Search the Perseus Catalog for:

← Previous Next →

C. PLINI SECVNDI

NATRALIS HISTORIAE

LIBER XV

1 ¹

1 Oleam² Theophrastus e celeberrimis Graecorum auctoribus urbis Romae anno circiter CCCCXL negavit nisi intra XXXX passuum ab mari³ nasci, Fenestella vero⁴ omnino non fuisse in Italia Hispaniaque aut⁵ Africa Tarquinio Prisco regnante, ab annis populi Romani CLXXIII⁶, quae nunc pervenit trans Alpis quoque et in Gallias Hispaniasque medias. 2 ⁷ urbis quidem anno⁸ DV Appio⁹ Claudio Caeci nepote L¹⁰. Iunio cos. olei librae duodenae¹¹ denis¹² assibus veniere, et mox anno DCLXXX M. Seius¹³ L. F¹⁴ . aedilis¹⁵ curulis olei denas libras singulis assibus praestitit populo Romano per totum annum. 3 ¹⁶ minus ea miretur qui sciat post annos¹⁷ XXII Cn. Pompeio¹⁸ III¹⁹ cos. oleum²⁰ provinciis Italiam misisse. Hesiodus²¹ quoque, in primis culturam²² agrorum docendam arbitratus vitam, negavit oleae satorem fructum ex ea²³ percepisse quemquam²⁴: tam²⁵ tarda tunc res erat. at nune etiam in plantariis ferunt²⁶, translatarumque altero anno decerpuntur²⁷ bacae. 2 Fabianus negat provenire in frigidissimis ole am²⁸²⁹ neque in calidissimis.

4 ³⁰ Genera earum tria dixit Vergilius, orchites³¹ et radios et³² posias³³, nec desiderare rastros aut falces³⁴ ullamve curam. sine dubio et in iis³⁵ solum maxime caelumque refert³⁶. verum tamen et tondentur, cum et vites, atque³⁷ etiam interradi gaudent. 5 ³⁸ consequens earum vindemia est arsque vel maior olei³⁹ musta temperandi. ex eadem quippe oliva differunt suci. primum omnium cruda⁴⁰ dat⁴¹ atque⁴² nondum inchoatae maturitatis⁴³; hoc sapore praestantissimum. quin et ex⁴⁴ eo prima unda preli lautissima⁴⁵ ac deinde per deminutiones⁴⁶, sive in sportis⁴⁷ prematur sive, ut nuper inventum est, exilibus regulis pede incluso. 6 ⁴⁸ quanto maturior baca, tanto pinguior sucus minusque gratus. optima autem aetas ad decerpendum inter copiam bonitatemque incipiente baca nigrescere⁴⁹, cum⁵⁰ vocant druppas, Graeci vero drypetidas⁵¹. cetero distat⁵² tu m, maturitas illa in torcularibus fiat an ramis, rigua fuerit arbor an suo⁵³ tantum baca suco nihilque aliud quam rores caeli biberit.

7 3 Vetustas oleo taedium adfert, non item ut vino, plurimumque aetatis annuo⁵⁴ est, provida, si libeat intellegere, natura, quippe temulentiae nascentibus vinis uti necesse non est, quin immo invitat ad servandum blanda inveterati⁵⁵ caries: oleo⁵⁶ noluit parci fecitque⁵⁷ ea necessitate promiscuum et vulgo. 8 ⁵⁸ principatum in hoc quoque bono obtinuit Italia e⁵⁹ toto orbe, maxime agro Venafrano⁶⁰ eiusque parte quae Licinianum ⁶¹ fundit oleum, unde et Liciniae⁶² gloria praecipua olivae. unguenta hanc palmam dedere accommodate⁶³ ipsis odore, dedit et palatum delicatiore⁶⁴ sententia; de cetero bacas Liciniae nulla avis adpetit. relicum certamen inter Histriae⁶⁵ terram et Baeticae⁶⁶ par⁶⁷ est. cetero⁶⁸ fere vicina bonitas provinciis excepto Africae frugifero solo: Cereri⁶⁹ id⁷⁰ totum natura concessit, oleum ac vinum non⁷¹ invidit tantum satisque gloriae in messibus fecit. reliqua erroris plena⁷², quem in nulla parte vitae⁷³ numerosiorem esse docebimus⁷⁴.

⁷⁵

9 ⁷⁶⁷⁷ Oliva constat⁷⁸ nucleo, oleo, came, amurca. sanies haec est eius amara; fit ex aquis, ideo siccitatibus minima⁷⁹, riguis copiosa. suus quidem olivae sucus oleum est, idque praecipue ex inmaturis intellegitur⁸⁰, sicut in⁸¹ omphacio docuimus . augetur oleum ab⁸² arcturi exortu⁸³ in⁸⁴ a. d. XVI kal.⁸⁵ Oct., postea nuclei increscunt et caro. tum⁸⁶ si etiam⁸⁷ copiosi⁸⁸ imbres accessere, vitiatur oleum in amurcam. huius color olivam⁸⁹ cogit nigrescere, ideoque incipiente nigritia minimum amurcae, ante eam nihil e st⁹⁰. 10 error hominum falsus existimantium maturitatis initium quod est vitii proximum, deinde quod oleum crescere olivae came arbitra ntur⁹¹, cum sucus omnis in corpus abeat⁹² lignumque intus grandescat. ergo tum maxime rigantur; quod ubi cura multisve⁹³ imbribus accidit , oleum absumitur nisi consecuta serenitate quae corpus extenuet. omnino enim, ut Theophrasto placet, et⁹⁴ olei causa calor⁹⁵ est⁹⁶, quare in torcularibus etiam ac⁹⁷ cellis⁹⁸ multo igni quaeritur. 11 ⁹⁹ tertia est culpa in parsimonia¹⁰⁰, quoniam propter inpendium decerpendi expectatur ut decidant¹⁰¹ olivae¹⁰². qui medium temperamentum in hoc servant, perticis decutiunt cum iniuria arborum sequentisque anni damno. quippe olivantibus lex antiquissima fuit: oleam ne stringito¹⁰³ neve verberato. 12 ¹⁰⁴ qui cautissime agunt, harundine¹⁰⁵ levi ictu nec adversos percutiunt ramos. sic quoque alternare fructus cogitur decussis germinibus, nec minus si¹⁰⁶ expectetur ut cada nt¹⁰⁷ ; haerendo enim ultra suum tempus absumunt venientibus alimentum et¹⁰⁸ detinent locum. argumentum est quod nisi ante favonium collectae novas vires resumunt et difficilius cadunt.

13 ¹⁰⁹ 4 Prima e¹¹⁰ ergo ab autumno colliguntur¹¹¹ vitio oper ae¹¹², non naturae¹¹³, posia¹¹⁴ cui plurimum carnis, mox orchites cui olei, post radi us¹¹⁵. has enim ocissime occupatas¹¹⁶, quia sunt tenerrimae, amurca cogit decidere. differuntur¹¹⁷ vero etiam in Martium mensem callosae, contra umorem pugnaces ob idque minimae¹¹⁸, Licinia, Cominia¹¹⁹, Contia, Sergia, quam Sabini regiam vocant, non ante favonii adflatum nigrescentes¹²⁰, hoc est a. d. VI id. Feb. 14 ¹²¹ tunc arbitrantur eas maturescere, et quoniam probatissimum ex iis¹²² fiat oleum, accedere etiam ratio pravitati videtur feruntque frigore austeritatem¹²³ fieri, sicut copiam maturitate¹²⁴, cum sit illa bonitas non temporis, sed generis tarde putrescentiun in amurcam. similis error collectam servandi in tabulatis nec prius quam sudet premendi , cum omni mora¹²⁵ oleum decrescat, amurca augeatur. itaque vulgo non amplius senas libras singulis modiis exprimi dicunt. amurcae mensuram nemo agit, quanto ea copiosior reperiatur in eodem genere diebus adiectis. 15 ¹²⁶¹²⁷ omnino invictus¹²⁸ error et¹²⁹ publicus tumore¹³⁰ olivae crescere oleum existimandi¹³¹ , cum¹³² praesertim nec magnitudine¹³³ copiam olei constare¹³⁴ indicio sint quae regiae vocantur, ab¹³⁵ aliis maiorinae ¹³⁶, ab¹³⁷ aliis babbiae¹³⁸, grandissimae¹³⁹ alioqui, minimo suco¹⁴⁰. et in Aegypto carnosissimis olei exiguum, Decapoli vero Syriae perquam parvae, nec cappari¹⁴¹ maiores, carne tamen commendantur . 16 ¹⁴² quam ob causam Italicis transmarinae praeferuntur in cibis, cum oleo¹⁴³ vincantur, et in ipsa Italia ceteris Picenae¹⁴⁴ et Sidicinae. sale illae privatim condiuntur¹⁴⁵ et ut reliquae¹⁴⁶ amurca sapave, nec non aliquae oleo suo et¹⁴⁷ sine arcessita¹⁴⁸ commendatione purae innatant, col ymbades¹⁴⁹. franguntur eaedem¹⁵⁰ herbarumque viridium sapore condiuntur. fiunt et praecoques¹⁵¹ ferventi aqua perfusae quamlibeat¹⁵² inmaturae ; mirumque dulcem sucum olivas bibere et alieno sapore infici. 17 purpureae sunt et¹⁵³ in iis¹⁵⁴, ut uvis, in nigrum colorem transeuntibus posiis¹⁵⁵ . sunt et superbae praeter iam dicta genera. sunt et praedulces, per se tantum siccatae uvisque passis dulciores, admodum rarae in Africa et circa Emeritam Lusitaniae. 18 ¹⁵⁶ oleum ipsum sale vindicatur a pinguitudinis ¹⁵⁷ vitio. cortice¹⁵⁸ oleae conciso odorem accipit. medicatio ¹⁵⁹ alias¹⁶⁰ ut vino; palati gratia nulla est nec tam numerosa differentia: tribus ut plurimum bonitatibus¹⁶¹ distat. odor in tenui argutior, et is¹⁶² tamen etiam in optimo¹⁶³ brevis.

19 ¹⁶⁴

5 Oleo natura tepefacere corpus et contra algores munire, eidem fervores capitis refrigerare. usum eius ad luxuriam¹⁶⁵ vertere Graeci, vitiorum omnium genitores, in gymnasiis publicando: notum est magistratus honoris eius octogenis sestertiis strigmenta olei vendidisse. oleae honorem Romana maiestas magnum perhibuit¹⁶⁶ turmas equitum idibus Iuliis ea¹⁶⁷ coronando, item minoribus triumphis ovantes. Athenae quoque victores olea coronant, Graecia¹⁶⁸ oleastro Olympiae.

20 ¹⁶⁹ 6 Nunc dicentur Catonis placita de olivis. in calido¹⁷⁰ et pingui solo radium maiorem, Sallentinam¹⁷¹, orchitem¹⁷², posiam¹⁷³, Sergianam¹⁷⁴, Cominianam¹⁷⁵, albiceram¹⁷⁶ seri iubet adicit15 que¹⁷⁷ singulari prudentia: quam earum in iis¹⁷⁸ locis optimam esse dicent¹⁷⁹, in frigido autem et macro Liciniam. pingui enim¹⁸⁰ aut ferventi vitiari¹⁸¹ eius oleum arboremque ipsa¹⁸² fertilitate¹⁸³ consumi, musco¹⁸⁴ praeterea et¹⁸⁵ rubore¹⁸⁶ infestari. 21 ¹⁸⁷spectare oliveta in favonium loco exposito solibus censet, nec alio ullo modo laudat.

condi olivas optime orchites¹⁸⁸ et posias, vel virides in muria vel fractas¹⁸⁹ in lentisco¹⁹⁰. oleum quam¹⁹¹ acerbissima¹⁹² oliva optimum fieri. cetero quam primum e terra colligendam¹⁹³, si inquinata sit, lavandam¹⁹⁴; siccari triduo satis esse. si gelent frigora, quarto die premendam¹⁹⁵; 5 hanc¹⁹⁶ et sale¹⁹⁷ aspergi. oleum in tabulato minui¹⁹⁸ deteriusque fieri, item in amurca et¹⁹⁹ fracibus²⁰⁰ — hae sunt carnes et inde faeces —; 22 ²⁰¹ quare saepius die²⁰² capulandum²⁰³, praeterea concha²⁰⁴ et²⁰⁵ in plumbeas cortinas²⁰⁶; aere vitiari. ferventibus²⁰⁷ omnia ea fieri clausisque torcularibus et quam minime ventilatis²⁰⁸, ideo nec²⁰⁹ ligna ibi caedi oportere — qua de causa²¹⁰ e nucleis ipsarum ignis aptissimus —; ex²¹¹ cortinis in labra fundendum, ut²¹² fraces²¹³ et amurca linquantur²¹⁴. ob id²¹⁵ crebrius vasa mutanda ²¹⁶, fiscinas spongia²¹⁷ tergendas²¹⁸, ut quam maxime pura sinceritas constet. 23 ²¹⁹ postea inventum ut lavarentur utique ferventi aqua, protinus prelo²²⁰ subicerentur solidae — ita enim amurca exprimitur²²¹ —, mox trapetis fractae premerentur ²²²²²³ iterum. premi plus quam centenos modios non probant : factus²²⁴ vocatur²²⁵; quod vero post molam²²⁶ primum expressum ²²⁷ est, flos. factus tres²²⁸ gemino²²⁹ foro²³⁰ a quaternis hominibus²³¹ nocte et die premi iustum est.

24 ²³²

7 Non erat tum²³³ ficticium²³⁴ oleum, ideoque arbitror de eo²³⁵ nihil a Catone dictum. nunc eius genera plura, primumque persequemur ea quae ex arboribus fiunt, et inter illas ante omnes ex oleastro. tenue id multoque amarius quam oleae²³⁶ et²³⁷ tantum²³⁸ ad medicamenta²³⁹ utile²⁴⁰. simillimum huic est ex chamel aea²⁴¹, frutice saxoso, non altiore palmo, foliis oleastri bacisque²⁴². 25 ²⁴³ proximum fit e²⁴⁴ cici²⁴⁵, arbore in Aegypto copiosa (alii crotonem²⁴⁶, alii sibi²⁴⁷ , alii sesamon²⁴⁸ silvestre ²⁴⁹ eam²⁵⁰ appellant), ibique, non pridem et in²⁵¹ Hispania²⁵², repente²⁵³ provenit altitudine oleae, caule ferulaceo, folio vitium , semine uvarum gracilium pallidarumque. nostri earn ricinum²⁵⁴ vocant²⁵⁵ a similitudine seminis. coquitur²⁵⁶ id in aqua, innatansque oleum tollitur²⁵⁷. at in Aegypto, ubi abundat, sine²⁵⁸ igni²⁵⁹ et aqua sale²⁶⁰ adspersum²⁶¹ exprimitur, cibis foedum, lucernis exile²⁶². 26 ²⁶³²⁶⁴ am ygdalinum²⁶⁵, quod aliqui²⁶⁶ neopum²⁶⁷²⁶⁸ vocant, ex amaris nucibus arefactis et in offam contusis adspersam²⁶⁹ aqua iterumque tusis exprimitur. fit et²⁷⁰ lauru²⁷¹ admixto drupparum²⁷² oleo, quidamque e²⁷³ bacis exprimunt tantum, alii²⁷⁴ foliis modo, aliqui folio et cortice²⁷⁵ bacarum, nec non styracem addunt aliosque odores; optima laurus ad id latifolia, silvestris²⁷⁶, 27 ²⁷⁷ nigris bacis. simile est et e²⁷⁸ myrto nigra²⁷⁹, et haec latifolia melior. tunduntur bacae²⁸⁰ adspersae²⁸¹ calida aqua, mox decoquuntur. alii²⁸² foliorum mollissima decoquunt in oleo et exprimunt, alii deiecta ea in oleum prius sole maturant . eadem ratio et in sativa myrto, sed praefertur silvestris minore semine, quam quidam oxymyrsinen²⁸³, alii²⁸⁴ c hamaemyrsine n²⁸⁵²⁸⁶ vocant²⁸⁷, aliqui²⁸⁸ acoron²⁸⁹ a similitudine²⁹⁰; est enim brevis, fruticosa. 28 ²⁹¹ fit et e citro²⁹², cupresso, nucibus iuglandi bus²⁹³ quod caryinum²⁹⁴ vocant, malis, cedro²⁹⁵ quod pisselaeon ²⁹⁶, e²⁹⁷ grano quoque Cnidio²⁹⁸ purgato²⁹⁹ semine et tunso³⁰⁰, item lentisco. nam³⁰¹ cyprinum et e³⁰² glande Aegyptia ut fieret odorum causa dictum est. Indi e³⁰³ castanets ac³⁰⁴ sesima³⁰⁵ atque³⁰⁶ oryza³⁰⁷ facere dicuntur, Icht hyopha gi³⁰⁸ e piscibus. 29 ³⁰⁹ inopia cogit³¹⁰ aliquando luminum causa et e³¹¹ platani bacis fieri aqua et sale maceratis³¹². et oenanthinum fit; de ipsa oenanthe dictum³¹³ est³¹⁴ in unguentis. gleucino mustum incoquitur³¹⁵ vapore lento, ab aliis sine igni circumdatis vinaceis diebus XXI³¹⁶ bis singulis permixtum, consumiturque mustum oleo. aliqui³¹⁷ non sam p- suc hum³¹⁸ tantum admiscent, sed etiam pretiosiora odoramenta , ut³¹⁹ in gymnasiis quoque conditur odoribus, sed vilissimis . 30 ³²⁰ fit ex³²¹ aspalatho³²², calamo, balsamo, iri, cardamomo, meliloto³²³, nardo Gallico, panace, sampsucho³²⁴, helenio, cinnamomi radice, omnium sucis in oleo maceratis expressisque. sic et rhodinum e rosis, iuncinum e iunco³²⁵, quod et rosaceo simillimum, item hyoscyamo³²⁶ et lupinis, narcisso. plurimum autem in Aegypto e raphani semine aut gramine herba³²⁷ quod chortinon³²⁸ vocant, item e sesima³²⁹ et urtica quod cn idinum³³⁰ appellant. 31 ³³¹³³² e lilio et alibi fit sub diu³³³ sole, luna, pruina maceratum . suis herbis componunt inter Cappadociam et Galatiam quod Selgiticum³³⁴ vocant, nervis admodum utile, sicut in Italia Iguvini³³⁵ . e pice fit quod pissinum³³⁶ appellant, cum coquitur, velleribus supra halitum eius expansis atque ita expressis. probatum maxime e Bruttia; est enim pinguissima et resinosissima. 32 ³³⁷ color oleo³³⁸ fulvus. sponte nascitur in Syriae maritimis quod el aeomeli³³⁹ vocant; manat ex arboribus pin- 5 gue, crassius melle, resina tenuius³⁴⁰, sapore dulci, et hoc medicis. veteri quoque oleo usus est ad quaedam genera morborum; existimaturqu e³⁴¹ et ebori vindicando a carie utile esse: certe simulacrum Saturni Romae intus oleo³⁴² repletum est.

