Search the Perseus Catalog for:

← Previous Next →

C. PLINI SECVNDI

NATVRALIS HISTORIAE

LIBER XIV

1 1 Externae arbores indocilesque nasci alibi quam² ubi coepere et quae in alienas non commeant³ terras hactenus fere sunt, licetque iam de communibus loqui, quarum omnium peculiaris parens videri potest Italia. noscentes⁴ tantum meminerint naturas earum a nobis interim dici, non culturas , quamquam et colendi⁵ maxima⁶ in natura portio est. 2 illud satis mirari non queo, interisse quarundam memoriam ⁷ atque etiam nominum⁸ quae⁹ auctores prodidere notitiam . quis enim non communicato orbe terrarum maiestate Romani imperii profecisse vitam putet commercio rerum ac societate festae pacis omniaque, etiam quae ante occulta¹⁰ fuerant, in promiscuo usu facta? 3 ¹¹ at Hercules¹² non reperiuntur ¹³ qui norint¹⁴ multa ab antiquis prodita. tanto priscorum cura fertilior aut industria felicior fuit, ante milia annorum ¹⁵ inter principia litterarum Hesiodo praecepta agricolis pandere orso subsecutisque non paucis hanc curam eius, unde nobis crevit labor, quippe cum requirenda sint¹⁶ non solum postea inventa, verum etiam ea quae invenerant prisci, desidia¹⁷ rerum internecione¹⁸ memoriae indicta¹⁹. 4 cuius vitii²⁰ causas quis alias quam publicas mundi invenerit? nimirum alii subiere ritus circaque alia mentes hominum detinentur et avaritiae tancum artes coluntur. antea inclusis gentium imperiis intra ipsas adeoque²¹ et ingeniis²², quadam sterilitate fortunae necesse erat animi bona exercere, regesque innumeri honore artium colebantur et in ostentatione has praeferebant opes²³, inmortalitatem sibi per illas prorogari arbitrantes, qua re abundabant²⁴ et praemia et opera²⁵ vitae. posteris laxitas²⁶ mundi e; rerum amplitudo damno fuit. 5 postquam senator censu²⁷ legi coeptus²⁸, iudex fieri censu²⁹, magistratum ducemque nihil³⁰ magis³¹ exornare quam census, postquam coepere orbitas in auctoritate summa et potentia esse, captatio in quaestu fertilissimo ac sola gaudia³² in possidendo , pessum iere vitae pretia omnesque a maximo bono liberales dictae artes in contrarium cecidere ac servitute sola profici³³ coeptum³⁴. 6 hanc alius alio modo et in aliis adorare , eodem tamen habendique ad³⁵ spes omnium tendente voto. passim vero etiam egregii³⁶ aliena vitia quam bona sua colere malle. ergo Hercules³⁷ voluptas vivere coepit, vita ipsa desiit. 7 ³⁸ sed nos oblitterata³⁹ quoque scrutabimur, nec deterrebit quarundam rerum humilitas, sicuti⁴⁰ nec in animalibus fecit, quamquam videmus Vergilium praecellentissimum vatem ea de causa hor???orum dotes fugisse et in his⁴¹ quae⁴² rettulit flores modo rerum decerpsisse⁴³, beatum felicemque gratiae quindecim omnino⁴⁴ generibus uvarum nominatis, tribus oleae⁴⁵, totidem pirorum, malo vero tantum Assyrio, ceteris omnibus neglectis.

8 ⁴⁶ 2 Vnde autem potius incipiamus quam a vitibus? quarum principatus in tantum peculiaris Italiae est, ut vel hoc uno⁴⁷ omnia gentium vicisse etiam⁴⁸ odorifera possit videri⁴⁹ bona, quamquam⁵⁰ ubicumque pubescentium odori nulla suavitas praefertur.

9 ⁵¹

Vites iure apud priscos magnitudine quoque inter arbores numerabantur⁵². lovis simulacrum in urbe Populonio ex una conspicimus tot aevis incorruptum, item Massiliae pateram⁵³. Metaponti templum Iunonis vitigineis columnis stetit. etiam nunc scalis tectum Ephesiae Dianae scanditur una⁵⁴ vite Cypria, ut ferunt quoniam ibi ad praecipuam amplitudinem exeunt. nec est ligno ulli aeternior natura. verum 10 ⁵⁵ ista ex silvestribus facta crediderim; 3 hae vites⁵⁶ tonsura annua coercentur, et vis earum omnis evocatur in palmites aut deprimitur in propagines, sucique tantum gratia ex iis pe titur⁵⁷ pluribus⁵⁸ modis ad caeli mores solique ingenia. in Campano agro populis nubunt, maritasque conplexae atque per ramos earum procacibus bracchiis geniculato cursu scandentes cacumina aequant, in tantum sublimes, ut vindemitor⁵⁹ 11 auctoratus rogum ac tumulum excipiat, nulla⁶⁰ fine crescendi, vidique⁶¹ iam⁶² po rti cus⁶³, villas et domos⁶⁴ ambiri singularum palmitibus ac sequacibus loris. quodque memoria⁶⁵ dignum inter prima Valerianus quoque Cornelius existimavit, una vitis Romae in Liviae porticibus subdiales⁶⁶ inambulationes umbrosis pergulis opacat, eadem duodenis musti amphoris fecunda. 12 ⁶⁷ ulmos⁶⁸ quidem ubique exu perant⁶⁹, miratumque altitudinem earum Ariciae ferunt legatum regis Pyrrhi Cineam facete lusisse in austeriorem gustum vini, merito matrem eius pendere in tam alta cruce. rum potinus⁷⁰ vocatur et alio nomine opulus⁷¹ arbor Italiae Padum⁷² transgressis, cuius tabulata in orbem patula ???eplent puroque perductae⁷³ dracone in palmam eius inde sub re ct os⁷⁴ ramorum digitos flagella dispergunt. 13 ⁷⁵ eaedem motici hominis⁷⁶ altitudine⁷⁷ adminiculatae sudibus horrent⁷⁸, vineamque faciunt alia e⁷⁹ inprobo reptatu⁸⁰ pampinorumque per i nan ia omn ia⁸¹ discursu atria media conplentes . tot differentias vel sola tantum⁸² Italia recipit. stat provinciarum aliquarum⁸³ per se⁸⁴ vitis sine ullo pedamento⁸⁵, arcus⁸⁶ sues in se colligens et brevitate crassitudinem pascens. 14 ⁸⁷vetant hoc aliubi venti, ut in Africa et Narbonensis provinciae partibus, ubi⁸⁸ ecrescere ultra suos pollices⁸⁹ prohibitae ⁹⁰ semperque pastinatis⁹¹ similes⁹² herbarum modo vagantur per arva ac sucum terrae passim uvis bibunt, quae ob id magnitudinem infantium puerorum in interiore parte Africae exsuperant. vina non alibi⁹³ tristiora, sed uva⁹⁴ non alibi gratior⁹⁵ callo, unde⁹⁶ possit invenisse nomen durus acinus⁹⁷. 15 ⁹⁸ namque genera magnitudine, colore, saporibus acini⁹⁹ innumera etiamnum multiplicantur vino¹⁰⁰. hic purpureo lucent colore, illic fulgent roseo nitentque viridi; candicans enim nigerque vulgares . tument vero mammarum modo bumasti, praelongis dactyli¹⁰¹ porriguntur acinis. est et¹⁰² illa naturae lascivia, ut praegrandibus adhaereant parvi¹⁰³ comites¹⁰⁴, suavitate certantes; leptorragas¹⁰⁵ has vocant. 16 ¹⁰⁶ durant aliae per hiemes¹⁰⁷, pensili concamaratae nodo¹⁰⁸. aliae in sua tantum continentur anima, ollis fictilibus¹⁰⁹ et insuper doliis¹¹⁰ inclusae, stipatae vinaceis circumsudantibus. aliis gratiam, qui et vinis¹¹¹, fumus adfert, fabrilisque¹¹² in eo¹¹³ gloria m¹¹⁴ praecipua m¹¹⁵ fornacibus Africae Tiberi ¹¹⁶ Caesaris auctoritas fecit; ante eum Raeticis prior mensa erat u vis e x¹¹⁷ Veroniensium¹¹⁸ agro. quin et patientia nomen acinis dat¹¹⁹ passis. 17 conduntur et¹²⁰ musto¹²¹ uvae ipsaeque vino suo inebriantur. aliae decocto¹²² in musto dulcescunt, aliae vero subolem novam¹²³ in ipsa matre expectant tral ucidae¹²⁴, vitro, additque¹²⁵ acinis eandem¹²⁶ quam in doliis amphorisve duratricem illam firmitalem austeritas picis infusa pediculo. 18 ¹²⁷iam inventa vitis¹²⁸ per se in vino picem resipiens, Viennensem agrum nobilitans¹²⁹¹³⁰ Taburrno¹³¹ Sotanoque¹³² et Hel vico¹³³ generibus, non pridem haec¹³⁴ inlustrata atque¹³⁵ Vergili vatis aetate incognita , a cuius obitu XC aguntur anni. 19 quid¹³⁶ , quod inserta¹³⁷ castris¹³⁸ summam rerum imperiumque continet¹³⁹ centurionum in manu vitis et opimo praemio tardos ordines ad lentas¹⁴⁰ perducit aquilas atque eiam in del ictis¹⁴¹ p oenam¹⁴² ipsam honorat ? nec non vineae¹⁴³ oppugnationum¹⁴⁴ dedere¹⁴⁵ rationem¹⁴⁶. nam in medicaminibus adeo magnum obtinent locum, ut per sese vino ipso¹⁴⁷ remedia sint.

20 ¹⁴⁸

4 Genera vitium numero conprehendi posse unus existimavit Democritus, cuncta sibi Graeciae cognita professus ; ceteri innumera atque infinita esse prodiderunt, quod verius¹⁴⁹¹⁵⁰ apparebit ex vini. nec omnia dicentur, sed maxim e¹⁵¹ insignia, quippe¹⁵² totidem p aene¹⁵³ sunt quot agri, quam¹⁵⁴ ob rem¹⁵⁵ celeberrimas vitium aut quibus est aliqua proprietate miraculum ostendisse sa???is erit.

21 ¹⁵⁶ Principatus datur Aminneis¹⁵⁷ firmitatem propter¹⁵⁸ seni oque¹⁵⁹ proficientem vini eius¹⁶⁰ utique¹⁶¹ vitam¹⁶². quinque earum genera. ex iis germana¹⁶³ minor¹⁶⁴ acino melius¹⁶⁵ deflorescit, imbres tempestatesque tolerat, non item maior, sed in arbore quam in iugo minus obnoxia. 22 ¹⁶⁶ gemellarum, quibus hoc nomen uvae semper geminae dedere¹⁶⁷, asperrimus sapor, sed vires praecipuae . ex iis minor¹⁶⁸ austro laeditur, ceteris ventis alitur, ut in Vesuvio monte Surrentinisque collibus, in reliquis Italiae partibus non nisi arbori accommodata. quintum genus lanatae¹⁶⁹. ne Seras miremur aut Indos adeo, lanugo eam vestit. prima ex Amin neis maturescit ocissimeque¹⁷⁰ putrescit.

23 ¹⁷¹ Proxima dignitas Nomentanis, rubente materia, quapropter quidam rubellas¹⁷² appellavere vineas¹⁷³. hae minus fertiles , vinaceis¹⁷⁴ et faece nimiae¹⁷⁵, contra pruinas fortissimae, siccitate magis quam imbre, aestu quam algore vexantur. quam ob rem in frigidis umidisque principatum obtinent. fertilior quae minor acino et folio scissa minus.

24 ¹⁷⁶ Apianis apes dedere cognomen, praecipue earum avidae. ex iis duo genera lanugine et ips a¹⁷⁷ pubescunt. distant quod altera celerius maturescit, quamquam et altera properante. situs¹⁷⁸ frigidi iis¹⁷⁹ non respuuntur¹⁸⁰, et tamen nullae¹⁸¹ celerius imbre putrescunt. vina primo dulcia austeritatem annis accipiunt . Etruria¹⁸² nulla rlagis vite¹⁸³ gaudet. 25 ¹⁸⁴ et hactenus potissima nobilitas datur¹⁸⁵ peculiaribus atque vernaculis Italiae; ceterae¹⁸⁶ advenere¹⁸⁷ . e¹⁸⁸ Caio Thasove¹⁸⁹ Graecula non inferior¹⁹⁰ Aminneis¹⁹¹ bonitate¹⁹², praetenera acino et uva tam parva, ut nisi pinguissimo solo colere non prosit. eugeniam Tauromenitani colles cum generositatis cognomine misere Albano tantum agro, quoniam¹⁹³ translata¹⁹⁴ statim mutatur. namque est aliquis tantus locorum amor, ut omnem in iis¹⁹⁵ gloriam suam relinquant nec usquam transeant totae. 26 ¹⁹⁶ quod et in Raetica Allobrogicaque, quam supra picatam appellavimus, evenit,¹⁹⁷ domi nobilibus nec agnoscendis alibi. fecundae tamen bonitatis vice copiam praestant, eugenia ferventibus locis, Raetic .a temperatis, Allobrogica frigidis, gelu maturescens et colore nigra. 27 ¹⁹⁸ ex iis quas adhuc diximus, sed etiam e nigris¹⁹⁹, vina vetustate²⁰⁰ in album colorem transeunt. reliquae ignobiles , aliquando tamen caeli aut soli²⁰¹ opera non²⁰² fallunt vetustatem ²⁰³, sicuti Faecenia²⁰⁴ et cum ea florens Biturigiaca²⁰⁵, acino rarior, numquam floris obnoxii, quoniam²⁰⁶ antecedunt ventisque et imbribus resistunt, meliores²⁰⁷ tamen²⁰⁸ algentibus²⁰⁹ locis quam calidis, umidis quam sitientibus. 28 ²¹⁰ visulla²¹¹ grandi²¹² magis quam denso²¹³ uvarum partu, inpatiens variantis caeli²¹⁴, sed contra tenorem unum algoris aestusve constans. quae minor est ex eo genere, melior. in eligendo²¹⁵ solo morosa, pingui putrescit, gracili omnino non provenit; mediam temperiem delicate quaerit, ob hoc Sabinis collibus familiaris. uva eius indecora visu, sapore iucunda. nisi matura protinus²¹⁶ rapitur²¹⁷ , etiam non putrescens cadit. contra grandines eam tuetur foliorum amplitudo atque duritia.

29 ²¹⁸ Insignes iam colore inter purpureas nigrasque²¹⁹ helvolae saepius variantes²²⁰ et ob id varianae a quibusdam appellatae. praefertur in iis nigrior; utraque alternis annis fertilis, sed melior vino, cum parcior. et praeciae²²¹ duo genera magnitudine acini discernuntur, quibus materies plurima²²² uvaque ollis²²³ utilissima; folium²²⁴ apio simile²²⁵ . baliscam²²⁶ Dyrrachini²²⁷ celebrant, Hispaniae coccolobin²²⁸ vocant. rarior uva, aestus²²⁹ austrosque²³⁰ tolerat, capiti inimica, copia larga. 30 ²³¹ Hispaniae²³² duo genera eius faciunt, unum oblongo acino, alterum rotundo ; novissimas vindemiant. quo dulcior est²³³ coccolobis²³⁴, hoc melior. sed et austera transit in dulcem vetustatem²³⁵, et quae dulcis fuit in austeritatem; tune Albano vino²³⁶ aemulantur . tradunt vesicae vitiis utilissimum ex iis potum. albuelis²³⁷ summis arboribus fertilior est, visulla²³⁸ imis²³⁹; 31 ²⁴⁰²⁴¹ quam ob rem circa easdem²⁴² satae diversitate naturae locupletant. inerticulam e nigris appellavere, iustius sobriam dicturi, inveterato praecipue commendabilem vino, sed viribus innoxiam , si quidem temulentiam sola non facit.

32 ²⁴³ Fertilitas commendat ceteras principemque helvennacam²⁴⁴. duo eius genera: maior²⁴⁵ quam²⁴⁶ quidam longam, minor quam²⁴⁷ marcum²⁴⁸ appellant, non tam fecundam, sed gratiorem haustu. discernitur folio circinato, verum utraque gracilis. furcas subdere iis²⁴⁹ necessarium²⁵⁰ : alioqui²⁵¹ ubertatem suam non tolerant . 33 maritimo adflatu gaudent, roscida²⁵² odere²⁵³. nulla vitium minus Italiam amat, rara, parva, putrescens in ea, vino²⁵⁴ quoque quod genuit aestatem²⁵⁵ non exuperans²⁵⁶; nec alia macro solo familiarior. Graecinus, qui alioqui Cornelium Celsum transcripsit, arbitratur non naturam eius repugnare Italiae, sed culturam avide palmites evocantium. ob id fertilitate sua²⁵⁷ absumi, si non praepinguis soli ubertas lassescentem sustineat. carbunculare²⁵⁸ negatur, magna dote, si verum est aliqua in vite²⁵⁹ caelo non esse ius²⁶⁰.

34 ²⁶¹²⁶² Aestus²⁶³ fert spionia²⁶⁴, quam quidam spineam vocant, autumnisque ²⁶⁵ imbribus pinguescit; quin immo nebulis una alitur, ob id Ravennati²⁶⁶ agro peculiaris. vennunculam²⁶⁷ inter optime²⁶⁸ deflorescentes e ollis aptissimam Campani²⁶⁹ malunt surculam²⁷⁰ vocare, alii scapulam²⁷¹, Tarracina²⁷² Numisianam, nullas vires proprias habentem, sed totam perinde ac solum valeat, Surrentinis tamen efficacissimam²⁷³ testis Vesuvio tenus. 35 ²⁷⁴ ibi enim Murgentina e²⁷⁵ Sicilia potentissima²⁷⁶, quam Pompeianam aliqui vocant, laeto²⁷⁷ demum feracem, sicut horconia in Campania tantum. e diverso²⁷⁸ arceraca²⁷⁹, Vergilio argitis dicta, ultro solum laetius facit, ipsa contra imbres et senectam fortissima, vino quidem vix annua ac²⁸⁰ vilitatis cibariae, sed ubertate praecipua²⁸¹ . tolerat et annos mettica²⁸², contra omne sidus²⁸³ firmissima, nigro acino, vinis in vetustate rufescentibus²⁸⁴.

36 ²⁸⁵ Et hactenus publica sunt genera, cetera regionum locorumque aut ex iis inter se insitis²⁸⁶ mixta: si quidem Tuscis²⁸⁷²⁸⁸ peculiaris est Tudernis, atque²⁸⁹ etiam²⁹⁰ nomen iis²⁹¹ Florentiae ²⁹² sopina²⁹³, Arretio²⁹⁴ talpona²⁹⁵ et²⁹⁶ etesiaca²⁹⁷ et conseminia²⁹⁸. talpona²⁹⁹ nigra candidum facit mustum. etesiaca³⁰⁰ fallax: quo plus tulit³⁰¹, hoc laudabilius fundit, mirumque³⁰², fecunditate pariter et bonitate³⁰³ cessat. conseminia³⁰⁴ nigra, vino minime durante, uva maxime, post XV dies quam ulla alia metitur³⁰⁵, fertilis, set cibaria. 37 ³⁰⁶ buius folia sicuti³⁰⁷ labruscae prius quam decidant sanguineo colore mutantur. evenit hoc et quibusdam aliis, pessimi geneeis argumento. itriola³⁰⁸ Vmbriae Mevanatique et Piceno agro peculiaris est, Amiternino³⁰⁹ pumula. isdem bananica³¹⁰ fallax est, adamant³¹¹ tamen eam. 38 municipi i³¹² suam³¹³ Pompei nomine appellant, quamvis Clusinis³¹⁴ copiosiorem ; municipii³¹⁵ et Tiburtes appellavere, quamvis³¹⁶ oleagineam nuper invenerint a similitudine olivae. novissima haec uvarum ad hoc tempus reperta est. vinaciolam soli noverunt Sabini³¹⁷³¹⁸, calventinam Gaurani³¹⁹. scio e³²⁰ Falerno agro tralatas³²¹ vocari Falernas, celerrime ubique degenerantes. nec non Surrentinum³²² genus fecere aliqui³²³ praedulci uva. 39 ³²⁴³²⁵ capnios³²⁶ et et buconiates³²⁷ et tharrupia³²⁸ in Thurinis collibus non ante demetuntur³²⁹ quam gelaverit. Pariana³³⁰ gaudent Pisae³³¹, Mutina Perusinia³³² nigro acino, intra quadriennium albescente vino. mirum ibi³³³ cum sole circumagi uvam quae ob id streptis³³⁴ vocatur, et in Italia Gallicam³³⁵ placere, trans Alpis vero Picenam³³⁶. dixit Vergilius Thasias et Mareotidas et Lageas compluresque externas, quae non reperiuntur in Italia.

