v. -ano nam nuces E S. -ano iam nuces D.

611. Cato 48.151. Th. C. I 8, 4. Geop. XI 5, 5.

612. satu D. sato D 2. yato D 1 GE. raro d. natu v.

613. morosa E v. mur- r.

614. fruti- cosi d v. -sis r.

615. Verg. Aen. III 680. Varro r. r. I 15.

616. lacunam ego indicavi coll. XVII 73. exciderunt fert femen, mas. cfr. §247.

617. dist. U 275.

618. pi- norum ll. v. cfr. Varr. de re rust. I 15. uinearum P parum apte coll. Varr. I 26.

619. densitatem ego. -ate ll. v.

620. teres Salm. exerc. 122 a A. tere G. tera D 1. terra D 2. tenera dE v.

621. pictura DG.

622. operis topiarii P. operistoriarii (-ri D) DG. operi istoriarum E. operi historiari dT. -iali v.a.H.

623. Varro r. r. I 126. Colum. IV 26, 1.

624. persicas E.

625. ueneunt d v. -nerunt D 1 GE. -nierunt D 2 D.

626. filiae d S. -lia r. -liarum v.

627. plantaria ea coni. S. -ariae ll. -aria v.

628. quamquam ll. det. v. quam ll. cum H.

629. appellet H.

630. in aenaria D 1 Gd v. marenaria E. in ea D 2. in Tarra Bentleius non accurate coll. Theophr. h. pl. II 2, 2.

631. Th. H. III 1, 6. IV 1, 3. Solin. 11, 12.

632. nisu naturali U 276. nisi naturalia DGE. ni (nisi v.) seratur alia d v.a.H. ui naturali coni. Dal.

633. emicat C. emigrat ll. v.

634. ac sponte dE v. ae sponso r.

635. Th. H. III 1, 5. 6. C. 15, 1.

636. has v. hos ll.

637. dist. ego.

638. imbres DGd G. imbrium E v.

639. aliqua ego. -quae E v. -que DG. aquae d H.

640. certo d v. certe rS.

641. ut v. om. ll.

642. 19,41

643. Th. H. IV 4, 1. III 18, 10.

644. circiter—ccccxxx in. ll. leguntur post crassoque ( v, 19); transposuit et numerum corr. U 277.

645. in v. om. ll.

646. medis D 2 d v. -diis r.

647. uictore DG.

648. arboribus coni. S. -oris DGd. -ori E G.

649. ei D 2 d G. e/// D 1. ē G. om. E v.

650. Th. H. VI 2, 1.

651. Th. H. III 18, 6.

652. pinguiore et E v. -ore set D 2 D. -orem et r. an -ore ut et?

653. tertia quae E. -tiaque quae v. sed cfr. § 70. 177. XVII 112.

654. hae D 2 v.

655. idem DG D. item rv.

656. dist. ego.

657. ut in ego. cfr. Theophr. in DGE v. om. d.

658. Diosc. II 210.

659. Th. H. III 18, 7–9.

660. habet v. -ent ll.

661. quam d.

662. sunt DGd.

663. primoque d v. primo qui r.

664. et hi annum E.

665. omnia ea ego. omnia. et DGE v. omnia d. cfr. Theophr.

666. distat DG.

667. aliis ego. alii DGE. alia d v. cfr. Theophr.

668. ib. 8. 9. 10. 6 init.

669. necat d v. nec ad r.

670. latis- sime G.

671. mammae rigentes ego. cfr. § 152. -mas erigentes DGE. -mas erigentis d v.

672. racemi v. -mis ll.

673. quamquam d v. quamque r.

674. an omni ? cfr. XVII 120.

675. 152

676. utrimque d C. utrumque rv.

677. muris D 2 d v. -res r. -ros f S.

678. est et v. e Theophr. est ll. J.

679. aliquis U 279. sed cfr. § 20 et Müller de stilo Pl. p. 91.

680. orthocissos P. oriocissos D 2. cissos r v. a. S.