33 ³⁴³

8 Super omnia vero celebravit amurcam³⁴⁴ laudibus³⁴⁵ Cato. dolia olearia cadosque illa imbui, ne bibant oleum; amurca subigi³⁴⁶ areas terendis³⁴⁷ messibus, ut formicae³⁴⁸ rimaeque absint; quin et lutum parietum ac tectoria et pavimenta horreorum frumenti, vestiaria³⁴⁹ etiam contra teredines ac noxia animalium³⁵⁰ amurca aspergi, semina frugum perfundi. morbis quadripedum³⁵¹, arborum quoque, illa medendum, efficaci ³⁵² ad ulcera interiora humani quoque oris³⁵³. 34 ³⁵⁴ lora etiam et coria³⁵⁵ omnia et calceamina³⁵⁶ axesque decocta ungui atque aeramenta contra aeruginem colorisque³⁵⁷ gratia elegantioris et totam supellectilem ligneam ac vasa fictilia, in³⁵⁸ quis ficum aridam³⁵⁹ libeat adservare³⁶⁰, aut si folia bacasque in virgis myrti aliudve quod genus simile. postremo ligna macerata amurca nullo³⁶¹ fumi taedio ardere. oleam si lambendo capra³⁶² lingua contigerit depaveritque primo germinatu³⁶³, sterilescere auctor est M. Varro. et hactenus de olea atque oleo.

35 ³⁶⁴

9 Reliqui arborum fructus³⁶⁵ vix specie figurave, non modo saporibus sucisque totiens permixtis atque insitis, enumerari queunt.

Grandissimus³⁶⁶ pineis³⁶⁷ nucibus altissimeque suspensus ³⁶⁸. intus exiles nucleos lacunatis includit³⁶⁹ toris, vestitos alia ferruginis tunica, mira naturae cura molliter semina conlocandi. harum genus alterum Tarentinae³⁷⁰ digitis fragili putamine aviumque furto³⁷¹ in arbore. 36 ³⁷² et tertium sappini e³⁷³ picea sativa, nucleorum cute verius quam putamine adeo molli, ut simul mandatur³⁷⁴. quartum pitydia³⁷⁵ vocant e pinastris³⁷⁶, singularis remedii adversus tussim in melle decoctis nucleis³⁷⁷. Taurini ravicelos³⁷⁸ vocant. pinea corona victores apud³⁷⁹ Isth mum³⁸⁰ coronantur.

37 ³⁸¹³⁸² 10 His proxima amplitudine mala quae vocamus cotonea et Graece³⁸³ cydonea³⁸⁴, e³⁸⁵ Creta insula advecta. incurvatos trahunt ramos prohibentque crescere parentem. plura eorum genera: chrysomela³⁸⁶ incisuris distincta, colore ad aurum inclinato, qui³⁸⁷ candidior³⁸⁸ nostratia cognominat³⁸⁹, odoris praestantissimi. 38 est et Neapolitanis suus honos³⁹⁰. minora³⁹¹ ex eodem genere strut hea³⁹² odoratiusvibrant, serotino proventu,. praecoci vero mustea. strutheis³⁹³ autem cotonea insita suum genus fecere Mulvianum³⁹⁴, quae sola ex iis³⁹⁵ vel cruda manduntur , iam³⁹⁶ et³⁹⁷ virorum salutatoriis cubiculis³⁹⁸ inclusa³⁹⁹ ac⁴⁰⁰ simulacris noctium consciis⁴⁰¹ inposita. sunt praeterea parva silvestria, e⁴⁰² strutheis odoratissima et⁴⁰³ in saepibus nascentia.

39 ⁴⁰⁴ 11 Mala appellamus, quamquam diversi generis⁴⁰⁵, Persica et granata, quae in Punicis arboribus novem generum dicta sunt. his acinus sub cortice intus, illis lignum in⁴⁰⁶ corpore. nec non et quaedam e piris libralia appellata amplitudinem sibi⁴⁰⁷ ponderis nomine adserunt.

sed Persicorum palma duracinis. nationum habent cognomen Gallica et Asiatica⁴⁰⁸. 40 ⁴⁰⁹ post autumnum maturescunt Asiatica, aestate praecocia intra XXX annos reperta et primo denariis singula venu mdata⁴¹⁰. supernatia⁴¹¹ e Sabinis veniunt, popularia undique . pomum innocuum expetitur aegris, pretiumque iam singulis triceni nummi fuere, nullius maiore, quod miremur, quia non aliud fugacius⁴¹². longissima namque decerpto⁴¹³ bidui mora est cogitque se venu mdari⁴¹⁴.

41 ⁴¹⁵ 12 Ingens postea turba prunorum: versicolori a⁴¹⁶ e nigro candican t⁴¹⁷, hordearia⁴¹⁸ appellata a comitatu frug is⁴¹⁹ eius; alia⁴²⁰ eodem colore seriora maioraque, asinina cognominata a⁴²¹ vilitate. sunt min ora⁴²², a t laudatiora cerina atque purpurea, nec non ab externa gente Armeniaca, quae sola et odore commendantur. peculiaris⁴²³ inpudentia est⁴²⁴ nucibus insitorum, qu ae⁴²⁵ faciem parentis sucumque adoptionis⁴²⁶ exhibent, appellata ab utroque nucipruna. 42 ⁴²⁷ et⁴²⁸ haec autem e t Persica et cerina ac silvestria ut uvae⁴²⁹ cadis condita usque ad alia nascentia aetatem sibi prorogant, reliquorum velocitas⁴³⁰ cito mitescentium transvolat⁴³¹. nuper in Baetica malina⁴³² appellari coeperunt malis insita et alia amygdalina amygdalis. his intus in ligno nucleus amygdalae est, nec aliud pomum ingeniosius geminatum⁴³³ est. 43 ⁴³⁴ in peregrinis arboribus dicta sunt Damascena, a Syriae Damasco cognominata, iam pridem⁴³⁵ in Italia nascentia, grandiore quamquam ligno et exiliore carne nec umquam in rugas⁴³⁶ siccata, quoniam soles sui desunt . simul dici possunt populares eorum myxae⁴³⁷, quae et ipsae nunc coeperunt Romae nasci insitae⁴³⁸ in⁴³⁹ sorvis⁴⁴⁰.

44 ⁴⁴¹ 13 In totum quidem Persica peregrina etiam Asiae Graeciaeque esse ex nomine ipso apparet atque e⁴⁴² Perside advecta. sed pruna silvestria ubique nasci certum est, quo magis miror huius pomi mentionem a Catone non habitam, praesertim cum condenda⁴⁴³ demonstraret quaedam et silvestria. 45 ⁴⁴⁴ nam Persicae arbores sero et cum difficultate transiere⁴⁴⁵, ut quae in Rhodo nihil ferant, quod primum⁴⁴⁶ ab Aegypto earum⁴⁴⁷ fuerat hospitium. falsum est venenata cum cruciatu⁴⁴⁸ in Persis⁴⁴⁹ gigni et poenarum causa ab⁴⁵⁰ regibus tralata⁴⁵¹ in Aegyptum terra mitigata. id enim de Persea diligentiores tradunt , quae in totum alia est, myxis rubentibus similis, nec extra orientem nasci voluit. 46 eam quoque eruditiores negaverunt ex Perside propter supplicia tralatam⁴⁵², sed a Perseo Memphi satam⁴⁵³, et ob id Alexandrum illa coronari⁴⁵⁴ victores ibi instituisse in honorem atavi sui. semper autem folia habet et poma subnascentibus aliis. sed pruna quoque omnia post Catonem coepisse manifestum erit⁴⁵⁵ .

47 ⁴⁵⁶

14 Malorum plura sunt genera. de citreis⁴⁵⁷ cum sua arbore diximus, Medica autem Graeci vocant patriae⁴⁵⁸⁴⁵⁹ nomine. aeque peregrina sunt zizipha⁴⁶⁰ et tubures⁴⁶¹, quae et ipsa non pridem venere in Italiam, haec ex Africa, illa ex Syria. Sex. Papinius, quem consulem vidimus, primus utraque⁴⁶² attulit Divi Augusti novissimis temporibus in castris sata, bacis similiora quam malis, sed aggeribus⁴⁶³ praecipue⁴⁶⁴ decora, quoniam et⁴⁶⁵ in tecta iam silvae scandunt. tuburum⁴⁶⁶ duo genera: candidum et a colore s yricum⁴⁶⁷ dictum. 48 ⁴⁶⁸ paene peregrina sunt in uno Italiae agro Veroniensi⁴⁶⁹ nascentia quae lanata appellantur; lanugo ea obducit, strutheis⁴⁷⁰ quidem Persicisque⁴⁷¹ plurima, iis⁴⁷² tamen peculiare nomen dedit, nulla alia commendatione⁴⁷³ insignibus⁴⁷⁴.

49 ⁴⁷⁵ 15 Reliqua cur pigeat nominatim indicare, cum conditoribus suis aeternam propagaverint memoriam, tamquam⁴⁷⁶ ob egregium aliquod in vita factum? nisi fallor, apparebit ex eo ingenium inserendi nihilque tam parvum esse quod non gloriam parere possit. ergo habent originem a Matio Cestioque⁴⁷⁷ et Mallio⁴⁷⁸, item Scaudio⁴⁷⁹ ; quibus c otoneo⁴⁸⁰ insito ab Appio⁴⁸¹ e Claudia gente Appiana sunt cognominata. 50 ⁴⁸² odor est iis⁴⁸³ cotoneorum, magnitude qu ae⁴⁸⁴ Scaudianis⁴⁸⁵, color rubens . ac ne quis sic⁴⁸⁶ ambitum⁴⁸⁷ valuisse claritatis e⁴⁸⁸ familia⁴⁸⁹ putet, sunt et Sceptiana ab inventore libertino, insignia rotunditate . Cato adicit Quiri niana⁴⁹⁰ et quae tradit in doliis⁴⁹¹ condi Scantiana. omnium autem nuperrime adoptata sunt parva gratissimi saporis, quae Petisia nominantur. patrias nobilitavere Amerina⁴⁹² et Gra ecula. cetera e causis traxere 51 nomen: germanitatis cohaerentia gemella⁴⁹³, numquam singula in fetu, colore⁴⁹⁴ syrica⁴⁹⁵, cognatione⁴⁹⁶ melapia, must ea⁴⁹⁷ a celeritate mitescendi, quae nunc melimela dicuntur a sapore melleo, orbiculata a figura orbis in rotunditatem circumacti 5 —haec⁴⁹⁸ in Epiro primum pr ovenisse⁴⁹⁹ argumento sunt Graeci, qui Epirotica⁵⁰⁰ vocant —, mammarum effigie orthomastia⁵⁰¹, condi cione⁵⁰² castrati seminis quae spadonia appellant Belgae. 52 ⁵⁰³ melofoliis folium unum, aliquando et geminum, erumpit e latere medio. celerrime in rugas marcescunt pannucea. stolide⁵⁰⁴ tument pulmonea. est quibusdam sanguineus⁵⁰⁵ colos⁵⁰⁶ origine ex mori insi tu⁵⁰⁷ tracta. cunctis vero quae fuere a sole partes rubent. sunt et parva gratia⁵⁰⁸ saporis atque etiam acutiora odore silvestria. peculiare⁵⁰⁹ inproba e iis⁵¹⁰ acerbitatis convi cium⁵¹¹ et vis tanta, ut aciem gladii pr aestringat⁵¹². dat a liis⁵¹³ farina⁵¹⁴ vilissimis⁵¹⁵ nomen, quamquam primis adventu decerpique properantibus.

53 ⁵¹⁶⁵¹⁷ 16 Eadem causa in p iris⁵¹⁸ taxatur superbiae cognomine ; parva haec, sed ocissima. e⁵¹⁹ cunctis autem Crustumia ⁵²⁰ gratissima, proxima iis⁵²¹ Falerna potu⁵²², quoniam tanta vis suci abundat⁵²³ — lacte re⁵²⁴ hoc vocatur⁵²⁵ —, in iisque⁵²⁶ ali a⁵²⁷ colore nigro, dona⁵²⁸ Syriae. reliquorum nomina aliter in aliis at que⁵²⁹ aliis locis appellantur. 54 ⁵³⁰ sed confessis urbis vocabulis auctores suos nobilitavere Decimiana et ex eo tractum quod Pseudodecimianum⁵³¹ vocant, Do labelliana⁵³² longissimi pediculi, Pomponiana cognomine mammosa, Liceriana⁵³³ , Seviana⁵³⁴ et quae ex iis⁵³⁵ nata sunt Turraniana⁵³⁶ , longitudine pediculi distantia, Favoniana⁵³⁷ rubra, paulo superbis maiora, Lateriana⁵³⁸, Aniciana postautumnalia, acidulo sapore iucunda. Tiberiana appellantur quae maxime Tiberio principi placuere. colorantur magis sole grandescuntque, alioqui⁵³⁹ eadem essent quae Liceriana . 55 ⁵⁴⁰ patriae nomina habent serissima omnium Amerina⁵⁴¹, Picentina, Num antina⁵⁴² , Alexandrina, Numi diana⁵⁴³, Graeca et⁵⁴⁴ in iis⁵⁴⁵ Tarentina⁵⁴⁶, Sig nina⁵⁴⁷, quae alii a⁵⁴⁸ colore testacea⁵⁴⁹ appellant, sicut onychina, purpurea, ab odore myrapia, laurea, nardina, tempore⁵⁵⁰ hord earia⁵⁵¹ , collo⁵⁵² ampullacea, et Coriolana, Brut tia⁵⁵³ gentilitatis, cucurbitina, 56 ⁵⁵⁴ acidula suci. incerta n ominum⁵⁵⁵ causa est barbaricis, Veneriis qu ae⁵⁵⁶ colorata dicunt, regiis qu ae⁵⁵⁷ minimo pediculo sessilia, patriciis, vocimis⁵⁵⁸, viridibus oblongisque. praeterea dixit volema Vergilius a Catone sumpta, qui et sementiva et mustea nominat.

57 ⁵⁵⁹ 17 Pars haec vitae iam⁵⁶⁰ pridem pervenit ad columen⁵⁶¹, expertis cuncta hominibus, quippe cum Vergilius insitam nucibus arbutum, malis platanum, cerasis ulmum dicat. nec quicquam⁵⁶² amplius excogitari⁵⁶³ potest; nullum certe pomum novum diu iam invenitur. neque omnia insita⁵⁶⁴ misceri fas est, sicut nec spinas inseri, quando fulgura⁵⁶⁵ piari⁵⁶⁶ non queunt facile, quo tque⁵⁶⁷ genera insita fuerint⁵⁶⁸, tot fulgura uno ictu fieri⁵⁶⁹ pronuntiatur⁵⁷⁰.

58 ⁵⁷¹ Turbinatior piris figura. in iis serotina ad hiemes⁵⁷² usque in matre⁵⁷³ pendent gelu maturescentia Graeca, ampullacea , laurea, sicut in malis Amerina⁵⁷⁴, Scaudiana⁵⁷⁵. conduntur vero pira ut uvae ac totidem modis, neque⁵⁷⁶ aliud in cadis praeterquam ⁵⁷⁷ pruna. e⁵⁷⁸ pomis proprietas⁵⁷⁹ piris qu ae⁵⁸⁰ vini, similiterque in aegris medentes cavent. e vino et aqua cocuntur⁵⁸¹ atque pulmentari vicem inplent, quod non alia praeter cotonea ac⁵⁸² struth ea⁵⁸³.

59 ⁵⁸⁴ 18 In universum⁵⁸⁵⁵⁸⁶ autem de⁵⁸⁷ pomis servandis praecipitur pomaria in loco frigido ac sicco contabulari, septentrionalibus fenestris serene die patere⁵⁸⁸, austr os⁵⁸⁹ specularibus⁵⁹⁰ arcere⁵⁹¹, aquilonis quoque adflatu poma deturpante rugis. colligi mala⁵⁹² post aequinoctium autumni⁵⁹³ neque ante XVI⁵⁹⁴ lunam neque ultra⁵⁹⁵ duodetricesimam, nec pluvio die neque ante primam horam; cadiva⁵⁹⁶ separari; stramentis solidis⁵⁹⁷ paleisve substerni, rara componi, uti⁵⁹⁸ limites pervii spiritum⁵⁹⁹ aequalem accipiant. Amerina⁶⁰⁰ maxime durare, melimela minime . 60 ⁶⁰¹ —

Cotoneis⁶⁰² in concluso⁶⁰³ spiramentum⁶⁰⁴ omne adimendum aut incoqui⁶⁰⁵ melle ea mergive⁶⁰⁶ oportere. Punica aqua⁶⁰⁷ marina fervente indurari, mox triduo sole siccata ita ne nocturno rore contingantur suspendi et⁶⁰⁸, cum libeat uti, aqua dulci perlui. M. Varro et in doliis harenae servari iubet; et inmatura⁶⁰⁹ obrui terra in ollis fundo effracto⁶¹⁰, sed spiritu excluso ac surculo pice inlito: sic etiam crescere amplitudine maiore quam possint⁶¹¹ in arbore. cetera mala⁶¹² et⁶¹³ foliis ficulnis⁶¹⁴, praeterquam cadivis, singula convolvi cistisque vitilibus⁶¹⁵ condi vel creta⁶¹⁶ figulinarum⁶¹⁷ inlini. 61 ⁶¹⁸⁶¹⁹ — Pira in vasis fictilibus picatis inversis⁶²⁰ obrui scrobe⁶²¹. Tarentina⁶²² serissima⁶²³ legi, Aniciana⁶²⁴ servari et in passo, sorva⁶²⁵ quoque et scrobibus gypsato operculo, duum pedum terra superiniecta⁶²⁶, in loco⁶²⁷ aprico inversis vasis et in doliis ut⁶²⁸ uvas interque uvas⁶²⁹ cum ramis suspendi.

