Search the Perseus Catalog for:

← Previous Next →

C. PLINI SECVNDI

NATVRALIS HISTORIAE

LIBER XII

1 1 Animalium omnium quae nosci² potuere naturae³ generatim membratimque ita se habent⁴. restat ut⁵ neque ipsa anima carentia — quandoquidem nihil sine ea vivit —, terra edita et⁶ inde eruta⁷, dicantur ac nullum sileatur rerum naturae opus. diu fuere occulta eius beneficia, summumque munus homini datum arbores silvaeque intellegebantur. hinc primum alimenta, harum fronde mollior specus⁸, libro vestis. etiam nunc⁹ gentes sic degunt. 2 ¹⁰ quo magis¹¹ ac magis admirari¹² subit his¹³ a principiis caedi montes in¹⁴ marmora, vestes ad Seras¹⁵ peti, unionem in Rubri maris profunda¹⁶, zmaragdum in ima tellure quaeri. ad hoc excogitata sunt aurium¹⁷ vulnera, nimirum quoniam parum erat¹⁸ collo, crinibus ¹⁹, manibus²⁰ gestari²¹, nisi infoderentur etiam corpori. quam ob rem sequi par est ordinem vitae et arbores ante alia²² dicere ac moribus primordia ingerere²³ no stris²⁴.

3 ²⁵²⁶ 2 Haec fuere numinum²⁷ templa, priscoque ritu²⁸ simplicia rura etiam nunc²⁹ deo praecellentem arborem dicant. nec³⁰ magis auro fulgentia atque ebore simulacra quam lucos³¹ et in iis silentia ipsa³² adoramus. arborum genera numinibus suis dicata perpetuo³³ servantur, ut Iovi aesculus³⁴, Apollini laurus, Minervae olea, Veneri myrtus, Herculi populus. quin et Silvanos Faunosque³⁵ et dearum genera silvis ac sua numina tamquam e³⁶ caelo attributa credimus. 4 arbores postea blandioribus fruge sucis hominem mitigavere³⁷. ex his recreans membra olei liquor³⁸ viresque potus vini, tot denique³⁹ sapores anni sponte venientes et mensae, depugnetur licet⁴⁰ earum causa cum feris et pasti naufragorum corporibus pisces expetantur⁴¹, etiam nunc⁴² tamen secundae. 5 mille praeterea sunt usus earum, sine quis vita degi non possit. arbore sulcamus maria terrasque⁴³ admovemus, arbore⁴⁴ exaedificamus tecta. arborea et simulacra numinum fuere nondum pretio excogitato⁴⁵ beluarum cadaveri⁴⁶ atque⁴⁷ ut, a diis nato⁴⁸ iure luxuriae, eodem ebore numinum ora spectarentur⁴⁹ et mensarum pedes. produnt Alpibus coercitas ut⁵⁰ tum⁵¹ inexsuperabili ⁵² munimento⁵³ Gallias hanc primum habuisse causam superfundendi ⁵⁴ se Italiae, quod Helico ex Helvetiis civis⁵⁵ earum⁵⁶ fabrilem ob artem⁵⁷ Romae commoratus ficum siccam et uvam oleique ac vini promissa⁵⁸ remeans secum tulisset. quapropter haec vel bello⁵⁹ quaesisse venia sit.

6 ⁶⁰ 3 Sed quis non iure miretur arborem umbrae gratia tantum ex alieno petitam orbe? platanus haec est⁶¹, in⁶² mare Ionium Diomedis insula⁶³ tenus⁶⁴ eiusdem tumuli gratia primum invecta, inde in Siciliam transgressa atque inter primas donata Italiae et iam ad Morinos usque pervecta ac tributarium etiam detinens solum, ut gentes vectigal et pro umbra pendant⁶⁵. 7 ⁶⁶ Dionysius prior Siciliae tyrannus Regium⁶⁷ in urbem transtulit eas domus suae miraculum, ubi postea factum gymnasium; nec potuisse⁶⁸ in amplitudinem augescere⁶⁹ aut⁷⁰ alias fuisse in Italia ac nominatim Hispania⁷¹ apud auctores invenitur.

8 ⁷² 4 Hoc actum circa captae⁷³ urbis aetatem, tantumque postea honoris increvit, ut mero infuso enutriantur. conpertum ⁷⁴⁷⁵ id maxime prodesse radicibus, docuimusque etiam arbores⁷⁶ vina potare.

9 ⁷⁷ 5 Celebratae⁷⁸ sunt primum in ambulatione Academiae⁷⁹ Athenis cubitorum XXXIII⁸⁰ radice ramos antecedente. nunc est⁸¹ clara in Lycia fontis gelidi socia amoenitate, itineri adposita , domicilii modo cava octoginta atque unius pedum specu, nemorosa⁸² vertice et se vastis protegens ram is⁸³ arbor um instar, agros longis obtinens⁸⁴ umbris ac, ne quid desit speluncae imagini, saxea⁸⁵ intus crepidinis corona muscosos conplexa pumices⁸⁶, tam digna miraculo⁸⁷, ut Licinius⁸⁸ Mu⁸⁹- cianus ter consul et nuper provinciae eius legatus prodendum etiam posteris putaverit, epulatum intra eam se cum duodevicensimo comite, large ipsa toros praebente frondis⁹⁰, ab omni adflatu securum, optantem⁹¹ imbrium per folia⁹² crepitus ⁹³, laetiorem qua m⁹⁴ marmorum nitore, picturae⁹⁵ varietate⁹⁶, laquearium auro cubuisse in eadem. 10 aliud exemplum Gai principis in Veliterno rure⁹⁷ mirati unius tabulata laxeque⁹⁸ ramorum trabibus scamna patula et in ea epulati⁹⁹, cum ipse pars esset umbrae, quindecim convivarum ac ministerii capaci ¹⁰⁰ triclinio, quam cenam appellavit ille nidum. 11 ¹⁰¹ est Gortynae in insula Creta iuxta fontem platanus una insignis¹⁰² utriusque linguae monimentis, numquam folia dimittens, statimque ei Graeciae fabulositas superfuit Iovem sub ea cum Europa concubuisse, ceu vero non alia eiusdem generis esset¹⁰³ in Cypro. sed ex ea primum in ipsa Creta¹⁰⁴, ut est natura hominum novitatis avida, platani¹⁰⁵ satae regeneravere¹⁰⁶ vitium, quandoquidem commendatio arboris eius non alia maior est quam soles¹⁰⁷ aestate¹⁰⁸ arcere¹⁰⁹, hieme¹¹⁰ admittere. 12 inde in Italiam quoque ad¹¹¹ surburbana sua Claudio principe Marcelli Aesernini ¹¹² libertus, sed qui se potentiae causa Caesaris libertis adoptasset, spado Thessalicus praedives, ut merito dici possit¹¹³ is quoque¹¹⁴ Dionysius, transtulit id genus. durantque¹¹⁵ et in Italia portenta¹¹⁶ terrarum praeter illa scilicet quae ipsa excogitavit Italia.