40 ³³⁷ Sed sunt etiamnum insignes uva, non vino, ambrosia³³⁸ e duracinis³³⁹³⁴⁰, sine ullis vasis in vite servabilis ³⁴¹— tanta est contra frigora, aestus tempestatesque firmitas, nec [orthampelos ³⁴²] indiget arbore aut palis, ipsa se sustinens, non item dactylides digitali gracilitate —, columbinae e racemosis ³⁴³, et magis purpureae³⁴⁴, cognomine bimammiae³⁴⁵, quando non racemos, 41? ³⁴⁶ sed uvas alias gerunt, item tripedanea³⁴⁷, cui nomen a mensura est, item scripula³⁴⁸ passo acino et Raetica³⁴⁹ in maritimis Alpibus appellata, dissimilis laudatae illi. namque³⁵⁰ haec brevis, conferta acino, degener vino, sed cute omnium tenuissima, nucleo (quod³⁵¹ chium³⁵² vocant) uno ac minimo , acinum praegrandem³⁵³ unum alterumve habens. est et³⁵⁴ nigra³⁵⁵ Aminnea³⁵⁶, cui Syriacae³⁵⁷ nomen inponunt, item Hispana ignobilium probatissima.

42 ³⁵⁸³⁵⁹ In pergulis vero seruntur escariae³⁶⁰ appellatae e duracinis ³⁶¹, albae, nigrae³⁶² , et bumasti totidem coloribus, ac nondum dictae Aegia et³⁶³ Rhodia et uncialis, velut a pondere acini³⁶⁴, item picina³⁶⁵, omnium nigerrima, et coronario naturae lusu³⁶⁶ stephanitis, acinos foliis intercursantibus, et quae forenses vocantur, celeres proventu, vendibiles aspectu, portatu faciles . contra damnantur etiam visu cinerea et rabuscula³⁶⁷ et asinusca³⁶⁸, minus tamen caudas vulpium imitata alopecis. 43 ³⁶⁹ Alexandrina appellatur vitis circa P halacra m³⁷⁰ brevis, ramis cubitalibus, acino nigro fabae magnitudine, nucleo molli et minimo, obliquis racemis praedulcibus, folio parvo et rotundo, sine divisuris. septem his annis³⁷¹ in Narbonensis provinciae Alb a³⁷² Helvia³⁷³ inventa est vitis uno die deflorescens, ob id tutissima³⁷⁴; carbunicam³⁷⁵ vocant, quam nunc tota provincia conserit.

44 5 Catonum ille primus, triumpho et censura super cetera insignis, magis tamen etiamnum³⁷⁶ claritate litterarum praeceptisque omnium rerum expetendarum datis generi Romano, inter prima vero agrum colendi, ille³⁷⁷ aevi confessione optimus ac sine aemulo agricola, pauca attigit vitium genera, quarundam ex iis³⁷⁸ iam etiam nominibus abolitis . 45 separatim toto tractatu sententia eius indicanda est³⁷⁹, ut in omni genere noscamus quae fuerint celeberrima anno DC urbis, circa captas Carthaginem ac Corinthum, cum supremum is diem³⁸⁰ obiit, et quantum postea CCXXX³⁸¹ annis vita profecerit³⁸² . 46 ³⁸³³⁸⁴ ergo dc vitibus uvisque ita prodidit: Qui locus vino optimus dicetur³⁸⁵ esse et ostentus solibus³⁸⁶ , Amin nium³⁸⁷ minusculum et geminum eugenium³⁸⁸, helvium ³⁸⁹ minusculum conserito. qui locus crassior aut nebulosior, Amin nium maius aut Murgentinum, Apicium, Lucanum serito. ceterae vites miscellae maxime in quemvis agrum conveniunt. in olla³⁹⁰ vinaceis³⁹¹ conduntur Amin nium³⁹² minusculum et maius et Apicium, eadem in sapa et musto³⁹³, in lora recte³⁹⁴ conduntur. quas suspendas duracinas, Amin nias maiores³⁹⁵, vel ad fabrum ferrarium pro passis hae³⁹⁶ recte servantur. 47 ³⁹⁷ nec sunt vetustiora de illa³⁹⁸ re Latinae linguae praecepta³⁹⁹. tam prope ab origine rerum sumus. Ami nneam⁴⁰⁰ proxime dictam Varro Scantianam vocat.

In nostra aetate pauca exempla consummatae huius artis fuere, verum eo minus omittenda, ut noscantur etiam praemia ⁴⁰¹, quae in omni re maxime spectantur⁴⁰². 48 summam ergo adeptus est gloriam Acilius Sthenelus⁴⁰³ e plebe libertina LX iugerum non amplius vineis excultis in Nomentano agro atque CCCC⁴⁰⁴ nummum venumdatis⁴⁰⁵ . 49 ⁴⁰⁶ magna fama et⁴⁰⁷ Vetuleno Aegialo, perinde libertino⁴⁰⁸ , fuit in Campania⁴⁰⁹ rure Liternino⁴¹⁰, maiorque etiam favore hominum, quoniam ipsum Africani colebat exilium; sed maxima, eiusdem Stheneli opera⁴¹¹, Remmio Palaemoni⁴¹², alias grammatica⁴¹³ arte celebri⁴¹⁴ , in hisce viginti annis mercato rus⁴¹⁵ DC nummum in eodem Nomentano decimi⁴¹⁶ lapidis ab urbe dverticulo. 50 ⁴¹⁷ est autem usquequaque nota vilitas⁴¹⁸ mercis per omnia suburbana, ibi tamen maxime⁴¹⁹, quoniam et neglecta indiligentia⁴²⁰ praedia paraverat ac ne in pessimis quidem elegantioris⁴²¹ soli. haec adgressus excolere non virtute animi, sed vanitate primo, quae nota mire⁴²² in illo fuit, pastinatis⁴²³ de integro vineis⁴²⁴ cura Stheneli, dum agricolam imitatur, ad vix credibile miraculum perduxit, intra octavum annum CCCC nummum emptori addicta pendente vindemia. 51 ⁴²⁵ cucurritque non nemo⁴²⁶ ad spectandas uvarum in iis⁴²⁷ vineis strues, litteris eius altioribus contra id pigra vicinitate sibi patrocinante, novissime Annaeo Seneca, principe tum⁴²⁸ eruditorum⁴²⁹ ac potentia⁴³⁰ , quae postremo nimia fruit⁴³¹ super ipsum, minime utique miratore⁴³² inanium⁴³³ , tanto praedii⁴³⁴ huius⁴³⁵ amore capto, ut non puderet inviso alias et ostentaturo⁴³⁶ tradere ⁴³⁷ palmam eam, emptis quadriplicato⁴³⁸ vineis illis intra decimum fere curae annum⁴³⁹ . 52 ⁴⁴⁰ digna opera quae in Caecubis⁴⁴¹ Setinisque agris proficeret, quando et postea saepenumero septenos culleos singula iugera, hoc est amphoras centenas quadragenas, musti dedere! ac ne quis victam in hoc antiquitatem arbitretur⁴⁴² , idem Cato denos culleos redire ex iugeribus scripsit, efficacibus exemplis non maria plus temerata conferre mercatori, non in Rubrum litus Indicumve merces petitas quam sedulum ruris larem.

53 ⁴⁴³ 6 Vino antiquissimo⁴⁴⁴ claritas Maroneo in Thraciae⁴⁴⁵ maritima⁴⁴⁶ parte genito, ut⁴⁴⁷ auctor est Homerus. neque enim fabulosa⁴⁴⁸ aut de origine eius⁴⁴⁹ varie prodita consectamur, praeterquam⁴⁵⁰ Aristaeum primum omnium in eadem gente mel miscuisse vino, suavitate praecipua utriusque naturae sponte provenientis⁴⁵¹ . Maroneum vicies tanto⁴⁵² addito aquae miscendum Homerus prodidit. 54 ⁴⁵³ durat etiam nu nc⁴⁵⁴ vis in eadem terra generi rigorque⁴⁵⁵ indomitus, quippe cum Mucianus ter consul ex iis⁴⁵⁶ qui nuperrime prodidere sextarios singulos octonis⁴⁵⁷ aquae misceri compererit⁴⁵⁸ praesens in eo tractu, esse autem colore nigrum, odoratum, vetustatepinguescere . et Pramnio, quod idem Homerus celebravit, etiam⁴⁵⁹ nunc honos durat. nascitur Zmyrnae⁴⁶⁰ regione⁴⁶¹ iuxta⁴⁶² delubrum Matris deum. 55 ⁴⁶³⁴⁶⁴ in reliquis claritas generi non fuit alicui: anno fuit omnium generum bonitat e⁴⁶⁵ L. Opimio cos., cum C. Gracchus tri bunus pl ebem⁴⁶⁶ seditionibus agitans⁴⁶⁷ est⁴⁶⁸ interemptus. ea caeli temperies fulsit (cocturam⁴⁶⁹ vocant) solis opere natali urbis DCXXXIII⁴⁷⁰ , dura ntque⁴⁷¹ adhuc vin a ea⁴⁷² ducentis⁴⁷³ fere annis, iam in speciem redacta mellis asperi — etenim⁴⁷⁴ haec natura vinis⁴⁷⁵ in vetustate est —, nec⁴⁷⁶ potari per se queant⁴⁷⁷ p ervinci ve⁴⁷⁸ aqua, usque in amaritudinem carie indomita; sed ceteris vinis commendandis minima aliqua mixtura medicamenta sunt. 56 quod⁴⁷⁹ ut eius temporis aestimatione in singulas amphoras centeni nummi⁴⁸⁰ statuantur, ex his tan tum⁴⁸¹ usura multiplicata semissibus, quae civilis ac⁴⁸² modica est, in C. Caesaris Germanici fili principatu anno⁴⁸³ CLX singulas⁴⁸⁴ uncias vini⁴⁸⁵ constitisse⁴⁸⁶, nobili exemplo docuimus referentes vitam Pomponii Secundi vatis cenanmque quam principi illi dedit. tantum pecuniarum de tinen t⁴⁸⁷ apothecae ! 57 nec alia res maius incrementum sentit ad vicensimum annum maiusve ab eo dispendium, non proficiente pretio; raro quippe adhuc fuere, nec nisi in nepotatu⁴⁸⁸, singulis testis milia nummum. Vien nenses⁴⁸⁹ soli picata⁴⁹⁰ sua, quorum genera diximus pluris permutare, sed inter sese⁴⁹¹ amore patrio, creduntur; idque vinum frigidius reliquis existimatur in frigido potu.

58 ⁴⁹²

7 Vino natura est hausto accendendi⁴⁹³ calore viscera intus, foris infuso refrigerandi. nec alienum fuerit commemorare hoc in loco quod Androcydes sapientia⁴⁹⁴ clarus ad⁴⁹⁵ Alexandrum Magnum scripsit, intemperantiam eius cohibens: Vinum poturus, rex, memento bibere te sanguinem terrae. Cocita⁴⁹⁶ hominis⁴⁹⁷ venenum est⁴⁹⁸, cicutae⁴⁹⁹ vinum. quibus praeceptis ille si⁵⁰⁰ obtemperavisset⁵⁰¹, profecto amicos in temulentia non interemisset, prorsus ut iure dici possit⁵⁰² , neque viribus corporis utilius aliud⁵⁰³ neque⁵⁰⁴ voluptatibus perniciosius, si modus absit.

59 8 Genera autem vini alia aliis gratiora esse quis dubitet aut non ex⁵⁰⁵ eodem lacu aliu d⁵⁰⁶ praestantius altero⁵⁰⁷ germanitatem praecedere sive testa sive fortuito⁵⁰⁸ eventu? quam ob rem de principatu se quisque iudicem statuet⁵⁰⁹. 60 ⁵¹⁰ lulia Augusta LXXX VI⁵¹¹ annos vitae Pucino⁵¹² vino rettulit acceptos , non⁵¹³ ali o usa⁵¹⁴ . gignitur⁵¹⁵ in sinu Hadriatici maris non procul⁵¹⁶ Timavo⁵¹⁷ fonte saxoso⁵¹⁸ colle⁵¹⁹, maritimo adflatu paucas coquente⁵²⁰ amphoras; nec aliud aptius medicamentis indicatur. hoc esse crediderim quod Graeci celebrantes miris laudibus 61 ⁵²¹⁵²² Prae tetianum⁵²³ appellaverint ex Hadriatico sinu. Divus⁵²⁴ Augustus Setinum praetulit cunctis et fere secuti principes, confessa propter experimenta, non temere⁵²⁵ cruditatibus⁵²⁶ noxiis ab ea saliva. nascitur supra Forum Appi. antea Caecubo erat generositas celeberrima in palustribus populetis sinu Amynclano⁵²⁷, quod iam intercidit incuria⁵²⁸ coloni locique angustia , magis tamen fessa Neronis, quam a Baiano⁵²⁹ lacu Ostiam⁵³⁰ usque navigabilem⁵³¹ incohaverat⁵³² .

62 ⁵³³ Secunda nobilitas Falerno agro erat et ex⁵³⁴ eo maxime Faustiniano⁵³⁵ ; cura culturaque id collegerat⁵³⁶ . exolescit⁵³⁷ haec⁵³⁸ quoque copiae⁵³⁹ potius quam bonitati studentium⁵⁴⁰. Falernus ager a ponte⁵⁴¹ Campano ???aeva petentibus Vrbanam coloniam Sullanam nuper Capuae contributam incipit, Faustinianus circiter⁵⁴² IIII⁵⁴³ milia pass uum a vico Caedici o⁵⁴⁴, qui vicus a Sinuessa VI⁵⁴⁵ M pass uum⁵⁴⁶ abest. nec ulli nunc⁵⁴⁷ vino maior auctoritas. solo⁵⁴⁸ vinorurm flamma accenditur. 63 ⁵⁴⁹ tria eius genera : austerum, dulce, lenue. quidam ita distingunt, summis collibus Caucinum⁵⁵⁰ gigni, mediis Faustinianum⁵⁵¹, imis Falernum. non omittendum autem nulli eorum⁵⁵² quae celebrentur ⁵⁵³ iucundum saporem uvae esse.

64 ⁵⁵⁴ At tertiam palmam varie⁵⁵⁵ venere Albana urbi vicina⁵⁵⁶, praedulcia ac rara in austero⁵⁵⁷, item Surrentina in vineis tantum nascentia, convalescentibus maxime probata propter tenuitatem salubritatemque. Tiberius Caesar dicebat consensisse⁵⁵⁸ medicos ut nobilitatem⁵⁵⁹ Surrentino darent; alioqui⁵⁶⁰ esse generosum acetum; C⁵⁶¹. Caesar, qui successit illi, nobilem vappam. certant Massica atque⁵⁶² a⁵⁶³ monte Gauro⁵⁶⁴ Puteolos Baiasque⁵⁶⁵ prospectantia. 65 ⁵⁶⁶ nam Falerno contermina Statana⁵⁶⁷ ad principatum ⁵⁶⁸ venere non dubie palamque fecere sua quibusque terris tempora esse⁵⁶⁹ , suos⁵⁷⁰ rerum proventus occasusque. iuncta iis praeponi solebant Calena⁵⁷¹ et quae in vineis arbustisque nascuntur Fundana⁵⁷² et⁵⁷³ alia ex⁵⁷⁴ vicinia⁵⁷⁵ urbis, Veliterna⁵⁷⁶, Privernatia⁵⁷⁷ . nam quod Signiae nascitur, austeritate nimia continendae⁵⁷⁸ utile alvo, inter medicamina numeratur.

66 ⁵⁷⁹ Quartum curriculum publicis epulis optinuere⁵⁸⁰ a Divo Iulio — is enim primus auctoritatem iis dedit⁵⁸¹ , ut⁵⁸² epistulis eius apparet — Mamertina⁵⁸³ circa⁵⁸⁴ Messanam⁵⁸⁵ in Sicilia genita; ex iis Potulana⁵⁸⁶ , ab auctore dicta⁵⁸⁷ illo⁵⁸⁸ cognomine, proxima⁵⁸⁹ Italiae laudantur⁵⁹⁰ praecipue. est in eadem Sicilia et Taurom enitanis⁵⁹¹ honos lagonis⁵⁹² pro Mamertino plerumque subditis.

67 ⁵⁹³ Ex reliquis autem a supero maria⁵⁹⁴ Praetutia⁵⁹⁵ atque Ancone ⁵⁹⁶ nascentia, et quae a palma una forte enata palmensia⁵⁹⁷ appellavere, in mediterraneo vero Caesenatia ac Maecenatiana , in Veroniensi⁵⁹⁸ item Raetica⁵⁹⁹ , Falernis tantum postlata⁶⁰⁰ a Vergilio, mox ab intimo⁶⁰¹ sinu⁶⁰² maris Hadriana⁶⁰³, ab infero autem Latiniensia⁶⁰⁴, Gravi scana⁶⁰⁵ , St atoniensia⁶⁰⁶ . 68 ⁶⁰⁷ Etruriae Luna⁶⁰⁸ palmam habet, Liguriae Genua, inter Pyrenaeum Alpesque Massilia gemino sapore, quando et condiendis aliis pinguius gignit, quod vocat⁶⁰⁹ sucosum. B aeterrarum⁶¹⁰ intr a⁶¹¹ Gallias consistit auctoritas. de reliquis in Narbonensi genitis adseverare non est, quoniam officinam eius rei fecere tinguentes⁶¹² fumo, utinamque non et herbis ac medicaminibus noxiis! quippe etiam aloe⁶¹³ mercator⁶¹⁴ saporem coloremque adulterat⁶¹⁵.

69 ⁶¹⁶⁶¹⁷ Verum et longinquiona Italiae ab Ausonio mari non carent gloria, Tarentina⁶¹⁸ et ServLtia⁶¹⁹ et Consentiae genita et Tempsae⁶²⁰, Ca lab riae⁶²¹ Lucanaque⁶²² anecedentibus⁶²³ Thurinis. omnium vero eorum maxime inlustrata Messalae Potiti⁶²⁴ salute Lagari na⁶²⁵, non procul Gr umento⁶²⁶ aascentia. Campania nuper excitavit novis nominibus auctoritatem sive cura sive casu ad quartum a Neapoli lapidem Trebellicis, iuxta Capuam Caulinis ⁶²⁷ et in suo agro Trebulanis, alioqui semper inter plebeia⁶²⁸ et Trifolinis gloriata. 70 nam Pompeianis summum decem annorum incrementum est, nihil senecta conferente. dolore etiam capitum in sextam horam diei sequentis infesta⁶²⁹ deprehenduntur ⁶³⁰ . quibus exemplis, nisi fallor, manifestum est patriam terramque referre, non uvam, et supervacuam generum consectationem in numerum, cum eadem vitis aliud aliis in locis polleat⁶³¹ . 71 ⁶³² Hispaniarum La eetana⁶³³ copia nobilitantur , elegant ia⁶³⁴ vero Tarraconensia atque Lauronensia et⁶³⁵ Baliarica ex insulis conferuntur Italiae primis. nec ignoro multa praetermissa plerosque existimaturos, quando suum cuique placet et, quocumque eatur, fabula eadem reperitur⁶³⁶, 72? Divi Augusti iudiciorum ac palati peritissimum e libertis censuram vini in epulas eius facientem dixisse hospiti de indigena vino, novum quidem sibi gustum esse eum⁶³⁷ atque⁶³⁸ non ex nobilibus, sed Caesarem non aliud poturum, nec negaverim et alia digna esse fama, sed de quibus consensus aevi iudicaverit⁶³⁹ haec sunt.