681. Th. H. III 18, 11. 12 (Diosc. IV 142).

682. similis d v. -le r.

683. hederae e v. -reae E 1. -rae (ed- G) r.

684. profecta d v. -cto r.

685. graecia dE v. traccia r.

686. si- milacem E ( ut v. 13) v.a.B.

687. folio D 2 d v. -ia r.

688. pediculo D 2 d v. red- D 1 G. ret- E.

689. libium E.

690. Ovid. Met. IV 283.

691. ternos D 2 d B. inter nos D 1. unt nos G. undenos E v.

692. Cato 111.

693. quis omnino scit ego. qui somno nescit; ll. P. qui (quis G) omnino nescit v. qui quis omnino nescit coni. S.

694. coronetur P.

695. gaudent et D 2 d G. -dentes r. gaudent v.

696. talia D 2 coni. S. alta rv.

697. chartisque v. trhacisque D. thra- r. an chartis quoque?

698. Cnidii S. gnidi DGE. -dii d v.

699. nodis d v.a.S.

700. pro d v. om. r.

701. plurima D 2.

702. lignosiore P. limosiore ll. v. a. H.

703. rimisque D 2 d v. prim- r.

704. spicula—noxia ll. v. habent post alterum calamis ( v. 8), transposui auctore U 280.

705. noxia v. noxiae D 1 GE. noxie d. noxia et D 2 D.

706. obumbrant v. -rat ll.

707. quis d v. quid r.

708. init.: Th. H. IV 11, 13. Herodot. III 98.

709. usus D 2 d v. uisus rS.

710. nobilitauit D 2 S. praecipitauit rv.

711. Belgicis v. bellicis ll.

712. dist. ego.

713. commendatioribus d B ( cfr. XXV 130). -ationibus D 1 GE. -atio D 2. -atio. omnibus coni. S.

714. Solin. 52, 48.

715. arborum D 2.

716. conplexu D 2 d v. con (cum E) conplexo r.

717. ut d v. om. r.

718. a S. ad ll. v.

719. dexteram d 1 v.a.G. -ras d 2.

720. ableua E Verc. ad laeua v.

721. Th. H. IV 11, 10–13.

722. orchomenio ll. D. -ius v.

723. nodi D 2 D. om. ll. v.

724. peruii D. peruit Gd 1. perum E. perui//t D 1. aperuit d 2. perui//s D 2. pervius v.

725. replet v. -leet D 2. -leeti D 1. -leti GE. -leuit d S.

726. procerior et tenui fora- mine D 2.

727. natus D 2 d v. natis r.

728. proueniat v. -nit d. praeueniat (pre- G) r.

729. 161

730. tantum et longitudine ego e Theophr. om. ll. v. tantum P (non modo multitudine coni. J).

731. uaria B e Theophr. ualida ll. v.

732. Diosc. V 136.

733. in del. U 281 in eius coni. Dal.

734. temeritate D 1 GdE.

735. eletia D. iletia U 281. elegia ll. v.

736. Galatia U 282 coll. Diosc. V 136.

737. nascens adarca nomine ll. v. habent post Italia; transposui auctore U 282 coll. XX 241.

738. utilissime DG.

739. Th. H. IV 11, 1. 2.

740. orchomenii E v. orcomeni DG. comenti d.

741. lacus v. flacus DG. flaccus E. raciis d.

742. plocimon U 283 e Theophr. plocian DGfE v. politian d. plotiam Bas.

743. natas dE.

744. illam v. illas ll.

745. ib. 8. 9, 3.

746. an incrermento.. spatium ?

747. dist. ego; lacunas indicaverunt J. U 283.

748. praelio D 2 v. om. r H.

749. Est aepe DG. et saepe dTE v. Est prope D.

750. Lebadia D. lebaida (laeb- DG) ll. H. apud Lebadiam B.

751. notatur v. a. H.

752. an aucupatoriae ?

753. dist. U 284 coll. Theophr.

754. an reci- proca ( sc. inundatione) ?