13 6 Namque et chamaeplatani vocantur coactae brevitatis , quoniam arborum etiam abortus invenimus. hoc quoque ergo¹¹⁷ in genere pumilionum infelicitas dicta erit. fit autem et serendi genere et recidendi. primus C. Matius ex equestri ordine, Divi Augusti amicus, invenit nemora¹¹⁸ tonsilia¹¹⁹ intra hos LXXX¹²⁰ annos.

14 7 Peregrinae et cerasi¹²¹ Persicaeque¹²² et omnes quarum Graeca nomina aut aliena, sed quae ex iis¹²³ incolarum numero¹²⁴ esse coepere, dicentur inter frugiferas. in praesentia externas¹²⁵ persequemur a salutari maxime orsi.

15 ¹²⁶Malus Assyria¹²⁷, quam alii¹²⁸ Medicam vocant, venenis¹²⁹ medetur . folium eius¹³⁰ est unedonis intercurrentibus spinis. pomum ipsum alias¹³¹ non manditur, odore praecellit¹³² foliorum quoque, qui transit in vestes una conditus¹³³ arcetque animalium noxia. arbor ipsa omnibus horis pomifera est, aliis cadentibus, aliis maturescentibus, aliis vero subnascentibus. 16 ¹³⁴temptavere gentes transferre ad sese¹³⁵ propter remedii praestantiam fictilibus in vasis, dato per cavernas radicibus¹³⁶ spiramento, qualiter omnia¹³⁷ transitura longius seri aptissime¹³⁸ transferrique meminisse¹³⁹ conveniet, ut¹⁴⁰ semel quaeque¹⁴¹ dicantur ¹⁴². sed nisi apud Medos et in Perside nasci noluit. haec¹⁴³ est¹⁴⁴¹⁴⁵ cuius grana Parthorum proceres incoquere diximus esculentis¹⁴⁶ commendandi halitus gratia. nec alia arbor laudatur in Medis¹⁴⁷.

17 ¹⁴⁸ 8 Lanigeras¹⁴⁹ Serum in mentione gentis eius narravimus , item Indiae arborum magnitudinem¹⁵⁰. unam e peculiaribus¹⁵¹ Indiae Vergilius celebravit hebenum, nusquam alibi nasci¹⁵² professus. Herodotus eam¹⁵³ Aethiopiae intellegi maluit¹⁵⁴ in¹⁵⁵ tributi vicem regibus Persidis¹⁵⁶ e materia¹⁵⁷ eius centenas ¹⁵⁸ phalangas tertio quoque anno pensitasse Aethiopas cum auro et ebore prodendo. 18 non omittendum id¹⁵⁹ quoque, vicenos¹⁶⁰ dentes elephantorum grandes, quoniam ita significavit ¹⁶¹, Aethiopas ea de causa pendere solitos. tanta¹⁶² ebori auctoritas erat urbis nostrae CCCX anno; tune enim auctor ille historiarum¹⁶³ condidit Thuriis¹⁶⁴ in Italia, quo magis mirum est quod eidem¹⁶⁵ credimus, qui Padum amnem vidisset¹⁶⁶ neminem ¹⁶⁷¹⁶⁸ ad id tempus Asiae Graeciaeque¹⁶⁹ visum¹⁷⁰. 19 cognita¹⁷¹ Aethiopiae forma — ut diximus, nuper allata¹⁷² Neroni principi¹⁷³ —raram arborem Meroen¹⁷⁴ usque a¹⁷⁵ Syene fine¹⁷⁶ imperii per¹⁷⁷ DCCCCLXXXXVI¹⁷⁸ p. nullamque nisi palmarum generis esse docuit. ideo fortassis in tributi¹⁷⁹ auctoritate tertia res fuerit hebenus.

20 ¹⁸⁰ 9 Romae¹⁸¹ eam Magnus Pompeius triumpho¹⁸² Mithridatico ostendit. accendi Fabianus negat, uritur tamen odore iucundo . duo genera eius: rarum id quod melius, arboreum¹⁸³, pur ae¹⁸⁴ et enodis¹⁸⁵ materiae¹⁸⁶ nigri splendoris ac vel¹⁸⁷ sine arte protinus iucundi, alterum fruticosum cytisi modo et tota India dispersum.

21 10 Est ibi et spina similis, sed deprehensa vel lucernis igni protinus transiliente.

Nunc¹⁸⁸ eas exponemus¹⁸⁹, quas mirata est Alexandri Magni victoria orbe eo patefacto.

22 ¹⁹⁰ 11 Ficus ibi eximia¹⁹¹ pomo¹⁹², se¹⁹³ ipsa semper serens¹⁹⁴. vastis diffunditur ramis, quorum imi¹⁹⁵ in terram¹⁹⁶ adeo curvantur , ut annuo¹⁹⁷ spatio infigantur novamque sibi progeniem¹⁹⁸ faciant circa parentem in orbem¹⁹⁹ quodam opere topiario. intra saepem eam aestivant pastores, opacam pariter et munitam ²⁰⁰ vallo arboris, decora specie subter intuenti²⁰¹ proculve fornicato ambitu. 23 superiores eiusdem rami in excelsum emicant²⁰²²⁰³ silvosa multitudine, vasto²⁰⁴ matris corpore, ut LX passus pleraeque²⁰⁵ orbe colligant, umbra vero bina²⁰⁶ stadia²⁰⁷ operiant. foliorum latitudo peltae effigiem²⁰⁸ Amazonicae habet; ea²⁰⁹²¹⁰ causa fructum integens crescere prohibet. rarus. . . que²¹¹ nec fabae magnitudinem excedens, sed per folia solibus coctus praedulcis²¹² sapore²¹⁴ et dignus miraculo arboris. gignitur circa Acesinen²¹⁵ maxime amnem.