62 ⁶³⁰E⁶³¹ proximis auctoribus quidam altius⁶³² curam repetunt⁶³³ deputarique statim poma ac vites ad hunc usum⁶³⁴ praecipiunt decrescente luna, post horam diei⁶³⁵ tertiam, caelo sereno aut⁶³⁶ siccis ventis⁶³⁷. similiter deligi et ex locis siccis et ante perfectam maturitatem, addito ut luna⁶³⁸ infra terram sit, uvas cum malleolo sarmenti duro, demptis forfice corruptoribus⁶³⁹ acinis, in dolio picato recenti⁶⁴⁰ suspendi, exclusa⁶⁴¹ omni aura⁶⁴² operculo et gypso. sic et sorva⁶⁴³ ac pira, inlitis omnium surculis pice. 63 ⁶⁴⁴ dolia procul ab aqua esse. quidam sic cum palmite ⁶⁴⁵ ipso⁶⁴⁶ condunt, capitibus eius scillae⁶⁴⁷ infixis utrimque⁶⁴⁸, alii etiam vina habentibus doliis, dum ne contingant ea uvae⁶⁴⁹, aliqui mala in patinis fictilibus fluitantia⁶⁵⁰, quo genere et vino odorem adquiri putant. aliqui omnia haec in milio servari⁶⁵¹ malunt, plerique vero in scrobe duum pedum altitudinis harena substrato et fictili operculo, dein terra operto. 64 ⁶⁵² creta quidam figlina etiam uvas inlinunt siccataque⁶⁵³ sole suspendunt , in usu diluentes creta m⁶⁵⁴. eandem pomis vino subigunt. mala vero generosissima eadem ratione crustant gypso vel cera, quae, nisi maturuerint⁶⁵⁵, incremento calcem⁶⁵⁶ rumpunt. semper autem in pediculos conlocant ea. alii decerpunt cum surculis eosque in medullam sabuci⁶⁵⁷ additos⁶⁵⁸ obruunt,⁶⁵⁹ ut supra scriptum est. 65 ⁶⁶⁰ alii singulis malis pirisque singula vasa fictilia adsignant et opercul o eorum picat o⁶⁶¹ dolio iterum includunt, nec non aliqui in floccis capsisque, quas luto paleato inlinunt; alii hoc idem in patinis fictilibus, aliqui et in scrobe subiect a⁶⁶² harena: ita sicca operiunt mox terra. sunt qui cotonea cera Pontica inlita melle demergant. 66 ⁶⁶³ Columella auctor est in puteos cisternasve uvas⁶⁶⁴ in fictilibus vasis pice diligenti cura inlitis mergi. Liguria maritima Alpibus proxima⁶⁶⁵ uvas sole siccatas⁶⁶⁶ iunci fasceis involvit cadisque conditas gypso includit. hoc idem Graeci platani foliis aut vitis ipsius aut fici uno die in umbra siccatis atque in cado vinaceis interpositis. quo genere Coa⁶⁶⁷ uva⁶⁶⁸ et Ber ytia⁶⁶⁹ servantur⁶⁷⁰, nullius suavitati postferendae. 67 ⁶⁷¹⁶⁷² quidam, ut has faciant, in cinere lixivo⁶⁷³ tingunt protinus quam detraxere⁶⁷⁴ vitibus, mox in sole siccant passasque⁶⁷⁵ in aqua m calida m⁶⁷⁶ mergunt et iterum sole siccant, 66? tum⁶⁷⁷ foliis, ut supra dictum est, involutas vinaceis stipant. sunt qui malunt⁶⁷⁸ uvas in⁶⁷⁹ scobe⁶⁸⁰ ramentisve abietis, populi, fraxini servare. sunt qui⁶⁸¹ suspendi procul malis protinusque in granariis iubent⁶⁸², quoniam optime⁶⁸³ sic ce t fr umenti⁶⁸⁴ pulvis. pensilibus contra vespas remedio est oleo adspergi ex ore. de palmis diximus.

⁶⁸⁵

68 ⁶⁸⁶

19 E⁶⁸⁷ reliquo genere pomorum ficus⁶⁸⁸ amplissima est, quaedamque et piris magnitudine aemulae⁶⁸⁹. de Aegyptiae Cypriaeque⁶⁹⁰ miraculis retulimus inter externas. Idaea⁶⁹¹ rubet olivae magnitudine, rotundior tantum, sapore⁶⁹² mespili. Alexandrinam hanc ibi vocant, crassitudine cubitali, ramosam⁶⁹³, materie⁶⁹⁴ validam, lentam, sine lacte, cortice viridi, folio tiliae, sed molli. Onesicritus tradit in Hyrcania⁶⁹⁵ multum nostris esse dulciores fertilioresque, ut quae⁶⁹⁶ modios CCLXX singulae ferant. 69 ⁶⁹⁷⁶⁹⁸ ad nos ex aliis transiere gentibus, Chalcide, C hio⁶⁹⁹, quarum plura genera. si quidem et L ydiae⁷⁰⁰, quae sunt purpureae, et mamillanae similitudinem earum habent et callistrut hiae⁷⁰¹ farti⁷⁰² sapore praestantiores, ficorum omnium frigidissimae⁷⁰³. nam de Africanis, qu oniam⁷⁰⁴ multi praeferunt cunctis, magna quaestio est, cum id genus in Africam⁷⁰⁵ nuperrime ⁷⁰⁶ transient. 70 ⁷⁰⁷ patriae nomen optinent etiam⁷⁰⁸ Alexandrinae⁷⁰⁹ ex nigris⁷¹⁰ , candicante⁷¹¹ rima, cognomine delicatae. nigra et R hodia est et Tiburtina de praecocibus. sunt et auctorum nomina iis, Livi ae⁷¹² , Pompei⁷¹³. siccandis haec sole in annuos⁷¹⁴ usus aptissima cum mariscis et⁷¹⁵ quas harundinum folii macula variat. est et Herculanea et albicerata et aratia⁷¹⁶ alba, pediculo minimo, 71 ⁷¹⁷ latissima. primo autem provenit p orphyritis ⁷¹⁸, longissimo⁷¹⁹ pediculo. comitatur eam e⁷²⁰ minimis⁷²¹, vilissimis ⁷²² popularis dicta. contra novissima sub hieme maturatur chelidonia. sunt praeterea⁷²³ eaedem⁷²⁴ serotinae et praecoces, biferae, alba ac nigra, cum messe⁷²⁵ vindemiaque maturescentes . serotinae et a corio appellatae duro, ex Chalcidicis quarundam trifero⁷²⁶ proventu. 72 ⁷²⁷ Tarenti tantum praedulces nascuntur, quas vocant onas⁷²⁸ . Cato de ficis ita memorat: Ficos mariscas in loco cretoso aut⁷²⁹ aperto serito, in loco autem crassiore aut stercorato Africanas et Herculaneas, Sacontinas⁷³⁰, hibernas, Tel lanas⁷³¹ atras pediculo longo. postea tot⁷³² subiere nomina atque genera, ut vel hoc solum aestimantibus appareat mutatam esse vitam. sunt et hibernae quibusdam provinciis, uti⁷³³ Moesiae, sed artis, non naturae⁷³⁴. parvarum genusarborum post autumnum fimo contegunt, 73? ⁷³⁵ deprehensasque in his hieme grossos, quae⁷³⁶ mitiore caelo refossae⁷³⁷ cum arbore atque in lucem remissae novossoles aliosque, quam quibus⁷³⁸ vixere, avide tamquam iterum natae accipiunt et curl venientium flore maturescunt, alieno praecoces anno, in tractu vel gelidissimo .

74 ⁷³⁹ 20 Sed a Catone appellata iam tum Africana⁷⁴⁰ admonet⁷⁴¹ Africae⁷⁴² ad ingens docimentum⁷⁴³ usi⁷⁴⁴ eo pomo. namque perni ciali⁷⁴⁵ odio Carthaginis flagrans nepotumque securitatis anxius, cum clamaret omni senatu Carthaginem delendam, adtulit quodam die in curiam praecocem ex ea provincia ficum ostendensque patribus⁷⁴⁶ : Interrogo vos, inquit⁷⁴⁷, quando hanc⁷⁴⁸ pomum demptam⁷⁴⁹ putetis ex arbore. cum inter omnes recentem⁷⁵⁰ esse constaret: 75 Atqui tertium, inquit, ante diem scitote decerptam Carthagine. tam prope a moeris⁷⁵¹ habemus hostem! statimque sumptum est Punicum tertium bellum, quo Carthago deleta est, quamquam Catone anno sequente rapto. quid primum in⁷⁵² eo miremur, curam ingeni an occasionem fortuitam, celeritatemque ⁷⁵³ cursus an vehementiam viri? 76 ⁷⁵⁴ super⁷⁵⁵ omnia est, quo nihil equidem duco mirabilius⁷⁵⁶ , tantam⁷⁵⁷ illam urbem et de terrarum⁷⁵⁸ orbe per⁷⁵⁹ CXX annos aemulam⁷⁶⁰ unius pomi argumento eversam, quod non Trebia⁷⁶¹ aut Trasimenus⁷⁶², non⁷⁶³ Cannae busto Romani nominis perficere potuere, non castra Punica ad tertium lapidem vallata portaeque Collinae adequitans ipse Hannibal. tanto propius Carthaginem pomo Cato admovit⁷⁶⁴!

77 ⁷⁶⁵ Colitur ficus arbor in foro ipso ac comitio⁷⁶⁶ Romae nata, sacr a⁷⁶⁷ fulg uribus⁷⁶⁸ ibi conditis magisque ob memoriam eius quae, nutrix⁷⁶⁹ Romuli ac Remi⁷⁷⁰ , conditores⁷⁷¹ imperii⁷⁷² in Lupercali prima protexit, rumi nalis⁷⁷³ appellata, quoniam sub ea inventa est lupa infantibus praebens rumim (ita⁷⁷⁴ vocabant mammam), miraculo ex aere iuxta dicato, tamquam in comitium sponte transisset Atto⁷⁷⁵ Navio⁷⁷⁶ augurante. nec sine praesagio aliquo arescit⁷⁷⁷ rursusque cura sacerdotum seritur. fuit⁷⁷⁸ et ante Saturni aedem, urbis anno .. sublata sacro a Vestalibus facto, cum Silvani⁷⁷⁹ simulacrum subverteret. 78 ⁷⁸⁰ eadem fortuito⁷⁸¹ satu⁷⁸² vivit⁷⁸³ in medio foro, qua sidentia⁷⁸⁴ imperii fundamenta ostento fatali Curtius maximis bonis, hoc est virtute ac pietate ac morte praeclara, expleverat. aeque fortuita eodem loco est vitis atque olea, umbrae gratia sedulitate ⁷⁸⁵ plebeia satae⁷⁸⁶, ara⁷⁸⁷ inde sublata gladiatorio munere Divi luli, quod novissime pugnavit in foro.

79 21 Admirabilis est pomi huiusce festinatio, unius in cunctis ad maturitatem properantis arte naturae.

caprificus vocat ur e⁷⁸⁸ silvestri genere ficus numquam maturesceus , sed quod ipsa non habet alii⁷⁸⁹ tribuens, quoniam est naturalis causarum transitus fitque⁷⁹⁰ ut⁷⁹¹ e putrescentibus gignatur⁷⁹² aliquid. 80 ⁷⁹³ ergo culices⁷⁹⁴ parit; hi fraudati alimento in matre, putri eius tabe, ad⁷⁹⁵ cognata⁷⁹⁶ evolant⁷⁹⁷ morsuque ficorum crebro, hoc est avidiore pastu, aperientes ora earum, ita⁷⁹⁸ penetrantes⁷⁹⁹ intus solem primo secum inducunt⁸⁰⁰ cerialesque ⁸⁰¹ auras inmittunt foribus⁸⁰² adapertis⁸⁰³ . mox lacteum umorem⁸⁰⁴, hoc est infantiam pomi, absumunt⁸⁰⁵ — quod fit et sponte —, ideoque ficetis caprificus permittitur⁸⁰⁶ ad rationem venti, ut flatus evolantes in ficos ferat. 81 ⁸⁰⁷ inde repertum ut inlatae quoque aliunde et inter se colligatae inicerentur fico, quod in macro solo⁸⁰⁸ et aquilonio non desiderant⁸⁰⁹, quoniam sponte arescunt loci⁸¹⁰ situ rimisque eadem qu ae⁸¹¹ culicum opere⁸¹² causa⁸¹³ perficit, nec⁸¹⁴ ubi multus pulvis⁸¹⁵, quod evenit maxime frequenti via⁸¹⁶ adposita. namque et pulveri vis siccandi sucumque lactis absorbendi. quae ratio pulvere et⁸¹⁷ caprificatione hoc quoque praestat ne decidant, absumpto umore tenero et cum quadam fragilitate ponderoso. 82 ⁸¹⁸ ficis mollis omnibus tactus, maturis frumenta intus, sucus maturescentibus lactis, percoctis mellis. senescunt in arbore anusque d estillant⁸¹⁹ cummium⁸²⁰⁸²¹ lacrima⁸²². siccat⁸²³ honos laudatas, servat in capsis, Ebuso in⁸²⁴ insula praestantissimas amplissimasque, mox in Marrucinis; at⁸²⁵ ubi copia abundat⁸²⁶ , implentur orcae⁸²⁷ in Asia, cadi autem in⁸²⁸ Ruspina Africae urbe, panisque simul et opsonii ⁸²⁹ vicem siccatae implent, utpote cum Cato cibaria ruris⁸³⁰ operariis iusta ceu lege sanciens minui iubeat per fici maturitatem . cum recenti⁸³¹ fico salis⁸³² vice caseo⁸³³ vesci nuper excogitatum est. 83 ⁸³⁴ ex hoc genere sunt, ut diximus, c ottana⁸³⁵ et caricae quaeque conscendenti navem adversus Parthos⁸³⁶ omen fecere M. Crasso venales praedicantis voce, Cavneae. omnia haec in A lbense rus⁸³⁷ e Syria intulit L. Vitellius⁸³⁸, qui postea censor fuit, cum legatus in ea provincia esset, novissimis Ti.⁸³⁹ Caesaris⁸⁴⁰ temporibus.

84 ⁸⁴¹

22 Malorum pirorumque generi adnumerentur⁸⁴² iure mespila atque sor va⁸⁴³. mespilis tria genera⁸⁴⁴: anthedon, setania; tertium degenerat, anthedoni⁸⁴⁵ tamen⁸⁴⁶ similius, quod Gallicum vocant. setaniae maius pomum candidiusque, acini molliore ligno; ceteris minus pomum, sed⁸⁴⁷ odore⁸⁴⁸ praestantius et quod diutius servetur. arbor ipsa de amplissimis. folia ante quam decidant rubescunt; radices multae atque altae et ideo inexstirpabiles. non fuit haec arbor in Italia Catonis aevo.

85 ⁸⁴⁹ 23 Sor vis⁸⁵⁰ quadriplex⁸⁵¹ differentia. aliis enim eorum rotunditas mali, aliis turbinatio piri, aliis ovata species ceu malorum aliquis⁸⁵²; haec obnoxia acori⁸⁵³. odore et suavitate rotunda praecellunt, ceteris vini sapor. generosissima quibus circa pediculos tenera⁸⁵⁴ folia. quartum genus torminale appellant, remedio tantum probabile, adsiduum proventu minimumque pomo, arbore dissimile, foliis p aene⁸⁵⁵ platani . non ferunt ante trimatum ex ullo⁸⁵⁶ genere. Cato et sorva⁸⁵⁷ condi sapa tradit.

86 ⁸⁵⁸

24 Ab his locum amplitudine vindicaverint⁸⁵⁹, quae cessere auctoritate⁸⁶⁰, nuces iuglandes, quamquam et⁸⁶¹ ipsae nuptialium Fescenninorum comites, multum pineis minores universitate⁸⁶² eademque⁸⁶³ portione ampliores nucleo. nec non et honor iis naturae peculiaris gemino protectis operimento, pulvinati primum cal ycis⁸⁶⁴, mox lignei putaminis. quae causa eas nuptiis fecit religiosas, tot modis fetu munito, quod est veri similius quam quia cadendo tripudium sonivium⁸⁶⁵ faciant . 87 ⁸⁶⁶⁸⁶⁷ et has e Perside regibus⁸⁶⁸ translatas indicio sunt Graeca nomina: optimum quippe genus⁸⁶⁹ earum Persicum atque basilicon vocant, et haec fuere prima nomina; car yon⁸⁷⁰ a capitis gravedine propter odoris gravitatem convenit dictum. tinguntur cortice earum lanae et⁸⁷¹ rufatur capillus primum prodeuntibus nuculis⁸⁷² ; id conpertum infectis tractatu⁸⁷³ manibus. pinguescunt vetustate. 88 ⁸⁷⁴ sola differentia generum in putamine duro fragilive et tenui aut crasso, loculoso aut simplici. solum hoc pomum natura conpactili operimento clausit. namque sunt bifidae⁸⁷⁵ putaminum carinae⁸⁷⁶ nucleorumque alia⁸⁷⁷ quadripertita distinctio, lignea intercursante membrana. ceteris quidquid⁸⁷⁸ est solidum est, ut in abellanis, et ipso nucum genere, quas antea Abellinas patriae⁸⁷⁹ nomine appellabant . in Asiam Graeciamque e Ponto venere e ae⁸⁸⁰ ideoqu e et Ponticae nuces vocantur. 89 ⁸⁸¹ has quoque moll is⁸⁸² protegit barba, sed putamini nucleisque solida rotunditas inest. hae⁸⁸³ et torrentur ⁸⁸⁴. umbilicus illis intus in ventre medio. tertia in his⁸⁸⁵ >natura amygdalis tenuiore, sed simili iuglandium, summo operimento, item secundo putaminis; nucleus dissimilis latitudine et acriore callo. 90 ⁸⁸⁶⁸⁸⁷ haec arbor an fuerit in Italia Catornis aetate dubitatur, quoniam Graecas nominat, quas quidam et in iuglandium genere servant. adicit praeterea abellanas et galbas⁸⁸⁸ , Praenestinas, quas maxime laudat et conditas ollis in terra servari virides tradit. nunc Thasiae et Albe nses⁸⁸⁹ celebrantur et Tarentinarum duo genera, fragili putamine ac duro, quae sunt et⁸⁹⁰ amplissimae ac⁸⁹¹ minime⁸⁹² rotundae ; praeterea molluscae⁸⁹³ putamen rumpentes. 91 ⁸⁹⁴ sunt qui honori⁸⁹⁵ nomen interpretentur⁸⁹⁶ et Iovis glandem esse dicant⁸⁹⁷. nuper consularem virum audivi biferas et iuglandes nuces habere se profitentem. de pistaciis⁸⁹⁸, et ipso⁸⁹⁹ nucum⁹⁰⁰ genere, in suo loco retulimus. et haec autem idem Vitellius in⁹⁰¹ Italiam primus intulit eodem tempore, simulque in Hispaniam⁹⁰² Flaccus Pompeius eques Romanus, qui cum eo militabat.

92 ⁹⁰³ 25 Nuces vocamus et castaneas, quamquam adcommodatiores glandium⁹⁰⁴ generi. armatum iis⁹⁰⁵ echinato cal yce vallum, quod inchoatum glandibus⁹⁰⁶, mirumque vilissima esse⁹⁰⁷ quae tanta occultaverit cura naturae. trini quibusdam partus ex uno cal yce; cortexque lentus, proxima vero corpori membrana et⁹⁰⁸ in his et in nucibus saporem, ni detrahatur , infestat⁹⁰⁹. torrere has in cibis gratius, modo molantur⁹¹⁰, et praestant⁹¹¹ ieiunio feminarum quandam imaginem panis. 93 ⁹¹² Sardibus hae provenere primum, ideo apud Graecos Sardianos ⁹¹³ balanos⁹¹⁴ appellant, nam διὸς βαλάνου nom en postea inposuere⁹¹⁵ excellentioribus satu⁹¹⁶ factis. nunc plura earum genera. Tarentinae faciles nec operosae cibo, plan ae⁹¹⁷ figura. rotundior⁹¹⁸ quae balanitis⁹¹⁹ vocatur, purgabilis maxime et sponte prosiliens pura⁹²⁰ . 94 ⁹²¹ plana est e t⁹²² Salariana, Tarentina minus tractabilis, laudatior Corelliana et ex ea facta quo⁹²³ dicemus⁹²⁴ in⁹²⁵ insitis modo⁹²⁶ Tere iana⁹²⁷, quam rubens cortex praefert⁹²⁸ triangulis et popularibus nigris, quae⁹²⁹ coctivae vocantur. patria laudatissimis Tarentum et in Campania Neapolis. ceterae suum pabulo gignuntur, scrupulosa corticis intra nucleos quoque ruminatione.