73 ⁶⁴⁰

9 Nunc simili modo transmarina dicemus. in summa gloria post Homerica illa, de quibus supra diximus,⁶⁴¹ fuere Thasium Chiumque, ex Chio quod Ariusium⁶⁴² vocant. his addidit Lesbium⁶⁴³ Erasistrati maximi medici auctoritas, circiter CCCCL⁶⁴⁴ anno⁶⁴⁵ urbis Romae. nunc gratia ante omnia est Clazomenio, postquam parcius mari condiunt. 74 ⁶⁴⁶ Lesbium sponte naturae⁶⁴⁷ suae mare sapit. nec Tmoliti⁶⁴⁸ per se gratia ut vino, sed cuius dulci⁶⁴⁹ admixto⁶⁵⁰ reliquorum duritia suavitatem accipiat simul et aetatem, quoniam vetustiora protinus videntur. ab his dignatio est Sic yonio⁶⁵¹ , Cyprio, Telmesico⁶⁵², Tripolitico, Ber ytio⁶⁵³ , Tyrio, Sebenn ytico⁶⁵⁴ . 75 ⁶⁵⁵ in Aegypto⁶⁵⁶ hoc nascitur tribus generibus uvarum ibi nobilissimis⁶⁵⁷, Thasi a⁶⁵⁸, aet halo, peuce⁶⁵⁹. post haec auctoritas Hippodamantio, Mystico, cantharitae, prot ropo⁶⁶⁰ Cnidio, Catacecaumenitae⁶⁶¹, Petritae, Myconio. nam Mesogiten capitis dolores facere compertum est, nec Ephesium saluore esse, quoniam mari et defruto condiatur. Apamenum mulso praecipue convenire dicitur, sicut Praetutium⁶⁶² in Italia. est enim et⁶⁶³ haec proprietas generum; dulcia⁶⁶⁴ utique inter se non congruunt⁶⁶⁵. 76 ⁶⁶⁶ exolevit et protagion, quod Italicis proximum fecerant⁶⁶⁷ Asclepiadis scholae. Apollodorus medicus in volumine, quo suasit Ptolem aeo⁶⁶⁸ regi quae vina biberet, Italicis etiam tum ignotis laudavit in Ponto Nasperceniten, mox Oreticum⁶⁶⁹ , Oeneaten⁶⁷⁰, Leucadium, Ambracioten et, quod cunctis praetulit, Peparet hium⁶⁷¹ , sed minoris famae esse dixit, quoniam ante⁶⁷² sex annos non placeret.

77 ⁶⁷³ 10 Hactenus bonitas vini nationibus debetur. apud Graecos cura⁶⁷⁴ clarissimum nomen accepit quod appellaverunt bion⁶⁷⁵, ad plurimos valitudinum usus excogitatum, ut docebimus⁶⁷⁶ in parte medicinae. fit autem hoc modo: uvae paulum ante maturitatem decerptae siccantur acri sole, ter die versatae per triduum, quarto exprimuntur, dein in⁶⁷⁷ cadis sole inveterantur. 78 ⁶⁷⁸ Coi⁶⁷⁹ marinam aquam largiorem miscent, a servi furto origine orta sic mensuram explentis, qua re⁶⁸⁰ translata⁶⁸¹ in album mustum leucocoum⁶⁸² appellatur. in alis autem gentibus simili modo factum tethalassomenon vocant, thalassiten autem vasis musti deiectis in mare, quo gene re praecox fit vetust as⁶⁸³ . 79 ⁶⁸⁴ nec non apud nos quoque Coum vinum ex Italico faciendi rationem Cato demonstravit, super cetera in sole quadriennio⁶⁸⁵ maturandum praecipiens. Rhodium Coo simile est, Phorineum⁶⁸⁶ salsius Coo⁶⁸⁷ . omnia transmarina septem ⁶⁸⁸ annis ad vetustatem mediam pervenire existimantur.

80 ⁶⁸⁹⁶⁹⁰ 11 Vinum omne dulce minus odoratum; quo 20 tenuius, eo odoratius. colores vinis quattuor: albus, fulvus, sanguineus, niger. psithium⁶⁹¹ et melampsithium passi genera sunt suo sapore⁶⁹², non vino⁶⁹³, Sc yb elites⁶⁹⁴ vero mulsi, in Galatia nascens, et Hal untium⁶⁹⁵ in Sicilia. nam siraeum⁶⁹⁶, quod alii hepsema, nostri sapam⁶⁹⁷ appellant, ingeni, non naturae, opus est musto usque ad terliam⁶⁹⁸ mensurae decocto. quod ubi factum ad dimidiam est, defrutum vocatur⁶⁹⁹. omnia in adulterium mellis excogitata, sed priora uva terraque constant⁷⁰⁰. passum⁷⁰¹ a Cret ico⁷⁰² Cilicium probatur et⁷⁰³ Africum. 81 ⁷⁰⁴ et in Italia finitimisque provinciis fieri⁷⁰⁵ certum est ex uva quam Graeci psithiam⁷⁰⁶ vocant, nos apianam⁷⁰⁷, item scripulam⁷⁰⁸ , diutius uvis⁷⁰⁹ in vite sole adustis⁷¹⁰ aut ferventi⁷¹¹ oleo⁷¹². quidam ex quacumque dulci, dum⁷¹³ praecocta⁷¹⁴ alba, faciunt siccantes sole, donec paulo amplius dimidium pondus supersit, tunsasque leniter exprimunt. 82 dein quantum expressere adiciunt vinaceis aquae puteanae, ut et secundarium passum⁷¹⁵ faciant. diligentiores eodem modo siccatis acinos eximunt ac sine sarmentis madefactos vino excellenti, donec intumescant, premunt — et hoc genus ante cetera laudant — ac simili modo aqua addita secundarium faciunt. 83 ⁷¹⁶ medium⁷¹⁷ inter dulcia vinumque⁷¹⁸ est quod⁷¹⁹ Graeci a igleucos⁷²⁰ vocant, hoc est semper mustum. id evenit cura⁷²¹, quoniam fervere prohibetur — sic appellant musti in vina transitum —; ergo mergunt e lacu protinus aqua cados⁷²², done bruma transeat et consuetudo fiat algendi. est etiamnum⁷²³ aliud genus⁷²⁴ per se⁷²⁵, quod vocat⁷²⁶ dulce Narbonensis provincia et in ea maxime Voconti⁷²⁷ . adservatur⁷²⁸ eius gratia uva⁷²⁹ diutius⁷³⁰ in⁷³¹ vite pediculo intorto. 84 ab aliis ipse palmes inciditur ad⁷³² medullam, ab aliis uva torretur in tegulis , omnia ex helvennaca⁷³³ vite. his adiciunt aliqui quod vocant diachyton⁷³⁴, uvis in sole siccatis loco cluso per dies septem in cratibus, totidem pedes a terra⁷³⁵ alte, noctibus ab umore⁷³⁶ defensis, octavo⁷³⁷ die calcatis: ita fieri optimi odoris saporisque. 85 ⁷³⁸ e⁷³⁹ dulci⁷⁴⁰ genere est et melitites; distat a mulso, quod fit emusto, cum quinque congiis austeri musti congio mellis et salis cyatho subfervefactis. austerum⁷⁴¹, sed inter haec genera poni debet⁷⁴² et protropum; ita appellatur a quibusdam mustum sponte defluens ante quam calcentur uvae. hoc protinus diffusum in⁷⁴³ lagonis⁷⁴⁴ suis defervere passi postea in sole XL diebus torrent aestatis secutae⁷⁴⁵ ipso canis ortu⁷⁴⁶.

86 ⁷⁴⁷⁷⁴⁸

12 Non possunt iure dici vina quae Graeci deuteria appellant, Cato et nos loram, maceratis aqua viiaceis, sed tamen inter vina operaria numerantur. tria eorum genera⁷⁴⁹: decima⁷⁵⁰ parte aquae addita quam⁷⁵¹ musti expressa sit et ita nocte ac die madefactis vinaceis rursusque prelo subiectis⁷⁵²; alterum, quo modo Graeci factitavere, tertia parte eius quod expressum sit addita aquae expressoque decocto ad tertias partes. tertium est faecibus vini expressum, quod faecatum⁷⁵³ Cato appellat. nullum⁷⁵⁴ ex his plus quam annui⁷⁵⁵ usus.

87 ⁷⁵⁶

13 Verum inter haec subit mentem, cum sint genera nobilia, quae proprie⁷⁵⁷ vini intellegi possint, LXXX fere in toto orbe, duas partes ex hoc numero Italiae esse, praeterea longe⁷⁵⁸ ante cunctas terras. et hinc deinde altius cura serpit, non a primordio hanc gratiam fuisse, auctoritatem ⁷⁵⁹ post DC urbis annum coepisse. 88 ⁷⁶⁰

14 Romulum lacte, non vino, libasse indicio sunt sacra ab eo instituta, quae hodie⁷⁶¹ custodiunt morem. Numae regis Postumi a⁷⁶² lex est: Vino rogum ne respargito⁷⁶³. quod sanxisse illum propter inopiam rei nemo dubitet. eadem lege ex inputata vite libari vina diis nefas statuit, ratione excogitata ut putare ⁷⁶⁴ cogerentur alias aratores et pigri circa pericula arbusti . M.⁷⁶⁵ Varro auctor est Mezentium⁷⁶⁶ Etruriae regem auxilium Rutulis⁷⁶⁷ contra Latinos tulisse vini mercede quod tum in Latino agro fuisset. 89 ⁷⁶⁸

non licebat id feminis Romae bibere. invenimus inter exempla Egnati Maetenni⁷⁶⁹ uxorem, quod vinum bibisset e dolio, interfectam fusti⁷⁷⁰ a marito, eumque caedis a Romulo absolutum. Fabius Pictor in annalibus suis scripsit matronam, quod loculos in quibus erant claves cellae vinariae⁷⁷¹ resignavisset, 90? a suis inedia mori coactam, Cato ideo propinquos feminis osculum dare⁷⁷², ut scirent an temetum olerent. hoc⁷⁷³ tum nomen vin o erat, unde⁷⁷⁴ et temulentia⁷⁷⁵ appellata. Cn. Domitius iudex pronuntiavit mulierem videri plus vini⁷⁷⁶ bibisse quam valitudinis causa, viro insciente, et dote multavit. diuque eius rei magna parsimonia fuit. 91 ⁷⁷⁷ L. Papirius imperator adversus Samnites dimicaturus votum fecit, si vicisset, Iovi pocillum vini. denique inter dona sextarios datos lactis⁷⁷⁸ invenimus, nusquam vini. idem Cato cum in Hispaniam⁷⁷⁹ navigasset⁷⁸⁰ , unde cum triumpho rediit ⁷⁸¹: Non aliud vinum, inquit⁷⁸², bibi⁷⁸³ quam rem iges⁷⁸⁴, in tantum dissimilis istis qui etiam convivis⁷⁸⁵ alia quam sibimet ipsis ministrant aut procedente mensa subiciunt.

92 ⁷⁸⁶⁷⁸⁷ 15 Lautissima apud priscos vina erant m urr ae⁷⁸⁸ odore condita, ut apparet in Plauti fabul is, quamquam in ea⁷⁸⁹ quae Persa inscribitur⁷⁹⁰ et calamum addi iubet. ideo quidam aromatite⁷⁹¹ delectatos maxime credunt. sed Fabius Dossennus ⁷⁹² his versibus decernit:

Mittebam vinum pulchrum, murrinam⁷⁹³,

et in Acharistione:

Panem et polentam, vinum⁷⁹⁴ murrinam⁷⁹⁵.

93 ⁷⁹⁶Scaevolam quoque et L. Aelium⁷⁹⁷ et Ateium Capitonem in eadem sententia fuisse video, quoniam in Pseudolo⁷⁹⁸ sit:

Quod si opus⁷⁹⁹ est, ut dulce promat indidem,

⁸⁰⁰

e cquid⁸⁰¹ habet⁸⁰² ? —Roga s⁸⁰³?

Murrinam, passum⁸⁰⁴, defrutum⁸⁰⁵, mella,

quibus apparent non inter vina modo murrinam, sed inter dulcia quoque nominatum.

94 ⁸⁰⁶⁸⁰⁷ 16 Apothecas fuisse et diffundi solita vina anno DCXXXIII urbis apparet indubitat o⁸⁰⁸ Opimiani⁸⁰⁹ vini argumento. iam intellegent is⁸¹⁰ suum bonum Italiae⁸¹¹ nondum tamen ista genera in claritate erant; itaque omnia tune genita unum habent consulis nomen. 95 sic quoque postea diu transmarina in auctoritate fuerunt et ad avos usque nostros, quin et Falerno iam reperto, sicut apparet ex illo comico⁸¹² versu⁸¹³:

Quinque Thasi⁸¹⁴ vini⁸¹⁵ depromam, bina Falerni⁸¹⁶.

P. Licinius Crassus L. I ulius⁸¹⁷ Caesar censores anno urbis conditae DCLXV⁸¹⁸ edixerunt, ne quis vinum Graecum, Amin niumque⁸¹⁹ octonis aeris singula quadrantalia venderet. haec enim verba sunt. tanta vero Graeco vino gratia erat, ut singulae potiones in convictu⁸²⁰ darentur. 17 96 ⁸²¹ quibus vinis auctoritas fuerit sua i uven ta⁸²², M. Varro his verbis tradit: L. Lucullus puer apud patrem numquam lautum convivium vidit, in quo plus semel Graecum vinum daretur: ipse cum rediit ex Asia, milia cadum⁸²³ congiarium⁸²⁴ divisit amplius centum⁸²⁵. C.⁸²⁶ Sentius, quem praetorem vidimus, Chium vinum suam domum inlatum dicebat tum primum, cum sibi cardiaco⁸²⁷ medicus dedisset: Hortensius super 97 X⁸²⁸ cadum heredi reliquit. hactenus Varro.

quid? non et Caesar dictator triumphi⁸²⁹ sui cena⁸³⁰ vini Falerni amphoras , Chii cados in convivia distribuit? idem Hispaniensi triumpho Chium et Falernum dedit, epulo vero in tertio consulatu suo Falernum, Chium, Lesbium, Mamertinum, quo tempore primum⁸³¹ quattuor genera vini adposita constat. postea ergo reliqua⁸³² omnia in nobilitatem venere et⁸³³ circiter DCC urbis annum⁸³⁴.

98 ⁸³⁵ 18 Itaque non miror⁸³⁶ innumerabilia paene genera ficticii reperta multis ante saeculis, quae nunc dicemus, omnia ad medicinae usum pertinentia. omphacium quo modo fieret, propter unguenta diximus priore libro. fit e⁸³⁷ labrusca, hoc est vite silvestri, quod vocatur oenanthinum, floris⁸³⁸⁸³⁹ eius libris duabus in musti cado maceratis⁸⁴⁰. post dies XXX utuntur⁸⁴¹. praeter hoc radix labruscae, acini⁸⁴² coria perficiunt . 99 ⁸⁴³ hi paulo post quam defloruere⁸⁴⁴ singulare⁸⁴⁵ remedium habent ad refrigerandos in morbis⁸⁴⁶ corporum ardores, gelidissima , ut ferunt, natura⁸⁴⁷. pars⁸⁴⁸ eorum⁸⁴⁹ aestu moritur prius quam reliqua, quae⁸⁵⁰ solstitiales dicuntur. universi numquam maturescunt, et si prius quam tota inarescat⁸⁵¹ uva incocta detur⁸⁵² cibo gallinaceo generi, fastidium gignit uvas adpetendi .

100 ⁸⁵³ 19 Ficticiorum primum fit ex ipso vino (quod vocant adynamon⁸⁵⁴) hoc modo: albi musti sextarii⁸⁵⁵ XX, aquae dimidium fervent⁸⁵⁶, donec excoquatur⁸⁵⁷ aquae mensura. alii marinae sextarios X⁸⁵⁸, tantundem pluviae in sole XL⁸⁵⁹ diebus torrent . dant aegris quibus vini noxiam⁸⁶⁰ timent.

101 ⁸⁶¹ Proximum fit e milii⁸⁶² semine maturi⁸⁶³ cum ipsa stipula, libra⁸⁶⁴ quadrante⁸⁶⁵ in congios duos musti, macerato⁸⁶⁶ et post septimum mensem transfuso. ex loto arbore, frutice, herba dictum est ubi⁸⁶⁷ quaeque fierent.

⁸⁶⁸

102 ⁸⁶⁹ Fiunt et e pomis, quae dicemus interpretationibus non nisi necessariis additis, primumque⁸⁷⁰ e⁸⁷¹ palmis, quo Parthi, Indi utuntur et oriens totus⁸⁷² , miti orum⁸⁷³ quas vocant chyd aeas⁸⁷⁴ modio in aquae congiis tribus macerato expressoque. sic fit et sycites⁸⁷⁵ e fico, quem alii pharnuprium⁸⁷⁶, alii trochin⁸⁷⁷ vocant, aut si dulce esse non libeat, pro aqua tantundem vinaceorum adicitur. e Cypria fico et acetum fit⁸⁷⁸ praecellens atque Alexandrino quoque melius. 103 ⁸⁷⁹ vinum fit et e⁸⁸⁰ siliqua Syriaca et e⁸⁸¹ piris malorumque omnibus generibus — sed e Punicis⁸⁸² rhoiten⁸⁸³ vocant — et e cornis, mespilis, sorvis⁸⁸⁴ , moris siccis, nucleis pineis. hi musto madidi exprimuntur, superiora⁸⁸⁵ per se mitia. 104 ⁸⁸⁶ myrtiten Cato quem ad modun fieri⁸⁸⁷ docuerit mox paulo indicabimus, Graeci et⁸⁸⁸ alio modo.⁸⁸⁹ ramis teneris cum suis foliis in salso⁸⁹⁰ musto coctis⁸⁹¹ tunsis⁸⁹², libra m⁸⁹³ in tribus musti congiis defervefaciunt⁸⁹⁴, done duo supersint. quod ita e⁸⁹⁵ silvestris myrti bacis factum est, myrtidanum⁸⁹⁶ vocatur. hoc manus tinguit⁸⁹⁷.

105 Ex his quae in hortis gignuntur fit vinum e radice asparagi ⁸⁹⁸, cunila⁸⁹⁹, origano, api semine, habrotono, mentastro, ruta, nepeta, serpyllo⁹⁰⁰, marruvio⁹⁰¹. manipulos binos condunt⁹⁰² in cadum must i⁹⁰³ et sapae⁹⁰⁴ sextarium et aquae marinae heminam . 106 ⁹⁰⁵ e napis fit duum denariorum pondere in sextarios binos musti addito, item e scillae⁹⁰⁶ radice; inter flores ex⁹⁰⁷ rosae foliis tusis⁹⁰⁸ in linteolo in mustum collatis⁹⁰⁹ cum pondusculo , ut sidat, $X$ L⁹¹⁰ pondere⁹¹¹ in sextarios musti vicenos⁹¹²— ve tant⁹¹³ ante tres menses vas aperiri⁹¹⁴ —, item e nardo Gallico⁹¹⁵ et aliud e silvestri.