755. at ego. aut ll. v.

756. insigni// D 1. -gnis D 2 D.

757. inclutos Aldus. -lytos D 2. -lusos rv. a. D.

758. Th. H. IV 11, 4. 5. 7. 9. § 173: Cato 6, 3, 4.

759. edocen- dae Palm. doc- d B. educ- rv.a.G.

760. linguis D 2 D. liguris r. lingulis Verc. lig- v.

761. luxuriantes E v. a. G

762. antes DG

763. solstitia D 2 v. Stultitia D 1 GE. -iciae d.

764. lingulis Verc. ung- DGE v. lig- d B.

765. sacrificae tuscorum d v. -cae tus- quorum DG. -cetur quorum E.

766. e ego. a ll. v.

767. cor- rudae ego. -dam ll. v.

768. asparagi v. aspargi D 2. -git D 1 G. aspergit r.

769. salicis d v. sil- r. salices S. -cem Bas.

770. alni v. alnis D 2 dE. alny r.

771. saepes v. a. G. epirus D 2.

772. densius caesaeque U 285. caesaeque densius ll. v.

773. etiam ego. statim ll. v. autem U 285. an utilitatum ?

774. pariuntque d v. paritque r. pariterque D.

775. sequaces E.

776. iuncturas E v. a. G.

777. lentitiae v. laet- DG. let- r.

778. aliae v. -ias ll.S.

779. praetenuae DG.

780. lenique d H. leuique rv.

781. tractatu D 2 d v. tractat ut D 1 G. -tatu ut E.

782. maioribus ( an am- plioribus?) ego. Melio///ribus E. molioribus DG. mollio- dT. v.S. uilio- G.

783. quam ut e v. quae (que dT) ut ne ll. quae sine Salm.

784. eadem, atque ego. eodem atque ll. v. atque eodem U 285.

785. aptissimae caedua (-uas D 1 G) DG G. -ma ecce duas E. -ma haec eduas d.

786. Cato 1, 7.

787. Colum. IV 30, 4. Th. H. III 13, 7.

788. colore d v. cal- r.

789. an est tenuior ?

790. scirpi v. -pis ll.

791. e quibus ll. v. habent post tegetesque; transposui cum U 286.

792. et del. U ad v.a.D.

793. stragulum tegetesque texuntur U.

794. eorum Dal. earum ll. v.

795. ue- lum D 2 D. uela dE v. leua G. in D 1 ras.

796. aestimanti d B. -ati rS.

797. uideantur E B. -atur rv.

798. quo T B.

799. inferiore parte Nili B.

800. papyrum. Sui S. -rum usui ll. -rum usu Brot. -ri sunt usu B.

801. ligni est D 2 d S. -gnist D1 G . -gnit E. -gni G.

802. canoram v. -rum ll.

803. caesa C. -sae d v. cau- sae r.

804. Diosc. IV 38. Th. H. III 13, 6.

805. mora D 2 d v. more r.

806. quae ego. cfr. XXIV 121. qui ll. v.

807. cynosbatos v. cynusbatos D 2 E. -tus d. -tis r.

808. tenerius ego. teneriores D 2. tenuiores r. cfr. XXIV 123 et Diosc. tenuior est v. tenerior est B. tenuius est C. tenerioribus D.

809. spinis d v. pinis DE. -nus G.

810. capillos D 2 D. sed cfr. XXIV 54.

811. Th. H. I 12, 2 (cf. ib. IX 1, 2).

812. corpori ego cfr. Theophr. ( τῶν δένδρων αὐτῶν) et infra v. 6. cortici ll. v. del. P.

813. lacteus d v. acteus f. lactens rS.

814. dist. D. cfr. Theophr.

815. ac D 2 dE v. e r.

816. ac piris d v.a. D.

817. corpori d Hack. -re rv.

818. Th. H. I 2, 4–6.

819. incisus dT. incussus rv.

820. arbornum DG. -borum d.

821. facile dE v. facre (-rae D 2) r.