24 ²¹⁶ 12 Maior alia pomo et suavitate praecellentior, 5 quo sapientes Indorum vivunt. folium alas avium imitatur, longitudine²¹⁷ triun cubitorum, latitudine²¹⁸ duum. fructum cortice emittit²¹⁹ admirabilem suci²²⁰ dulcedine²²¹, ut uno quaternos satiet²²². arbori nomen palae, pomo arier ae²²³. plurima est in Sydracis²²⁴, expeditionum Alexandri termino. est et alia simi- 10 lis huic, dulcior pomo²²⁵ , sed interaneorum²²⁶ valetudin i²²⁷ infesta²²⁸. edixerat Alexander ne quis²²⁹ agminis sui id pomum attingeret.

25 ²³⁰ 13 Genera arborum Macedones narravere maiore ex parte sine nominibus. est et terebintho similis cetera, pomo amygdalis, minore tantum magnitudine, praecipuae suavitatis, 15 in Bactris utique. hanc aliqui terebinthon²³¹ esse proprii generis potius quam similem ei putaverunt. sed unde vestes lineas faciunt, foliis moro²³² similis, calyce²³³ pomi²³⁴ cynor rhodo²³⁵ . serunt eam in campis, neque²³⁶ est gratior vin earum²³⁷ prospectus . 20

26 ²³⁸ 14 Oliva Indiae sterilis praeterquam oleastri fructus ²³⁹. passim vero quae piper gignunt iunip iris²⁴⁰ nostris similes ²⁴¹, quamquam in fronte Caucasi solibus opposita gigni tantum eas aliqui tradidere. semina a iunipiro²⁴² distant parvulis siliquis, quales²⁴³ in p hasiolis²⁴⁴ videmus. hae prius quam 5 dehiscant decerptae tostaeque sole faciunt quod vocatur piper longum, paulatim vero dehiscentes maturitate²⁴⁵ ostendunt candidum piper, quod deinde tostum solibus colore rugisque mutatur. 27 ²⁴⁶ verum et his sua iniuria²⁴⁷ est, atque caeli intemperie carbunculant²⁴⁸ fiuntque semina cassa²⁴⁹ et inania, quod vocant bregma, sic²⁵⁰ Indorum lingua significante mortuum ²⁵¹. hoc ex omni genere asperrimum est levissimumque et pallidum, gratius nigrum, lenius utroque candidum. 28 non est huius arboris radix, ut aliqui existimavere, quod vocant zingiberi²⁵², alii vero zimpiberi²⁵³, quamquam sapore simili²⁵⁴. id 15 enim in Arabia atque Trogodytica in villis²⁵⁵ nascitur, parva herba²⁵⁶, radice candida. celeriter ea cariem sentit, quamvis in tanta amaritudine. pretium eius in libras²⁵⁷ $X$ VI.²⁵⁸ piper longum facillime adulteratur Alexandrino sinapi²⁵⁹. emitur in libras $X$ XV, album $X$ VII,²⁶⁰ nigrum $X$ III. 29 usum eius adeo ²⁶¹ placuisse mirum est; in aliis²⁶² quippe suavitas cepit²⁶³, in aliis²⁶⁴ species invitavit: huic nec pomi²⁶⁵ nec bacae commendatio est aliqua²⁶⁶. sola placere amaritudine, et hanc in Indos²⁶⁷ peti! quis ille primus experiri cibis voluit aut cui in appetenda ²⁶⁸ aviditate esurire non fuit satis²⁶⁹? utrumque silvestre gentibus suis est et tamen pondere emitur ut aurum vel argentum.

Piperis arborem iam et Italia²⁷⁰ habet²⁷¹, maiorem myrto nec absimilem. amaritudo²⁷² grano²⁷³ eadem quae piperi musteo²⁷⁴ credatur esse: deest tosta²⁷⁵ illa maturitas ideoque et rugarum colorisque similitudo. adulteratur iunipiri²⁷⁶ bacis mire vim trahentibus; in pondere quidem multis modis²⁷⁷.

30 ²⁷⁸²⁷⁹ 15 Est etiamnum in India piperis granis²⁸⁰ simile quod vocatur caryophyllon²⁸¹, grandius fragiliusque. tradunt in Indica loto²⁸² id gigni. advehitur odoris gratia. fert et spina²⁸³ piperis similitudinem praecipua amaritudine, foliis²⁸⁴ parvis densisque cypri modo, ramis trium cubitorum, cortice pallido , radice lata lignosaque, buxei coloris. hac²⁸⁵ in aqua cum semine excocta²⁸⁶ in aereo -vase medicamentum fit, quod vocatur lycion²⁸⁷. 31 ²⁸⁸ ea spina et in Pelio monte nascitur adulteratque ²⁸⁹ medicamentum, item asphodeli²⁹⁰ radix aut fel bubulum aut apsinthium²⁹¹ vel rhus²⁹² vel amurca. aptissimum²⁹³ medicinae quod est spumosum. Indi in utribus camelorum aut rhinocerotum id mittunt²⁹⁴. spinam ipsam in Graecia quidam pyxacanthum²⁹⁵ Chironium²⁹⁶ vocant.

32 ²⁹⁷ 16 Et macir²⁹⁸ ex India advehitur, cortex rubens radicis magnae, nomine arboris suae. qualis sit ea incompertum habeo. corticis melle decocti usus in medicina ad dysintericos²⁹⁹ praecipuus habetur.

17 Saccaron³⁰⁰ et Arabia fert, sed laudatius India. est autem mel in harundinibus collectum, cummium³⁰¹ modo candidum , dentibus fragile, amplissimum nucis abellanae magnitudine ³⁰², ad medicinae tantum usum.

33 ³⁰³ 18 Contermina Indis gens Ariana³⁰⁴ appellatur, cui spina³⁰⁵ lacrima³⁰⁶ pretiosa murrae³⁰⁷ simili³⁰⁸, difficili³⁰⁹ accessu propter aculeos ³¹⁰ adnexos³¹¹. ibi et frutex pestilens, . . . raphani, folio lauri, odore equos invitans³¹², qui³¹³ paene equitatu orbavit Alexandrum primo³¹⁴ introitu. quod et in Gedrosis accidit item laureo³¹⁵ folio. 34 ³¹⁶ et ibi spina tradita est, cuius liquor adspersus oculis caecitatem infer ret³¹⁷ omnibus animalibus, nec non et herba praecipui odoris, referta minutis³¹⁸ serpentibus, quarum ictu protinus moriendum esset. Onesicritus tradit in Hyrcaniae convallibus³¹⁹ fico³²⁰ similes esse arbores quae vocentur occhi, ex quibus defluat mel horis matutinis duabus.