107 ⁹¹⁶ Aromatiten quoque invenio factitatum tantum non⁹¹⁷ unguentorum compositione, primo ex murra⁹¹⁸, ut diximus, mox⁹¹⁹ et nardo Celtico, calamo, bitumine⁹²⁰, offis in mustum⁹²¹ aut dulce vinum deiectis⁹²², alibi⁹²³ calamo, iunco, costo, nardo Syriaco, amomo, casia⁹²⁴ , cinnamo⁹²⁵, croco, palma, asaro⁹²⁶ , similiter in⁹²⁷ offa⁹²⁸. 108 ⁹²⁹ apud alios nardi⁹³⁰ etiam⁹³¹ et malobathri selibris in musti⁹³² congios duos additis, qualia nunc quoque fiunt pipere et melle addito, quae alii condita, alii piperata appellant⁹³³. invenitur et nectarites ex herba quam alii Helenion⁹³⁴, alii Medicam, alii symphyton, alii Id aeam⁹³⁵ , alii⁹³⁶ Orestion⁹³⁷, alii nectariam⁹³⁸ vocant, radice ponderis $X$ L⁹³⁹ in sextarios sex musti addita⁹⁴⁰, similiter in linteo. 109 ⁹⁴¹ ex ceteris herbis fit absinthites in XL sextariis⁹⁴² musti absinthi Pontici libra decocta ad tertias partes vel scopis absinthi in vinum additis. similiter hyssopites⁹⁴³ e Cilicio ⁹⁴⁴ hyssopo⁹⁴⁵ unciis tribus in duos congios musti coiectis⁹⁴⁶ aut tusis⁹⁴⁷ in vinum⁹⁴⁸. fiunt utraque et alio modo, circa radices vitium sato. 110 ⁹⁴⁹ sic et elleboriten⁹⁵⁰ fieri ex veratro⁹⁵¹ nigro Cato docet⁹⁵²⁹⁵³. sic fit et scammonites⁹⁵⁴ , mira vitium natura saporem alienum⁹⁵⁵ in se trahendi, quare⁹⁵⁶ et salicem⁹⁵⁷ redolent Patavinorum in palustribus vindemiae. sic et elleborum seritur in Thaso aut cucumis silvester aut scammonia⁹⁵⁸, quod vinum p hthorium⁹⁵⁹ vocatur, quoniam abortus facit.

111 ⁹⁶⁰ Fit et⁹⁶¹ ex herbis, quarum naturae suo loco dicentur⁹⁶²: e stoechade⁹⁶³ et⁹⁶⁴ radice Gentianae et tragorigano⁹⁶⁵ et dictamno, asaro, dauco⁹⁶⁶, elelisphaco⁹⁶⁷, panace⁹⁶⁸, acoro, thymo⁹⁶⁹, mandragora, iunco. vocarunt et scyzinum⁹⁷⁰ et itaeomelin et lectisphagiten⁹⁷¹, quorum iam oblitterata⁹⁷² ratio est.

112 ⁹⁷³ E⁹⁷⁴ fruticun vero⁹⁷⁵ genere cedri utriusque, cupressus⁹⁷⁶, laurus , iunipiri⁹⁷⁷, terebinthi⁹⁷⁸, cal ami⁹⁷⁹, lentisci bacae aut⁹⁸⁰ lignum recens in⁹⁸¹ musto decocuntur⁹⁸², item chamelaeae et chamaepityis⁹⁸³, chamaedryis⁹⁸⁴⁹⁸⁵ lignum. eodem modo et⁹⁸⁶ ex flore, in congium musti decem $X$⁹⁸⁷ pondere addito.

113 ⁹⁸⁸

20 Fit vinum et ex aqua ac melle tantum. quinquennio ad hoc servari caelestem iubent. alii⁹⁸⁹ prudentiores statim ad tertias partes decocunt et tertiam veteris mellis adiciunt, dein⁹⁹⁰ XL diebus canis⁹⁹¹ ortu in sole habent. alii diffusa ita decimo⁹⁹² die obturant. hoc vocatur hydromeli et vetustate saporem vini adsequitur, nusquam laudatius quam in Phrygia. 114 ⁹⁹³ 21 quin et acetum melle temperabatur⁹⁹⁴: adeo nihil intemptatum vitae⁹⁹⁵ fuit. oxymeli hoc vocarunt, mellis decem libris, aceti veteris heminis quinque, salis marini libra, aquae pluviae sextari is⁹⁹⁶ quinque suffervefactis⁹⁹⁷ deciens⁹⁹⁸, mox elutriatis atque ita inveteratis. omnia ab Themisone⁹⁹⁹ summo auctore damnata. 115 et Hercules coactus usus eorum videri potest, nisi si quis naturae opus esse credit aromatiten ¹⁰⁰⁰ et ex unguentis vina conposita aut ut biberentur¹⁰⁰¹ genuisse eam frutices. ita¹⁰⁰² sunt cognitu¹⁰⁰³ iucunda sollertiae¹⁰⁰⁴ humanae¹⁰⁰⁵ nomine¹⁰⁰⁶ omnia exquirentis¹⁰⁰⁷. nihil quidem ex iis anno durare, praeterquam quae vetustate ipsa fieri diximus, et plura ne¹⁰⁰⁸ tricenis quidem diebus, non erit dubium.

116 ¹⁰⁰⁹

22 Sunt et in vino prodigia. dicitur in Arcadia fieri quod fecunditatem feminis inportet, viris rabiem, at in A ch aia¹⁰¹⁰ maxime circa C er yniam¹⁰¹¹ abigi partum vino atque etiam si uvam edant gravidae, cum differentia in gustatu¹⁰¹² non sit. 117 ¹⁰¹³ Troezenium vinum qui bibant¹⁰¹⁴ negantur generare. Thas ios¹⁰¹⁵ duo genera vini diversa facere proditur, quo somnus concilietur, alterum vero quo¹⁰¹⁶ fugetur. apud eosdem vitis theriaca¹⁰¹⁷ vocatur, cuius et vinum et uva contra serpentium ictus medetur; liba nodes¹⁰¹⁸ turis odore, ex qua diis prolibant . e diverso aspendios damnata aris¹⁰¹⁹; ferunt eam nec ab alite ulla attingi. Thasiam uvam Aegyptus vocat apud se praedulcem, quae solvit alvum; est contra Lycia¹⁰²⁰, quae solutam¹⁰²¹ firmat. Aegyptus et ecbolada habet abortus¹⁰²² facientem ¹⁰²³. 118 ¹⁰²⁴ vina in apothecis canis ortu mutantur quaedam posteaque restituuntur sibi. sic et mari¹⁰²⁵ navigate¹⁰²⁶, cuius iactatus iis quae duraverint tantum vetustatis adicere sentitur, quantum habuerint.

119 ¹⁰²⁷

23 Et quoniam religione vita constat, prolibare diis nefastum habetur vina¹⁰²⁸ — praeter inputatae¹⁰²⁹ — vitis ss fulmine tactae quamque iuxta hominis mors laqueo pependerit aut vulneratis pedibus calcata e¹⁰³⁰, et quod circumcisis vinaceis pro fluxerit¹⁰³¹, aut superne deciduo¹⁰³² inmundiore lapsu aliqud polluta, item Graeca, quoniam aquam habeant.— Vitis ipsa quoque manditur decoctis caulibus summis¹⁰³³, qui et condiuntur¹⁰³⁴ in aceto ac muria.

120 ¹⁰³⁵ 24 Verum et de apparatu vini dixisse conveniat, cum Graeci privatim ea praecepta condiderint artemque fecerint, sicut Euphronius¹⁰³⁶ et Aristomachus et Commiades¹⁰³⁷ et Hicesius. Africa gypso¹⁰³⁸ mitigat asperitatem nec non aliquibus partibus¹⁰³⁹ sui calce. Graecia argilla aut marmore aut sale aut mari lenitatem excitat, Italiae pars aliqua¹⁰⁴⁰ crapulana¹⁰⁴¹ pice, ac resina condire musta volgare ei est provinciisque finitimis. § 117: 2 cfr. Pl. supra 75. — nonnusquam¹⁰⁴² prioris vini faece acetove condiunt. nec non et ex ipso musto fiunt medicamina. 121 ¹⁰⁴³ decoquitur ut dulcescat portione¹⁰⁴⁴ virium, nec durare ultra annuum spatium tale proditur . aliquibus¹⁰⁴⁵ in¹⁰⁴⁶ locis decocunt ad sapas musta infusisque iis¹⁰⁴⁷ ferociam frangunt. et in hoc tamen genere et in omni alio subministrant vasa ipsa condimentis picis, cuius faciendae ratio proximo dicetur volumine.

¹⁰⁴⁸

122 ¹⁰⁴⁹

25 Arborum suco manantium picem resinamque aliae ortae¹⁰⁵⁰ in oriente, aliae in Europa ferunt. quae interest Asia¹⁰⁵¹ utrimque quasdam habet. in oriente optimam tenuissimamque ¹⁰⁵² terebinthi fundunt, dein¹⁰⁵³ lentisci, quam et mastichen¹⁰⁵⁴ vocant, postea cupressi, acerrimam sapore, liquidam¹⁰⁵⁵ omnes et tantum¹⁰⁵⁶ resinam¹⁰⁵⁷, crassiorem¹⁰⁵⁸ vero et ad pices faciendas cedrus. Arabica resina alba est, acri odore, difficilis coquenti , Iudaea¹⁰⁵⁹ callosior et terebinthina quoque odoratior, Syriaca Attici mellis similitudinem habet. 123 Cypria antecedit omnes, item¹⁰⁶⁰ melleo colore, carnosa. Colophonia, praeter ceteras fulva, si teratur, alba fit, gravior odore; ob id non utuntur ea unguentarii. in Asia quae fit e¹⁰⁶¹ picea, admodum candida, psag das¹⁰⁶² vocatur. resina omnis dissolvitur oleo — quidam et creta figulinarum¹⁰⁶³ hoc fieri arbitrantur —, pudetque confiteri maximum iam honorem eius esse in evellendis virorum corpori pilis.

124 Ratio autem condiendi musta in primo fervore, qui novem diebus cum plurimum peragitur, adspersu picis, ut odor vino contingat et saporis quaedam acumina¹⁰⁶⁴. vehementius id fieri arbitrantur crudo flore resinae excitarique lenitatem, e diverso crapula¹⁰⁶⁵ conpesci feritatem nimiam frangique virus aut¹⁰⁶⁶, ubi pigra lenitas torpeat, virus addi, Liguriae maxime Circumpadanisque mustis¹⁰⁶⁷. 125 ¹⁰⁶⁸ utilitas discernitur hoc modo: pugnacibus mustis crapulae plus inditur, lenibus parcius. sunt qu i e t¹⁰⁶⁹ utroque¹⁰⁷⁰ condiri velint, nec non aliqua est¹⁰⁷¹ mus ti pice a¹⁰⁷² natura vitiumque musto quibusdam in locis iterum sponte¹⁰⁷³ fervere, qua calamitate de perit¹⁰⁷⁴ sapor: vappae accipit nomen, probrosum etiam hominum, cum degeneravit¹⁰⁷⁵ animus. aceti¹⁰⁷⁶ enim nequitiae inest virtus magnos¹⁰⁷⁷ ad usus et sine quis¹⁰⁷⁸ mitior vita degi non possit. 126 ¹⁰⁷⁹ cetero¹⁰⁸⁰ vinorum medicaminis tanta cura est, ut cinere apud quosdam, ceu gypso alibi et¹⁰⁸¹ quibus diximus modis, instaurentur; sed cinerem e¹⁰⁸² vitis sarmentis ant quercu praeferunt. quin et marinam aquam eiusdem rei gratia ex alto peti iubent servarique ab aequinoctio verno, aut certe nocte solstitio et aquilone flante hauriri vel, si circa vindemiam hauriatur, decoqui.

127 ¹⁰⁸³ Pix in Italia ad vasa vino condendo maxime probatur Bruttia¹⁰⁸⁴. fit e¹⁰⁸⁵ picea e¹⁰⁸⁶ resina, in Hispania autem e pinastris¹⁰⁸⁷ minime laudata. est enim resin a earum¹⁰⁸⁸ amara et a rida¹⁰⁸⁹ et gravi odore. differentiam rationemque faciendi proximo volumine demonstrabimus inter arbores feras¹⁰⁹⁰. vitia praeter¹⁰⁹¹ supra dicta acor aut¹⁰⁹² fumidum virus, picis autem adustio; experimentum vero¹⁰⁹³, si fragmenta subluceant ac sub dente lentescant acore iucundo. 128 ¹⁰⁹⁴ Asia picem Idaeam¹⁰⁹⁵ maxime probat , Graecia Piericam, Vergilius Naryciam. diligentiores admiscent nigram mastic hen, quae in Ponto bitumini¹⁰⁹⁶ similis gignitur, et iri s¹⁰⁹⁷ radicem oleumque. nam ceram accipientibus vasis conpertum¹⁰⁹⁸ vina acescere. sed transferre in ea vasa, in quibus acetum¹⁰⁹⁹ fuerit, utilius quam in ea, in quibus dulce aut mulsum. 129 ¹¹⁰⁰ Cato iubet vina concinnari — hoc enim utitur verbo — cineris lixivi cum defruto¹¹⁰¹ cocti parte quadr agesima¹¹⁰² in¹¹⁰³ culleum¹¹⁰⁴ vel salis sesquilibra, interim et tuso marmore. facit et sulpuris¹¹⁰⁵ mentionem, resinae vero in novissimis . 130 ¹¹⁰⁶ super omnia addi maturescente iam vino iubet mustum, quod ille torti vum¹¹⁰⁷ appellat, nos intellegimus novissime expressum. et addi scimus¹¹⁰⁸ tinguendi gratia colores, ut¹¹⁰⁹ pigmentum aliquod vini, atque ita pinguius fieri. t ot¹¹¹⁰ veneficiis ¹¹¹¹ placere cogitur¹¹¹², et miramur noxi um¹¹¹³ esse! in vitium inclinantis experimentum est lamnae¹¹¹⁴ plumbeae¹¹¹⁵ mutatus in eo colos¹¹¹⁶.

131 ¹¹¹⁷ 26 Proprium autem inter liquores¹¹¹⁸ vino¹¹¹⁹ mucescere¹¹²⁰ aut in acetum verti, extantque medicinae volumina. faex¹¹²¹ vini siccata recipit ignes ac sine alimento per sese¹¹²² flagrat. cinis eius nitri naturam habet easdemque vires, hoc amplius quod¹¹²³ pinguior sentitur.

132 ¹¹²⁴ 27 Magna et collecto iam vino differentia in caelo¹¹²⁵ . circa Alpes ligneis¹¹²⁶ vasis condunt tectisque¹¹²⁷ cingunt¹¹²⁸ atque etiam hieme gelida ignibus rigorem arcent¹¹²⁹. rarum¹¹³⁰ dictu, sed aliquando visum, ruptis vasis stetere¹¹³¹ glaciatae moles, prodigii modo, quoniam vini natura non gelascit; alias ad frigus stupet¹¹³² tantum. 133 ¹¹³³ mitiores plagae doliis condunt infodiuntque terrae¹¹³⁴ tota aut ad portionem situs¹¹³⁵. it a¹¹³⁶ caelum prohibent¹¹³⁷, alibi vero¹¹³⁸ inpositis tectis arcent¹¹³⁹, traduntque¹¹⁴⁰ et haec praecepta: latus cellae vinariae aut certe fenestras obverti in aquilonem oportere vel utique¹¹⁴¹ in exortum aequinoctialem . sterculinia¹¹⁴² et arborum radices procul abesse omniaque odoris evitandi, facillimo in vina transitu, ficos¹¹⁴³ utique et caprificos; 134 ¹¹⁴⁴ doliis etiam intervalla dari, ne¹¹⁴⁵ inter sese vitia serpant contagione vini semper ocissima. quin et figuras referre; ventriosa¹¹⁴⁶ ac patula minus utilia. picari oportere protinus a canis ortu, postea perfundi¹¹⁴⁷ marina aqua aut salsa, dein cinere e¹¹⁴⁸ sarmentis¹¹⁴⁹ aspergi¹¹⁵⁰ vel argilla, abstersa murra suffiri ipsasque saepius cellas¹¹⁵¹. inbecilla¹¹⁵² vina demissis¹¹⁵³ in terram doliis servanda, 135 ¹¹⁵⁴ valida¹¹⁵⁵ expositis. numquam inplenda, et quod supersit passo aut defruto¹¹⁵⁶ perunguendum admixto croco pistave iri¹¹⁵⁷ cum sapa. sic opercula¹¹⁵⁸ doliorum medicanda addita mastiche¹¹⁵⁹ aut¹¹⁶⁰ pice Bruttia¹¹⁶¹. aperiri¹¹⁶² vetant nisi sereno die, vetant¹¹⁶³ austro flante lunave¹¹⁶⁴ plena. 136 ¹¹⁶⁵ flos vini candidus¹¹⁶⁶ probatur; rubens triste signum es se¹¹⁶⁷, si¹¹⁶⁸ non is¹¹⁶⁹ vini colos sit, item vasa incalescentia operculave sudantia¹¹⁷⁰. quod celeriter florere coeperit odoremque trahere, non fore¹¹⁷¹ diutinum. ipsa quoque defruta¹¹⁷² ac sapa s¹¹⁷³, cum sit caelum sine luna, hoc est in sideris eius coitu¹¹⁷⁴, neque alio die coqui iubent¹¹⁷⁵, praeterea plumbeis vasis, non aereis¹¹⁷⁶, nucibusque ¹¹⁷⁷ iuglandibus additis; eas enim fumum excipere. Campaniae nobilissima exposita sub diu¹¹⁷⁸ in cadis verberari sole, luna, imbre, ventis aptissimum videtur.