95 ⁹³⁰

26 Haut procul abesse videantur et praedulces siliquae, nisi quod in iis⁹³¹ ipse manditur cortex. digitorum omnis⁹³² longitude illis et interim falcata, pollicari latitudine. glandes inter poma numerari non possunt, quam ob rem in sua natura dicentur.

⁹³³

96 27 Reliqua carnosi sunt generis, eaque bacis atque carnibus distant. alia acinis caro, alia moris, alia unedonibus , et alia acinis, inter cutem sucumque, alia m yxis⁹³⁴, alia bacis ut olivis. 97 ⁹³⁵⁹³⁶ moris sucus in came vinosus, trini colores, 20 candidus primo, mox rubens, maturis niger. in novissimis florent, inter prima maturescunt. tingunt manus suco matura ⁹³⁷, eluunt acerba⁹³⁸. minimum in hac arbore ingenia profecerunt , nec nominibus nec insitis⁹³⁹; nec alio mode quam pomi⁹⁴⁰⁹⁴¹ magnitudine differunt mora Ostiensi a⁹⁴² et Tusculana Romae⁹⁴³. nascuntur et in rubis⁹⁴⁴, multum differente callo⁹⁴⁵.

98 ⁹⁴⁶ 28 Aliud corpus et⁹⁴⁷ terrestribus fragis, aliud congeneri eorum unedoni, quod solum pormum sim ul⁹⁴⁸ e frutice⁹⁴⁹ terraeque⁹⁵⁰ gignitur. arbor ipsa fruticosa. fructus anno maturescit , pariterque floret subnascens et prior coquitur⁹⁵¹. mas sit an femina sterilis, inter auctores non constat. pomum inhonorum, 99? ⁹⁵² ut cui nomen ex argument sit⁹⁵³ unum tantum edendi. duobus tamen his⁹⁵⁴ nominibus appellant⁹⁵⁵ Graeci comaron et m emaecylon⁹⁵⁶, quo apparet totidem esse genera; et apud nos alio nomine arbutus vocatur. Iuba auctor est quinquagenum cubitorum altitudine in Arabia esse eas.

100 ⁹⁵⁷ 29 Acinorum quoque magna est differentia, primum inter uvas ipsas callo, te neritate⁹⁵⁸, crassitudine, interiore ligno aliis parvo et aliis etiam gemino, qui minime feraces musti⁹⁵⁹. plurimum vero differunt hederae sabucique acini, e t⁹⁶⁰ figura⁹⁶¹ etiam Punici, angulosi quippe soli. nec cutis⁹⁶² ulla singulis praeter communem quae est candida. totisque sucus et caro⁹⁶³ est, iis⁹⁶⁴ praecipue quibus parvolum⁹⁶⁵ inest ligni. magna et bacis differentia: 101 ⁹⁶⁶ aliae⁹⁶⁷ namque⁹⁶⁸ sunt olivis⁹⁶⁹, lauris et alio modo loto, cornis⁹⁷⁰, alio myrtis, lentisco. aquifolio enim ac spinae sine suco, medioque etiamnum⁹⁷¹ genere inter bacas acinosquecerasis. pomum iis⁹⁷² primo candidum et fere omnibus bacis; mox aliis virescit, ut oliv is⁹⁷³, lauri s⁹⁷⁴, rubet vero moris, cerasis, cornis⁹⁷⁵. dein nigrescit moris, cerasis, olivis.

102 ⁹⁷⁶ 30 Cerasi⁹⁷⁷ ante victoriam Mithridaticam L. Luculli ⁹⁷⁸ non fuere in Italia, ad urbis annum DCLXXX. is primum invexit⁹⁷⁹ e Ponto, annisque CXX trans oceanum in Britanniam ⁹⁸⁰ usque pervenere; eadem [ut diximus] in Aegypto nulla cura potuere gigni. cerasorum⁹⁸¹ Aproniana maxime rubent, nigerrima sunt Lutatia⁹⁸², C aeciliana⁹⁸³ vero et rotunda. 103 lunianis⁹⁸⁴ gratus sapor, sed p aene⁹⁸⁵ tantum sub arbore sua, adeo⁹⁸⁶ teneris, ut gestatum non tolerent. principatus duracinis quae Pliniana Campania appellat, in Belgica vero Lusitanis , in ripis etiam Rheni⁹⁸⁷. tertius iis⁹⁸⁸ colos e nigro ac rubenti viridique⁹⁸⁹, similis maturescentibus semper. minus quinquennium⁹⁹⁰ est quod prodiere quae vocant laurea, 104? ⁹⁹¹ non ingratae amaritudinis, insitae in lauru⁹⁹². sunt et Macedonica, parvae arboris⁹⁹³ raroque tria cubita excedentis, et minore etiamnum⁹⁹⁴ frutice⁹⁹⁵ cham aecerasi. inter prima hoc e pomis colono gratiam annuam refert. septentrione frigidisque gaudet, siccatur etiam sole conditurque ut oliva⁹⁹⁶ cadis.

105 ⁹⁹⁷ 31 quae⁹⁹⁸ cura et cornis atque etiam lentisco adhibetur. ne quid non hominis ventri natum esse videatur, miscentur sapores et alio alius placere cogitur; miscentur vero et terrae caelique tractus: in alio cibi genere India advocatur, in alio Aegyptus, Creta, Cyrene⁹⁹⁹ singulaeque terrae¹⁰⁰⁰. nec cessat in veneficiis vita, dum¹⁰⁰¹ modo omnia devoret¹⁰⁰². planius hoc fiet¹⁰⁰³ in herbarum natura.

106 ¹⁰⁰⁴ 32 Interim quae sunt communia et¹⁰⁰⁵ pomis omnibusque sucis saporum¹⁰⁰⁶ genera XIII¹⁰⁰⁷ reperiuntur: dulcis, suavis , pinguis, amarus, austerus, acer, acutus, acerbus, acidus, salsus. praeter haec tria sunt genera mirabili maxime natura : unum in quo plures pariter sentiuntur¹⁰⁰⁸ sapores, ut vinis¹⁰⁰⁹; namque in iis et austerus et acutus et dulcis et suavis , omnes alieni. 107 alterum est genus in quo sit et alienus quidem, sed et suus quidam ac peculiaris, ut in lacte; si quidem inest ei¹⁰¹⁰ quod tamen iure dici dulce et pingue et suave non possit¹⁰¹¹, optinente lenitate, quae ipsa succedit in saporis vicem. 108 ¹⁰¹² nullus hic aquis ne c¹⁰¹³ sucus¹⁰¹⁴, ut tamen eo ipso fiat aliquis ac suum genus faciat. sentiri quidem aqu ae¹⁰¹⁵ saporem ullum¹⁰¹⁶ sucumve vitium est. magnum his omnibus in odore momentum et¹⁰¹⁷ magna cognatio; qui et ipse nullus est¹⁰¹⁸ aquis aut, si sentitur omnino, vitium est. mirum tria¹⁰¹⁹ naturae praecipua elementa sine sapore esse, sine odore, sine suco: aquas¹⁰²⁰, aëra¹⁰²¹, ignes.

109 ¹⁰²² 33 Ergo sucorum vinosi piro, moro, myrto, minime ¹⁰²³, quod miremur¹⁰²⁴, uvis; pingues olivae, lauro, nuci iuglandi , amygdalis¹⁰²⁵; dulces¹⁰²⁶ uvis, ficis, palmis; aquosus¹⁰²⁷ prunis. magna differentia et in colore suci: sanguineus moris, cerasis , cornis, uvis nigris; idem albis candidus, lacteus¹⁰²⁸ in capite ficis, in corpore non item, spumeus malis, nullus Persicis , cum praesertim duracina suco abundent. sed quis eius ullum dixerit colorem? 110 ¹⁰²⁹ sua et in odore miracula: malis acutus, Persicis dilutus, dulcibus nullus¹⁰³⁰. nam et vinum tale sine odore, tenue odoratius multoque celerius talia ad usum veniunt¹⁰³¹ quam pinguia. quae odorata, non eadem in gustu tenera, quia non sunt pariter odor et sapor. quam ob rem citreis odor acerrimus, sapor asperrimus, quadam tenus¹⁰³² et cotoneis, nullusque odor ficis.

111 ¹⁰³³ 34 Et hactenus¹⁰³⁴ sint species ac genera pomorum: naturas artius colligi¹⁰³⁵ par¹⁰³⁶ est. alia siliquis distinguntur¹⁰³⁷ , ipsis dulcibus¹⁰³⁸ semenque conplexis amarum, cum in pluribus semina placeant, in siliqua damnentur; alia bacis, quarum intus lignum et extra caro, ut olivis, cerasis; aliqu orum¹⁰³⁹ intus bacae, foris lignum, ut iis¹⁰⁴⁰ quae in Aegypto diximus¹⁰⁴¹ gigni. 112 ¹⁰⁴² quae bacis natura, eadem et pomis. aliorum intus corpus et foris lignum, ut nucum; allis foris corpus, intus lignum, ut¹⁰⁴³ Persicis et prunis, vitiumque cinctum fructu, cum fructus alibi muniatur vitio. putamine clauduntur nuces , corio castaneae; detrahitur hoc iis, at in mespilis manditur . crusta teguntur glandes, cute¹⁰⁴⁴ uvae, corio¹⁰⁴⁵ et membrana Punica. carne et suco mora constant, cute et suco cerasi¹⁰⁴⁶. 113 ¹⁰⁴⁷ quaedam statim a ligno recedunt, ut nuces et palmae ; quaedam adhaerent, ut olivae laurusque¹⁰⁴⁸. quorundam generi utraque est natura, ut in¹⁰⁴⁹ Persicis; etenim duracinis¹⁰⁵⁰ adhaeret corpus e t¹⁰⁵¹ ligno¹⁰⁵² avelli non quit¹⁰⁵³, cum in ceteris facile separetur. quibusdam nec intus nec extra lignum, ut in¹⁰⁵⁴ palmarum genere¹⁰⁵⁵. 114 ¹⁰⁵⁶ aliquorum lignum ipsum in usu¹⁰⁵⁷ et pomi¹⁰⁵⁸ vice, ut genera¹⁰⁵⁹ e nucleis qu aedam¹⁰⁶⁰ in Aegypto diximus¹⁰⁶¹.¹⁰⁶² quorundam extra geminantur¹⁰⁶³ vitia, ut¹⁰⁶⁴ in castaneis et am ygdalis ¹⁰⁶⁵ nucibusque iuglandibus. quorundam natura trigemina: corpus est¹⁰⁶⁶, dein lignum rursusque semen in ligno, ut in¹⁰⁶⁷ Persicis. quaedam inter se densa, ut uvae, sor va¹⁰⁶⁸, quae ramos circumdata ex omni parte uvarum modo degravant; alia rara, ut in Persicis; quaedam al vo¹⁰⁶⁹ continentur, ut granata. 115 ¹⁰⁷⁰ dependent alia pediculis, ut pira, alia racemis, ut uvae, palmae , alia et pediculis et racemis, ut hederae, sabuci; alia ramo adhaerent, ut in lauru¹⁰⁷¹; quaedam utroque modo, ut olivae. nam et breves pediculi et longi. quaedam vasculis constant, ut Punica et mespila lotosque in Aegypto et Euphrate ¹⁰⁷². 116 ¹⁰⁷³¹⁰⁷⁴ iam vero diversa gratia et commendatio: carne palmae placent, crusta¹⁰⁷⁵ Thebaicae, suco uvae et car yotae¹⁰⁷⁶, callo pira ac mala, corpore mora¹⁰⁷⁷, cartilagine¹⁰⁷⁸ nuclei, grano quaedam in Aegypto, cute¹⁰⁷⁹ caricae¹⁰⁸⁰. detrahitur haec ficis virentibus ut putamen, e ademque¹⁰⁸¹ in siccis maxime placet. in pap yris¹⁰⁸² et ferulis spinaque¹⁰⁸³ alba caulis ipse¹⁰⁸⁴ pomum est, 117 ¹⁰⁸⁵ s icut¹⁰⁸⁶ et ficulni caules, in fruticoso genere cum caule capparis; in siliquis vero quod manditur quid nisi lignum est? non omittenda seminis earum proprietate: nam neque corpus nec lignum nec cartilago dici potest neque aliud nomen inveniat¹⁰⁸⁷.

118 ¹⁰⁸⁸

35 Sucorum natura praecipuam admirationem in myrto habet, quando ex una omnium olei vinique bina genera fiunt, item myrtidanum, ut diximus. et alius usus¹⁰⁸⁹ bacae fuit apud antiquos ante quam piper reperiretur illam¹⁰⁹⁰ optinens¹⁰⁹¹ vicem, in¹⁰⁹² quodam etiam genere¹⁰⁹³ o psonii¹⁰⁹⁴ nomine inde tracto, quod etiam nunc myrtatum vocatur. eademque origine aprorum sapor commendatur, plerumque ad intinctus additis myrtis.

119 ¹⁰⁹⁵¹⁰⁹⁶ 36 Arbor ipsa in Europae¹⁰⁹⁷ citeriore¹⁰⁹⁸ caelo, quod a Cerauniis montibus incipit, primum Ce rceis¹⁰⁹⁹ in Elpenoris¹¹⁰⁰ tumulo visa traditur Graecumque ei nomen remanet, quo peregrinam esse apparet. fuit, ubi nunc Roma est, iam cum¹¹⁰¹ conderetur; quippe ita traditur, myrtea verbena Romanos Sabinosque, cum¹¹⁰² propter raptas virgines dimicare voluissent, depositis armis purgatos¹¹⁰³ in eo loco qui nunc signa Veneris¹¹⁰⁴ Cluacinae habet; cluere enim antiqui purgare¹¹⁰⁵ dicebant. 120 ¹¹⁰⁶ et in ea quoque arbore suffimenti genus habetur, ideo turn electa, quoniam coniunctioni et huic arbori Venus praeest, haud scio an prima etiam¹¹⁰⁷ omnium in locis publicis Romae sata, fatidico quidem et memorabili augurio. inter antiquissima namque delubra habetur Quirini, hoc est ipsius Romuli. in eo sacrae¹¹⁰⁸ fuere myrti¹¹⁰⁹ duae ante aedem ipsam per longum tempus, altera patricia appellata, altera plebeia. patricia¹¹¹⁰ multis annis praevaluit exuberans ac laeta; 121 ¹¹¹¹ quamdiu senatus quoque floruit, illa ingens¹¹¹², plebeia retorrida¹¹¹³ ac squalida. quae postquam evaluit flavescente¹¹¹⁴ patricia, a¹¹¹⁵ Marsico bello languida auctoritas patrum facta est ac paulatim in sterilitatem emarcuit maiestas. quin et ara¹¹¹⁶ vetus fuit Veneri Myrteae, quam nunc M urciam¹¹¹⁷ vocant.

122 ¹¹¹⁸ 37 Cato tria genera myrti prodidit, nigram, candidam , coniugulam¹¹¹⁹, fortassis a coniugiis¹¹²⁰, e x¹¹²¹ illo Cluacinae genere. nunc et¹¹²² alia distinctio sativae aut silvestris et in utraque latifoliae¹¹²³, in silvestri propria ox ymyrsinae¹¹²⁴. sativarum genera topiarii¹¹²⁵ faciunt Tarentinam folio minuto, nostratem patulo, hexastic ham¹¹²⁶ densissimo, senis¹¹²⁷ foliorum versibus . haec non est in usu, ramosa¹¹²⁸ atque¹¹²⁹ n on al ta. coniugalem ¹¹³⁰ existimo nunc nostratem dici. myrtus odoratissima Aegypto¹¹³¹. 123 ¹¹³² Cato docuit vinum fieri e nigra siccata usque in ariditatem in umbra atque ita musto¹¹³³ indita. si non siccentur bacae, oleum gigni. postea conpertum et ex alba vinum fieri album, duobus sextariis myrti tusae in vini tribus heminis maceratae expressaeque. folia et per se siccantur in farinam¹¹³⁴ ad ulcerum remedia in corpore humano, leniter mordaci pulvere, ac refrigerandis sudoribus. 124 ¹¹³⁵ quin immo oleo quoque¹¹³⁶ , mirum dictu, inest¹¹³⁷ quidam vini sapor simulque pinguis liquor, praecipua vi ad corrigenda vina saccis ante perfusis. retinet quippe faecem nec praeter purum liquorem transire patitur datque se comitem praecipua commendatione liquato¹¹³⁸ . virgae quoque eius, gestatae modo¹¹³⁹ , viatori prosunt in longo itinere pediti; quin et virgei anuli¹¹⁴⁰ expertes ferri¹¹⁴¹ inguinum tumori medentur.

125 ¹¹⁴² 38 Bellicis quoque se rebus inseruit, triumphansque de Sabinis P¹¹⁴³ . Postumius¹¹⁴⁴ Tubertus in consulatu, qui primus omnium ovans ingressus urbem est, quoniam rem leniter¹¹⁴⁵ sine cruore gesserat, myrto Veneris victricis coronatus incessit optabilemque arborem etiam hostibus fecit. haec postea ovantium¹¹⁴⁶ fuit corona excepto M. Crasso, qui de fugi- § 122: 2 Th. VI 8,5; CVI 18,4. — tivis et Spartaco¹¹⁴⁷ laurea coronatusincessit. 126 ¹¹⁴⁸ Masurius auctor est curru quoque triumphantes myrtea corona usos¹¹⁵⁰. L. Piso tradit Papirium Masonem¹¹⁵¹, qui primus in monte Albano triumphavit de Corsis, myrto coronatum ludos Circenses spectare solitum; avus maternus Africani sequentis hic fuit. Marcus Valerius duabus coronis utebatur, laurea et myrtea, qui et hoc¹¹⁵² voverat¹¹⁵³.