35 ³²¹ 19 Vicina est Bactriana³²², in qua³²³ bdellium³²⁴ laudatissimum ³²⁵. arbor nigra³²⁶, magnitudine oleae, folio roboris, fructu caprifici³²⁷. ipsi³²⁸ natura quae³²⁹ cummi. alii brochon appellant³³⁰³³¹, alii malacham³³² , alii maldacon³³³, nigrum vero et in offas convolutum³³⁴ hadrobolon³³⁵. esse autem debet tralucidae³³⁶ simile cerae, odoratum et, cum frietur³³⁷, pingue, gustu amarum citra acorem. in sacris vino perfusum odoratius. nascitur et in Arabia Indiaque et Media ac Babylone. aliqui peraticum vocant ex Media³³⁸ advectum. 36 fragilius³³⁹ hoc et crustosius amariusque³⁴⁰, at Indicum umidius et cumminosum³⁴¹. adulteratur amygdala nuce, cetera eius genera cortice et scordasti³⁴²—ita vocatur arbor aemulo³⁴³ cummi³⁴⁴ —, sed deprehenduntur³⁴⁶ semel quod³⁴⁷ dixisse et in ceteros³⁴⁸ odores satis³⁴⁹ sit, odore, colore, pondere, gustu, igne³⁵⁰. Bactrio³⁵¹ nitor siccus³⁵² multique candidi ungues, praeterea suum pondus, quo³⁵³ gravius esse aut levius non debeat. pretium sincero in libras $X$ III.³⁵⁴

37 ³⁵⁵ 20 Gentes³⁵⁶ supra dictas Persis attingit. Rubro mari, quod ibi Persicum³⁵⁷ vocavimus, longe in terrain³⁵⁸ aestus³⁵⁹ agente³⁶⁰,³⁶¹ mira arborum natura. namque erosae³⁶² sale, invectis³⁶³ derelictisque similes, sicco litore radicibus nudis polyporum modo amplexae steriles arenas spectantur. eaedem³⁶⁴ mari adveniente fluctibus pulsatae resistunt inmobiles; quin et pleno aestu operiuntur totae, adparetque rerum argumentis asperitate aquarum illas ali³⁶⁵. magnitudo miranda est, species similis unedoni³⁶⁶, pomum amygdalis extra, intus contortis nucleis.

38 ³⁶⁷ 21 Tylos³⁶⁸ insula in eodem sinu est, repleta silvis qua spectat orientem quaque et ipsa aestu³⁶⁹ maris perfunditur ³⁷⁰. magnitudo singulis arboribus fici, flos suavitate³⁷¹ inenarrabili , pomum lupino simile, propter asperitatem intactum omnibus animalibus, eiusdem insulae³⁷² excelsiore³⁷³ suggestu lanigerae arbores, alio modo quam Serum: his folia infecunda, quae ni minora³⁷⁴ essent, vitium poterant³⁷⁵ videri. ferunt mali cotonei amplitudine cucurbitas, quae maturitate ruptae ostendunt lanuginis pilas, ex quibus vestes pretioso linteo faciunt. 39 ³⁷⁶³⁷⁷

arbore m³⁷⁸ vocant gossypinum³⁷⁹, fertiliore³⁸⁰ etiam Tylo³⁸¹ minore, quae³⁸² distat X³⁸³ p. 22 Iuba circa fruticem lanugines esse tradit³⁸⁴ linteaque ea Indicis praestantiora, Arabiae³⁸⁵ autem arbore m³⁸⁶, ex qua vestes faciant, cynas vocari, folio palmae simili. sic Indos³⁸⁷ suae arbores vestiunt. in Tylis autem et alia arbor floret albae violae specie, sed magnitudine quadriplic i³⁸⁸, sine odore, quod miremur in eo tractu. 40 ³⁸⁹ 23 est et³⁹⁰ alia similis, foliosior tamen roseique floris³⁹¹, quem noctu conprimens aperire incipit solis exortu, meridie expandit; incolae dormire eum dicunt. fert eadem insula et palmas oleasque ac vites et cum reliquo pomorum genere ficos. nulli arborum folia ibi decidunt, rigaturque gelidis fontibus et imbres accipit.

41 ³⁹² 24 Vicina³⁹³ iis Arabia³⁹⁴ flagitat quandam³⁹⁵ generum distinctionem , quoniam fructus³⁹⁶ constant³⁹⁷ radice, frutice, cortice, suco, lacrima, ligno, surculo, flore, folio, pomo.

25 radix et folium Indis in³⁹⁸ maximo³⁹⁹ pretio.

Radix costi gustu fervens, odore eximia⁴⁰⁰, frutice alias inutili. primo statim introitu amnis Indi in Patale insula duo eius⁴⁰¹ genera: nigrum et, quod melius, candicans. pretium in libras $X$ VS.⁴⁰²