137 ¹¹⁷⁹ 28 Ac si quis diligentius reputet, in nulla parte operosior vita est — ceu non saluberrimum ad potus¹¹⁸⁰ aquae liquorem natura dederit, quo cetera omnia animalia¹¹⁸¹ utuntur; at nos vinum bibere et iumenta cogimus — tantoque opere, tanto labore et inpendio praestat¹¹⁸² quod hominis mentem¹¹⁸³ mutet ac furorem gignat, milibus¹¹⁸⁴ scelerum ob ideditis¹¹⁸⁵, tanta dulcedine, ut magna pars non aliud vitae praemium intellegat. 138 ¹¹⁸⁶ quin immo, ut plus capiamus, sacco frangimus vires, et alia inritamenta excogitantur ac bibendi causa etiam venena¹¹⁸⁷ concipiuntur¹¹⁸⁸, aliis cicutam praesumentibus, ut bibere mors cogat, aliis pumicis farinam et quae referendo pudet docere . 139 ¹¹⁸⁹ cautissimos ex iis¹¹⁹⁰ in¹¹⁹¹ balineis coqui videmus¹¹⁹² exanimesque efferri, iam vero alios lectum expectare non posse, immo vero nec tunicam, nudosque¹¹⁹³ ibi protinus et¹¹⁹⁴ anhelos¹¹⁹⁵ ingentia vasa corripere, velut ad ostentationem virium, ac plena¹¹⁹⁶ infundere , ut statim vomant rursusque hauriant, idque iterum tertiumque, tamquam ad perdenda vina geniti et tamquam¹¹⁹⁷ effundi ilia non possint¹¹⁹⁸ nisi per corpus humanum! 140 h uc¹¹⁹⁹ pertinent peregrinae exercitationes et volutatio in caeno¹²⁰⁰ ac pectorosa cervicis repandae¹²⁰¹ ostentatio. per omnia haec praedicatur sitis quaeri. iam vero quae in bibendo¹²⁰² certamina, quae vasa adulteriis caelata¹²⁰³, tamquam per se parum doceat libidines temulentia! ita vina ex libidine hauriuntur, atque etiam praemio invitatur ebrietas et, si dis placet¹²⁰⁴, emitur¹²⁰⁵. alius, ut quantum biberit, tantum edit¹²⁰⁶, pretium vinolentiae¹²⁰⁷ lege accipit, alius quantum alea quaesierit, tantum bibit¹²⁰⁸. 141 ¹²⁰⁹ tunc avidi matronam oculi licentur¹²¹⁰, graves produnt maritum¹²¹¹, tunc animi¹²¹² secreta proferuntur. alii testamenta sua nuncupant , alii mortifera elocuntur¹²¹³ rediturasque per iugulum voces non continent — quam multis ita interemptis!— volgoque veritas iam attributa¹²¹⁴ vino est. interea, ut optime cedat¹²¹⁵, solem orientem non vident¹²¹⁶ ac minus diu vivunt¹²¹⁷. hinc pallor¹²¹⁸ et genae pendulae¹²¹⁹, 142? oculorum ulcera, tremulae manus effundentes plena vasa — quae¹²²⁰ sit poena praesens —, furiales somni et inquies¹²²¹ nocturna praemiumque¹²²² summum ebrietatis libido portentosa¹²²³ ac iucundum nefas. postero¹²²⁴ die ex ore halitus cadi¹²²⁵ ac rerum¹²²⁶ omnium oblivio morsque¹²²⁷ memoriae . rapere¹²²⁸ se ita¹²²⁹ vitam praedicant, cum¹²³⁰ priorem diem cotidie perdant; illi vero et venientem. 143 ¹²³¹ Tiberio Claudio principe ante hos annos XL institutum, ut ieiuni biberent potiusque¹²³² vinum¹²³³ antecederet cibos¹²³⁴, externis et hoc artibus ac medicorum placitis novitate semper¹²³⁵ aliqua¹²³⁶ sese commendantium ¹²³⁷. 144 ¹²³⁸ gloriam hac¹²³⁹ virtute Parthi quaerunt, famam apud Graecos Alcibiades¹²⁴⁰ meruit, apud nos cognomen etiam Novellius Torquatus¹²⁴¹ Mediolanensis, ad proconsulatum¹²⁴² usque praeturae¹²⁴³ honoribus gestis, tribus congiis — unde et cognomen illi fuit — epotis uno impetu, spectante miraculi gratia Tiberio principe¹²⁴⁴, in senecta¹²⁴⁵ iam¹²⁴⁶ severo atque¹²⁴⁷ etiam saevo¹²⁴⁸ alias. 145 ¹²⁴⁹ et¹²⁵⁰ ipsi iuventa ad merum pronior fuerat, eaque commendatione credidere L. Pisonem¹²⁵¹ urbis¹²⁵² curae ab eo d electum¹²⁵³, quod biduo duabusque noctibus perpotationem continuasset¹²⁵⁴ apud ipsum iam principem. nec alio magis Drusus Caesar regenerasse¹²⁵⁵ patrem Tiberium ferebatur¹²⁵⁶. 146 Torquato ¹²⁵⁷ rara¹²⁵⁸ gloria, quando et haec ars suis legibus constat, non labasse sermone¹²⁵⁹, non levatum vomitione nec¹²⁶⁰ alia corporis parte, dum biberet¹²⁶¹, matutinas obisse sine¹²⁶² iniuria vigilias, plurimum hausisse¹²⁶³ uno potu, plurimum praeterea¹²⁶⁴ aliis¹²⁶⁵ minoribus addidisse, optima fide non respirasse in hauriendo neque expuisse nihilque ad elidendum in pavimentis sonum¹²⁶⁶ ex vino reliquisse, diligenti¹²⁶⁷ scito legum contra bibendi¹²⁶⁸ fallacias . 147 Tergilla Ciceronem¹²⁶⁹ M. F. binos congios simul haurire solitum ipsi obicit Marcoque Agrippae¹²⁷⁰ a¹²⁷¹ temulento scyphum¹²⁷² inpactum. etenim¹²⁷³ haec sunt ebrietatis opera. sed nimirum hanc gloriam auferre Cicero voluit interfectori¹²⁷⁴ patris¹²⁷⁵ sui M. Antonio. 148 ¹²⁷⁶ is enim ante eum¹²⁷⁷ avidissime adprehenderat hanc palmam¹²⁷⁸ edito etiam volumine de sua ebrietate, quo¹²⁷⁹ patrocinari¹²⁸⁰ sibi ausus adprobavit plane, ut equidem arbitror , quanta mala per temulentiam terrarum orbi¹²⁸¹ intulisset. exiguo tempore ante proelium Actiacum id volumen evomuit¹²⁸², quo facile intellegatur ebrius iam sanguine¹²⁸³ civium et tanto magis eum sitiens. namque et haec necessitas vitium comitatur , ut bibendi consuetudo augeat aviditatem, scitumque est Scytharum legati, quanto plus biberint, tanto magis sitire Parthos.

149 ¹²⁸⁴ 29 Est¹²⁸⁵ et occidentis populis sua ebrietas fruge¹²⁸⁶ madida ¹²⁸⁷, pluribus modis per Gallias Hispaniasque, nominibus aliis¹²⁸⁸, sed ratione¹²⁸⁹ eadem. Hispaniae iam et vetustatem¹²⁹⁰ ferre. ea genera docuerunt. Aegyptus quoque e fruge¹²⁹¹ sibi potus¹²⁹² similes¹²⁹³ excogitavit, nullaque in parte mundi cessat ebrietas, meros quippe hauriunt tales sucos¹²⁹⁴ nec diluendo ut vina mitigant. at Hercules illic tellus fruges parere¹²⁹⁵ videbatur. hen mira vitiorum sollertia! inventum est quem ad modum aquae¹²⁹⁶ quoque inebriarent¹²⁹⁷.

150 ¹²⁹⁸ Duo sunt liquores humanis corporibus gratissimi¹²⁹⁹, intus vini, foris olei, arborum e genere ambo praecipui, sed olei necessarius; nec segniter in eo¹³⁰⁰ vita elaboravit. quanto tamen in potu ingeniosior fuerit¹³⁰¹, apparebit ad bibendum generibus centum octoginta quinque¹³⁰², si species vero aestimentur , paene duplici numero excogitatis tantoque paucioribus olei, de quo sequenti¹³⁰³ volumine dicemus.

Naturalis Historia. Pliny the Elder. ed. Karl Friedrich Theodor Mayhoff. Lipsiae. 1906.

Sponsored by Perseus Project, Tufts University.

Funding provided by Google Digital Humanities Awards Program.

Current edition Perseus

Naturalis Historia, C. Plini Secundi naturalis historiae libri XXXVII (Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor)

Notes on the current edition

Naturalis Historia

1. LIB. XIV

2. quam d 2 v. quae (que a) ll. ( in M litterae eva- nidae)

3. an commeent? cfr. n. luc. p. 47

4. nascentes F 2

5. et incolendi M. an etiam col-?

6. maxima M v( S). -mae F. -me r z H

7. memoria F

8. a nominum (-ne D 2) DFa

9. que MD 1. quam D 2

10. occulta ante va.S

11. (17) cfr. Pl. VII 74. (Gell. XVII 21, 3).

12. hercule va.H

13. repperuntur M

14. norunt DFG

15. mille annos P

16. ea sint M. an Iā sint?

17. desideria M

18. internicione FT va.G

19. indicta ll.v( S). -ducta B

20. uitii MD 2 dT v( J). summi r. somni B

21. adeoque M J. uid- (-quae D a) r. id- v( D)

22. ingeniis M v. -entis r

23. opes MD 2 D. opem r. -em et v. opum G

24. abundant M

25. opera M Verc. -rae GE G. -re DFa v

26. laxita M

27. censu om. M legis Ead

28. ceptus Fda. acceptus E

29. censsum M

30. nihil MG H. nil rv

31. magis om. M( Fels p. 27) D

32. gaudio M

33. perfici ( coni. H) Brot.

34. coeptum M v( S). -tam DFG. -tae Eaz Brot.

35. habendique ad ll.H. -di quae- stu ad z v. -di quo eat ( Badaeus) C

36. e grege M

37. hercule M va. H. cfr. luc. p. 61. 62

38. Verg. G IV 148.

39. obliterata MF C

40. sicuti M D. -ut rv

41. et in his (iis J) M J. et (e Ead. et e H) tantis r H. e tantisque v

42. que Fa

43. decerpisse F

44. omni E. -nib; a

45. tribolae FE. -bule Gd. -lo a

46. (4) Col. III 8, 5. cfr. Pl. infra 87. —

47. una F 1 G

48. etiam M J. quam r H. quamquam v

49. uidere Fa

50. quoniam ( Fels p. 46) D

51. cfr. Gai inst. IV 11. Th. I 3, 1. Hor. od. I 18, 1. (aliter Col. III 1, 2). —

52. nominabantur M

53. patheram a. pathae- DF. panthe- Md

54. una e H cum Salm. ( S)

55. (19) cfr. Pl. XVII 200.

56. mites Salm.

57. ex iis petitur ego. exisse intur D 1 G. exisse tur FE. exisse quantum intur a. ex his est in D 2. ex his est d D. ex iis v. exire sinitur ( Salm.) H. ( loc. corr.)

58. pluribus D 2 d v. ibus r

59. nindemiator va. H( D). cfr. XVIII 309. 310

60. nullo va.S. cfr. vol. 1 p. 552 ad VI 1

61. crescendi uidique ego. crescent (-cunt v) diuidique (uid- D) ll.v

62. iam ego. cfr. IX 116. XIX 11. am DF 1 G. ant F 2. an E. ac a. aut v. etiam D

63. por- ticus D. potius ll. v.add. uelli (aue- v) nequeunt E v. ( an totas?)

64. & domos uelli nequeunt. Et domos a

65. quodque memoria dT J ( et dist.). quoque me- ll.G. Me- moria quoque a v. memoria H

66. subdiuales az va. C

67. (8. 9) Col. V 7, 1. Varro I 8, 3. cfr. Pl. XVII 201. —

68. ulmi Eaz

69. exsuperant v. exube- ll

70. rumpotinus Ven. cum B 2 ( Brot.). rumbo- B 1. rumto- DFa. ronto- v. rumtinis GE(?)

71. opulus ( D?) S e coni. Dal. pop- ll. v

72. pagum F va. B

73. perducto a. prod- va.H

74. sub rectos Brot. subr- v. in subr- C( S). subreptus ll

75. (12) Varro I 8, 4 extr. — (16) cfr. Pl. infra 40. XVII 165. 184. —

76. hominis ( DG?) v. -nes ll

77. alti- tudine om. Ea

78. herent a

79. aliae ego ( et dist.). et alia ll. -iae v. e talea ( coni. S) J

80. inprobo perticarum reptatu D 2 D

81. per inania omnia ego. peritiam damna ll. per parietum (pa- rietum in D) damna JD. peritia domini Brot. superfluitate peritia domini amplo v. ( loc. corr.)

82. tantum om. aT

83. in aliquarum Fa

84. fere F 1. verse F 2

85. ullo impedimento a

86. artus E(?) va.S. an recte? cfr. n. luc. p.99

87. (19) cfr. Pl. XVII 186.

88. ubi D 2 D. om. rv

89. polices Fa

90. prohibiti FGa

91. per se natis P

92. similis Fa D

93. tristiora — alibi D 2 in marg. S. om. rv

94. uua va.S

95. gra- tiora adT

96. unde T S. ut inde a v. inde r

97. duracina G. -atinus G(?)

98. (8) Verg. G II 102. Macrob. III 20, 7. Col. III 2, 1. —

99. acini (-na G) ll.v( S). -nis C

100. uina D 2 a

101. dactilis Fda

102. et om. H Brot.

103. perui F 2. per d. p uī a. pergulis parui va.( P) G 2

104. comites D 2 dT D. mites rS. -tes et v

105. leptorragas G(?) S. -oragas Ven. -orrogas DF. -orogas Ea v

106. (11) Cato 7, 2. (Hor. sat. II 2, 121). — (14) Cato 7, 2. Col. I 6, 20. (Hor. sat. II 4, 72). — (16) Suet. Aug. 77. Verg. G II 96. Strabo IV 206. cfr. Pl. infra 67.

107. hiemes ( D?) T H. -mis FGd. -mem Ea v

108. modo z

109. doliis fictilib; F 2 G

110. et — doliis om. F 1

111. uinie F. -niae G

112. fabrilisque ( sc. fumi) Ea. -lis quae S. -lis iisque B. -lisque iis v. fabilesque DFG. fabri- D

113. in eo ego. in ea ll. S. del. v. ( an in ea re?)

114. gloriā v. -ia ll.S

115. praecipuam ego. -ua in ll.S. -uā in v

116. tibus Fa

117. uuis ex ego. et ullis (uillis D 2. nullis a) ll. v. et uuis B. e (ex D) uillis JD

118. ueromensium F 1 a. Verone- va.J. cfr. § 67. XV 48. XXXVI 48 ( contra IX 75. XVIII 109)

119. dat ego. datur ll.v. cfr. § 22. 24. XIII 105. IV 51

120. et a d(?) v

121. muste Fa 1. -tę E

122. decoctae Ea va.S

123. nouā a v. -ua r

124. tralicidae FE. -die a. translucidae va.S

125. additque D 2 G. adfit- (affit- a) r. affert- v

126. tandem FGda

127. cfr. Pl. XXIII 47. Martial. XIII 107. Plut. qu. conv. V 1, 676 c. —

128. uitis om. z H Brot.

129. nobilitas Fa

130. dist. D

131. taburno D 2 E 2 D. abu- r. Aruerno v

132. sota- noque ll.D. seca- v. Sequa- G 2

133. Heluico v. ellinco ll.D. cfr. III 36. XXIII 48

134. haec J. hanc ll. om. v

135. atque haec va.S

136. qui Ea

137. insertae va.S

138. dist. S

139. continet Tz S. -ent ll.v

140. laetas Lipsius. elatas coni. H. at cfr. Müller em. II p. 30 n. 1

141. delictis v. deltis ll

142. penam F. -ne Ea

143. uinę F

144. ob pugnationem FGd

145. dedere D 2 v. de r

146. ratione Ea

147. uinū ipsū Ea. -na ipsa sz

148. Verg. G II 103. Col. III 2,29.30. — (19) Th. II 5, 7.

149. uineis a

150. dicem' a

151. maxime ( DG?) v. -ma FEa

152. quippe quae va.S

153. pene FEa

154. quod Fa

155. quam orbem F

156. Verg. G II 97. Col. III 2, 7–9. (Isid. XVII 5, 18 sq.). Macrob. III 20, 7.—

157. Aminneis D. amineis D 2 v. ammi- L. aminnos (um- F) r. cfr. XII 130

158. propter firmitatem E(?) va S

159. senioque B. -io quoque v. senique DFG. sineque Ea

160. uim eius Ts P

161. ubi- que va.H

162. uitē a. ( an lenitatem?)

163. germina Ea. -mania D 2

164. minor v. -ora ll

165. melior G 2

166. Col. III 2, 10–12. —

167. gemin et edere Fa

168. minus G

169. dist. J

170. occisimae quae F. -sim eque a

171. ib. 14.15. —

172. ręgbellas F. reb- Ga

173. uineis F

174. uinaceis ll. v( H). uino, acinis B

175. nimiae DF v( D). -ie dT. -ia Eaz H

176. ib. 17. 18. (said. XVII 5, 20). Macrob. III 20, 7. cfr. Pl infra 81.

177. ipsa L( J). -se ll. -sae v( S)

178. 471,1 celerius maturescit. Imbre Eaz SJ ( prava iteratione ex v. 20)

179. frigidi is ego. -dus ll.S. -dos D 2 d 2 v ( D)

180. respuuntur F 2. -puntur DF 1 G. -puitur Ea S. -puunt d(?) v( D). cfr. XVI 47

181. nullae D v( D). -lle Gd. -lla FEa Brot.

182. etruria dT( P) H. -ubria DFG. et rubra ( add. fiunt v) Ea v

183. uitę Fa Dal.

184. (4) Col. III 2, 24. — (6) ib. 16. —

185. datur om. H Brot.

186. cetere F. -ra Gd

187. aduenae P ( et dist.)

188. e ( P) J. om. ll.v

189. Thasoue v. -sioue (ta- DF) ll

190. inferior D 2 v. inte- GEa. -rio F. -rie D 1

191. minneis D 1 F. amineis rv

192. bonitatem Fa

193. quo a

194. tralata ( D?) JD

195. omnem in iis (his C) v. omne (-nē a) minus ll

196. cfr. Cels. IV 12 (p. 137, 14 Dar.). —

197. 18

198. (18) Col. III 2, 14. (Isid. XVII 5, 19).— Col. ib. 19. 20. (Isid. ib. 22). —

199. nigris ( om. gra — e ni) M

200. e uetustate M

201. solis Eaz. -la F

202. non ll.v. uino JD

203. an uetustate? cfr. Col.

204. faecenia M J. fee- rv. (Faecinia Col.)

205. biturigiaca (uit- M) MG 2 dT S. -riaca r. -rica v

206. quoniam non fauonium J coll. II 122 et XV 12. 13

207. melior est M

208. tamen sunt a

209. augentibus F

210. Col. III 2, 21. 22.

211. uisulla ll. J. -ula H. uix ulla d v

212. grandi M J. om. rv

213. tam denso va. H

214. caeli M v. Om. r

215. meliori negligendo Fa. mollior in neglecto va.G

216. pronus M

217. rapiatur va.H

218. Col. ib. 23. (Isid. ib. 26). Galen. ap. Athen. I 27 e. cfr. Cato 6, 4. — (11) Verg. G II 95. Col. ib. Macrob. III 20, 7. —

219. nigrasque M J. -asque medio rv( D). cfr. XIII 118. XVI 108

220. uariantes MD 2 J. -ti rv

221. praeciae Ma v( J). -cuae D 2. -cua D 1. preciae (-ie F) r C

222. prima M

223. collis M

224. folio va.G

225. simile M G. -lis rv

226. baliscam GdT v( J). -sea M. -scham r. basilicam B e Col.

227. dyrachini (-cini a 1) Fa. Durra- SJ

228. coccolobin D 2 J. -lobotin M. cocolobin rv

229. aestus om. F

230. autrosque F

231. Col. III 2, 19. (Isid. ib. 22). —

232. hy- spani a. Hisp- va.C.

233. est om. va.S

234. cocolobis Ea va.J.

235. uetustatem MFa ( coni. Dal.). -ate r(?) v. cfr. luc. p. 99

236. albanū uinū Ea va.G( H)

237. albueris M 1

238. uisulla M J. -ula DFG v. uisu Ea. cfr. § 28

239. imis om. Ea

240. Cels. ap. Col. III 2, 24.

241. (1) Col. ib. 31. (Isid. XVII 5, 24). —

242. ea.... sede d.uersitatem natura M

243. Col. ib. 25. —

244. heluennaicam (ael- G) EG(?). -enacam v a. S. -enaicam Brot.

245. maiorque F

246. quam om. a

247. quidam — quam om. FG

248. marcum MDFG J. ema- H e Col. arcum Ea. -cam v

249. subdere iis M v( D). -re his C. -rens (subte- Ea) r

250. necessario Ea

251. alioquin Ea va.G

252. ioscidam M. -do Ea va Brot.

253. odore FdTa va.Brot.