822. carni ego. cui ll. v.

823. at ego. et ll. v. sed Dal.

824. plurimam d v. -mas D 1. -mae r.

825. letiores DGd.

826. pulpe G. pulpa ( puncto posito) D.

827. graphii G. grapi DG. graui r. grauis v.

828. sentiatur d v.a.S. sencientur DG.

829. sic- ut sunt v. sic sunt ll. H. sicut S.

830. in pulpam D 2 dE v. ut pul- r.

831. arboris caesa dE v. -oribus cercenantur (circ- D 2 ) r.

832. fagis D v. fagis r.

833. guttum d v. gutum r.

834. Th. H. V 4, 8.

835. fluuitat ego cum P (fluitat) e Theophr. cf. § 204. XIII 57. fluctuatur ll. v.

836. ut quaeque CFW Müller p. 17. ut quae dE v. utque rD.

837. ossea ego. ossea est ll.v. an ossea sunt?

838. ornus DG. cornus rv.

839. 183

840. Th. H. III 9, 3. 7. Vitruv. II 9, 17.

841. femina B e Theophr. -nam DdE. et fem- G.

842. hoc lignum - uocant ll. v. habent post rimis ( v. 19); transp. ego coll. Theophr.

843. lus- son Robertus Constant. e Theophr. ( λοῦσσον). leuson ll.G. leu- con v.

844. fissile v. -lem dE. fyssyle D 2. -lem r.

845. qui- damque J. qui namque ll. v.

846. faciunt praeferunt v. a.J.

847. Th. H. V 1, 1.

848. et P e Theophr. ut ll. v.

849. ceterosque E S.

850. retundi DGd.

851. reddentur D 2 G v. -etur r Brot.

852. 18, 271 313

853. uitiatur D 2 V. uiatur D 1 GE G. deiciatur dT.

854. si competant D 2 d v. sic opet- D 1 G. sic oppet- E.

855. coi- tus D 2 v. coetus D 1 GE. ceptus d.

856. fit Dal. fit ll. v.

857. Vitruv. II 9, 3.

858. in DG D. ad rv.

859. Cato 31, 2.

860. ecfodies ego. exf- DGE. eff- d v.

861. Cato 37, 3. 4. Varro I 37, 2.

862. quam ego e Cat. 37, 4. tuam D 2. tam r. tunc ne v. tum Brot.

863. VII E (?) H e Cat. IIII rv.

864. ni quam Gesner ad Cat. l. l. ne quam Brot. nigram ll.v.

865. item U 287. idem ll. v.

866. pleni- luniis d v. plenal- r.

867. Th. H. V 1, 6. 9. 10. 11.

868. larici v. -cis ll. S.

869. abieti v. -tis ll.S.

870. diu d v. dio r.

871. hae d v. cfr. XVII 5.

872. pino quoque D 2. an commune et his et pino quoque?

873. bifidos- que E v.a.D.

874. ad fabrorum B.

875. in coni. S. om. ll. v.

876. materiis D 2 E v. a. G.

877. dist. ego et lac. indicavi e Theophr. h. pl. V 1, 10. exciderunt pessima bifidis.

878. Vitruv. II 9, 7.—Th. H. V 1, 11; IV 1, 4. Vitruv. II 9, 17.

879. hac dE v.a.G.

880. de- toratur coni. D philol. XXXIp. 391 coll. Vitruvii II 9, 7

eiecto torulo

. decoratur ll. decorticatur v.

881. 186

882. ideo romae D 2 d v. ideo rumae D 1 G. id eorum. hae E.

883. infernas D 2 B. -na rv.

884. praeferunt D 2.

885. Th. H. V 2, 1. Vitruv. II 9, 13.

886. se dT S. om. rv.

887. quoque regiones v.a.S.

888. dist. U 289. an Galliae?

889. uosago E. Vogeso C.

890. Aenianica ( vel Aeanica) B e Theophr. aeneatica (ene- G) ll. v. a. D.

891. euboica D 2 G. eb- d. eubuica D 1 G. euboea E v.