42 ⁴⁰³ 26 De folio nardi plura dici par est ut principali⁴⁰⁴ in unguentis. frutex est gravi et crassa radice, sed brevi ac nigra fragilique, quamvis pingui, situm redolente, ut⁴⁰⁵ cypiros⁴⁰⁶, aspero sapore, folio parvo densoque. cacumina in⁴⁰⁷ aristas se spargunt⁴⁰⁸; ideo gemina dote nardi spicas ac folia celebrant. alterum eius genus apud Gangen nascens damnatur in totum ozaenitidos⁴⁰⁹ nomine, virus redolens. 43 ⁴¹⁰ adulteratur et pseudonardo herba, quae ubique nascitur crassiore atque latiore folio et colore languido in candidum vergente, item sua radice permixta ponderis causa et cummi spumaque argenti aut⁴¹¹ stibi⁴¹² ac cypiro⁴¹³ cypirive⁴¹⁴ cortice. sincerum quidem levitate deprehenditur et colore rufo odorisque suavitate et gustu maxime siccante os, sapore iucundo. pretium spicae in libras $X$ C. folii⁴¹⁵ divisere annonam amplitudine⁴¹⁶. hadrosphaerum⁴¹⁷ vocatur maioribus pi lulis⁴¹⁸ $X$ XXXX.⁴¹⁹ 44 ⁴²⁰ quod minore folio est, mesosphaerum⁴²¹ appellatur; emitur $X$ LX. laudatissimum microsphaerum⁴²² e minimis foliis⁴²³; pretium eius $X$ LXXV. odoris⁴²⁴ gratia omnibus, maior recentibus. nardo colos, si inveteravit, nigriori melior⁴²⁵. 45 ⁴²⁶⁴²⁷ in nostro orbe proxime laudatur Syriacum, mox Gallicum, tertio loco⁴²⁸ Creticum, quod aliqui⁴²⁹ agrion⁴³⁰ vocant, alii phun⁴³¹, folio olusatri⁴³², caule cubitali⁴³³, geniculato, in purpuram⁴³⁴ albicante, radice obliqua villosaque et imitante avium pedes. baccaris⁴³⁵ vocatur nardum rusticum, de quo dicemus inter flores. sunt autem omnia ea herbae⁴³⁶ praeter Indicum. ex iis Gallicum et cum radice vellitur abluiturque vino. siccatur in umbra, alligatur fasciculis in charta, non multum ab Indico differens, Syriaco tamen levius⁴³⁷. pretium $X$ III. 46 in his probatio una⁴³⁸, ne sint fragilia et arida potius quam⁴³⁹ sicca folia. cum Gallico nardo semper nascitur herba quae hirculus vocatur a gravitate odoris et similitudine, qua⁴⁴⁰ maxime adulteratur. distat quod sine cauliculo est et⁴⁴¹ quod minoribus foliis quodque radicis neque amarae neque odoratae.

47 ⁴⁴² 27 Nardi vim⁴⁴³ habet et asarum, quod et ipsum aliqui silvestre nardum appellant. est autem⁴⁴⁴ hederae⁴⁴⁵ foliis, rotundioribus tantum mollioribusque⁴⁴⁶, flore purpureo, radice Gallici⁴⁴⁷ nardi, semine⁴⁴⁸ acinosum⁴⁴⁹, saporis calidi ac vinosi⁴⁵⁰, in montibus⁴⁵¹ umbrosis bis anno florens⁴⁵². optimum in Ponto, proximum in Phrygia, tertium in Illyrico. foditur, cum folia amittere⁴⁵³ incipit, et in sole siccatur, celeriter situm⁴⁵⁴ trahens ac senescens. inventa nuper et in Threcia⁴⁵⁵ herba est cuius folia nihil ab Indico nardo distant.

48 ⁴⁵⁶ 28 Amomi uva⁴⁵⁷ in usu est ex⁴⁵⁹ Indica vite⁴⁶⁰ labrusca, ut⁴⁶¹ alii existimavere, frutice fortuoso⁴⁶², palmi altitudine, carpiturque cum radice, manipulatim⁴⁶³ leniter⁴⁶⁴ componitur, protinus fragile. laudatur quam maxime Punici mali foliis simile nec rugosis, colore rufo. secunda bonitas pallido; herbaceum ⁴⁶⁵ peius, pessimumqucandidum, quod et vetustate evenit ⁴⁶⁶. 49 pretium uvae in libras $X$ LX, friato vero amomo $X$ XLIIX.⁴⁶⁷ nascitur et in Armeniae parte quae⁴⁶⁸ vocatur Otene⁴⁶⁹ et in Media et in Ponto. adulteratur foliis Punici⁴⁷⁰ et cummi ⁴⁷¹ liquido, ut cohaereat convolvatque se in uvae modum. est et quae vocatur amornis, minus venosa atque durior ac minus odorata, quo⁴⁷² apparet aut aliud esse aut colligi inmaturum .

50 ⁴⁷³ 29 Simile his et nomine et frutice cardamomum, semine oblongo. metitur, eodem modo in⁴⁷⁴ Arabia. quattuor eius⁴⁷⁵ genera: viridissimum ac pingue, acutis angulis contumax frianti⁴⁷⁶—hoc⁴⁷⁷ maxime laudatur—, proximum e⁴⁷⁸ rufo candicans, tertium⁴⁷⁹ brevius atque nigrius, peius⁴⁸⁰ tamen varium et facile tritu⁴⁸¹ odorique parvi, qui vero⁴⁸² costo vicinus⁴⁸³ esse debet. hoc et apud Medos nascitur. pretium optimi⁴⁸⁴ in libras $X$ III.⁴⁸⁵

51 ⁴⁸⁶ 30 Cinnamomo proxima gentilitas erat, ni prius Arabiae divitias indicari conveniret causasque quae cognomen illi felicis ac beatae dedere.

Principalia ergo in illa tus atque⁴⁸⁷ murra⁴⁸⁸, haec et cum Trogodytis communis, tura praeter Arabiam nullis ac ne Arabiae quidem universae. 52 in medio eius fere sunt Atramitae ⁴⁸⁹, pagus Sabaeorum capite regni Sabota in monte excelso , a quo octo mansionibus distat regio eorum turifera⁴⁹⁰ Sariba⁴⁹¹ appellata⁴⁹²; hoc significare Graeci mysterium dicunt. spectat ortus⁴⁹³ solis aestivi, undique rupibus invia et a dextera ⁴⁹⁴ mari⁴⁹⁵ scopulis inaccesso⁴⁹⁶. id solum e rubro lacteum traditur. 53 ⁴⁹⁷ silvarum longitude est schoeni⁴⁹⁸ XX, latitudo dimidium eius. schoenus patet Eratosthenis ratione stadia XL, hoc est p. V???, aliqui XXXII⁴⁹⁹ stadia singulis schoenis dedere . attolluntur colles alti, decurruntque et in plana arbores sponte natae. terram argillosam esse convenit, raris fontibus ac nitrosis. 54 ⁵⁰⁰ attingunt et Min aei⁵⁰¹, pagus alius, per quos evehitur uno tramite angusto. hi primi⁵⁰² commercium turis fecere maximeque exercent, a quibus et Minaeum dictum est. nec praeterea Arabum alii turis arborem vident , ac ne horum quidem omnes, feruntque⁵⁰³ III⁵⁰⁴ non⁵⁰⁵ amplius esse familiarum quae⁵⁰⁶ ius⁵⁰⁷ per successiones id sibi⁵⁰⁸ vindicent ⁵⁰⁹; sacros vocari ob id nec ullo congressu feminarum funerumque, cum incidant⁵¹⁰ eas arbores aut metant, pollui atque ita religionem mercis⁵¹¹ augeri. quidam promiscuum tus⁵¹² iis⁵¹³ populis esse tradunt in silvis, alii per vices annorum dividi.