254. uinum D 2 E 2 a va.G

255. estate a

256. ex- uperans v. -ant M. exui erans (err- E. creans a) r

257. ferti- litate sua M ( coni. Dal.) S. -atem suam rv

258. carbunculari GE(?) va.D. cfr. luc. p. 99

259. uitae F. -ta a

260. eius Fd. om. a

261. (18) Col. ib. 27. (Isid. ib. 28). — (20) Col. ib. 2. 27. (Isid. ib. 16). Hor. sat. II 4, 71. Macrob. III 20, 7.

262. (1. 2) Col. ib. 27. (Isid. ib. 16). cfr. Pl. infra 81. —

263. aestus MD 2 D. -ta D 1 Fd. -tum GE(?) v. estu eius a

264. pionia M D. sedcfr. Col.

265. autumnisque ll.v( D). -que et Verc. -nique ( P) J

266. rabenaati F

267. uennunculam M J. uenic- rv

268. obtume F

269. campania M

270. surculam MdT J. scircu- rv( Brot.). sircu- Bas. scirpu- B. cfr. Col.

271. scapulam M J. stacu- rv. sticu- B

272. tarracini ET. terr- a

273. efficacissimam M. -ma rv

274. Col. III 2, 27. 21. Verg. G II 99. — (9) Col. ib. 27. —

275. murgentina e D 2 d v. -ina est M. -in ac (hac G) D 1 FG. -ina Ea

276. potissima Ea va.D

277. laeto MD 2 D. lacto r. Latio v

278. e diuerso — 8 annua MD 2 S. om. rv

279. arceraca M J. (-elaca Col.). argeica D 2 S

280. ac M J. om. rv

281. ubertatem praecipue M

282. mettica MGdT J. meti- r S. meri- Brot. moeri- v. cfr. Col.

283. omnes situs (ictus v) Eaz va. G

284. rubescentibus Ea va.S

285. (17) cfr. Col. XII 47, 6.

286. insitis M D. -to DFa v. -tu r(?) C

287. an in Tuscis ... Tuder- tibus?

288. dist. ego

289. adque M. aeque Eaz va. G

290. etiam eius va.S. -mnum J

291. nomen iis ( sc. peculiare est) M D. nominis rv. om. J

292. florentiae M D. -ia est rv. -iae in iis J

293. sopina M J. opima r C. opti- z v

294. arretio M v. -entio r. de mendo cfr. III 52

295. talpano F 1. -pana a va.S

296. et — 15 talpona om. M

297. etesiaca v. tesi- ll

298. conseminia E C. -mina DF v( S). -simina G. -sem a. cfr. Col. III 21,7. XI 2, 83

299. talpana v a.S

300. ctesiaca Md. et tes- a

301. tollit Eas

302. nimirumque M. miroque E. -raque az

303. pariter et bonitate M J. om. rv

304. conseminia MEa C. -mina rv( S)

305. metitur D 2 G. me???ti- M. miti- D 1 F. mitti- r. minus v

306. (4) cfr. Col. III 2, 28. —

307. sicuti Md v ( J). -ut r G

308. itriola J cum Andr. Baccio ( ap. H) coll. Athen. XIV 646 d. ytriciae M. irtiola GE(?) v e Col. irci- D 1 Fa. hirci- D 2

309. amiterno M

310. bananica M. banna- rv

311. adamant M D. am- rv

312. municipi MdT Verc.( G). munitis r. Mutinam v. Murgentinara C ( coll. § 35)

313. suam MdT. uuam rv. sui uuam D

314. Clusinis v. -ni M. glusinis FGd. -ni Ea. an Clusini ( sc. municipii uua) copiosiore ( abl. abs.)?

315. munici M. Mutinam va. Verc.( C)

316. uis ( pro quamuis) M

317. sabina FG

318. a Ea va.S

319. Gauranas va.S

320. ac (et S) Laurenti, nam va.J

321. tralatas M J. transla- rv

322. surrentinum M J. taren- rv

323. fecere aliqui M D. al-fec- rv

324. (1) Verg. G II 91. Col. III 2,24. (Isid. XVII 5, 25). cfr. Hor. od. I 37, 14. Strabo XVII 799. Athen. I 33 d. Macrob. III 20, 7. —

325. (13) cfr. Ar. G IV 4, 770 b 20. Th. II 3, 2. (C 7 3, 1). Athen. I 31 e.

326. capnias va.S

327. buconiates D 2 D. -nates M. -cuniates v. -coniatis D 1 Fa. bucco- ( GE?) G

328. tharrupia D. tharpu- M. tarru- rv

329. demetuntur M v. demitt- DG. dimitt- r

330. pariana MdT J. paria r S. Pharia v

331. gaudet pice M

332. Perusinia Verc.( ( D). -niae M 2. -nie M 1. prusiniae rv( C). -nia L

333. ibi M ( coni. Dal.) S. ubi rH. ubique v

334. streptis MT J. -tos Bas. -pitis DFGd. -pitus Ea v. -pita Vecr.

335. gallica Ead S

336. picenam MD 2 v( J). -na r S

337. (7) Col. III 2, 1. (Isid. ib. 15. 17). Verg. G II 95. —

338. ambrosia e M S. -iae Gd. -ioce F 1. -iacę Ea. -iace F 2. -iaca v

339. durrhacinis M. duracina va.S

340. dist. ego

341. seruabiles D 2.—lis ē a 2. seruatur M JD

342. hortampelos Fa. orthampelo Ven. glossema damn. Müller em. II p. 33

343. e ra- cemosis M. -osissimis (e nac- Fa) r H. acinosissimae v

344. pur- puree F. -rae M Ven. ( P)

345. bibmammiae FG. bibna- Ea. biba- P

346. Col. III 2, 1. (Isid. XVII 5, 15). — (15) Isid. ib. 28. —

347. tripedanea E(?) B. -nia M. trepidanea r. crep- v

348. scribula F 1 E 2 a

349. reticae Fa. -iace G

350. 26

351. quod ll D. quem v

352. chium M v. chii r

353. praegrande FEa

354. et M v. om. r

355. nigram Fa

356. aminnea M D. minnea F. in ea a. aminea r(?) v

357. syriace M v a. C. sir- Fa

358. Verg. G II 102. Col. ib. 1. 2. (Isid. ib. 15). Macrob. III 20, 7.

359. (5) Macrob. ib. —

360. escariae M v. est ea- r

361. e dura- cinis ll. z Verc.( H). -rae acinis v( C). ederae aci- G

362. ni- grae M J. -aeque rv( D)

363. egia et rhodia M. egi trodia Fa

364. acinis F

365. pucina va. H

366. lusus Fa

367. rabuscula GE(?) Bas. rhab- v. rabucu- r

368. asinisc, va.H

369. Th. III 17, 6. — (10) cfr. Pl. supra 18. III 36. —

370. Phalacram B. palacraiae (-ie GE) ll. -raiam v

371. septem his annis ll.G( S). add. Sep- timo hinc anno Ea. septimo ab ( om. H) hinc anno v( H)

372. Alba G. albo ll. aruo sz v

373. Heluia H. El- G. oluia DF. oliua GE 1 a. -iuia E 2 sz. del. Verc. olina v

374. tutissimā Fa

375. carbunicant DF. carbonicam (Nar- C) va.D

376. etiamnunc Ea

377. ille D 1 FGdT S. ille uero Eau. illius D 2( Rh) G. -ius uero v

378. ex iis (his C) iam v. exisiam FG. ex asia Ea

379. est ( GE?) v. om. r Tauz

380. his diem ob id F

381. CC Ea

382. profecerit v. -rit scripsit a. -ficerit (-re Eu) r

383. (24–478, 5) Cato 6, 4. (Varro I 25).

384. (5–10) Cato 7, 2. (Varro I 58. 59). —

385. dicitur Ea va. G

386. soli Cato

387. aminnium Cato. -inium D 1 FG. -ineum D 2 Ea v( item infra). aminneum Varro

388. eugeneum Cato ( Varro)

389. heluinum Gd(?) va.S. heluolum Cato

390. olla— 7 musto in M J. om. r v

391. in olla in uinaceis Cato

392. amminium M

393. in sapa, in musto Cato

394. recto M

395. ammineas minores M

396. eae Cato

397. Varro I 58.—

398. ulla M

399. praecepta v. rece- M. praeci- piam (-puam G 2) r

400. ammineam MDF. ami- rv

401. pri- mia FG. -ma Ea

402. spectantur M v. exp- r au

403. helenus M

404. CCCC M H. CCCC G. ecce FG. eque Ea. aeque CCCC v

405. uenundatis Ma va.H ( J). cfr. XIII 92

406. (19) cfr. Sen. ep. 86, 14. 3.

407. et om. M uetulaeno G. -lano a va.G

408. fuit — Liternino om. F

409. cam- paniae GEa va. J

410. Veliternino (Lint- B) va. H

411. pera Eau

412. remmio palaemoni DFG( Rh) G. -mi -onis M. -miū -onē Eau v

413. grammaticae M

414. celebrem va. G

415. mercato rus ( Rh. G. -torus DFG. -turus M. -torum Eau. -tum v

416. decunu a. decū F

417. (7) cfr. Suet. gramm. 23 extr. —

418. nota uilitas ( GE?) Rh. notabi- (nut- M 1) MDF 2 au 2. nobi- F 1 du 1 v a. G

419. maxime M D. -ma rv

420. indeli;enti M. per indiligentiam va.H. an iidiligenti ( sc. homini)?

421. elegantior M

422. nota mire MFd ( Rh) G. -ine Eau. -inare G. notata mira v

423. pastinatis M G. fast- r. pastinatas v

424. uineas va.G

425. (11) cfr. Pl. XVIII 41. — (12) cfr. Col. III 3, 3. —

426. non nemo M v( D). non ( om. a) neme r. nemo, non ( Gron.) H

427. iis M v ( J). his rS

428. principe tma M G. -patum r. -patu v

429. eru- ditorum M D. -tionis G. tra ditionis rv

430. potentiae MdTz va. B ( H)

431. ruit M ( coni. Gron.) J. fuit rv

432. miratori M. -ture Fau. -turi va. G

433. in animum M

434. praedit FG. -ito Eau

435. huius M J. eius rv

436. ostentatur Fu. -nderetur a. -nto future va.G

437. ad ( pro earn) M

438. quadruplicando M. -cato a va.S

439. annuū F

440. (19) Col. ib. — (21) Cato (orig. II fr. 10 Iord.) ap. Varr. I 2, 7.

441. ecubis Fau

442. arbitretur M J. -raretur rv

443. Hom. ι 197. — (7) cfr. Pl. VII 199. — Hom. ι 208. —

444. antiquissimo (-mmo M) U coll. v. 17. -ma rv( D)

445. trecie F

446. maritimae M J

447. ut M v. ue r

448. fabulosa aut v. aut fab- M. fab- ut r

449. eius M J. om. rv

450. praeter quod Ea. ppter quam G

451. preuenientis E

452. tantum M v a. C. -tu a

453. Mucian. fr. 9 Brunn. — (15) Hom. κ 235. λ 639. cfr. Athen. I 31 e. —

454. nunc ego. cfr. v. 16. -num M J. om. rv

455. uigorque va.Brot.

456. iis M v( J). his rC

457. octonis M B( J). -oge- nis rv( H)

458. comperit Ea va.G

459. etiā tune F 1

460. zmirneę Ea. zimi- F. Smyrnae va. S

461. regione B. religi- ll.v

462. iuxta om. F

463. (17) Cic. Brut. 287. Petron. 34. Martial. II 40, 5. III 26, 3. Pl. infra 94.

464. (1) Veil. II 7, 5. — cfr. Pl. XXIII 40 extr.

465. bonitate ( U 235) D. -ati DFGa J. -as E(?) v

466. tri- bunus plebem (-bis C) G. tripliciter ll. tri. pl. v

467. agitatis va.G

468. est D e coni. J ( sed ante ea)

469. quam cocturam a va.S

470. DCXXXIII H. DC (de DF) XXXIIII rv

471. durantque B. -atque ll.v

472. uina ea D. -nea ll.v. -na B

473. dist. ego

474. · C· ( pro ē) F

475. uini Ea

476. nec ll.B. ne v( U)

477. queant DFGdE v( S). queunt a B

478. peruinciue ( coni. S) J. prouinciae (-ntię GE) ll. sine prou- v. si non peruincat B

479. quod ll. H ( J). quo v ( S). quo fit B

480. centenis nummis acuantur (acc- a) Eaz

481. tantum (tm???) ego. tamen (tn???) ll.v

482. caulis ac (a E 1) Ea

483. anro Ea H ( U). annis rv( S). nummis P

484. singulas ll.v( G). -l???s ( sc. nummis) B

485. uini v. uinee F. -neae DG. -ni ex Ea. -ni eo U. tanti CFW Müller p. 17. ( loc. corr.)

486. constitutis (-utus F 1) se (e D 2) DFG

487. detinent d(?). dei inueni F. -nuini r. det:nent uini v. cfr. § 94.118. XXIII 40

488. in nepotatu G. -tua FGd. uini potatus Ea. importatis v

489. Viennenses v. uienses ll

490. pacata F. pecc- G

491. 18

492. (2. 3) cfr. Pl. XXIII 43. XXV 152. — Sen. ep. 83, 19. —

493. accedendi F

494. sapientiae M

495. ad om. FG

496. cicuta M ( Politianus et B) H. ficuta D 1 F 1 G. -ti rv. si- cut cicuta C

497. hominis M J. -ni DFdT B( D). -num G(?) H. om. Ea va.C

498. est homini Ea va.C

499. cicutae (-te D 1 F. ita et D 2) ll.( B) H. cicuta ita (sic Verc.) et v. sic cicutae C

500. sic D 2 Ea

501. obtemperauisset Md 2 v. -auit (-abit D 2 G) & (ut D 2 E 2 a) r

502. posset M

503. aliud om. M

504. aliud neque aliud va.S

505. an non norit ex?

506. aliud (-iut M) praestantius M v. alius praestantior r

507. altero. altero Fa. altero, aliud alterum (ger- manitate) va.G

508. fortuitu F

509. statuat va.S

510. cfr. Pl. III 127. XVII 31. — (15) Diosc. V 10 med. —

511. LXXXVI Nipperdey ad Tac. A V 1 coll. Dione L VIII 2,1. LXXXII ll. v

512. putino M

513. nam D 2

514. alio usa G. alii M. alicusa DFG. -iquosa E. -oso a. aquoso v

515. gignuntur M

516. procul M. -ul a rv

517. timabo M

518. saxoso M D. -xeo rv

519. colle M v. collo r

520. conquente M. coquentē Fa

521. Martial. XIII 112. Pl. XXIII 36. — (18) Col. III 8, 5. Hor. sat. II 8, 15. Martial. XIII 115. Pl. XVII 31.

522. (3) Tac. A XV 42 extr. Suet. Nero 31 med. —

523. Praetetianum S coll. Steph. Byz. s.v. prausetia- M. praicia- DF. praicta- as. prae- cia- GE(?) H( D). pyctanum (-non B) v

524. diuos M S

525. timere F va.B

526. crudelitatibus Ed

527. amyclano FG va.J. ani sunt clano Ea

528. incuria M J. et cu- E. et incu- rv

529. ab Auerno ( P) S

530. ostiam M v. -ia r

531. nabigabile M

532. incohauerat M D. inchoa- rv

533. Varro I 2, 6. (Macrob. III 16, 12). Catull. 27, 1. Galen. ap. Athen. I 26 c. 33 a. cfr. Pl. XXIII 34. —(11) cfr. Pl. XI 241. —

534. ex om. M

535. faustino DFG. -tini Ea. -tiano va.J

536. an coegerat? cfr. § 115

537. exsolescit M 2. -ecit M. exoleuit va. G

538. haec M J. hoc rv

539. nimietate copiae va. G. culpa copiae coni. Dal.

540. studen- tibus U 236

541. monte M

542. circiter M J. autem circ- rv

543. · IIII· milia passum (-uum J) a uico M J. IIII prope a uico D 2 T. IIII ( add. miliaria v) a uico prope rv

544. Caedicio J ( coll. XI 241). -cii M D. -cias ( Osann) S. caedias DF. ced- rv. cfr. Nissen Ital. II p. 665 n. 5

545. V??? M

546. M passum (-uum J) M J. milibus ( GE?) v. om. r

547. nunc M J. in rv

548. solo B 1( J). -lum ( B 2) S. om. v

549. (14) Galen. ib. I 27 c. — § 64: cfr. Pl. XXIII 35. Galen. ib. I 26 d. Hor. sat. II 4, 55. Martial XIII 110.

550. cancinū a. Gauranum va.S

551. fausti- nianum M J. -tianum rv

552. n???nulla earum Ea

553. celebrantur Ga 2 S

554. (5) Verg. G II 143. III 526. Hor. od. I 1, 19. Galen. ib. I 26 f. —

555. uariae F va.Bas.

556. urbi uicina om. M

557. an austero genere ( aut raro austera)?

558. consessisse M

559. ui nobilitate Fa

560. alioqui M H ( J). -uin rv( S)

561. C. om. DFGa

562. aeque va.S

563. a M J. e rS. ex v

564. gaulo F 1. Gaurano va. H

565. baitasque Fa

566. cfr. Pl. XXIII 36. Galen. ib. I 26 e — (9) Galen. ib. I 27 a. 26 e. 27 b. Martial. XIII 113. 116. Pl. XXIII 36. —

567. statiana M. cfr. XXIII 36

568. principatum M J. -tus rv

569. esses D 1 F. esset D 2

570. suos M J. quod r. sicut G. secundum quod v

571. calentia FEa

572. fundata Ea

573. et a. del. va. H

574. et M J. ex rv. del. H

575. uicina a L

576. ueliterna GdT S. -nia F. -rrana M. -rnina v. uel iter a. -te//// E

577. Priuernatiaque va.S

578. contenende F. -tinente a

579. (15) Galen. ib. I 27 d. Martial. XIII 117.

580. optinere a M 1 E. obtenere a FG. inerat. obtinente eā a

581. dedit M D. tribuit rv

582. ut ll. v( S). ut in z C

583. mamartina FG

584. circĪca F. circūca GdEa

585. messinam GEa

586. Potitiana D coll. § 69

587. dicta EadT v. dic DFG

588. illo cognomine dT J. illo comine DFG. in loco Ea v

589. proxima (-me G 1 d 1 Ta) ll.v( J). -mo C

590. ludan- tur F. laudatur a

591. taurominitanis ll.v a.S. cfr. III 88

592. lagonis J. -goenis DF D. -genis GEa v. cfr. § 85

593. (1. 2) Diosc. V 10. Galen. ib. I 26 f. — (5) Verg. G II 95. (Pl. supra 16). — Athen. I 33 a, —

594. mari om. F

595. praeiutna F

596. aneone Fa va.B

597. palmesia Fa va. H

598. ueronisi F

599. item retita in ueromensi F. om. Ga

600. postlata dT S. -tulata ll. -thabita v

601. ab intimo G. abtimo DG. opt- FEa. optima ab intimo v

602. sinū F

603. adriana F va.S. -ni Ea

604. latiensia F 1. -inensia Ea va.B. cfr. III 69

605. Gra- uiscana B e III 51. -icana ll.v

606. Statoniensia B. stonien- (-sa D) ll. stomen- v. cfr. III 52. II 209

607. (8) Martial. III 82, 22. 23. Galen. ib. I 27 c. —

608. lunā FGa

609. uocant va.S

610. Baeterrarum H ( D). bet- DFG G( S). ueternarum Ea. Ceretano v

611. intra ( D?) B. inter rzv

612. tingentes a. -guentis FdT D

613. aloen B

614. mercator DdT S. -atur Fa. -antur qua GE(?) v

615. adulterant va.S

616. (15) Martial. XIII 125. Galen. ib. I 27 e. — (17) Strabo VI 263.