892. ramosae D 2 d v. ramos ac r.

893. ac cedros DG.

894. Th. H. V 2, 3.4.

895. an utique?

896. uaccaeis D 2 H. -ceis dT. -cae eis rv. -cae eius C.

897. medullae uis D 2.

898. cedris DGf. -rus rv. an cedri?

899. in quibusdam d v. quib- r.

900. clauso DG.

901. accidunt d v. acced- r.

902. ut coni. Dal. in ll. v. iis D. del. C.

903. an ac recepto?

904. praemonitae v. -tas G. -ta D. -tis d S. post monita E.

905. oraculo cum d v. -lum cum E, -lo D 2. -lum r. -lorum cum S.

906. trabs D 2 d Verc. traps D 1 G. trabes E v.

907. ea e D 1 G D. ae D 2. e dE v.

908. uix E v. uia r.

909. diribitorio B. dilib- DG. del- E. delibat- d v.

910. cxx D. cxxM G. cxx E v. cxxx DGdf.

911. ostensis d. -sus E.

912. a Claudio d v.a.D. sed cfr. VII 74. 158. VIII 37. IX 10.

913. ob iter Brot. ob id ex D. ( cfr. XXXVI 70). ob id ter (advecto) P.

914. crassitu- dine D 2.

915. pluris v. -res E. -re r.

916. connecti d v. con- iecti r.

917. sestertium J. -tii DGE. HS d(?) H. -tiis v.

918. Th. H. V 7, 1. V 8, 1.

919. uncos ego posui.

920. maxi- mae DG. -me E.

921. undeciremem v. un- decumcegem D 2. unde cerem r.

922. Th. H, V 3, 1. 2.

923. spississima Salm. exerc. 728 b E coll. Theophr. sciscima G. scissima DE. siccissima d v.

924. celebrauit ego. -ratur ll. v.

925. Thericles Bas. teri- DGE v. tetri- d.

926. per quem v.a.J.

927. dist. U 290.

928. fit oleo. colos D 2 S. fit oleo olos D 1. fit oleae olos (olor d) r. oleo fit colos v.

929. ib. 3. 4.

930. uideri ll. v. an nitere? cfr. § 186. 215. XVII 26.

931. clauus dE v. clabus D 1 G. cla- uis D 2.

932. omnia D 2 D. omina D 1 G. homine d. omnes E v.

933. Th. H. V 9, 6. 7 init.

934. excudendum D 2 G. exclud- r. excuti- v.

935. facillimo d H. -me DG v. -mae E.

936. conceptum v.a. H.

937. e Salm. exerc. 126 b C e Theophr. et GdE. om. D v. ex D

938. siluestris v. a. D.

939. Th. H. V 3, 4–6. (ad § 209 cfr. etiam Th. H. V 9, 5. V 7, 7. Vi- truv. II 9, 9).

940. uitis ego e Theophr. et § 176. fici ll. v.

941. uitex ego e Vitruv. ut ex D 1 G. ilex D 2. frutex d. ut haec E. del. Verc. ut v.

942. leuissima D G (?).

943. uitex ego. cfr. XXIV 59. sicut et ll. v. ficus et C.

944. quaequae D.

945. constent E S. -tet D 2. -test D 1 G. cum testa d. constant v.

946. habent dE v. habilia (-les D) habent D 2 D. habera r.

947. lentitia v. laetitia (let- d) ll.

948. coassamentis- que D cum Schineidero ad Theophr. h. pl. V 3, 5. crass- ll. H. ass- v.

949. sic v. sit DGE. om. d.

950. lac. ego indicavi coll. Theophr. exciderunt fortasse leuis et mollis, sed lenta, palmae

951. Th. H. V 3, 3. V 4, 1.

952. palma est dTE v. -mae est rG.

953. similis D 2 J. milis D 1 GdT. mitis E. mollis v.

954. suberis D 1 dT v. superies G. -ius E.