127 ¹¹⁵⁴ 39 Laurus triumphis proprie dicatur, vel gratissima domibus¹¹⁵⁵, ianitrix Caesarum pontificumque. sola et domos exornat et ante limina excubat. duo eius genera tradidit¹¹⁵⁶ Cato¹¹⁵⁷ , Delphicam et C ypriam. Pompeius Len a e u s adiecit quam mustacem¹¹⁵⁸ appellavit, quoniam mustaceis subiceretur: hanc esse folio maximo flaccidoque¹¹⁵⁹ et¹¹⁶⁰ albicante ; Delphicam aequali colore viridiorem, maximis bacis atque e viridi rubentibus ac¹¹⁶¹ victores Delphis coronare¹¹⁶² ut¹¹⁶³ triumphantes Romae; Cypriam esse folio brevi¹¹⁶⁴, nigro, per margines imbricato crispam. 128 ¹¹⁶⁵ postea accessere genera¹¹⁶⁶ : tinus¹¹⁶⁷ — hanc silvestrem laurum aliqui intellegunt, nonnulli sui generis arborem¹¹⁶⁸ — differt colore¹¹⁶⁹; est enim caerula¹¹⁷⁰ baca. 129 accessit et regia, quae coepit Augusta appellari, amplissima et arbore et folio, bacis gustatu quoque non asperis¹¹⁷¹. aliqui negant eandem esse et suum genus regiae faciunt longioribus foliis latioribusque. iidem in alio genere bacaliam appellant hanc quae¹¹⁷² vulgatissima est bacarumque fertilissima, sterilem vero earum, 130 quod maxime miror, triumphalem eaque dicunt triumphantes uti, nisi¹¹⁷³ id¹¹⁷⁴ a Divo Augusto coepit, ut docebimus, ex¹¹⁷⁵ ea lauru quae ei missa e caelo est, minima¹¹⁷⁶ altitudine, folio crispo, brevi¹¹⁷⁷, inventu rara¹¹⁷⁸ . accedit in topiario opere Thasia¹¹⁷⁹ , excrescente in medio¹¹⁸⁰ folio parvola¹¹⁸¹ veluti lacinia folii, et sine ea spadonina¹¹⁸², mira opacitatis patientia , itaque quantalibeat¹¹⁸³ sub umbra solum implet. 131 ¹¹⁸⁴ est et chamaedap hne¹¹⁸⁵ silvestris frutex et¹¹⁸⁶ Alexandrina, quam aliqui Id aeam¹¹⁸⁷ , alii h ypoglottion¹¹⁸⁸ , alii danaen¹¹⁸⁹, alii carpophyllon, alii hypelat en¹¹⁹⁰ vocant. ramos spargit a radice dodrantales, coronari i¹¹⁹¹ operis, folio acutiore quam myrti a c¹¹⁹² molliore et candidiore, maiore¹¹⁹³, semine inter folia rubro, plurima in Ida et circa Heracleam¹¹⁹⁴ Ponti, nec nisi in montuosis. 132 ¹¹⁹⁵ id quoque quod da phnoides¹¹⁹⁶ vocatur genus in nominum ambitu est; alii enim Pelasgum, alii eupetalon¹¹⁹⁷ , alii¹¹⁹⁸ stephanon¹¹⁹⁹ Alexandri ¹²⁰⁰ vocant. et hic frutex est ramosus, crassiore ac molliore quam laurus folio, cuius gustatu accendatur os¹²⁰¹ , bacis e nigro rufis. notatum antiquis, nullum genus laurus in Corsica fuisse, quod nunc satum et ibi provenit.

133 ¹²⁰² 40 Ipsa pacifera, ut quam praetendi etiam inter armatos hostes quietis¹²⁰³ sit indicium. Romanis praecipue laetitiae victoriarumque¹²⁰⁴ nuntia additur litteris¹²⁰⁵ et militum lanceis pilisque, fasces imperatorum decorat. 134 ¹²⁰⁶ ex iis¹²⁰⁷ in gremio Iovis optimi¹²⁰⁸ maximique¹²⁰⁹ deponitur, quotiens laetitiam nova victoria adtulit, idque non quia perpetuo viret nec quia¹²¹⁰ pacifera est, praeferenda ei¹²¹¹ utroque olea, sed quia spectatissima in monte Parnaso¹²¹² ideoque etiam grata Apollini visa¹²¹³, adsuetis eo dona mittere, oracula inde repetere¹²¹⁴ iam et regibus Romanis teste L. Bruto, fortassis etiam in argumentum, quoniam ibi libertatem publicam¹²¹⁵ is meruisset lauriferam tellurem illam osculatus ex responso et quia manu satarum¹²¹⁶ receptarumque in domos fulmine sola non icitur¹²¹⁷. 135 ¹²¹⁸ ob has causas equidem crediderim honorem e i¹²¹⁹ habitum in triumphis potius quam quia suffimentum sit caedis hostium et purgatio, ut tradit Masurius¹²²⁰, adeoque in profanis usibus pollui laurum et oleam fas non est, ut ne propitiandis quidem¹²²¹ numinibus accendi ex iis¹²²² altaria araeve debeant. laurus quidem¹²²³ manifesto abdicat ignes crepitu et quadam¹²²⁴ detestatione¹²²⁵, interaneorum etiam vitia et nervorum ligno torquente. Ti¹²²⁶. principem tonante caelo coronari¹²²⁷ ea solitum ferunt contra fulminum metus.

136 ¹²²⁸¹²²⁹ Sunt et¹²³⁰ circa Divum Augustum eventa eius digna memoratu . namque Liviae Drusillae, quae postea Augusta¹²³¹ matrimonii nomen accepit, cum pacta¹²³² esset illa¹²³³ Caesari¹²³⁴, gallinam conspicui candoris sedenti aquila ex alto abiecit in gremium¹²³⁵ inlaesam, intrepideque miranti accessit miraculum. quoniam teneret¹²³⁶ in rostro laureum ramum onustum suis bacis, conservari¹²³⁷ alitem et subolem iussere haruspices ramumque eum seri ac rite custodiri: 137 quod factum est in villa Caesarum fluvio Tiberi inposita iuxta nonum lapidem Flaminiae ¹²³⁸ viae, quae ob id vocatur Ad Gallinas, mireque silva¹²³⁹ provenit. ex ea triumphans postea Caesar laurum in manu tenuit¹²⁴⁰ coronamque capite gessit, ac deinde imperatores Caesares cuncti. traditusque mos est ramos quos tenuerunt serendi, et durant silvae nominibus suis discretae, fortassis ideo mutatis triumphalibus. 138 ¹²⁴¹ unius arborum Latina lingua¹²⁴² nomen inponitur viris, unius folia distinguntur appellatione; lauream enim vocamus. durat et in urbe inpositum loco, quando Loretum¹²⁴³ in Aventino¹²⁴⁴ vocatur ubi silva laurus¹²⁴⁵ fuit. eadem purificationibus adhibetur, testatumque sit obiter¹²⁴⁶ et ramo eam seri, quoniam dubitavere Democritus atque¹²⁴⁷ Theophrastus.

Nunc dicemus silvestrium naturas.

Naturalis Historia. Pliny the Elder. ed. Karl Friedrich Theodor Mayhoff. Lipsiae. 1906.

Sponsored by Perseus Project, Tufts University.

Funding provided by Google Digital Humanities Awards Program.

Current edition Perseus

Naturalis Historia, C. Plini Secundi naturalis historiae libri XXXVII (Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor)

Notes on the current edition

Naturalis Historia

1. Th. VI 2, 4 extr. (Pl. XXI 57. XIII 101. XVI 144. XIX 32). cfr. Col. V 8, 5. — Fenest. fr. 7 Pet.

2. oliuam M

3. a mari va.S

4. que del. D 2 va. S. quae D 1 F

5. aut MD 2 dT S. om. r. atque v

6. CLXXIII MdT Brot. CLXXXIII rv

7. (15) cfr. Pl. XVIII 16. Cic. de off. II 58.

8. anno om. M

9. apio FEa

10. I ( pro L) Fda

11. duodenae MEad v. due dene D 1 FG. duae denis D 2 D

12. denis ego. om. ll. v. cfr. luc. p. 132. n. luc. p. 64 n. 24

13. seiu f Ea. sergius z. Seruius va. G

14. I. f. F. if Ea. T. F. va. G

15. edilis (-li Ea) corilis FEa

16. (4) Col V 8, 2. 5.

17. consulatu va.JI

18. pompeio Mdz J. -pei rS. -peii v

19. III ( Pighius) H. ter M. IIII rv

20. eleum M

21. hesiodos M

22. culturam M D. -tum rv

23. ea om. M

24. quamquam F 1 Ea

25. tam om. Ea

26. feruntque ( om. translatarum) M 1. ferunt C

27. decerpum turbacae F. -ptum urba- nae Ea

28. oleam — calidissimis om. M

29. oleam ( DG?) v. -eum FEa

30. Verg. GII 86. Cato 6, 1. Varro I 24, 1. (LL V 108). Col. V 8, 3. Isid. XVII 7, 63. 64. 66. — Verg. G II 420 sq.

31. orcites M. -chades D 2. cfr. § 20. 21

32. ue ll. G. aut v

33. posias ll.v( S). pausias D 2 Verc. cfr. § 13

34. flaces F 1. falices Ea. falcem va. H

35. is MFd. his Ea S

36. referi F 1. -rri F 2 Ea

37. utque FE. utiq; a

38. (10) Th. C VI 8, 3. Col. XII 52,1. 2. (54, 1). Pallad. XII 4, 1. — (15) cfr. Col. XII 52, 10.

39. olei MDGdT H( J). oleo Fea. -eo quam v. -eum quam C( S)

40. fcruda F 1. e cruda L

41. dat Müller em. III p. 3. om. ll.v

42. quae ( pro atque) Müller ib.

43. habet ( pro hoc) D

44. an ex ea?

45. lautissima M J. laudat- rv

46. diminutiones a va.S

47. in sportis — siue MD 2 S. om. rv

48. Col. XI 2, 83. XII 52, 9. Geop. IX 17, 1. — (19) Athen. II 56 a. Th. C II 8,2. VI 8,4.

49. bani crescere FEa

50. cum (qum D 1) II.J. quam D 2 S. nostri v

51. drypetidas S. petiadas M. drypeditas (try- a) r. -etas v

52. distat tum ego. -tat u M. -tant an r. -tat an v. -tat utrum Mone. cfr. n. luc. p. 49

53. an suo M v. hanc suo r

54. anno Mz va.G

55. inter- ueterati FEa

56. ///eo E 2

57. fecitque ueterati ea Ea. -ratica z. -ratum ea va.G

58. (10) Varro I 2, 6. Strabo V 238. Hor. od. II 6, 16; sat. II 4, 69. 8, 45. Martial. XIII 101. — (11) Cato 6, 2. Col. V 8, 3. 4. Isid. XVII 7, 65. — (14) Strabo V 238. III 144 med. Martial. XII 63, 2. Paus. X 22, 19. Lucian. navig. 23. cfr. Col V 8, 5. Pl. XVII 31. 93.

59. e om. Ea va.J

60. uenafrano M v. ue ( om. Ea) afrano r

61. licino anū F 1. luciniarū Ea

62. lucinię a

63. accomodatu. . odorē Ea

64. delicatiorem E 1 z

65. historiae F

66. beticae F 2 Ea. -iae F 1

67. par est M v. parē a. -rem (-trem F 1) r

68. cetero fere M J. -ro (-rum Ea) fert r. om. v

69. cereri M G. -ris E. ceteris az v. -ri DFG

70. id to- tum ego. totum M J. totum id rv( D)

71. non ll.v( G). del. B. (tantum non coni. S. cfr. § 17 et XIV 14. 120. XVII 20)

72. plena erroris d J. erro M

73. uitae om. M

74. edomus M. docuimus J coll. V 3 sq.

75. 10.14.15

76. (20. 514, 1) Varro I 64. Diosc. I 140. Isid. XVII 7, 69.

77. (4) Th. C I 19, 3. 5. (VI 8, 1. 5). — (14) Th. ib. 4. - Cato 65. Col. 1 6, 18.

78. oliua constat M J. -uae (-ue DF 1 G) constant (-trant F) rv

79. minimi M. -me F 1

80. intellegitur M J. -imus rv

81. in ego. om. 11. de v. cft. § 29. 39. 43. 94. 95. 105. IX 78. 106. 141 al.

82. ab M v( J). ad rH( D)

83. exortu v( J). -tum ll.H( D)

84. in a. d. M J. in ad DFG. /// ad d. ad Ea v. del. G. a. d. H( D)

85. 12,130

86. tum ego luc. p. 128. cum ll.va.D

87. si etiam M D. siti et Ea. sici & r. sitienti v

88. copiosi imbres ego 1. 1. copio- siores M. imbres copiosi rva.D

89. in imum Ea

90. est ego ( et dist.). et ll.v. cfr. § 14. 15

91. arbitrantur v. -amur ll.S

92. habeat FdEa

93. multisue GT( P) Brot. -ti siue DF. -ta siue Ea v

94. et ll.S. om. dT. est v

95. calor est dT J. -ores DG S. -oris F. -or Ea v

96. et in Dd va.D

97. ac D 2 D. a D 1 FGd. in Ea v

98. macellis va.B

99. Th. ib. 4. C I 20, 3. — (20) Cato 144. Col. XII 52,9. Geop. IX 17, 6.

100. paffimonia F. parci- SJ

101. decidant D 2 D. -at rv

102. oliuae DFd D. -ue G. -ua Ea v

103. stringito d v. instr- D 2. sir- r

104. Varro I 55, 2. 3. Geop. ib.

105. harundinem DFG

106. si/// E v. sit a. sic r

107. cadant ego. -at ll.v

108. et D 2 v( D). ut rS

109. cfr. Varro I 24, 1. 2. Col. V 8, 3. 4. 6.

110. primae ego n. luc. p. 21. ( cfr. has v. 9). prima ll. G. -mum v

111. colligitur v

112. operae G. -re ll. v

113. na- tura Ea va.G

114. posia (a in ras.) cui d 2 v( S). possia cui D I FG. posse ac ui Ea. pausia cui D 2 Verc. ( passim)

115. radius G. -ios v. -ias ( et ad marg. regiae) D 2. regias r

116. occupatos F 1. -pat estas (aestas v) Ea va. G( S)

117. differentur D 1 FG

118. minime FEa

119. cuminia DFG

120. nigrescentes v. -tis ll.D

121. (18) Cato 64. (Col. XII 52, 18. 19).

122. his ll.D

123. austeritatem M D. sterili- r. cfr. luc. p. 102

124. maturitate v. -atem ll

125. hora Ea va.G

126. Th. C VI 8, 5. 3. (H II 2, 12).

127. (4) Th. C VI 8, 7.

128. inuictus M J. in uictu (uita v) rv

129. et ll.D. est v

130. tumor M

131. existimantium ( om. cum) Ea va.J

132. nec M J. cum rv

133. magnitudinem M

134. non constare va.J

135. ab om. Ea

136. maio- rinae M G. -na et r. -nae et v

137. ab i M

138. babbiae M J. bambiae rv. phauliae B e Th.

139. gratissimae E 1

140. dist. ego luc. p. 37 n. 21

141. cappari M v. capari d. appari (apa- E) r

142. (7.8) Martial. I 43, 8. V 78, 19. — (8) Col. XII 49, 3. 50, 1–3. 51, 2. Geop. IX 28, 1. — (9) Col. XII 49, 8. 50, 5. Pallad. XII 22. Athen. IV 133 a. Geop. IX 33, 3. Isid. XVII 7, 67 extr. — (11) Col. XII 49, 2. 5.

143. olei M. ul/// F 1

144. primum G 2

145. condiuntur MD 2 v ( J). -ian- tur rS

146. reliqua DFG

147. et ll.v( S). del. B( J)

148. arcessita M Brot. accers- B. arcesita F. arte sita (sua v) Ea v

149. co- lumbades M. colim- FEa Ven.

150. eadem F 1 Ea

151. prae- coques M. -oces rv. cfr. n. luc. p. 54

152. quamlibeat M J. -bet rv

153. et om. M J

154. in his (is M) ut (& F 1) MDFGd G. his ut Ea B. in iis et in v

155. possis M. pausiis D 2. posiae (paus- Verc.) Ea va.S

156. (2) cfr. Col. XII 51, 3.

157. pinguidinis E 1. -uedinis az

158. concise E. -sę az va.B

159. medicatio (-ita- M) ll.v( S). -cati B

160. alias B. alia (-io F 1) v( S)

161. bonitatis Ea Ven.

162. his F 2

163. optimo M G. -me DFG. -ma Eaz v

164. Diosc. I 30. cfr. Pl. XXIII 80–82. — (6) Pl. XXVIII 50. (Varro I 55, 4). — (8) Dion. Hal. VI 13 p. med. — (9) Paul. Festi 192, 4. (cfr. Verg. G III 21. Pl. infra 125). — (10) Paus. I 27, 2. V 15, 3. Lucian. Anachars. 9. Geop. IX 1,4.

165. adiunxerim uerteres M

166. praebuit E(?) va.S

167. ea ego. ex ea (er M) ll.v

168. graecia M J. -ci rS. -ci uero v

169. Cato 6, 1. 2. (Varro I 24, 1. 2).

170. concalido M. caldo Cato

171. sallentinam M J. sale- rv

172. orcitem MF Cato. cfr. § 4

173. pusiam F. poseam Cato

174. sergianam M Cato v. segreg- r

175. cominianam M v ( J). comm- FE 2 a. comminiam E 1. Comi- S. Colminianam Cato. -miniam Varro

176. albiteram M. -icerem Cato

177. dist. ego

178. in iis M Cato B( J). in his D 2. infimis D 1 v. in finis (-nes Ea) r. in fini- timis G. in fingulis d 2 T( P) S

179. dicent Cato. -cens M, -cunt Ea. -cant rv

180. ( om. enim) autem E. -tem et a

181. uitiari eius MD 2 d 2 in ras. v( J). -iari eris F 2 G. -iari///is D 1. -i/////ris F 1. -iaberis Ea. -iari S

182. ipsa M. -am rv. cfr. n. luc. p. 52

183. fertilitatē F

184. musco MD 2 v. -co eo D 1(?). mus eo r

185. et ll.v( D). om. Bas.

186. rubore M D. rob- rv. rubro B e Cat.

187. (1) Cato 7, 4. — (3) ib. 65, 1. 2. — (6) ib. 64, 2.

188. orcites M. archithes F

189. factas M. frictas J

190. len- tesco F. -tisca M

191. diua F. diu Eaz va.G

192. aceruissima F. -mum Ea( va.B)

193. colligenda MEaz

194. lauanda Eaz

195. premenda Eaz

196. has Ea

197. salem M

198. minuit M

199. et om. Ea

200. fragibus (-ilius a) FEa. fla- va.B

201. Cato 64, 2. 67, 1. 66. 65, 2. 66 init. 67, 1. — (12) ib. 66 extr. 67, 2.

202. in die dT S

203. decapulandum va.( P) H

204. concha Müller em. III p. 5 e Cat. concham M. -as rv. in conchas G

205. et in Md. et rv

206. scor- tinas M

207. ferentibus M

208. uentilatos FEa

209. dist. Müller em. III p. 4

210. causas M

211. & ( pro ex) FEa. et e va.S

212. una M

213. fraces M B e Cat. feces r. faec- v

214. linquantur M D. liq- r. -uentur v

215. solide ob id Eas S. ( cfr. v. 16)

216. mundanda va.( P) H

217. spongeat F

218. tergenda FEa

219. (15. 16) cfr. Col. XII 52, 21. Geop.IX 17, 5. — (18) cfr. Varro I 24, 3.