617. (2) Galen. ib. I 27 c. — (4) Martial. XIII 114. Galen. ib. I 26 e. —

618. Tarentina ( D?) v. car- ll

619. ser- uitia ll.D. -tiana v

620. Tempsae B. -siae (sie- F) rv

621. Cala- briae ego. ac babbiae (oalb- v) DFd. ac babiae GEa B. ac Bari ac D. cfr. Nissen It. ll p. 859 n. 6. 862 n. 6; de dic- tione § 125 init.

622. quae D

623. antecadentibus DF. -cedunt D

624. potiti Ed J. ponti DFGa. -tia et v. potu et B

625. Lagarina Verc. -ria v. -ri ll

626. Grumento v. grom- ll

627. dist. va.S

628. pleutia F

629. die sequenti sint festa FG

630. deprehenduntur v. -dantur D 1 (?). -datur (-dat G) r

631. polleat G. -lluat DFG 2. -lluit G 1. pullulat E. -let a v

632. (10) Martial. VII 53, 6. I 26, 9. — ib. XIII 118. Sil. Ital. III 370. —

633. Lae- etana Hübner. cfr. III 21. laset- Gd. lasit- (-nia D 1) r. Lalet- B cum Sipontino. Lusit- z v

634. elegantia v. -tare G. -ter e DF. -ter hę Ea

635. et del. D ( puncto posito post eatur)

636. re- perit G. -iatur va.G

637. cum Fa

638. ęque Ea

639. iudicauerit ( U 237) J. -rint ll. G. -runt z v

640. (23) Verg. B 5, 71. Strabo XIV 645 med. Athen. I 32 f. Vib. Seq. s. v. Arius (p. 154,19 Riese).

641. 53 sq.

642. ariusium (-ss- G) DFGd G( D). arus- Ea v. aruis- Ber.( L)

643. lesuium F. -utum G ( hic deficiens). lespium a ( item infra)

644. CCCCL EadT v( H), CCCC. I. DF. DC C

645. anno ll. z v( D). annum C. cfr. XXXIV 49 et vol. V p. 494

646. Athen. I 28 ef. 29 b. 32 f. Vitruv. VIII 3, 12. Strabo XIV 637. Sil. Ital. VII 210 — (6) Athen. I 33 b. —

647. suae naturae Brot. J

648. Tmoliti G. -lio v. timoliti T D. tym- Ead. -lyti DF. cfr. VII 159 et V 110. 111

649. dulcis Ea

650. admixto v. -tio ll

651. Sicyonio ( D?) v. fic fonio F. fixo- Ea

652. Telmisico SJ

653. Berytio C. -rritio FE. -rricio a

654. sebennitico d va.Bas. -en- tico FEa

655. (8) cfr. Pl. infra 117. — (10) Th. C II 15, 5. — Strabo XIV 637. Vitruv. VIII 3, 12. — (11) Strabo ib. Diosc. V 10.

656. aegypto a v. -tio E. egiptio F

657. nobilissimis dT S. -lis ll. -le G. -lius v. ( an nobilib.?)

658. Thasia G. -io ll.v( S). cfr. § 117

659. aethalo, peuce G. & allo peuce (-cē DF. pe- ticę a) ll. et alopece v

660. protropo B. -topo ll.v

661. catace- caumte Fa

662. Praetutaum v. -tuitium d. -totium DF. -co- tium Ea

663. et om. Dal. 2

664. ut dulcia E(?) va.S

665. congruuntur E 1. -ruant va.S

666. (1. 2) Athen. I 29 a. —

667. proxima fecerat Ea

668. ptolomeo Ea. ptolē cor F

669. Oreticam ( vel Oreot-) H. oroet- Ead. oroęt- DF

670. oeneaten ( DE?) C. eneathen a v. -achen F

671. Peparethium ( P) H. preparentium Ed. praep- rv

672. ante ll.H. om. v. post C

673. (7) Diosc. V 12. —

674. cura coni. H. -rę ad. -re DF. iure E(?) v. cfr. § 62. 83

675. biaeon B. at cfr. XXIII 53

676. 23,53

677. in H. om. ll.v

678. (10. 13) Athen. I 32 e. —

679. Coi ( DE?) H. cui Fa v

680. explentis qua re ego. -ntis quae DFd. -nt idque a. -pellent (-llant E 1) idque E. -plentis idque v

681. translata DFd. -tum Ea v

682. leucocoum DF H. -cocum d. -cooum Eas. -cochrun v

683. uetustas G. –tus DFd. -tū Ea. et uetustius v

684. Cato 112. — (17) Athen. I 32 e. —

685. biennio B. triduo P. quadriduo coni. Dal. cfr. Cato

686. phorineum Ed(?) v. -rmaeum M. -rmeum DF. fermeū a

687. Coo v. ···· M. coon r

688. septem M. -tem in sex DFd v. -tem uel in sex Ea H. -tem ant sex C( S). uina septem JD

689. Th. C VI 16, 5. cfr. Pl. XXI 35. — (22) Col. III 2, 24. Diosc. V 9 med. Athen. I 28 f. Geop. V 2, 4.

690. (1) cfr. Galen. san. tuenda V 5. — (2) Diosc. V 9 med. Col. XII 19, 1. 21, 1. (Pl. XXIII 62). Varro ap. Non. 551, 15–27. Isid. XX 3, 15. 14. —

691. psythium va.J uel ( pro et) M

692. suum saporem (non uini referentia) va.S

693. uinici a. ui- cinis E

694. scybelites ( coni Dal.) S. scybil- H. cib .....s M. ciscibilitis DFd. cisib- v. ciuilitas E. Vil- a. cfr. Galen.

695. Haluntium ego. cfr. III 90. halynt- MDF G. halint- d. alynt- a. alint- E. Alunt- H. balincium v

696. sireum Fa. syr- va.B. psitaeum M 1. psith- M 2

697. sapan FE. saban a

698. tertiam M J. -am partem rv

699. uocatur M D. -amus rv

700. constat M

701. dist.D

702. Cretico B e Diosc. greco Fa. graeco rv( D). cfr. XX 208

703. et ll.v. id D

704. Diosc. V 9. Col. XII 39, 1. 3. 16, 3. (cfr. Pl. supra 24. 34).

705. fieri om. Ea

706. psithiam M J. sticham E(?) H. -cam DFda v

707. apianam Ea Ber. apin- M. appian- DF v

708. scripulam M J. scirp- rv( S). -la B

709. uuis ( coni. S) D. om. ll.v

710. uuis adustis va.G

711. aut ferti D 1 F. adferunt E. aff- a

712. dolio Ea S

713. tum Ea

714. praecoctā a. -cotu M. -cocua Fels p. 30. percocta CFW Müller p. 16

715. passum M v. -stum r

716. (1) cfr. Cato 120. Col. XII 29. —

717. media M

718. que om. az va.G

719. quod om. F

720. aigleucos ( P) H. -ces v. gleucos M. agl- Ed. -eueos DFa

721. cura om. M

722. aqua cados ego. cados aqua M. in aqua cados rv

723. etiam nunc Ea

724. genus M D. -us eius rv

725. per se ll.v passi D

726. uocant F 1 a. ( cfr. luc. p. 122)

727. uoconti M D. -tii G. -tia rv

728. asseruantur Ea

729. una F. uina Ea

730. dulcius a

731. ina Fd. in ea Ea

732. ad Md D. in rv

733. hel- uennica (el- a) Ea. -enaca va.S. cfr. § 32

734. diachyton v. -cymton M. dyachiaton r

735. a terra M v. ad terram r

736. ab umore M D. a rore rv

737. ab octauo M

738. Diosc. V 15. — (15) cfr. Col. XII 27. —

739. e M J. om. rv

740. dulciq. Ea. -ci e va.J

741. austerum sc. est. dist. ego

742. poni debet M J. potui (ponere Ea) debeo r. potuum ponere debeo v

743. in M J. om. rv

744. lagonis MF J. -oenis D D. -enis Ea v

745. secute F. -ti Ea

746. orto Fa

747. Diosc. V 13 init. Cato 25. 57. Varro I 54, 3. Col. XII 40, 1.

748. (5) Cato 153. Diosc. V 13. —

749. genera om. M

750. decuma F S

751. quam MDFa v. quae E(?) C. quam quae ( U 238) JD. cfr. n. luc. p. 53

752. prelio sublectis F

753. faecatum v. fac- M. paec- D. pecc- r

754. nullo a. -lli E va.J

755. annui MdT( D?) J. anno rv

756. (10) cfr. Pl. supra 8. —

757. proprie Ead 2 v. -Ię DF. -ia M. om. d 1 LXXX M

758. praeterea longe M J. longe propterea rH. -ge praet- v

759. auctoritaf ē Ea

760. (15) cfr. Fest. p. 262. Paul. Festi 263, 4.— (19) Varro ant. rer. hum. II fr. 17 Mirsch. —

761. an hodieq.?

762. Postumia Be Catullo 27, 3. -mi E 2 a v. -me E 1. portumi DFd. ( an proxumi?)

763. respergito va.S

764. pure F 2 a. pufe F 1

765. M. E(?) v. om. r

766. medentium Fd

767. rutilis F

768. Varro de vita p. R. I ap. Non. 68, 26. Cic. r. publ. IV 6 ap. Non. 5, 10. 306, 3. Dion. Hal. II 25 p. med. Ael. VH II 38 extr. Serv. Aen. I 737. Isid. XX 3, 2. Val. M. II 1, 5. VI 3, 9. Gell. X 23, 1–3. — Fabius fr. 27 Pet. — Cato fr. inc. 14 (p. 86, 8) lord. Non. 5, 5. Isid. X 11. 271. Polyb. VI 2, 5. 7. 8 Hu. (ap. Athen. X 440 e). Plut. qu. Rom. 6. Tertull. apol. 6.

769. maetenni DFd D. metentini Ea v. Mecennii ( B) C. -enii Dal. 2

770. fuste va.Brot.

771. uinariae cellae Ea va.D

772. dare E (?) v. dari ad. duris sed DF. an dedisse?

773. hęc Ea

774. nomen — unde d(?) v. nomenu inuerat unde D I F. nominee in uerecunda a. -dia E. roma monuerat unde D 2

775. temulentia d(?) v. -ta Ea. tumulentia DF

776. uini om. H Brot.

777. Liv. X 42, 7. — (14) Cato fr. or. III p. 38 Iord. Val. M. IV 3, 11. Plut. Cato Mai. 4 med. Frontin. strat. IV 3, 1. Fest. p. 169. — (16. 17) cfr. Martial. III 60. —

778. lactis v ( sed ante datos). om. ll

779. spaniam F

780. naui- gaffet ego. -aret ll. v

781. redit Fa

782. uinum inquit (-id DF) ll. inquit uinum v. uinum z S

783. bibi v. bibit ll. z S. ( an vero cum .. nauigaret.. .inquit, bibo?)

784. remiges v. remeans ll. cfr. Frontin. remigantes coni. S

785. conuiuiis Fd va.C

786. Varro ap. Non. 551, 10. 17. Gell. X 23, 2. — Plaut. Persa 88.

787. (4) Plaut. Achar. fr. 2 Leo. —

788. murrae S. myre DF. miro Ea B. myrrhae v( G)

789. fabulis quam- quam in ea FSchöll ad Plauti Pers. 88. fabula ll.v

790. in scribitur quamquam in ea ll.v

791. aromatice a. -cę E. -cis va.G

792. dossennus D 2 Fd ( M in ind.) H. -nnius a. dosce- E. dorsennus D 1 C. -enus G. dosennus T v

793. murrinam (-na Ea) ll.v( S). muri- C. murrhi- L

794. uinum Ea v. uisum DFd

795. murrina a ( item 10. 11)

796. Ael. Stilo dub. auct. fr. 9 van Heusde. — Plaut. Pseud. 740 sq. (Varro ap. Non. 551, 7). —

797. L. Aelium ( van Heusde) S. lael- DF v. lel- r. Aelium P

798. pseu- dulo F 2

799. opus siet G(?): H Brot.

800. promat indidem C. -ant id est (idē d v) ll.v

801. ecquid v( C). et quid d Verc. et qui DFG. et quę a. que E

802. babet C. -beat Ead. -bitat DFG.-beant v

803. rogas C. roget a. roga rv

804. passitum DFG

805. defritum F Varro ap. Non. 551,9

806. (14) cfr. Pl. supra 55. (Cic. Brut. 287).

807. (1) Ribbeck scaen. Rom. poes. fr. 3 II p. 133. —

808. indubitato v. -tatu DF. & ind- G. in consulatu Ea

809. Opimiani v. optim- ll

810. intellegentis ego ( et dist.). -tes ll. -te v

811. italiae DFG. -li Ea. -lia v

812. comici Ea H Brot.

813. uersu Anaxipolis Thasii va.G ( ex ind.)

814. thassi F 1 az. Thasii va.H( S)

815. uini inde va.H

816. bina Falerni H.uini (-na D 2) fal- ll. Fal- bina v

817. L. Iulius G. 1. icil- Ea. licil- r. L. v

818. DCLXV DFEa v( H). -XXV C. DLXV ( G?) Brot. coll. XIII 24

819. amminiumque D 1 FG. -neum- que D 2 d. aminiumque Ea. -neumque v. -neique plus coni. Dal. -neumque ut Müller em. II p. 36

820. conuictu G. uno uictu (conui- v) Ea v. quo uectu (-to G) DFG

821. (14) Varro de vita p. R. IV ap. Non. 495, 35.

822. iuuenta ego. in mensa ll.v. de dictione cfr. X 154. XXXV 147. 125. XVII 5, de mendo VII 52 init.

823. cadum in E H Brot. cadorum va. G

824. congiarium (-rum F 1 T) ll.S. -iariorum G. -iorum v

825. cen- tum om. DFda

826. C. om. F

827. cardiacus Ea

828. X D. X DFEa v. decem M C. add. milia G

829. quaterni triumphi Müller em. II p. 37

830. s uicenas Md

831. tempore primum M J. pri- temp- rv

832. reliqua MD 2 dT J. liqua D 1 FG. alia Ea v

833. uenere et MEa D. -re rS. -runt et dz. -runt v

834. anno Eaz. cfr. § 73

835. (7) Diosc. V 33. —

836. miror M B. minor DFGd. -ora Eaz

837. 12,130

838. floris MF ( D?) D. -res Ea v

839. dist. ego

840. ceratis (cela- M 2) M. macerati va.D

841. utuntur M. utantur DFa. muta- GE(?) v. de re cfr. Diosc.

842. et acini v. at cfr. Fels p. 28

843. (15) Col. VIII 5, 23. (Pl. XXIII 12 extr.). —

844. defloruere M v. defluere r. -uxerint a

845. singula Fa

846. modis M

847. natu FG

848. pers M 1

849. gelidissima per se eorum ut M ( e seqq. praecipiens)

850. reliqua quae Ma. -qua qui r J. -qui qui v. cfr. luc. p. 84

851. inarescat MF 2 T. mare- F 1 d. marce- GEa H( J). mature- D(?) v( S)

852. edetur M

853. Diosc. V 13 extr.

854. adynamon M B e Diosc. adfyn- (adfin- G) r. assin- v

855. sextarii v( D). -riis (-rios G) ll.S post dimidium lac. statuit J

856. feruent M. -uet rv. cfr. n. lue. p. 48

857. excoquantur M

858. ex ( pro in) M

859. LX a

860. uini noxiam M G. -xam dT v. uini (fui F) innoxiam r

861. cfr. Diosc. V 54. (Pl. XXV 84). —

862. milii M v. -lio r

863. maturo Ea va.D

864. libra P. -am ll.v

865. quadrante P. -tem ll. ( praem. et) v

866. macerato M G. -atos D 2 d, -ator D 1 FG. -atur E. -antur a. -ant v

867. uti va.D

868. 13,106 sq.

869. cfr. Diosc. V 54. (Pl. XXV 84). —

870. primumque M v( G). -usque r. proximumque B

871. a F. ei a a. ei e va.G.

872. totus M v. mo- r

873. mitiorum ( P) J. cfr. v. 16. -tiarum M. -tearum r. maturarum B e Diosc. maritima- v

874. thydeas M. cyd- Fda. cycl- va.B. cfr. XIII 46

875. ficites FG. fic- Ea

876. Pharnuprium M J. parnuprinum D. -imum r. palmiprimum B. -prunum v

877. trochin M J. trocin rv. cator- chiten B e Diosc.

878. fit om. H Brot.

879. cfr. Pl. XIII 59. — Diosc. V 32. — (14) Diosc. V 34.— (15) ib. 42. 45.—

880. e om. M

881. syriaca et e M v( D). -cae et DF. -ce et a. -ca e GE(?) S

882. Punicis quod va.S. ( dist. P)

883. rhoiten M C e Diosc. -ton rv

884. soruis M. sorbis rv. cfr. XV 61

885. superioiora F 1. -iora ora F 2

886. Diosc. V 36. 37. Col. XII 38. (Pl. XXIII 161. 164).

887. fierit ( om. rit docue) E. fuerit a. fecerit va. G

888. Graeci uero et va.S

889. 15,123

890. salso M D. psalmo D 1 F 1 G 2. pal- r. albo v

891. coctis M. deco- rv. ( loc. corr.)

892. tunsis ( GE?) v. tunsi Ma. tusi DFd

893. libram C. -ra ll.v

894. deferuere faciunt Ea va.H

895. ita e MF 2 D. item D 2 d. it e D 1 F 1. ita Ea v

896. capillos Cornarus e Diosc.

897. tangit a. tingunt v a. G

898. asparagi M ( coni. S) J. -go rv

899. cumela Ea

900. serpillo Fa va. H

901. marrubio Ea va.D

902. condunt — 9 binos om. M

903. musti v. -tum ll

904. sapae v( H). -peae F. -pee a. -piae E sepe d. saepe L

905. Diosc. V 56. (Pl. XXIII 52). — (9) Col. XII 33. — (10) Diosc. V 35. Pallad. VI 13. — (12. 13) Diosc. V 67. 69. —

906. e scil- lae M G. -liae DFG. esculi e Ea. e scylla (scilla C) v

907. ex M G. & rv

908. tusis M v. usus r

909. collatis Ea v( H). cola- DF Verc. Gala- M. chala- Gron.

910. $X$ · L M J. XL rv

911. pon- dere denariorum va.J

912. musti uicenos M J. uicenos musti Ea v. -enum (-na G) multi FG

913. uetant ego n. luc. p. 39. nec ll.v

914. uas aperiri M. uase aperto rv e nardo B. nardo M D. in agro rv

915. gallico M B. caligo rv. -ido Ber.