55 31 Nec arboris ipsius quae sit facies constat. res in Arabia gessimus et Romana arma in magnam partem eius penetravere, Gaius etiam Caesar Augusti filius inde gloriam petiit⁵¹⁴, nec tamen ab ullo, quod equidem sciam, Latino arborum earum⁵¹⁵ tradita est facies. 56 ⁵¹⁶ Graecorum exempla variant ⁵¹⁷: alii folio piri, minore dumtaxat et herbidi coloris⁵¹⁸, prodidere , alii lentisco similem subrutilo folio⁵¹⁹, quidam terebinthum esse, et hoc visum Antigono regi allato frutice. Iuba rex iis voluminibus, quae scripsit ad C⁵²⁰. Caesarem Augusti filium ardentem fama Arabiae, tradit contorti esse caudicis, ramis aceris maxime Pontici, sucum amygdalae modo emittere⁵²¹, talesque in Carmania apparere et in Aegypto satas⁵²² studio⁵²³ Ptolemaeorum⁵²⁴ regnantium. 57 ⁵²⁵ cortice lauri esse constat; quidam⁵²⁶ et folium simile dixere: talis certe⁵²⁷ fuit arbor Sardibus⁵²⁸, nam et Aiae reges serendi curam habuerunt. qui mea aetate le gati⁵²⁹ ex Arabia venerant⁵³⁰, omnia incertiora fecerunt, quod iure miremur, virgis etiam turis ad nos commeantibus, quibus credi potest matrem quoque teretem⁵³¹ enodi fruticare trunco.

58 ⁵³² 32 Meti semel anno solebat minore occasione vendendi ; iam⁵³³ quaestus alteram vi ndemiam⁵³⁴ adfert. prior atque naturalis vindemia circa canis ortum flagrantissimo aestu, incidentibus qua maxime videatur esse praegnas⁵³⁵ tenuissimusque tendi cortex. laxatur hic plaga, non adimitur; inde prosilit spuma pinguis. haec concreta densatur, ubi loci natura poscat, tegete palmea excipiente, aliubi area circumpavita ⁵³⁶. purius illo modo, sed hoc ponderosius. quod in arbore haesit⁵³⁷, ferro depectitur, ideo corticosum. 59 silva divisa certis portionibus mutua innocentia tuta est: nemo⁵³⁸ saucias arbores custodit, nemo furatur alteri. at Hercules Alexandriae , ubi⁵³⁹ tura interpolantur, nulla satis custodit diligentia officinas. subligaria signantur opifici⁵⁴⁰; persona additur capiti densusve reticulus; nudi emittuntur: tanto minus fidei apud nos poena⁵⁴¹ quam apud illos silvae habent! 60 ⁵⁴² autumno legitur e x⁵⁴³ aestivo partu; hoc purissimum, candidum. secunda⁵⁴⁴ vindemia est vere, ad eam hieme corticibus incisis. rufum hoc exit nec conparandum priori. illud carfiathum⁵⁴⁵, hoc dathiathum ⁵⁴⁶ vocant. creditur et novellae arboris candidius esse⁵⁴⁷, sed veteris odoratius⁵⁴⁸. quidam⁵⁴⁹ et in⁵⁵⁰ insulis melius putant, gigni, Iuba in insulis negat nasci. 61 ⁵⁵¹⁵⁵² quod ex eo rotunditate guttae pependit, masculum vocamus, cum alias non fere mas vocetur ubi non sit femina; religioni tributum, ne sexus alter usurparetur. masculum aliqui putant a specie testium⁵⁵³ dictum. praecipua autem gratia⁵⁵⁴ mammoso, cum h aerente⁵⁵⁵ lacrima priore consecuta⁵⁵⁶ alia miscuit se⁵⁵⁷. singula haec manum inplere solita invenio⁵⁵⁸, cum minore⁵⁵⁹ deripiendi⁵⁶⁰ aviditate lentius nasci liceret. 62 ⁵⁶¹ Graeci stagonian⁵⁶² et atomum tali modo appellant, minorem autem orobian⁵⁶³. micas concussu elisas mannam vocamus. etiamnum⁵⁶⁴ tamen inveniuntur guttae quae tertiam⁵⁶⁵ partem mnae⁵⁶⁶, hoc est XXVIII⁵⁶⁷ denariorum pondus, aequent. Alexandro Magno in pueritia sine parsimonia tura inerenti aris paedagogus Leonides dixerat, ut illo modo, cum devicisset turiferas gentes, supplicaret . at ille Arabiae⁵⁶⁸ potitus ture onustam navem misit et⁵⁶⁹ exhortatus est, ut large deos adoraret⁵⁷⁰. 63 ⁵⁷¹ tus collectum⁵⁷² Sabotam⁵⁷³ camelis convehitur, porta ad id una patente. degredi ⁵⁷⁴ via capital⁵⁷⁵ reges⁵⁷⁶ fecere⁵⁷⁷. ibi decumas deo quem vocant ⁵⁷⁸ Sabin⁵⁷⁹ mensura, non pondere, sacerdotes capiunt, nec ante mercari licet: inde inpensae publicae⁵⁸⁰ tolerantur; nam et benigne certo dierum⁵⁸¹ numero deus hospites pascit. evehi non potest nisi per Gebbanitas⁵⁸², itaque et horum regi penditur vectigal. 64 caput eorum Thomna abest a Gaza⁵⁸³, nostri litoris in Iudaea oppido, | XXIIIII|⁵⁸⁴. XXXVII⁵⁸⁵ . D⁵⁸⁶ p., quod dividitur in mansiones camelorum LXV⁵⁸⁷. sunt et quae sacerdotibus dantur portiones scribisque regum certae. sed praeter hos et custodes satellitesque et ostiarii⁵⁸⁸ et ministri⁵⁸⁹ populantur. 65 ⁵⁹⁰ iam quacumque iter est aliubi pro aqua, aliubi pro pabulo aut pro mansionibus variisque portoriis pendunt, ut sumptus in singulas⁵⁹¹ camelos $X$ DCLXXXVIII ad nostrum litus colligat, iterumque imperii nostri publicanis⁵⁹² penditur. itaque optimi turis libra $X$ VI pretium habet⁵⁹³, secundi⁵⁹⁴ $X$ V, tertii⁵⁹⁵ $X$ III. adulteratur⁵⁹⁶ apud nos resinae candidae gemma⁵⁹⁷ perquam simili⁵⁹⁸, sed deprehenditur quibus dictum est modis. 36 probatur candore, amplitudine⁵⁹⁹, fragilitate, carbone, ut statim ardeat, item ne dentem recipiat potiusque⁶⁰⁰ in micas⁶⁰¹ frietur⁶⁰².