220. prelo a H. praelo M v. -los F. proelo E

221. & pręmitur F

222. premuntur Ea

223. dist. ( P) H

224. factuus M. fractus D 2. fruct- va.B. item infra

225. uocantur F 1

226. prę molam F

227. expressum M D. exce- d 2 T. om. rv

228. tres ll.v( H). ter B

229. gemini F 2. -nos B. germini v

230. foro MDdT H. fero r. fere B. foros v

231. ac va.S

232. (6. 7) Pl. XXIII 77. Diosc. I 31. 139. — (8) Pl. XXIV 133.

233. tunc E S

234. ficticium M H. fact- v. tict- Ea. tinctitium r

235. de eo om. Ea va.H

236. oleo F 1. molesta M

237. et om. Ea va. J. ac F 1. ad F 2

238. tantum om. a

239. medicamenta M J. -tum rv

240. utre M. ut//// F 1

241. chamelaea G. -lea MEa. ame- DFG

242. olea- stribus acuque M

243. Pl. XVI 85. XXIII 84. Herod. II 94. Diosc. IV 161. I 38.

244. e ego. et F 1 d. et e rv

245. fici Ea

246. fcro- tonem FEa va.B

247. sibi MDFG J. sybi dT. siue Ea. sili ( Salm.) S coll. Diosc. IV 161 σέσελι. trixin C e Diosc. ib. rhibin v

248. se- xamon FEa

249. siluestrę E. -rem M D

250. ea F. om. Ea va.J

251. et in M v. ex in Eaz. ex r

252. hispenie F 1. -pania e F 2. -niae z

253. sponte coni. Dal.

254. emacinium M

255. uocant om. Ea

256. cocitur M

257. tollitur adepta (-empta M 2) ubi M

258. sine om. M

259. igne M C

260. tale M

261. an asperso ( sc. semini)?

262. exile ll.v( J). utile Ce Diosc. et Herod., at cfr. XXIII 84. ( an uix utile?)

263. Diosc. I 39. Pl. XXIII 85.

264. (2) Diosc. I 49. Pl. ib. 86. Pallad. II 19.

265. amugdalinum M. amig- r

266. alii qui Ea

267. neopum MD 2 d 2 Ea v( J). nopum r.

268. netopum vel metopium B e XIII 8 et Diosc.

269. adspersam ego. -sum (-su D 2) ll.v. -sis C

270. et e Ea G

271. lauri F 1. -ro Ea va. J

272. drypparum M

273. an e delendum?

274. aliif FEa

275. cortici M JD ( an recte?)

276. siluestris — 7 lati- folia om. Ea

277. Diosc. I 48. Pl. ib. 87. Pallad. II 17 — (12) Pl. ib. 88. 165. XXV 158.

278. et e M D. e v. om. r

279. nitor ( pro nigra) M

280. baca Ea

281. adspersae M v( J). -sa rS

282. alia FEa

283. oxy- myrsine DFG

284. ali M 2. uocant alii va.S( J)

285. chamaemyr- sinen - ali Eadz v. om. r

286. camalemyrsine Ea. camemirs- d

287. uocant om. va.S( J)

288. aliqui H. alii qui Ea. aliqua dT. qu F 1. qui r. alii B. quia v. om. z

289. acoron a B e XXV 158. a corona (-nae M. -nā a) ll. corone dT. -nae habet v. om. z

290. si- militudinem FEa va. B

291. Diosc. I 41. 105. Pl. XXIII 88. — (15) Diosc. I 43. 50. 65. 40. Pl. ib. 89. Pallad. II 20. — (17) Diosc. II 121. Pl. XVIII 96.

292. cipro E. cypro az

293. iuglan- dib. v( D). -ndis (iugul- M) ll.J ( sc. arboris)

294. caryinon v. -ry- num M. -rfinum r

295. malis cedri Ea va.J. at cfr. XXIV 19. XVI 52

296. bissileon FEa. cedrelaeon va.H.

297. ex va.D

298. gnidio FEa va.S

299. purgato semine om. F

300. tuso Fa va.S

301. nam M. nam et rv

302. e om. MF grand M

303. inde e Ea. -di M. -di ex va.D

304. ac ll.D. et v

305. sesama va.S

306. 12,100.109

307. oryza M C. oriza D 2 v. cor- r

308. ichthyophagi v. icthyo- phact M. icthiofaci Ea. icthro- F

309. (4) Diosc. I 67. Pl. XXIII 91. Col. XII 53.

310. coicit M

311. et ę F. et M

312. dist. Fels p. 14

313. ut dictum va.D

314. 12,132

315. inquoquitur M

316. XXI M J. -II rv

317. aliqui M G. alii qui Ea. alii v. alioqui r

318. sampsuchum L. samsucum MF v. iam su- Ea

319. ut ego. ni M. nam rH. et v

320. (12) Diosc. I 53. 16. — (13) Pl. XXIII 94. 95. Diosc. I 42. 63. 45. (Pl. XIX 79). 41. IV 92. (Pl. XXII 31).

321. ex M. et r. et ex J. et de v

322. aspalatho B. -phalato M. -phalto v. asflato F. asfalto E 2 a. -Iso E 1

323. meliloto E v. melli- a. melioto DFG. e- tilito M

324. samsucho F. sampu- M. samsuco Ea va.L

325. iunci M. an iuncis?

326. hiosciamo E. -ano Fa

327. herba B. -bae ll.v( D). -baue J. cfr. XXIV 178. ( an graminis her- bae?)

328. chortinon M B. cort- rv

329. sesima S. -im M. sesama Ea v ( C). -mo d Verc. sesasamo DFG

330. cnidinum B( S). caseci- M. oneti- Ea. enecci- r. cneci- G. cnedi- H. agrosti- v

331. Diosc. III 106. Pl. XXIII 95.

332. (1) Diosc. I 95. Pl. ib. 96 extr.

333. diuo Ea v ( S). dio L

334. selgiticum M 2 G coll. XXIII 95. segniti- M 1. seletiti- Ea. selti- r. Selgicum S e Strab. XII 571. Seleuci- C. seleuti- sz v

335. Iguuini H. iguini M D. eguu- r. e gummi v

336. pissinum M G( H). pisinn- F. pisin- Ea. picin- v( L)

337. Diosc. I 37. Pl. ib. 96. Isid. XVII 7, 11. — (7) Diosc. I 30. Pl. ib. 82. — (8) Paus. V 11, 10.

338. fuluo M

339. elaeomeli B. eleo- FG v. oleo- r

340. taenuius M. tenuis r

341. que ego luc.p. 126. qui M. om. rv

342. oleom F 1. oleum F 2

343. Cato 100. — 91. 129. — 128. — 98. — 96. 103. — 97. — 98. — 99. 101. — 130. — cfr. (13) Varro I 51, 1. Col. II 19, 1. Pl. XVIII 295. — (14) Col. I 6, 14. — (15. 16) Varro I 57, 1. Pl. XVIII 305.— (17) Col. VI 4, 4. II 14, 3. Varro I 55, 7. Pl. XXIII 75. 74. XVII 263.

344. amurca M

345. laudibus om. Ea

346. subigi M v. -ici FdEaz. -iri DG

347. terrendis F 2. terrun- F 1. torren- Ea

348. for- mica Ea

349. uestiaria M J. -rium (best- D 2) rv

350. ani- malium M J. -lia rv

351. quadrupedum Ea va.S

352. efficace M D

353. horis E

354. (4. 5) Varro I 2, 19. Pl. VIII 204. XVII 237.

355. ac coria E va.S

356. calciamina Ea L

357. colors M

358. ut ( pro in) DFG

359. aridum E

360. seruare Ea

361. nullo D 2 T J. -lli r. -llius v

362. capta F. capara E 1

363. germina tum Ea

364. cfr. Pl. XXIII 142. Cato 48, 3. Col. XII 5, 2. Macrob. III 18, 14. — (12) Col. V 10, 14. Macrob. ib. 13.

365. fructuosis M. -tuus D

366. grandissimis Ea va.G

367. piceis M

368. suspensis Ea va.G

369. includit M G. -di rv

370. terentinae Ea H coll. Macrob. Tarentinum va.G

371. aut (au F 2) tumque fulto F

372. cfr. Pl. XVI 61. (Col. XII 5, 2). — (15) Diosc. I 87. — (17) Plut. qu. conv. V 3, 675 e.

373. sappini e MD 2 J. -niae e H. appinie D 1. -nię r. sapiniae e G. -neae e L. -neum e B. apinum v

374. mandantur FE va.C. mundentur a

375. pitydia M J. -yida B. -yia v. pythidia r

376. pinastris M v. -treis r

377. decoctis nucleis M J. -tos nucleos rv

378. rauicelos M 2 D. araui- M 1. aquicęlos (-celos E v) rv

379. apu F

380. Isthmum v. isthum a. -tum E. histaurum M. istrum D 2. sthum D 1 FG

381. Diosc. I 160. (Pl. XXIII 100). Ser. Samm. 435. Isid. XVII 7, 4. Cels. II 24.

382. (2) Col. V 10, 19. (Cato 143, 3. Varro I 59, 1. Athen. III 81 asq. Th. II 2, 5).

383. graece Mda. -ci rv

384. cydonea M v( D). -naea J. -nia H. cidonea a. -nia E. donea F

385. e M. & r.ex v

386. chrisomela Ea. chirso- F

387. quae va.J. quis D

388. candidiora va.J

389. cognominat M J. -nata rv( D)

390. honor FEa va. G

391. maiora coni. Dal. e Diosc.

392. struthea C. -ucta M. -utia r. -utea v

393. struteis FEa va. C ( passim)

394. mului M

395. iis F v. his rC

396. iam M J. omnia iam rv( D)

397. ex FEa

398. cubiculis MD 2 D. cubilis D I FG. -libus Ea v

399. inclausa FE

400. ac M D. om. rv

401. conciis F 1. -ntiis E

402. e M v( D). om. r Ven. a G

403. et M D. om. r v

404. Diosc. I 164. (Pl. XXIII 132). Col. X 410. — Macrob. III 19, 1. — (16) Col. X 411. 412. Pallad. XII 7, 4. 6. 8. Geop. X 13–15. Isid. XVII 7, 7.

405. diuersi generis MD 2 Bas. -ersi r. -ersim v

406. 13,112

407. sipi FEa

408. asiatica ( alterum) D 2 D. om. rv

409. (18) Diosc. I 165. Pallad. ib. Martial. XIII 46.

410. uenumdata H. uenund- ll.v

411. supernatia e v. -tię DFa. -tie E. -tica e G D

412. fugatius Ea. fagacius F

413. deferpto F 1. decerptio D 2 Ea

414. uenundari D 2 a va. H. -ati r

415. (6) Verg. B 2, 53. Col. X 404. XII 10, 4.

416. uersicoloria coni. S. -lori F 2 d. -logri F 1. -lor rv

417. e nigro candicant ego. nigra (gra F 1) candicans F 1 d v. -idans DF 2 G. -ida Eaz H. ( loc. corr.)

418. hordiaria F

419. fruges FEa

420. alio F

421. a v. om. ll

422. minora at ego. ac (et v) nigra ac ll.v. onychina ac S coll. § 55 et Col. XII 10,2.3. ( loc. corr.)

423. peculiari Eaz SJ

424. est om. Ez SJ

425. que FEa

426. adoftionis F 1. aduft- F 2

427. (11) Col. XII 10, 3.

428. et v. ex ll

429. ut uue E. utue F

430. uelocitas v. uoletias Ea. -entias DFG

431. trauolat F

432. pticam (pet- E 2) malinam E. peticam marina a

433. geminatum v. germ- ll

434. Diosc. I 174. Col. X 404. Pallad, XII 7, 16. Athen. II 49 d. Geop. X 39. — (20) Pallad. III 25, 32. (Pl. XIII 51. XVII 75).

435. 13,51

436. rugas C. -ga ll. v

437. mixtę Ea va.Ber.

438. insitae Ea v. -ta r

439. in om. Ea va.D

440. soruis F. -rbis rv. cfr. § 61

441. (3) cfr. Pl. XVII 96. (Cato 133, 2). Pl. XVIII 34. —

442. e M. & Fd. ex rv

443. condenda —6 cum om. M

444. (7) Th. C II 3, 7. (Pl. XVI 111). — (8) Diosc. I 187. schol. Nic. alex. 101. (Pl. XIII 60). Col. X 405. Isid. XVII 7, 7. —

445. transiere M v. -ire r

446. primus M. frimum FG. ////im- D 1

447. earum DFG v. nili ear- M. ////iear- E. icar- a

448. cruciatu Ea v. -ta MF 1. -to F 2 DG

449. in (uim M) persis MD 2 v. in- pressis r

450. ab M J. a rv

451. tralata F 2 J. om. F 1. transl- rv( D)

452. tralatum F 1. -ta M. translatam Ea va.J

453. sada M 1. siada M 2

454. coronare Fd. -na Ea

455. est erit E 1. est va.S

456. (20) cfr. Pl. XXI 51. XVI 103. XVII 75. Col. IX 4, 3. XI 2, 11. 96. Pallad. V 4. II 25, 20. Martial. XIII 42. 43.

457. de (di D 2) citreis E 2 D 2 v. de ceteris M. de cityreis E 1 a. dicitur eis r

458. patria Ea

459. 13,103

460. zizipa MFd

461. tubures M J. tuberes (tupe- F) r. cfr. p. 527, 2

462. itaque M

463. ageribus D 1 FG. gener- Ea

464. praecipue M v ( J). - ua rS

465. et om. MF 1

466. tuberum va. J

467. syricum ( coni. Dal.) H. ser- ll.v. cfr. § 51. XXXV 30. 40

468. itaque M

469. ueronensi Fa va.J. ue- nerenensi E. cfr. XIV 16. 67

470. struthis M. -teis F 1 Ea va.C

471. quae ( pro que) MF

472. plurima iis M. -ma is D 1 FG. -ma his D 2 G. -ma//// E. -mis a v

473. commendatio F

474. insignis Ea. -ni z

475. cfr. Col. V 10, 19. XII 47, 5. Macrob. III 19, 2. — (12) cfr. Athen. III 82 c. (Isid. XVII 7, 3). — (13) Varro I 59, 1. (Cels. II 24. IV 26 med.). — (18) Cato 7, 3. 143, 3. — Varro ib.

476. tamquam Ea v. om. r

477. Cestioque ( coni. Dal.) S. ge- ll.v. Se- P e Col.

478. Manlio va.S

479. scaudio DFGdE 2 a J. scand- E 1 s H. Claud- v

480. catoneo FEa

481. appio Ea v. oppio (popio F 1) r

482. (1) Cels. II 24. — (3. 4) Cato 7, 3. Varro ib. Gels. ib. Martial. I 43, 4. Athen. III 80 f. Geop. X 20. Isid. XVII 7, 5. Pl. XXIII 104. — (6. 7) Diosc. I 162. —

483. iis ego. us F. his Ea v

484. que ( pro quae) FEa va. G

485. scandianis F 1 d H. sed aud- Ea. sed Claud- v. Claud- G

486. sic ego. ic F 1. id rv. ( an ita?)

487. ambitu v

488. e E 1 asz S. et DFGd v( D)

489. familiae ( DGd?) va.S( D)

490. Quiriniana ( P) S e Cat. quiriana ll.v( J)

491. doliis Ea v. doloreis F 2. cioreis F 1

492. Amerina ( P) H. dem- E. cam- v. temeriana (dem- a) r graecula v. grac- ll

493. gemella ego. & gem- ll.v

494. colore ll.D. a col- v. coloris G

495. syrica d 2 T H. -iaca d 1. sirica ll. ser- v

496. cognatione v( D). -nes ll. -nis G

497. mustea v. -ta ll

498. dist. ego

499. puenisse v. pue- ll

500. epitorica Fa

501. or- thomastia (orto- D 2) H cum P. -ica v. ortomasthia D 1 d. -sihia FG. -onias thia Ea

502. a conditione ll. v

503. (10) Macrob. III 19, 2. — (14) Cels. IV 26 med. —

504. stolide ll.v. an solide?

505. sanguineos F. -neis E 1

506. color Ea va.S

507. insitu v. in sinu ll

508. grati va.G

509. id peculiare va.S

510. inprobae iis ego. -batis DFGT S. -bitatis Ea ( add. et) v

511. conuitium FEa va. Bas.

512. prestringunt D 2 -ga F 1. perstringat va.S

513. dat aliis ego. datis ll. dat iis S. dat et s( P) H( J). Dacis v

514. farina ll.v( P) H. ferme v

515. an nomen, uilissimis?

516. Col. XII 10, 4. V 10,18. Macrob. III 19, 6.

517. (1. 3) Verg. G II 88. Cels. II 24. Isid. XVII 7,15. 67. Martial. V 78, 13. Iuven. 11, 73. —

518. pyris FEa va. C( passim)

519. e ego. om. ll. v

520. Crustumina va. He Verg. et Col.

521. iis v. tis F. his Ea S

522. a potu v

523. habundat a. -da F

524. lactere ego. -tem DFG. -ten d. -te E H. -tea v. ut lac a

525. hoc uocetur a. haec uocantur va.H

526. iisque DFG C. his quę Ea v( S)

527. alia C. alii ll.v( S)

528. dona ego. -nai DFG. -nant Ea v( S). -nantur G 2

529. atoue F. -one Ea

530. (7) cfr. Cels. ib. — (9) Cato 7, 4. Varro I 49, 3. —

531. speudodecimianum E. seudo- F

532. Dolabelliana ( P) G 2. dobe- (de be- a) ll. dolobe- v

533. Liceriana v ( cfr. v. 12). -rniana ll

534. Seueriana va. H

535. his Ea S

536. Turraniana H. tyrr- E. -nniana (thir- a. tyr- v) rv

537. frauoniana F

538. laeteriana F

539. alioquin Ea va.H( S)

540. (14) Iuven. 11, 74. — (15) Cato ib. Cels. ib. et IV 26 med. Iuven. 11, 73. — (16) Geop. X 76, 11. — (18) Cato ib.

541. Amerina ( DG?) v. -iana Ea. amarina F

542. Numantina v. m minuta DFG. min- Ea

543. Numidiana v. -iniana ll

544. et v( J). et ee (esset Ea) ll.S

545. is DFG D. his Ea H

546. Tarentina v. -tiniana Ea. -ini DFG

547. Signina v. signa ll

548. a om. Ea

549. colore testacea D 2 v. -or et (e Ea) stacea (statea G) r

550. a tempore va.D

551. hordiaria ll.D

552. collea Ea. a collo va. G( H)

553. Bruttia ( P) S. bruta Ea H. -tae rv

554. Verg. G II 88. Cato 7, 4. —

555. nominum v. num- ll

556. quae ego. que ll. que quae v

557. que ll. que quae va. G

558. uoconiis va.D

559. Verg. G II 69 sq. cfr. Geop. X 76. — (11) Varro I 40,5. cfr. Pl. XVII 124. —

560. uita etiam F

561. culmen C

562. necquiquam F

563. excogitari M v. -re r

564. insitu coni.H

565. fulgura Ea v. -gurata M(?) D. -gora r. cfr. index

566. piari M(?). expi- rB. -irari v. cfr. ind., II 92 et Fels p. 75

567. quotque B. -odque M. -oque rv

568. fuerint M (?) J. -runt rv

569. fieri M J. om. rv

570. pronuntiantur FE va. J. percutiuntur a

571. (15) Marcell. de med. 20, 7. — cfr. Cato 143, 3. Col. XII 10, 4. — (18) Pl. XXIII 115. — (19) cfr. Col. XII 14. Cels. II 24. 33 med.