916. Diosc. V 64. 65. (Col. XII 20, 5).

917. tantum non DFGEa G. non tant- v. non M. Romae D

918. myrra Fa. -rrha va.S

919. 92

920. bitumine ll.v. aspalatho B e Diosc. ( ipsius Plinii errorem corrigens)

921. mustum MEa v. fust- DFG

922. deiectis M( P) H. defe- r. defe- v

923. alibi M D. -bi de J. alii de Ea v( H). alio de r. aliud e G

924. casia M v. cassia r

925. cinnamomo va.S

926. asaro B e Diosc. aga- Ea v. aca- r

927. in MdT J. & rv

928. offas M

929. (4) Diosc. V 66. —

930. nardo M

931. etiam M D. om. rv

932. musti M v. -to r

933. appellant—5 hele- nion om. M

934. helenion B e Diosc. meleni- D. meneli- r. menali- v

935. alii idaeam ( GE?) Bas. -ii ideam C. -ii deam DFda v. deam M. alii idem B

936. alii MdT S. alit EG. om. Ea v. et B

937. orestion M (hor- B) L. -tium r. -tin va.B

938. nectaream va.S

939. $X$ · L M J. XL r. XL denariorum v

940. additam Fd

941. Diosc. V 49. — (10) ib. 50. —

942. sextarios G

943. hysopites F. -te G. hysopi E. ys- a

944. e ci- licio M B. e licio (Lyc- v) DF v. tessalicio Ea. om. G

945. hy- sopo FE. ys- a. om. G

946. coiectis M J. coni- r

947. tunsis a

948. uinum ll.v( J). unum d 1 H

949. Cato 114 (115). cfr. Diosc. V 82. 83. — (17) Dios. V 77.

950. elleboriten M C. -orū a. ele- borithen F. helleboriten r(?) v( S). item v. 16

951. ueratro M v. ęrato DF. era- r

952. docet om. M

953. uera M

954. scamonites Fa

955. alieni M

956. quare M J. qualē rv

957. silicem M. salicum va.J

958. scamonia Ma. -nites (mira uitium — 16 uindemie prave iterans) F

959. phthorium ( B) G. ptho- Md. itho- (ito- E) r. ectromatium v

960. Diosc. V 52. 55. 7. 68. 70–73. 63. 59. 81 —

961. et om. M

962. natura... dicetur Ea va.G

963. e stoechade B e Diosc. e stochade M. Est e ocha (ocho D) de rv

964. et M B( J). om. rv( S)

965. tragorigano Verc. -riganiodo M. -riano v. traguritano r

966. dauco om. Ea. eras. G 2

967. elelisphaco M B. elebisphagora r. elebi v

968. panace (-nece F) acoro ll. B. -acea spagora v

969. thymo (thimo Fa) ll.J. conyza thymo B. inthimo d. corinth- v

970. ithyzinum M. syci- va.G. ( nomen corr.) itacomelin a. ithac- va.G. an Idaeomelin? cfr. § 108. XXVII 93. Diosc. IV 44

971. lectispagitem Fa. letisphagiten M. eleli- sphaciten coni. J

972. obliterata Fa

973. ib. 45. 46. 39. 38. 79. 80. 51. —

974. e MdT J. et rG. ex v

975. uero MdT v( J). -ro a DFG. -ro e G. -rum a Ea

976. upressi Ea va. J

977. pini piri Ea. iuniperi, pini, piri va. G

978. terebin- thi v. -benthi M. -binthini r. -thi in H

979. calami B. callen M. -llim d. -llini T v. challin r. callia z. Gallia H

980. bace aut Gd. bac E. hac a. bacas aut va.J

981. in ll.v( S). om. C

982. deco- cuntur M J. -ocunt GE. -oquunt a v. -ogunt F

983. chamaepityis J. -phyis M. -pytiis Fd. -pytus a. -pitiis GE. -pityos et v

984. chamaedryis J. -ryos v. -rys M. chamedrisis r

985. dist. ego luc. p. 37 n. 21

986. et del. M 2

987. $X$ M D. denariorum rv

988. Diosc. V 17. (Pl. XXXI 69. XXII 110).

989. alii M. aliqui rv

990. dein Fd. deinde in a. deinde ( DGE?) v

991. a canis coni. S. cfr. § 134

992. decumo F S

993. Diosc. V 22. (Pl. XXIII 60). —

994. temperabant ad

995. uita Ea. in uita z va. G

996. sextariis Ber. -ius D 1 F 1. -ios rv

997. sufferuere factis (fac a) Ea. cfr. § 104

998. decies Fa va.S

999. Themisone Ber. ex ind. -ssone D. -sione E v. -ssione FG. -mesione a

1000. aromaticen Ea

1001. hilarentur G

1002. ita d. sta F. ista Ea v

1003. cognito Fda

1004. solertiae DFGd. sollertia Ea v

1005. humanae ego. -ne Gd. -na r. -ni v. cfr. XVII 267

1006. homine Ea. animi v

1007. ex- quirenti Ea. -te va.D

1008. 101

1009. Th. IX 18, 10. 11. (Athen. I 31 f). Ael. VH XIII 6. —

1010. Achaia v. athia ll

1011. Ceryniam ego e Th. cfr. Paus. VII 25, 3. charin- ll.v. Caryn- B

1012. an gustu? cfr. XXVII 22 et nota ad IX 77

1013. (21) cfr. Pl. XXIII 14. Geop. IV 8. V 2, 19. (Pallad. III 28).

1014. bibunt a va.S

1015. Thasios v. -sos ll. H

1016. unum quo va.S. cfr. Müller stil. p. 91

1017. unum quo va.S. cfr. Müller stil. p. 91

1018. libanodes ego. -adeos d. -adeor ll. -aneos B. -anios G. -adios J

1019. aris G. auaris ll. ab aris d S. a feris v

1020. licia G. lyciā Ea. in Lycia va.S

1021. solutam v. -ta ll

1022. abortuus D 1 FG D. -tiuos D 2 Eaz va.G

1023. faciente DF. -ta G

1024. Geop. VII 10.

1025. maris z va. G

1026. nauigato ll. G( S). -gatio z H. -gio v

1027. (11) Antist. Labeo ap. Fest. 348 b, 19. Isid. XX 3, 7. — (15) cfr. Col. XII 7, 1. 2.

1028. uino z va.G

1029. propter inputatae a. de dictione cfr. XXXIII 9 et nota ad XXV 121

1030. calcatae coni. Dal. -ta ll.v. concul- H Brot.

1031. profluxerit v. prolu- ll

1032. deciduo v. cid- ll

1033. summis om. Ea

1034. conduntur F

1035. (20) cfr. Pl. XXXVI 166. Col. XII 20, 8. 25, 1. 24, 1. Dios. V 43. — Col. XII 30, 2.

1036. euphonius F 1 E. euphen- a. (Euphron B coll. ind. XII)

1037. Coniades va.H

1038. cypso Fda. -ppo G

1039. sui partibus va.S

1040. aliquae D. -que F

1041. crapulana d D coll. § 124. rapu- D. rabu- rv( G). radu- ( Ber.) C

1042. nonnusquam D v. -quae G. n??? usquam F. -que Ea

1043. (4) Col. XII 19, 1.

1044. an pro portione vel ad portionem? cfr. II 144

1045. aliqui- bus E v. liquib; a. quibus DFG. -busdam dT. ( cfr. VIII 119)

1046. in om. G

1047. iis D 1 FG v. eius Ea. his D 2 C

1048. 16,52

1049. (11) Diosc. I 91. 90. 92. (Pl. XII 72).— (13–18) Pl. XXIV 32–37.— (20) Pl. XXIV 34.

1050. ortae Ea v. certae G 2. -te G 1. arta D 1 F. afta D 2 dT

1051. asia E v. -iae DG. -ie F. alia a 1. -ias a 2

1052. que om. Fa

1053. deinde E (?) va.S

1054. mastichen ( P) L. -chem d 2 G. -cen FGa v( D). -cem E. machem d 1. ( item § 128. 135). cfr. XII 72

1055. acerrima.. liquida Ea

1056. tantum E(?) v. -ta r

1057. resina Ea

1058. crassior. Est a

1059. Iudaica va.H

1060. item ego coll. XXIV 34. autem ll. est autem v. ( an vero eadem?)

1061. (a pro e) E 1. o a

1062. psag- das D ex Athen. XV 690 e. spagas ll. G. -gos v. spargas z Verc. -gos ( B) C. (epargos vel psegas coni. B)

1063. figulinarum J. fuligin- Ea. figlin- DFG v. cfr. XV 60

1064. acumine Ez

1065. crapulā Ea v a. G

1066. dist. ego

1067. mustis DF v( S). -tis crapulae Eas H ( J)

1068. (11) Hor. sat. I 5, 16. 1, 104. 2, 12.

1069. qui et ego. que (quae D 2 d) ex DFd. om. E 1. ex E 2 a. qui ex G. qui et ex v

1070. utroque qui a. nitro quoque codd. B

1071. aliqua est ( U 240) D. alia queę est ll.v( H). alia aeque B

1072. musti picea ( U) D. mulsi (-lci DF. musti H) pice & ll. H. -ce. Est J. multiplici B. multa pice v

1073. uappaeque va.S( J)

1074. deperit G( J). defe- DF. deferuit Ea. cum deferuit, deperit ( om. S) v( S)

1075. degerauit F. -abit a. -enerauerit va.H

1076. aceti E(?) Verc. -tis r z v

1077. magnos ( D?) d v. -nus F. -na Eaz

1078. quis om. E. quo a

1079. (16) Pallad. XI 14, 10. 16. — (17) Col. XII 20, 3. 21, 4.

1080. ceterum Ea

1081. et om. va. H

1082. 120 sq.

1083. Diosc. V 12. Col. XII 18, 5. 7. Pl. XVI 53.

1084. bru- tia Ea va.S

1085. o ( pro e) a

1086. piceae G. -cea ll.v. cfr. XVI 53

1087. pinastris T G. pima- d. picina- DF. pici nostris Ea. piceastris v

1088. resina earum ego. -nearum DF. -narum Ea. -na ha- rum v

1089. arida v. auida ll

1090. feraces Eaz

1091. 16,53 sq.

1092. acaro ut F 1 uiros Fa

1093. uero om. Ea

1094. (7) Geop. VI 5, 1. Verg. G II 438. (Col. X 386). — (9) Geop. VI 6, 1. 2. 7, 1. 2.

1095. idaeam dT G. -acam DF. in- dicam Ea v. idi- B

1096. bitumini Ea J. -nis DF v

1097. iris v. iri ll

1098. compertum est va.S( J)

1099. dulce acetum ( om. fuerit) Ea

1100. Cato 23. 114. 122.

1101. defrito F. cfr. § 93

1102. quadragesima B e Cat. -ringentes- ll. v

1103. in E(?) H. om. rv

1104. culleum Ea J. cule- F H. pulegii v

1105. sulphori F. -phuris a va.S

1106. Cato 23. — (20)Geop. VII 15, 17. 18.

1107. tortiuum C. -inum ll.v

1108. addi scimus ego n. luc. p. 29. addisc- ll. adii- cimus H. adiici mustis v

1109. coloris ut F va. H. -risue a

1110. fieri tot v. -rit ut D 1 F. -ri. ut a. -ret ut D 2 E

1111. ueneficiis v. ben- ll

1112. cogatur Eaz

1113. noxium G. -iam ll. -ia v

1114. lamnae M S. -na DF. lamina Eaz. -nae v

1115. plumbea Eaz

1116. color adT

1117. (3) cfr. Pl. XXIII 63.

1118. reliquores E

1119. uina a

1120. mulcescere F 2 Ea va.B

1121. faex M S. fex d. ta ex DF. Tam ex Ea. et faex v

1122. sese M D. se rv

1123. quo va.S

1124. (7) cfr. Strabo V 218 init. — (9. 10) Verg. G. III 364, Ov. trist. III 10, 23. cfr. Gell. XVII 8, 8.

1125. celo Ed. cella va.J

1126. ligneis M v. licin- D 1 F. ilicin- D 2. liniceis Ea

1127. tectisque M. circulis- que rv. tectis circulisque Fels p. 30. an tegulisque? cfr. XVI 156. 178

1128. gignunt M

1129. arcen Ea

1130. darum Ea. mirum va.S

1131. statere F. -reę Ea

1132. stupet M J. -ens rv

1133. Macrob. VII 12, 15. Geop. VI 2, 3. VII 2. cfr. Col. XII 18, 5. — (14) Vitruv. VI 9, 2. Pallad. I 18, 1. Col. I 6, 11. XII 18, 3. 28, 4 extr. (Th. C VI 19, 2). Geop. VI 2, 1. 2. 7. 9. — (19) Geop. VI 3, 7. 8. 10. 4, 1.

1134. terre F. tepre E 1 a. tepore E 2

1135. sinus M D. ( ortum ex SITVVS)

1136. ita ego luc. p. 126. item LL. va.D

1137. prohibent M D. praeb- rv

1138. alibero M. alibi, alibi uero J. alii uero va.C

1139. arcent M v. argeni DF. ardent Ea

1140. traduntque M J. -turque rv

1141. uti- que M G. usque rv

1142. sterculinia E S. -lina M. -lonia F. sterquilinia a v

1143. ficus a va.H

1144. (3) Geop. VII 6, 11. VI 12, 1. — (5) Geop. VII 2.

1145. ne M v. nec r

1146. uentriosa M J. -ruosa rH. -rosa v

1147. profundi F

1148. cinere e MdT S. -rce F 1. -re ea Ea. -re F 2 v

1149. sarmenti va.S

1150. abstergi Pe Geop.

1151. cellas v. stellas M. om. r

1152. inue cella M

1153. demittis M

1154. Geop. VI 12, 2. — (7) Cato 107. Col. XII 27. 28,1. — (8. 9) Geop. VII 7, 1. 6, 4. 5. Cato 31, 2. (PL. XVIII 329).

1155. ualida om. M

1156. defryto F

1157. pistaue iri Fels p. 34 n. 1. peitaueri ( vel putancri) M. pi- saue iri d. -uerri DF. -u&ri Ea. pice (pisa S) ueteri v

1158. co- percula F. coop- va.G. . . p- M. an et op-?

1159. mastiche M G. -ice rv

1160. ac Ea va.J

1161. brutia M. bruma va.S

1162. aperiri M v ( J). -rire rS

1163. uetant om. M J. at cfr. XVIII 329. Müller em. II p. 39

1164. luna M

1165. (14) Col. XII 19, 3. — (15) ib. 20, 1.

1166. candidius M

1167. esse ego. est ll.v

1168. sei F 1

1169. is om. G 2

1170. sudant ita M

1171. fore ll.v. ferre a. fere Müller em. II p. 38

1172. defrita F

1173. sapas v. -pa ll. J. cfr. § 121. an sapā?

1174. coetu F. cgtu a

1175. iubent FdEa v. debent N J. (debent. iubent Müller ib.)

1176. aeris F

1177. que om. va. H

1178. diu MFd J. diuo Ea v ( S). dio G

1179. (3) Col. VI 30, 1. II 3, 1. (Hom. θ 189.)

1180. potum ( ortum ex -uuf) Ea va.S

1181. animmalia M U. -an- tia rv( D)

1182. praestat M U ( sc. uita). constat rv( D). cfr. XV 2. IV 39 extr.

1183. homines mente F 1 H

1184. milibus ob id scelera D 2

1185. ob id editis M J. ubi dediti (-itis d. -istis Ea) ll. huic deditis v

1186. (7) cfr. Th. C. VI 7, 4. Martial. II 40, 5. XII 60, 9. — (10) Th. IX 17, 3. (Pl. XXXVI 156).

1187. etiam uenena om. F

1188. concipiuntur MD 2( P) S. conscipi- d. conspici- r. confici- v

1189. Col. I praef. 16. Sen. ep. 122, 6. — (15) cfr. Suet. Claud. 33. Vitell. 13 init.

1190. his a C

1191. in M U. immo r. om. v

1192. uidimus M

1193. nudosque Md v( J). -dos G. -dus Ea. nodos DF

1194. et MTz v( J). om. rG

1195. anhelus a. hane- F

1196. plena M U. plane d. plene rv

1197. ad — tam- quam om. M

1198. possunt M

1199. huc G. hoc MDF D. ad hoc Ea H. ad haec v

1200. ceno F. caeco M. om. a. coeno va.S

1201. repandi Ea

1202. in bibendo — 21 quae M J. om. rv

1203. ce- lata MFa va. C

1204. displicet ad

1205. & emitur FE

1206. edit ll.J. edat H. edat et v

1207. uinulentiae MF

1208. quantum — bibit om. M iterans ex v. 3 ut — tantum ali Fa

1209. cfr. Sen. ep. 83, 16 sq. — (10) Cato ap. Sen. ep. 122, 2. Col. I praef. 16. (Athen. VI 273 c).

1210. inlicentur M. licenter adz

1211. maritum MD 2. -to rv

1212. animis F

1213. mortifera elocuntur ( coni. S) J. -re loc- M. -re loqu- DFd. -ra loqu- Ea v

1214. ad- tributo Ea

1215. caedat F. cedant a. cadat va.G

1216. uidet M

1217. uiuunt M v( J). bibunt r Brot.

1218. hic pallore (-llere a) et FEa

1219. pendulo Ea

1220. et quae va.D. dist. ego

1221. inquiens F

1222. praeumquam M

1223. portentuosa az

1224. postera Ea va.S

1225. cadi ll. G. foedi z. fetidi v

1226. rerum MD 2 dT J. ferrum D 1 Fa. fere rerum E(?) v

1227. morsque M v. moxque (-uę F) r

1228. parere M

1229. uita F

1230. cum om. M

1231. (18) Sen. ep. 122, 6. Pl. XXIII 41. (Athen. II 58 c. IV 128 d.

1232. potiusque ego. -tius M. -tusque rv. cfr. XI 56. 211. XI 65. VII 8

1233. uinum M. -ni rv

1234. cibus F

1235. semper MD 2 J. om. rv

1236. aliquas F

1237. iam M

1238. (1) Satyrus ap. Athen. XII 534 b. — (6) Suet. Tib. 42 init.

1239. ac uirtutem M

1240. albiade merui M

1241. Tricongius va.G

1242. consulatum M

1243. praeturae M. e praetura rv. (prefecturam a). cfr. Momms. Röm. Staatsr. II p. 222 n. 2

1244. pricipem M

1245. senecta Md 2 v. -to d 1. senata D 1 F. -tu D 2. -tum Ea

1246. iamiā F

1247. ęqueue Ea

1248. saeuo alias Ea G. -ia MD 1 F. saeuola D 2. scae- d 2 in ras. alias saeuo v

1249. Sen. ep. 83, 14. — (10) cfr. Plut. qu. conv. I 6, 624 c.

1250. et (sed dT) ipsi MdT J. sed ipsa rv. dist. ego

1251. pisone F. pers- a

1252. urbis M J. -bis romae rv

1253. de- lectum v. dil- ll

1254. continuasse M

1255. degenerasse Eau

1256. referebatur M. ferebat au

1257. torquato LL. H. -ti G. Tricongii v

1258. raro F

1259. sermon F S

1260. nec alia M J. non alta (-tera v) rv

1261. uiueret M

1262. sine iniuria D. iniuria M. om. rv. in urbe ( J) U. in curia Mone ( Madvig adv. crit. LL p. 528)

1263. hausisse — plurimum om. M

1264. praeterea M v. propt- DF. om. Ea

1265. ab is N

1266. sonum M Ber.( C). somn- rv. summum B

1267. diligentis Fd

1268. bibendi M v. -dum FEa

1269. ciceronem MDFd v( J). -ni Ea H -nis z

1270. agrippa M. om. Eaz

1271. a om. M. ac F 1 z

1272. sciphum a. -pum F

1273. adenim M

1274. interfectoris (-res F 1) F

1275. patria (-ri F) sua FEa

1276. cfr. Sen. ep. 83, 25.

1277. inter eum M

1278. palmam F. primam M

1279. quod MF 1

1280. atrocinari tibi M

1281. orbis M

1282. uolumine uomuit quod M

1283. sanguinem M

1284. PL. XXII 164. Geop. VII 34, 1. Athen. X 447 a—c. IV 152 c. Hecataeus fr. 290 Mü. Diod. I 34, 10. V 26, 2.

1285. est eo M 2. et et M !

1286. frugi D 2

1287. maddida F

1288. aliud ( om. sed) M

1289. rationē F

1290. ue- tustate M

1291. et fruge Fd

1292. potu M

1293. similis F S

1294. sucus nec diluenda M

1295. patere Fa. parare D 2 D

1296. aquae M( luc.p. 100) D. -ua rv. cfr. XI 179

1297. inebriaret va.D

1298. Pl. XXII 114. (Geop. XV 7, 6).

1299. grauissimi Fa

1300. in eo uita M J. uita in eo rv

1301. fuerit MD 2 J. om. rv

1302. centum octoginta quinque M J. CLXXXXV F 2 Ea v. CLXXX DF 1 dT

1303. in sequenti E(?) va.D LIB. XV

Pliny the Elder Naturalis Historia 14