955. materies D 2 dT v. om. rG.

956. differentiam S. -tia ll. v. -tias G.

957. Th. H. V 4, 2. Vitruv. II 9, 13.

958. buxus dTE v.a.G. sed cfr. § 227. 231.

959. non D 2 d 2 v. om. r.

960. buxus dT H.

961. eternae G. aeterna dT.

962. cxx D 2 D coll. XXXVI 95. cccc rv.

963. eo dE v. om. DG D.

964. Th. H. V 4, 2.

965. Endoeon S. eandem con ll. Pande- mion H. Endyon Brot.

966. mineruam DGE v.a. Verc.

967. quo- que non Bas. non quoque ll.v.

968. ei tribuat D 2 d Bas. et trib- D 1 G. attrib- E v.

969. nardo D 2 G v. -di r.

970. durare d v. -ri r.

971. in om. E.

972. non et ego. non ae DGE. nonne d v.

973. urbe v. om. ll.

974. DLXI dTE 2. DLI DG G. DCLXI E 1 v. DLX D cum Merkelio ( ad Ovid. fast. CXXVIII).

975. sagunt E. -unti aiunt d v.a.S.

976. est v. erit DG. erat rS.

977. an intra?

978. habent ego. habenteui ( ortum ex habent- ent) DG. -benti. Cui E. -bens cui dT. -bent cui S. -beri. Cui v. | dist. ego.

979. nunc d v. none r.

980. memorantur DGE.

981. aedis S. elis ll. aedes in v.

982. quonam genere d G. quō ( qm D) genera r.

983. eas et Salm. exerc. 31 a B. ea sed ll, ea v.

984. ibid. Vitruv. II 9, 8. Th. V 4, 3. V 7, 7 init. V 7, 6 extr. Vitruv. II 9, 9.

985. ad alia Müller emend. III 12. an alias vel in aliis ?

986. perflatu D 2 Bas. prefatu dE. praefa- r. praeflante v.

987. Vitruv. ib. § 9. 10. 11. Th. H. V 4, 4.

988. dist. D philol. XXXIp. 393.

989. ac D 2 D. a rv.

990. siccatae fiunt du- riores coni. D l.l. coll. Vitr. II 9, 11.

991. Th. H. V 4, 4–7.

992. infestantium D 2 v. -estatiuum E. -ertatiuum r.

993. gran- dissimo D 2 D. grad- D 1. graui- rv.

994. quartum D 2 v. qua- rum r.

995. est om. E.

996. et a E.

997. decorticatam D 2 d v. de co- stis (coctis E) aram r.

998. 189

999. fuere D 2.

1000. dist. U 294 e Theophr.

1001. durantes del. P.

1002. uitri D 2 v. cuitri D 1 GE. eyt d 1. eyit d 2.

1003. Th. H. V 5, 6. 6, 1.

1004. inlaetas DG.

1005. ne ego. non ( ortum e no) ll. v.

1006. posita et D 2.

1007. ne dT.

1008. rumpantur dTE S.

1009. arbor ualida d H. -orum ual- rv. -or inual- G.

1010. uncos posui cum Brot. et Schneidero ad Theophr. h. pl. V 6, 1. at populus v.a.H.

1011. curuatur d v. -tus r.

1012. cetera H. contra ll. v.

1013. in P. om. ll. v. a. J. cfr. XVIII 178.

1014. crepitu dT D. screp- G. strep- rv.

1015. Antandro B e Theophr. andro ll. v. antro T.

1016. in tubos D 2 d B. intobos D 1 G. intus E.

1017. dist. ego.

1018. no DG.

1019. obru- tae terra D 2 v. -ta uerra D 1 G. -ta terra r.

1020. duraturae D. -ra- tur DG. -rantur E. -rant d v.

1021. tegan- tur E S.

1022. Th. H. V 6, 2 (IV 1, 2).

1023. dist. ego.

1024. runcinae D 2 dT Brot. -nam r. -narum v.