572. hiemes M J. -mem (ie- F) rv( D)

573. in matre M J. ad matrem rv

574. amerina M v. eme- r. cfr. § 50. 59

575. scau- diana ll.J. Scandi- H. Scanti- v. cfr. § 49. 50

576. neque M G. quae r. non v

577. praeterquam M G. propt- r. praeterea v

578. pruna. e ego n. luc. p. 30. -nae ll.S. -na G. quae v

579. pro- prietas M v. -tatis r

580. quae ego. que ll. G. quoque v

581. cauent.e J. -nte M. -nt ac G. cadent ac r. in escam dant ac v

582. ac ll. S. et v ( J)

583. struthea C. -thia F. -tia Md v. -ucia Ea. cfr. § 38

584. Varro I 59, 1. — (6) cfr. Geop. IV 15, 22. 1. 5. —

585. uniuersis a. unuers.. E

586. uero Ea va.S

587. de om. a

588. parere Ea 1

589. austros v. uitro M. austro r

590. specularibus M v. pecula- F 2. peculia- (-uia- F 1) r

591. an arceri?

592. mala om. M

593. autumnale va.J

594. XV C

595. ultra — neque M J. om. rv

596. cadiuā F. -duca a

597. solidis MD 2 D. soleis Ea. soteis DFG. storeis v

598. uti M. ut rv

599. per uim spirituum Ea

600. ame- riana M. cfr. § 58

601. Col. XII 47, 5. 2 extr. (cfr. ib. 10,5). — (11. 12) ib. 46, 5 (e Magone). Pallad. IV 10, 7. Geop. X 38, 7. —(14) Varro I 59, 3. 4. Geop. ib. 10. X 21, 6. — (17) Col. XII 47, 1. Geop. X 21, 7. 3. Pallad. III 25, 17. —

602. cotoneos Ea

603. in conclusos Fea. inter- clusis va.H

604. spiramento M

605. incoci M. inquoqui FE

606. mergi uero p???ter (-tere F 2) F

607. uento Ea

608. et om. Ea va.H

609. etiam matura M

610. effracto Ma v. e fra- E. & fra- r

611. possunt ME 1 G

612. mala ( E?) v

613. mala et M J. & mala Fda.

614. ficuliis Fd. -lus Ea

615. uitibus M. fictilibus Eaz

616. oreta E 1. orata F 1

617. figulinarum M v ( J). figli- r C

618. Col. XII 10,4. Pallad. III 25, 8. Varro I 59, 3.

619. (2) Col. XII 16, 4. 5. Pallad. II 15, 4. —

620. inuersis MD 2 v. in uerbis (her- Ea) r

621. scrobe M J. inter scrobae (-bea Ea) r. inter scrobes (sco- C) v. in terra scrobe D coll. v. 3

622. tarentiana M

623. serissima M D. -me (reri- G. peri- F 1) rv

624. aniciana M v. aci- r

625. sorua ll.D. sorba v. cfr. XIII 58. XIV 103. XV ind. 43. 62. 84. 85

626. superiniecta M ( coni. Dal.) S. -ntecta DFG. -nducta Ea v

627. in illo M

628. ut om. Ea

629. interque uuas M J. om. rv( D)

630. cfr. Col. XII 44, 2. 4. 1. 45, 1. 2. Pallad. III 25, 17. Geop. IV 15, 1–4. —

631. e MEa v( H). et Fd Dal. errore

632. aptius M

633. repetunt M J. pet- rv

634. uuas coni. Dal.

635. diei MD 2 v. cei D 1 F 1 G. ceu F 2 dEa

636. aut ll.v( S). ac C

637. uentis MD 2 a C( D). ad ( a v) uentis rv( S)

638. lunam FEa

639. corruptoribus M. -tioribus rv. cfr. luc. p. 104

640. recentis DFG

641. excluso Ea S

642. auro D 1 F 2. uer/// F 1. austro Ea S

643. sorua M D. -rba rv

644. Col. XII 44, 4. 3 init. 2. Geop. X 21, 8. Pallad. III 25, 26.

645. pabnite F 1 G. uel papn- Ea

646. ipso M D. in ipso r. in gyp- v

647. siciliae M. iscille E. istille a. cellę F 1

648. utrumque FEa

649. FA VE M

650. fluuitantia M

651. seruari M J. -re rv

652. Col. XII 46, 5. 7. — (4) Pallad. ib. — (6) Col. XII 47, 5. Pallad. III 25, 19. — (7) Col. XII 46, 7. 3. —

653. siccataque ( sc. creta) M D. -tasque rv

654. cretā v. -ta ll

655. maturuerint Ven. -rauerint (-runt F 1) ll.v( S)

656. calcem Ea D. -licem rv( Dal.). -lycem C( H)

657. sambuci Ea va.J. item § 100. 115. cfr. XIII 122

658. abditos (add- ego) obruunt v. addito subr- ll

659. 63

660. cfr. Col. XII 44, 7. — (10) Varro I 59, 3. Geop. X 21, 10. —

661. operculo .. picato coni. Dal. -la.. picata ll. v

662. subiecta v( J). -to FEa S. subtecto DGd

663. Col. XII 44, 6. Pallad. III 25, 18. — (17. 18) Col. XII 16, 3. —

664. uuas ego e Col. om. ll.v

665. proximas F

666. picatas Ea. siccas Ven.

667. co F

668. uuas a 2

669. beritia FEa. berr- va.B

670. seruantur v( J). -ant a. -atur rS

671. Col. ib. Geop. IV 15, 11.

672. (3) Col. XII 44, 4. 8. Geop. IV 15, 12. — (5) Geop. VI 10. —

673. lixiuo ll.G( S). -uio C ( H). lex- v

674. detraxere ui F 1. -rint a

675. passasque — 534, 1 sic- (c)ant D 2 S( D). om. rv( J)

676. aquā calidā ego. -ua -da D 2 S( D)

677. tum D 2 v. cum Ead. eum r

678. malint ( Fels p. 18) D

679. in om. H Brot.

680. scobe v. scrobe D 2 Ea. soroue r

681. qui om. DFG

682. iubent Ea S. -bant DFG. -beant v( D)

683. dist. ego

684. siccet frumenti ego. sic experimenti (-ienti G) ll. sit operimento v. cfr. § 81. XXII 120. 121

685. 13,39

686. (9) Th. III 17, 4. 5. (Athen. III 77 ab). — Onesicr. fr. 4 Mü. —

687. et ( pro e) Ea

688. ficis F

689. aemulę d G( D). -le DFG. -la Ea v( L)

690. egyptia cypriaque Ea

691. 13,56 sq.

692. sapore ( DG?) v. -rem r

693. ramosa D 2 Eaz

694. materie ad 2 G( J). -riae ll. S. -ria v. om. d 1

695. hircania FE

696. ut quae G. utque DFGd v. atque Ea

697. cfr. Varro I 41, 6. Col. V 10, 11. X 403. 414–418. Macrob. III 20, 2.—

698. Athen. III 75 f. 76 b. 75 ef. Script. hist. Aug. XII 11, 3. Martial. VII 53, 8.

699. Chalcide Chio G. calchi decio ll. Chalcidicae v

700. lidiae ll

701. callistrutiae ll.va.Bas.

702. farti ego coll. Col. V 10, 11. -tim FGEa. lartim D 1 (?). partim D 2 v( D). parum B

703. frigidissimae ( DG?) v. -mi ll

704. quoniam ego. quam ll. quas v

705. africā Ea v. -ca r

706. dist. ego

707. (4) Athen. III 75 e. — cfr. Varro I 67. — (5) Athen. III 75 f .— (6) Martial. VII 25, 7. — (7) Athen. III 77 a. —

708. etiam ego. Nam ll.v

709. alexandrinae (-iae F 1 d) ll.v( D). -ina G

710. ex nigris ego. eni- xegris (aeni- DG) DF 1 G. -xe cresis F 2. -xe glis Ea. e nigris est ( om. D) G. enixiores v

711. cendi canterina Ea. candicans terina va.G

712. Liuiae v. -io ll

713. Pompeiae va.S

714. annuos Ea v. anno r

715. et om. E 1. sed F

716. aritia Eaz

717. (11) ib. 75 c. — (12) ib. 77 d. — (14) ib. 77 e. —

718. por- phyritis v. per- (-phir- Ga) ll

719. longissima F 1 E 1

720. et ( pro e) F 2

721. minimis et va.S

722. uilissima D. -misque U 246

723. praeter DFG

724. eaedem om. Ea S J

725. cum ee (eę a) Ea

726. trifario Ea S

727. Cato 8, 1. — (21) Athen. III 77 a.

728. onas ll. z v( S). onias Verc. omas ( ὠμάς) B

729. et ( pro aut) Cato

730. sacontinas ll. codd. Cat. Sagon- v. Sagun- Ven.

731. Tellanas codd. Cat. C. telia- ll.v. Tellia- G. Tela- H

732. ut ( pro tot) Ea

733. uti M J. sicuti rv( D)

734. arte non natura Eaz va.G( S). (non om. M)

735. (3) Macrob. III 20, 5. —

736. que FEa

737. caelo refossae M v. calore (caelo Ea) fosse FEa

738. quibus — 5 tamquam om. M

739. Plut. Cato Cens. 27 init. cfr. Tertull. ad nat. II 16.

740. africana M v. -cam r

741. ad- monet M J. -net et rv

742. Africae del. D

743. documentum Ea va.D

744. uso va.J

745. pernitiali D 2 Ea D. permiti- (-itti- M) r

746. patribus ait a

747. inquit M v. -uid D 2. in uuis r

748. hoc v a.H

749. demtam M

750. recens z va.G

751. moeniis D 2 E. men- a. muris va.J

752. sit ( pro in) M

753. que om. a

754. (2) Liv. XXVI 10, 3. Sil. Ital. XII 563. cfr. Pl. XXXIV 32. —

755. supra G

756. mirabili ut DFG

757. tantam M v. tam r

758. et ceterarum Ea

759. per om. M

760. aemula FEa

761. trebię Ea

762. trhasymenus M. transimennus F. -enus va.c. trausimenus E. -ennus a

763. 537,1 non cane M. num cannae E. nunc anne Fa

764. admouit Md G. –onuit r. adiri monuit v

765. Ov. fast. II 412. Plut. Romul. 4 init. Varro II 11, 5; LL V 54. Fest. 169, 27 sq. M. Liv. I 4, 5. X 23,12. — (12) Tac. A XIII 58. —

766. ac (ad F 2) commiciora me F. ( post Romae deficit M)

767. sacra v( S). -ro ll. H

768. fulguribus v. -goribus ll

769. nutrix fuit va.S

770. a ac Remi del. J

771. conditores F. -ris ( DG?) Ea v. -rum U

772. imperii— 8 pro- texit D 2 S. om. rv

773. ruminalis Brot. -ialis D 2. om. rv

774. rumim ita DFG S. ruminita Ea. -men ita v

775. acto Ea. adacto va. H

776. nauio — 12 praesagio D 2 S. nauigio rv. Nauio augure H

777. aliquo arescit D 2 S. -qua re scit r. ilico (illic H) arescit v

778. lac. explev. CCLX v

779. siluani D 2 G. -nisi D 1 F 2 G. -no si F 1. -ni isi Ea. -ni et isidis z v

780. (16) Liv. VII 6, 5. Val. M. V 6, 2.

781. fortuito D 2 v. -tos D I FG. -tu Ea

782. satu Verc. -to v. aut ll

783. uiuit ll. G. adui- B. adiu- v

784. sidentia G v. -dencia D 1 F. -dantia r

785. sed utilitate Eaz

786. sate FEa

787. ira D 1 FG

788. uocatur e G. -tore DFG. e Ea v

789. aliis Ea va.D

790. FITque ego. ATque ll.v. aeque D

791. ut om. Ea va. D

792. gignatur GdT. fign- F. id gnatū Ea. ( de D non liquet). iden- tidem ( del. SD) generatur v

793. (2) Th. C I 18, 4. II 9, 5. 6. (H II 8, 1. 2). cfr. Ar. V 32 extr. —

794. culicis F 2. -cio F 1

795. ad ( DG?) v. ac d. & FEa

796. cognata ( sc. alimenta) D 2 Ga. -nat r. -natam v

797. uolant va.( Salm.) S( J). cfr. v. 12 et Th. ἐκρέτονται

798. ita Feaz S. atque ita ( DG?) v ( D)

799. penetrantes v. -ntis FEa

800. in- ducant Fd

801. cerelesque E 1. cereal- E 2 a va.S( J)

802. foribus v. flo- ll

803. adapertis ( DG?) dT H. &ap- FEa. ap- v

804. humerem F 1. -marem E 1

805. adsumunt E. assu- a

806. praemittitur H Brot.

807. (14) Th. C II 9, 7. (H II 8, 3).

808. solo ( DG?) v. so ll

809. desideratur Ea va.D

810. loci ( DG?) v. -cis ll

811. que ( pro quae) FEa

812. opere ll ( U 247) J. -rae S. -ra v

813. causa ll.v. an natura ( na pro ca)? cfr. v. 1

814. nec non va.S

815. puluis v. pulfuf ll

816. frequentatiua Ea

817. et puluere et a

818. (1) Th. C I 16, 7. (H I 12, 1). — (4) cfr. Stat. silv. I 6, 15. — (5) Col. XII 15, 2. — (6) Sen. ep. 87, 3. — (7) Cato 56. —

819. destillant S. dist- ll.v ( passim)

820. cum nimiū Ead. gummi (-mi modo C) va. H

821. dist. U 248

822. lacrima ll. H ( J). -mas S. -mam v

823. siccat ll. Verc.( S). -as H. -ant v. -anturque C

824. in ego. om. ll. v. cfr. VIII 226. XIX 94. CFW Müiller p. 21

825. at v. aut ll

826. abundat (hab- a) ad v( J). -ant r S

827. orcae v( C). -chae F. orzhae Ea. archę d. arcae Verc.

828. in v. om. ll

829. obsonii Fa va.S

830. cibariarum ris (res d) Fd

831. ( om. cum) recenti a. -tes va.G

832. fico salis D 2 dT S. -cos (-co a) aliis r. -co salitis G. -cus. Salis (-le B) v

833. uice caseo. ll.S. uice casei G. siccatis et casei loco v

834. (12) Cic. div. II 84. —

835. cottana L. castaneae ll.v. coctana B. cottona Ber.

836. 13,51

837. Albense rus e v. abfenf erufe (e rure Ea) v

838. I uitellus F

839. Tiberii v. titi Eaz. om. DFG

840. cesari F

841. (17) Th. III 12, 5. (Pl. XXIII 141).

842. generari adnumerantur F

843. sorba ll.v

844. generat F

845. antedoni FE

846. tametsi va.H

847. est sed D 2 D

848. olore F

849. Th. III 12, 6. (Pl. ib.). — (7) Verg. G III 380. — (10) Cels. II 30. IV 26 med. — (12) Th. III 12, 8. — (13) Cato 7, 4. 143, 3. Varro I 59, 3. Pallad. II 15, 5 extr. —

850. sorbis ll.v

851. quadruplex Ea v

852. aliquis Fd. -uibus Ea v

853. acori DFG G. acri Eadz v

854. tenera E B. genera F. ge- neta a. om. dTz v

855. paene H. poene F. pene Ea v. plane G

856. ex illo Ea

857. sorua F. -rba rv

858. (20) cfr. Serv. ad eel. 8, 29. —

859. uindi- cauerunt Ea v

860. auctoritati Ea va.D

861. et damn. S. ( an ipsae et?)

862. uninersitate Ea v. -atem DFG

863. eaedemque v

864. calicis ll.va.C( D) passim

865. somnium Ea. sonumue va. H

866. Diosc. I 178. (Pl. XXIII 147). cfr. Macrob. III 18, 4.

867. (1) Athen. II 53 c. 54 a. —

868. regionibus Eaz. a regibus va.S

869. genus om. Dal. 2 errore

870. caryon v. -rion ll passim

871. et v. eorum et ll

872. nucleis D 2 a va.G

873. tractatu DF 1 v. -atum r

874. (8) cfr. infra 114. — (10) Diosc. I 179. (Pl. XXIII 150). Cato 8, 2. Col. V 10, 14. Stat. silv. I 6, 12. Macrob. III 18, 5. 6. 7. Isid. XVII 7, 24. cfr. Athen. II 53 bc. —

875. bifidae v. -de DFG. -da Ea

876. carine F. care Ea

877. alii Ea. illis va. H

878. quicquid Ea

879. patrio Ea va.D

880. uenere eę ideoque et ego. -re et ideo quod ll.S. -re et ideo v. -runt (-re D) ideoque ( U 250) JD

881. (16)Th. I 11, 3. —

882. mollis v. molles (mell- F 1) ll

883. hae D. haec ll. eae v

884. torretur a. turbentur F

885. tertia in his d. -tiam his DFG. -tia his Ea. -tia ab his v. -tia nucis Müller em. III p. 6

886. Cato 8, 2. 143,3. (Varro II 9, 14. Col. V 10, 12. 14). Macrob. ib. 7. 8. Varro ap. Gell. VI 16,5. Athen. II 54 b. Geop. X 57.

887. (1) Col. V 10, 14; arb. 22, 2. Macrob. ib. 13. 9.—

888. gal////as F 1. caluas Se Cat.

889. Albenses v. -beses (-be sis F) ll.D

890. et ll. G. om. dT v( S)

891. ac om. F 1. et va.S

892. minime ad v. -mę rD ( puncto posito)

893. mollusculae D 2

894. Varro LL V 102 M. Macrob. ib. 2 sq. Isid. XVII 7, 21. —

895. honori ll.v( S). -ris C. an honore?

896. interpretantur Eaz H Brot.

897. dicunt z va.G( H)

898. postacyis F 1. pastaciis d. phast- a. -tatus E

899. ipsi Ea va.S

900. nucum —7 loco D 2 S.om. rv

901. 13,51

902. 83

903. Verg. B 2, 52. (Macrob. III 18, 7). — (11) Th. III 10, 1.—

904. claudium DF 2 G. lau- F 1

905. his Ea S

906. grandibus Fa

907. cū a Fd

908. membrana et Ea v. -nae F 2. -ne DG. -bra///// F 1

909. infestat F 1 d v. -ant r

910. modo molantur et ego. modolatū r& D 1 FG. -tū et Ea. moluntur quae D 2. -nturque et S( D). -ntur etiam et G( J). mo- dulantum re et dT. -ntum laturas v. molitura etiam B. ( loc. corr.)