66 ⁶⁰³ 33 Murram⁶⁰⁴ in isdem silvis permixta⁶⁰⁵ arbore⁶⁰⁶ nasci tradidere aliqui, plures separatim, quippe multis locis⁶⁰⁷ Arabiae gignitur, ut apparebit in generibus. convehitur et ex⁶⁰⁸ i nsulis⁶⁰⁹ laudata, petuntque eam etiam ad Trogodytas Sabaei transitu maris. sativa quoque provenit⁶¹⁰, multum silvestri praelata. gaudet rastris atque ablaqueationibus, melior radice refrigerata.

67 ⁶¹¹ 34 Arbori altitudo ad quinque cubita, nec sine spina, caudice duro et intorto, crassiore⁶¹² quam turis, et ab radice etiam quam reliqua sui parte. corticem levem similemque unedoni scabrum alii spinosumque dixere, folium olivae⁶¹³, verum crispius et aculeatum, Iuba olusatri. aliqui similem iunipero, scabriorem tantum spinisque horridam, folio rotundiore ⁶¹⁴, sed sapore iuniperi. nec non⁶¹⁵ fuere qui e turis arbore⁶¹⁶ utrumque nasci mentirentur.

68 ⁶¹⁷ 35 Inciduntur bis⁶¹⁸ et ipsae isdemque⁶¹⁹ temporibus, sed a radice usque ad ram os⁶²⁰ qui valent. sudant autem sponte prius quam incidantur⁶²¹ sta;cte⁶²² dicta⁶²³, cui nulla praefertur. ab hac sativa⁶²⁴ et in silvestri quoque melior aestiva. non dant ex murra portiones deo, quoniam et apud alios nascitur; regi tamen Gebbanitarum⁶²⁵ quartas partes eius pendunt. cetero passim a vulgo coemptam in folles confer ciunt⁶²⁶, nostrique unguentarii digerunt⁶²⁷ haud difficulter odoris atque pinguedinis argumentis.

69 ⁶²⁸

Genera complura: Trogodytica silvestrium prima, sequens⁶²⁹ Min aea⁶³⁰, in qua⁶³¹ et Atramitica⁶³² est et Gebbanitica⁶³³ et Ausaritis⁶³⁴ Gebbanitarum⁶³⁵ regno, tertia Dianitis, quarta collaticia ⁶³⁶, quinta Sambracena⁶³⁷ a civitate regni Sabaeorum mari proxinia, sexta quam Dus aritim⁶³⁸ vocant. est et candida uno tantum loco, quae in Mesalum⁶³⁹ oppidum confertur. probatur Trogodytica⁶⁴⁰⁶⁴¹ pinguedin e⁶⁴² et quod aspectu aridior est⁶⁴³ sordidaque ac barbara, sed acrior ceteris. Sambracena praedict a⁶⁴⁴ ante alias hilaris, sed viribus tenuis. 70 ⁶⁴⁵ in plenum autem probatio ⁶⁴⁶ est minutis glaebis nec rotundis, in concretu albicantis suci et tabescentis⁶⁴⁷ utque⁶⁴⁸ fracta⁶⁴⁹ candidos ungues habeat, gustu leniter amara. secunda bonitas intus variae⁶⁵⁰; pessima quae⁶⁵¹ intus nigra, peior, si etiam foris. pretia ex occasione ementium varia: stactae a⁶⁵² $X$ III ad⁶⁵³ $X$ L, sativae summum $X$ XI, Erythraeae XVI—hanc⁶⁵⁴ volunt Arabicam intellegi —, Trogodyticae nucleo XVI S⁶⁵⁵, ei vero quam odorariam vocant XII.⁶⁵⁶ 71 ⁶⁵⁷ adulteratur lentisci⁶⁵⁸ glaebis et cummi⁶⁵⁹, item cucumeris suco amaritudinis causa, sicut ponderis spuma argenti . reliqua vitia deprehenduntur sapore⁶⁶⁰, cummis⁶⁶¹ dente lentescens⁶⁶². fallacissime⁶⁶³ autem adulteratur Indica murra, quae ibi de⁶⁶⁴ quadam spina colligitur. hoc solum peius India adfert, facili distinctione: tanto deterior est.

72 ⁶⁶⁵

36 Ergo transit in mastic hen⁶⁶⁶, quae et ex alia spina fit⁶⁶⁷ in India itemque in Arabia; lainam⁶⁶⁸ vocant. sed mastiche⁶⁶⁹ quoque gemina est, quoniam et in Asia Graeciaque reperitur herba a⁶⁷⁰ radice folia emittens et carduum similem malo⁶⁷¹ , seminis plenum ac⁶⁷² lacrimae, quae⁶⁷³ erumpit incisa parte summa, vix ut dinosci⁶⁷⁴ possit⁶⁷⁵ a mastiche vera. nec non et tertia in Ponto est, bitumini⁶⁷⁶ similior, laudatissima autem Chia candida, cuius pretium in libras $X$ X,⁶⁷⁷ nigrae vero $X$ II.⁶⁷⁸ Chia e lentisco traditur⁶⁷⁹ gigni cummium modo. adulteratur ut tura⁶⁸⁰ resina.