1025. e cunctis D. e curris DGd. et curris E. et curribus v.

1026. glutino d v. -nos r. | findatur d v -antur r.

1027. qua d B. quam rv.

1028. Th. H. V 7, 2.

1029. aut ego. aut in D 2 Dal. ac in rv.

1030. ferulaceam Brot. -cea D 2. fertile eam r. feruleam H.

1031. dist. Brot.

1032. lacunosa et E Brot. -osae d Palm. -ose rv. lacrimose B. laciniose H.

1033. genere et DG.

1034. abdicant v. -cat ll.

1035. robur D 2 d v. robius r.

1036. ni similia G. dis- similia U 295.

1037. coniungat D 2 v. -git rS.

1038. odit d 2 T Brot. audit rv.

1039. tilia D 2 v. talia r.

1040. Th. H. V 6, 2. 3.

1041. forabilia D 2 J. fUr r. ferrabilia H col. Theophr.

1042. 209

1043. fectilia D 2 d v. fect- D 1 G. fecti E.

1044. flexili ego. -ibili ll.v.

1045. leuitate D. uita ll. uitem v. cui coni. S.

1046. et tenera D 2 B. -ro E. e tenore rv.

1047. fectilibus D 2 v. fict- r.

1048. laminis DG D.

1049. taxus P coll. Theophr. h. pl. V 7, 6.

1050. Th. H. V 9, 8. Cato 31, 1.

1051. insignes ideoque ll. v. an insigneque? cfr. § 113.

1052. inmaturae v. in nat- DG. mat- dT. in natura E.

1053. cum d v. eum r.

1054. secentur U 295. -cantur ll. v.

1055. tuber G v. su- r.

1056. 69

1057. tuber iam ego. tuberia G. -era rv. tuber tam D.

1058. flexilibus d v. -lis E. -les r.

1059. luxu- riae d v. -iam r.

1060. uiliores ligni E S. -res ligno v.

1061. e G D. ae D. om. rv.

1062. pretiosiores v.

1063. corticem DG D. -ce rv.

1064. operiri d v. -ire r.

1065. penderet G.

1066. se om. DG.

1067. iu- uat dT. iubant DG. iubent E v.

1068. et e Salm. exerc. 296 b A. et D 2 D. eme G. emi D 1 E v. enim e dT H.

1069. testudinem D 2 V.

1070. cogitet D 2 d G. -ite D 1 G. -itat E v.

1071. durat D 2.

1072. satae olea ego. sata olea D 2. satae oliuae rv.

1073. CCCLXXIX Pigh. ann. 1, 254. ( cfr. Liv. VI 35, 10). CCCLXIX II. V. a. H.

1074. quanto ipsa dT.

1075. D D 2 D. cfr. index libri. om. r. CCCCL V.

1076. antiquiorem E. -ior est S. -ior illa est G.

1077. altera v. -ter ll.

1078. de om. GdE.

1079. aereus Hiib-ner.

1080. Th. H. IV 13, 2.

1081. in Caphya ego. -phiae ll. v. -phyis B e Theophr. Caphyae in D.

1082. loco U 297. luco ll.v.

1083. protesilai D 2 v. -liai D 1 G. -lia dE.

1084. sepulchro D 2 v. in sep- d. ipse p- D 1. ipsae p- G. ipsa pulchre E.

1085. ex eo aeuis D 2 S. aeuis H. ex foaebis D 1 G. exfebis d. ephebis E. -biis eius v.

1086. aspi- ciunt (ads- E) DGE.

1087. tauram U 298. -rum ll. J. vaccam v.

1088. citra D. cytra DG. circa rv.

1089. στρατίου S. Stratiu DG. -atiui E. -tii d B. Statiui v.

1090. bebryce f v. Bebrice D 2. hebrice D 1 GE. thebe rice d.

1091. Th. H. IV 13, 2. 3. 5.

1092. aulotrenen DGE.

1093. 5, 106

1094. edito DGE v. a. Bas.