911. praestant C. -anti ll.v. -ant in S. -ari coni. B

912. Diosc. I 145. Athen. II 54 c. Geop. II 8, 4. cfr. Macrob. ib. 3. 4.

913. Dios ( Turn.) H. diuus ll ( add. Tiberius) v

914. balanu nom??? ego. balanū (-nam Ea) ll. H. -num nomen v

915. imposuit va. H

916. satu v. statu ll

917. plane Ea. om. F

918. dist. Salm. p. 425 b A

919. balnitis Ea

920. pura E S. plura r. pura et v

921. (8) Martial. V 78, 14. 15. —

922. et ( Salm.) S. ei ll. ex eis et v

923. quo G. quod ll.v

924. 17,122

925. in v. om. ll

926. modū Ea. om. va.G

927. Tereiana D ad XVII 122. Eter- H. &erana ll. mete- v

928. praefer& F

929. que (que & F 1) coctiue FEa

930. Col. V 10, 20. (VII 9, 6). Pallad. III 25, 27. Geop. X 72. — (13) Th. IX 12, 3. —

931. is F 1. his Ea S

932. omnis ll.H. hominis v

933. 16,15

934. mixis ll

935. Th. I 12, 1. — (20) Athen. II 51 d. Col. X 402. — (21) Th. C I 17, 1. (Pl. XVI 102). — (22) cfr. Pallad. III 25, 30.

936. (2) Ov. M I 105. (Pl. XVI 180).

937. maturę (mare F) luunt (ruunt v) ll.va.B

938. acerbę Ea

939. insitu coni. Dal. an insitione?

940. pomi B. pompei ll.v

941. dist. ( U 251) D

942. Ostiensia & v. -si & ll

943. romane DFG

944. rubus Fa

945. callo D 2 v. cauo Ea. catio r

946. Ov. ib. 104. Varro II 1, 4. — (5) Th. III 16, 4 extr.

947. et ll. est Bas. est et v. (corpus = caro: cfr. p. 543, 17 et § 112. 113)

948. simul e ego. simile ll. v

949. frutice (-cę Ga) ll. -ci v( H). fructui B

950. terrae B

951. cogitur L

952. (9) Th. ib. init. (Athen. II 50 ef. Diosc. I 175. (Pl. XXIII 151). — Col. VIII 17, 13. 10, 4. VII 9, 6. — Iuba fr. 54 Mü.

953. fit Ea Brot.

954. his ego. hic FGEa. hoc D(?) v

955. appellant sc. arborem, non pomum

956. memaecylon D. mymęc- F mymec- Ea. memec- v. cfr. Th.

957. (17) cfr. Th. I 12, 1. 11, 4.

958. teneritate ( DG?) v. temer- FEa

959. mufti v. multi ll

960. et G. ex ll. in v

961. figurae DFG

962. cutis D 2 v. ut is (his Ea) r

963. curo F 2 ad marg. curę E 2 superscr. cura a

964. his Ea S

965. paruulum Ea va.S ( item § 130)

966. (4) Diosc. I 172.

967. aliae v. -ie DFG. -ia Ea

968. nam quę F. naque a

969. ouilis E

970. carnis F 1

971. etiam nunc Ea

972. his Ea C

973. oliuis v. -ua FEa. -uae DG(?) S

974. lauris v. -ri ll.S( D). -rui J

975. cornis—ce- rasis om. F

976. Athen. II 51 a. Tertull. apol. 11. (ad nat. II 16). Isid. XVII 7, 16. (Diosc. I 157. Pl. XXIII 141).

977. an cerasia? cfr. eadem ( v. S) et XXIII 141. XVIII 232

978. lucilli FEa

979. inuexit ego. uexit ll.v. cfr. XXXVI 54

980. uncos pos. J

981. ceraseorum d

982. Lu- tatia H. ut atia d. ut attia DFG. ut actia (-iua E 1) Ea v

983. ceciliana FEa

984. Iunianis z H. uini- D 2. iuli- v. iunianus E. uini- r

985. paene H. pene ll.v

986. sua adeo D 2 v. sua- deo r

987. Rheni v. rheniterni ll

988. iis F C. is v. his Ea S

989. uiridisque E

990. quinquennio z va.G

991. (19) Athen. II 50 d. — (20) Pallad. XI 12, 4. 9. Geop. X 41, 1. 42.

992. lauro Ea va.D

993. arbores... excedentes Ea

994. etiamnunc Ea va.Bas.

995. fruticae Fa. -ca E

996. oliuae DFG

997. (22) Col. XII 10, 3. Diosc. I 172.

998. sq. dist. ego

999. cyrena F 1. -rinę Ea

1000. terre E. -enae F

1001. uta dum F 1. uitandum F 2

1002. deuoret ( DG?) v. -rat FEa

1003. fiet v( J). fiet et ll.S( D)

1004. Th. C VI 4,1. (1, 1).

1005. an et delendum?

1006. uaporum F

1007. an X?

1008. sentiunt DFG

1009. binis F. an in uinis?

1010. di///// F 1. dicitur Ea. dici non potest va. G

1011. possit D 2 S( D). -int d. -ssent r. -et G( J). om. v

1012. Th. C VI 3, 1. 19, 2. 3. cfr. Pl. XXXI 37.

1013. nec D. ne ll.v

1014. sucus quidem va.D

1015. aquae v. om. F 1. atque DF 2 G. ęque a. eque E

1016. nullum F 1. ilium Brot. errore

1017. et om, H Brot.

1018. dist. CFW Müller p. 14

1019. tria genera E 1

1020. aquas D 2 G( D). -ua Ea v. -uam S. atque r

1021. era ignes F. aer ignis Ea va.G

1022. (24–547, 2) Th. I 12, 1.

1023. 547,1 minimeque quod D 2 D

1024. miremur D 2 v. -etur r

1025. amygdalis (-las a) Ea v. am amy- DFG. amar' amy- d

1026. dulces s H. -cis ll. v

1027. aquosus Ed v. -si rS

1028. lactens Fz

1029. (8) Th. C VI 16, 5. 14,4. 5. 9, 4. .

1030. nullus D 2 v. -um r

1031. an in delendum?

1032. quadamtenus v. -mnemus D 1 FG. quidam tenuis D 2 Ea

1033. (15) cfr. Pl. supra 95. — Th. I 11, 2. 1. 3.

1034. actenus FEa

1035. colliget F

1036. pars est E

1037. distinguntur ego. tinguntur E 1. gignu- rv. damn. P

1038. dist. ego

1039. aliquorum C. -quarum ll.v( S)

1040. is F. his Ea G. in his v

1041. 13,60

1042. (21) Th. ib. 6. — (23. 25) ib. 4.

1043. & ( pro ut) F

1044. cutae uuae (uae F) FEa

1045. corio 548,1 Punica om. F

1046. cerasim F. an -sia?

1047. (6. 7) cfr. Pl. XIII 38 extr.

1048. laurusque ll.S. -rique C. -ro- que v

1049. in om. va.S

1050. duracinis D 2 v. dux ac- D 1 FG. uix ac- Ea

1051. et ego. ę D 1 FG. e EadT v. ac e D 2. ac D

1052. ligno dT S. -na D 2. -noque v. licino Ea. liquino r

1053. nequit Ea va.S. cfr. n. luc. p. 82

1054. in om. E 1

1055. genera F

1056. (12) Th. I 11, 4. — (12. 13) Th. III 12, 8 init.

1057. usu G( D). usum ll.v( J)

1058. uicem va.G

1059. genera e nucleis ego. genera mydis ll. genera (grana C) myxis v. generi amygdalae G coll. XIII 60. generari myxis J. cuci D coll. XIII 62. generi glandis Müller em. III p. 6 coll. XIII 61. ( loc. corr.)

1060. quaedam ego. quam ll.v( G). quas Verc. quale J

1061. gigni diximus va.J

1062. 13,60 sq.

1063. geminantur D 2 D. geminam (-na v) geminantur rv

1064. et om. va.S

1065. amygdalis v. amig- D 2. angustialis r

1066. est: corpus deinde va.S

1067. ut in d S. ut ll.v( D)

1068. sorba ll. v

1069. aluo Verc. alio ll.v

1070. Th. I 11, 4. 5.

1071. lauro F 2 Ea va.D

1072. eupratę F 1 Ea

1073. (21) cfr. Pl. XIII 47.

1074. (1. 2) ib. 107. 108.

1075. crusta D 2 v. e rusta (-sea Ea) r

1076. cariotę FEa. -icae va.B

1077. mora D 2 D. mala hora (ora Ea) ll. melimala, mora v. dist. D

1078. carthilagine DG. -ine in F

1079. cute ut C

1080. carichae F. -ice Ea

1081. eademque ego. -dem v. eisdemque (-em quae Ea S) ll.J

1082. papiris ll

1083. spinaque ( DG?) v. pin- Ea. -atem F

1084. ipse ( DG?) v. -sa FEa

1085. ib. 72. 127.

1086. sicut ego. sunt ll.v

1087. inueniet ad H. -nit va.G

1088. (11) cfr. Pl. XXIII 164. — (12) Plut. qu. conv. IX 733 f. (Pl. XII 28. 29). — (14) Varro LL V 110 M.

1089. 14,104

1090. illā Da B( S). illa r. illius G. libae v

1091. an optinentis?

1092. in ll.D. om. v

1093. genere D 2 D. -rosae D 1 FG. -rosi Ea v

1094. obsonii FE va.S. -senii a

1095. cfr. P. IV 1. 2. — Th. V 8, 3.

1096. (2) Non. 87, 30 sq.

1097. europa Ea v.a.G( S)

1098. citeriore Ea Ven. tetritiore DFG. -iciore dT P. ( cfr. XVIII 123). tetriore v

1099. Cerceis D. cfr. ll 201. III 57. Circ- Domit. ap. B e Th. celceis (celteis Ea) ll. -cei v

1100. alpenoris Ea

1101. coni F. tum cum va.S

1102. enim ( pro cum) F 1

1103. purgatos D 2 G(?) G. pugna- r. pacifica- v

1104. uenerit F

1105. pugnare D 2 (?) FEa va. G. cfr. n. luc. p. 66 n. 25

1106. (4. 5) Plut. Marcell. 22. cfr. Pl. XII 3.

1107. prima etiam DFG G( D). -męua Ea S ( add. etiam v). -ma H

1108. sacra Ea

1109. myrtiuę (-ue a) ante Ea

1110. flauescens et (flac- cescente plebeia v) exuberans Ea va. H

1111. (15) Plut. qu. Rom. 20, 268 e. Varro LL V 154 M.

1112. illa ingens D 2 Ea Verc.( H). illam (illa F) gens r. illa uigens v( C).

1113. torrida Eaz va. G

1114. flabescente E. flacce- va.H

1115. a D 2 D. om. rv

1116. a ( pro ara) F

1117. Murciam H. myrci- DF. -rtiam rv. Murtiam Ber.( J)

1118. Cato 8, 2. 133, 2. — (19) cfr. Pl. XXIII 159. 165.

1119. coniulam F 1. -ugalam E 1. -lem va.G

1120. coniugis FE

1121. ex v( S). et (et in D 2) ll.H

1122. est ( pro et) D 2 U Z p. 45 n. 2

1123. latifolia Ea

1124. oximyrsynę F. -sine Ea( v)

1125. genera iopiarii F 1. -ratio pia- F 2

1126. hexasticham ( P) H. exasticam ll. exot- v

1127. senis D 2 d 2 v. seminis r

1128. ramus a F 1. famos a a. fammos E 1. ramos E 2

1129. atque n??? alta ego. utque (ut quę a. utraquę E) in alia (halia DF 2 G) ll. utraque alia v. utique in Italia ( coni. S) D. ut quae minus alta J e Th.

1130. coniugulam G

1131. aegypto ll.D. in aeg- z H. est in aeg- v

1132. Cato 125. — (5) Col. XII 38, 5. — (7) ib. 7. Diosc. I 155. —

1133. mufto DGE 1 H. muito F 1. mulfo E 2 a v. multo F 2

1134. farinam G(?) C. -na rv

1135. cfr. Pl. supra 27. — (15) Pl. iun. II 21 (p. 65, 1). —

1136. quoque om. F

1137. dictum est F 1

1138. liquato Ea v. -atum D 2. -arum r

1139. modo ll.v( H). manu C. nodo Müller em. III p. 6. dist. ego (modo === tantum (omnino) cfr. VII 83. VIII 163. XI 178. XXXIV 120)

1140. uirge iaculi E 1. -gę ianuli (an- v) F 2 a va.G

1141. expferri F

1142. Gell. V 6, 20–23. Paul. Festi 195, 7 M.

1143. P. D 2 D. om. rv

1144. Postumius ( DG?) v. positum ius ll

1145. leuiter va.J

1146. ouantū a. -atum E

1147. Spartaco ( DG?) v. -ago ll

1148. Masurius H( J). mass- ll.v( S). cfr. § 135

1148. Masurius¹¹⁴⁸ fr. 18 Huschke. — Piso fr. 31 Pet. (Val. M. III 6, 5. Paul. Festi 144, 13 M.). —

1150. usus E 1. ausos F

1151. masonem ll. H. Masso- G. Naso- v

1152. qui & hoc F 2 ad marg. Ea v. quieto r. an quia hoc?

1153. uouerat et ououerat E 1

1154. Ov. M I 560 sq. Dio LIII 16, 4. Paul. Festi 367,12 M. — Cato 133, 2. (Pl. XXIII 157). —(12) cfr. Cato 121. Cic. ad Att. V 20, 4. — (15) Isid. XVII 7, 2. —

1155. domibus damn. S

1156. tra- dit va.S

1157. cato D 2 v( D). colito r. coli Cato ( coni. S) J

1158. mult'acem F

1159. flactidoque E 2. -iodoque E 1

1160. et om. F

1161. ac (hac v) uictores D 2 v. acutio- r

1162. coronare ego. -ri ll.v

1163. ut D 2 D. & r v

1164. breue F

1165. cfr. Pl. XVII 60. Ov. M X 98. Cato 8, 2.

1166. an genera plura?

1167. tinus ll.G. cinus Verc. eius C. cuius v

1168. arbore E. -ris a

1169. colore d C. -or ll.v( H)

1170. cęru F 1. -ulea va.S

1171. aspero Eaz va. G( SJ)

1172. quę a v. que FE

1173. ut nisi F 2

1174. quod id a

1175. an et ( pro ex)?

1176. 137

1177. breui ( DG?) S. -ue ll. ac breui v

1178. inuentu rara G. -nitur ara (rara Ea v) ll

1179. thasia D 2 D. thaxa (taxa E 1 v) r

1180. media E

1181. paruulo va.D

1182. spadoninā Ea. -ia v a. J

1183. quantalibet G

1184. Diosc. IV 147. (Pl. XXIV 132). — Th. III 17, 4. Diosc. IV 145. (Pl. XXIII 158). —

1185. chamaedaphne ( DG?) v. -da (-la a) pene ll

1186. et ll.v( D). est et B

1187. ideam ll

1188. hypoglot- tion H e Diosc. hippo- ll.C. -tthion v

1189. danaen ll.H. daphnen v. -nitin C

1190. hypelaten v. -ton (hipe- GEa) ll

1191. coronarii H. -ri ll.D. praem. topiarii ac v( S)

1192. myrti ac D. -tię a d. -tice E. miritię F 2 G. -ticę DF 1. myrti v

1193. et maiore H ( qui dist. e Diosc.). de asyndeto cfr. Müller stil. p. 69, 32

1194. heraclean Ea. -chean F

1195. Diosc. IV 146. (Pl. ib.).

1196. daphnoides B e Diosc. damno- (-no id est F 2) ll. danaides v

1197. eupetalon D 2 B e Diosc. eupta- D 1 FG v. eutha- Ea S

1198. ii F

1199. stephanon B. sthepa- F. tepa- Ea. stephalon d. cepha- v

1200. alexandri Ea v. -dro r. ( an -dru?)

1201. accendatur os Verc. ( D). -daturus DFG. -dat turus Ea. -datur os thuris v. -datur (-ditur C) os atque guttur B e Diosc.

1202. (5) Liv. V 27, 13. Ov. am. I 11, 25. Martial. IX 35, 6. — (5. 6) Plut. Pomp. 41 p. med. Martial. VII 6, 6. Caes. BC III 71, 3. —

1203. quietis ( DG?) v. qui et his ll

1204. que a v. quę FE

1205. lituis B

1206. Plin. paneg. 8, 3. Tac. A II 26. Sil. Ital. XV 119. Stat. silv. IV 1, 41. — (9) Isid. XVII 7, 62. — (10) cfr. Geop. XI 2, 3. 4. — (12) Liv. I 56, 11. 12. Val. M. VII 3, 2. — (15) cfr. Pl. II 146 init. Plut. qu. conv. IV 2, 665 d. Geop. XIV 11, 5. Isid. XVII 7, 2. —

1207. his Ea C

1208. optime F

1209. maximeque F 2. -mi va.H

1210. non quia Ea v. non ex DFG

1211. ei om. Ea va. G ( SJ)

1212. parnasso Ea L. -nas id F

1213. apollini uisa D 2 in ras. D. -inis FG. -ini Ea v

1214. oracula inde repetere D 2 ad marg. S. om. rv

1215. publicanis F

1216. manu satarum v. -nu satt- D 2. -nus at garum r

1217. icitur v. iac- ll

1218. Masurius fr. 19 Huschke.

1219. ei G. et ll. eis v

1220. massurius ll.va.H. cfr. § 126

1221. quidam F

1222. his Ea C

1223. qui F

1224. qua F

1225. detestatione v. testa- (-nem F) ll

1226. Tiberium E(?) va.D

1227. coronariae F

1228. (1) Suet. Tib. 69. —

1229. Suet. Galba 1. Dio XLVIII 52, 3 sq. (LXIII 29, 3). — (14) Martial. IX 35, 9. —

1230. Sed et z va.G

1231. Augustam U( D)

1232. pacta E 2 a v. capta E 1. facta DFG

1233. illa D 2 B. illi rv

1234. caesarea D 2

1235. dist. ego

1236. teneret in ego. -eret B. -entem ll.v( S). cfr. v. 13 et XXIV 47. XXV 166

1237. tenentem cum conseruari iunxit ( U 254) D

1238. flaminiae uiae D 2 D. -nia uia Ea v. fluminia aeuae (//uae D 1) r

1239. siluea G. -ua ea D

1240. tenuit D 2 Ea v. tentet & F 1. tendet r

1241. (20) Varro LL V 152. — (21) cfr. Pl. XVII 61. — Th. II 1, 3.

1242. latinę linguę E 1

1243. lauretum D 2 va.G

1244. aduentino F 1 Ea

1245. laurus D 2 GdT S. -riis D 1 F. -ris Ea. -ri v

1246. nouiter Ea

1247. atque ll.H( D). et v( J)

Pliny the Elder Naturalis Historia 15