1095. acidis P. acutis ll. v. acerbis U 299. at v. XIII 113 coll. Diosc. I 151. XVII 259. XXIII 109.

1096. dulciori codd. G. -ior ll v.

1097. item in ll. v. a. D. item U 299. at cfr. Theophr. h. p1. IV 13, 2 καὶ ἀμπέλων ἔνια γένη.

1098. uiuendum d v. uide- r.

1099. fagei nemoris D 2 B. fagenei moris D 1 GE. faginei mori (moris v) d v.

1100. arbore eximia EX.

1101. decem ceu Müller emend. III p. 13.

1102. arboris D 2 D. arbo D 1 G.

1103. emittens D 2 D. mittens d G. mitiens r. metiens v.

1104. faciens D 2 dT S. -ent D 1 E. fatient G. facit v.

1105. Th. C. V 15, 4.

1106. adgnascitur Müller l. l. p. 14. adgnosc- ll. v.

1107. Th. C. II 17, 1. 3. 4. 18, 3. Diosc. IV 160 (cfr. Plin. XXVII 92).

1108. cadytas B e Theophr. castas ll. cassytias v.

1109. Tempe B. templi ll. -pla v.

1110. thessalica d v. etess- D 1 GE. edess- D 2.

1111. phaunos ll. v. phaulias Salm. exerc. 911 b D. cfr. Theophr. h pl II 2, 12. c. pl. VI 8, 3. 5.

1112. spina B. hispiria DGd v. hi- spania E.

1113. hippophaeston G. -sto B e Diosc. hypo- phacto (-ofa- d) in ll.v.

1114. cauliculis D 2 S. calli- dE v. galli- r. calyc- C. capitulis H.

1115. Th. C. 11 17, 1 (cfr. Th. H. III 16, 1 et Plin. XVI 120).

1116. nasci del. B.

1117. hyphear v e Theophr. hypear DGE. -pea d.

1118. piro D 2 coni. H. primo DGE. pruno d v. a. D.

1119. nec non et ego. nec ll. v. cfr. Theophr. καὶ ἐν ἑτέροις πλείοσιν.

1120. an plerisque ?

1121. quod hyphear ego. adhisphear D 2. adhasphear D 1 Gd. ada- E S. quod dryos hyphear v. Arcades hyphear U 300.

1122. lac. ego indicavi. excidit acini.

1123. utriusque v. in utroque G.

1124. uiscum amarum et lentum v. a. H.

1125. Th. C. II 17, 6. 2. 5. 8. 9.

1126. uicia DG D ( puncto posito ad utilius referens).

1127. sufficere dE.

1128. labes P.

1129. aestatis D 2 d G. aetatis rv.

1130. uisco D 2 G. uiso r. del. v.

1131. amittant C. mittant ll. S.

1132. turdi C. -dis ll. v.

1133. nisi quod et fertilis D 2 S. om. rv.

1134. fit D 2 V. cum fit E. confit rG.

1135. augetur DGE.

1136. malleo v. a malleo ll. Brot. aqua malleo Müller emend. III 15.

1137. ligandis D 2 dT H. liglandis D 1 G. iugl- E. ligandis iuglandis v.

1138. hac D 2 S. ga r. ea v.

1139. magis E.

1140. iam iam d. an cum iam ?

1141. appellati d G. -atio r. -ari v.

1142. an tum vero?

1143. admodum D 2 v. ad morum r.

1144. secula E.

1145. appellant ego. -antes ( ortum ex iterata littera s) ll.v. U. chrest. p. 217 omnia—vocabulo transposuit post arboris ( v. 4).

Pliny the Elder Naturalis Historia 16

ed. Karl Friedrich Theodor Mayhoff

Search the Perseus Catalog for:

C. PLINI SECUNDI

NATURALIS HISTORIAE

LIBRI XVI–XXII

C. PLINI SECUNDI

NATURALIS HISTORIAE

LIBER XVI.

Current edition Perseus

Notes on the current edition

Stable identifiers