73 ⁶⁸¹ 37 Arabia etiamnum⁶⁸² et ladano gloriatur. forte casuque hoc et iniuria odorum⁶⁸³ fieri plures tradidere, caprasque⁶⁸⁴ maleficum alias frondibus animal, odoratorum vero fruticum adpetentius⁶⁸⁵, tamquam intellegant⁶⁸⁶ pretia, carpere⁶⁸⁷ germinum caules praedulci liquor turgentes⁶⁸⁸ destillantemque⁶⁸⁹ ab iis⁶⁹⁰ casus mixtura⁶⁹¹ sucum inprobo barbarum villo abstergere. hunc glomerari pulvere⁶⁹², incoqui sole, et ideo in ladano caprarum pilos esse. sed hoc non alibi fieri quam in Nabataeis ⁶⁹³, qui sunt ex Arabia contermini Syriae. 74 ⁶⁹⁴ recentiores ex auctoribus storbon⁶⁹⁵ hoc vocant traduntque silvas Arabum pastu caprarum infringi atque ita sucum villis inhaerescere, verum autem ladanum Cypri insulae⁶⁹⁶ esse, ut obiter quaeque genera odorum dicantur, quamvis non terrarum ordine. similiter hoc et ibi⁶⁹⁷ fieri tradunt et esse oesypum⁶⁹⁸ hircorum barbis genibusque villosis inhaerens, sed hederae⁶⁹⁹ flore deroso , pastibus matutinis⁷⁰⁰, cum est rorulenta⁷⁰¹ Cypros. dein nebula sole⁷⁰² discussa⁷⁰³ pulverem madentibus⁷⁰⁴ villis adhaerescere atque ita ladanum depecti. 75 sunt qui herbam in Cypro, ex qua id fiat, ledam appellent⁷⁰⁵; etenim illi ledanum vocant. huius pinguia⁷⁰⁶ insidere⁷⁰⁷ ; itaque⁷⁰⁸ et tractis⁷⁰⁹ funiculis⁷¹⁰ herbam eam convolvi atque ita offas fieri. ergo in utraque gente bina genera, terrenum et⁷¹¹ facticium. id quod terrenum est friabile⁷¹², facticium lentum. 76 ⁷¹³ nec non fruticem esse dicunt in Carmania et super Aegyptum per Ptolemaeos⁷¹⁴ tralatis⁷¹⁵ plantis aut, ut⁷¹⁶ alii, degenerante⁷¹⁷ in id⁷¹⁸ turis arbore, colligique ut cummim inciso⁷¹⁹ cortice et caprinis pellibus excipi. pretia sunt laudatissimo⁷²⁰ in libras asses XXXX. adulteratur myrti bacis et aliis animalium sordibus. sinceri⁷²¹ odor esse debet⁷²² ferus et quodam modo solitudinem redolens, ipsum visu⁷²³ aridum tactu⁷²⁴ statim mollescere, accensum fulgere odore iucundo⁷²⁵; gravi myrtatum⁷²⁶ deprehenditur crepitatque⁷²⁷ igni. praeterea⁷²⁸ sincero calculi potius e rupibus inhaerent quam pulvis.

77 ⁷²⁹ 38 In Arabia et olea dotatur lacrima, qua medicamentum ⁷³⁰ conficitur Graecis⁷³¹ cnhaemon⁷³² dictum, singulari effectu⁷³³ contrahendis vulnerum cicatricibus. in maritimis hae fluctibus aestuque operiuntur, nec bacae nocetur, cum constet in foliis salem relinqui.

78 ⁷³⁴ Haec sunt peculiaria Arabiae, et pauca praeterea communia alibi dicenda, quoniam in iis vincitur. peregrinos ipsa mire⁷³⁵ odores et ad cxteros petit: tanta mortalibus suarum rerum satias⁷³⁶ est alienarumque⁷³⁷ aviditas. 39 petunt igitur in Elymaeos arborem bratum⁷³⁸, c upresso⁷³⁹ fusae⁷⁴⁰ similem, exalbidis ramis, iucundi odoris accensam et cum miraculo historiis Claudi Caesaris⁷⁴¹ praedicatam⁷⁴². folia eius inspergere potionibus Parthos tradit; odorem esse proximum cedro fumumque eius contra ligna alia⁷⁴³ remedio. nascitur ultra Pasitigrim⁷⁴⁴ finibus⁷⁴⁵ oppidi⁷⁴⁶ Sostrat ae⁷⁴⁷ in monte Scanchro⁷⁴⁸. 79 40 petunt et in Carmanos⁷⁴⁹ arborem⁷⁵⁰ stobrum⁷⁵¹ ad suffitus, perfusam vino palmeo accendentes⁷⁵². huius odor redit⁷⁵³ a camaris ad solum, iucundus⁷⁵⁴, sed adgravans capita, citra dolorem tamen; hoc somnum aegris quaerunt. 80 ⁷⁵⁵ his commerciis Carra⁷⁵⁶ oppidum aperuere, quod est ibi⁷⁵⁷ nundinarium. inde Gabbam omnes petere solebant dierum viginti itinere et Palaestinen Syriam. postea Characem peti coeptum ac⁷⁵⁸ regna Parthorum ex ea causa, auctor est Iuba. mihi ad Persas etiam prius ista portasse quam in Syriam aut Aegyptum videntur Herodoto teste, qui tradit singula milia talentum annua turis pensitasse Arabas regibus Persarum. 81 ⁷⁵⁹ ex Syria revehunt styracem, acri odore eius in focis⁷⁶⁰ abigentes suorum fastidium. cetero non alia sunt ligni⁷⁶¹ genera in usu quam odorata, cibosque Sabaei coquunt⁷⁶² turis ligno, alii murrae, oppidorum vicorumque non alio quam ex aris fumo atque nidore. ad hunc ergo sanandum styracem⁷⁶³ in follibus petunt⁷⁶⁴ hircinis suffiuntque⁷⁶⁵ tecta: adeo nulla est voluptas quae non adsiduitate fastidium pariat. eundem et ad serpentes fugandas urunt in odoriferis silvis frequentissimas⁷⁶⁶.

82 41 Non sunt eorum cinnamomum aut casia, et tamen felix appellatur Arabia, falsi et ingrati⁷⁶⁷ cognominis, quae hoc acceptum superis⁷⁶⁸ ferat, cum plus ex eo inferis debeat. beatam⁷⁶⁹ illam fecit hominum⁷⁷⁰ etiam in morte luxuria⁷⁷¹ quae dis intellexerant genita inurentium⁷⁷² defunctis. 83 ⁷⁷³ periti rerum adseverant⁷⁷⁴ non ferre tantum annuo fetu, quantum Nero princeps novissimo Poppae ae⁷⁷⁵ suae die concremaverit. aestimentur post ea toto orbe singulis annis tot funera acervatimque congesta honori cadaverum quae dis per⁷⁷⁶ singulas micas dantur. nec minus propitii erant mola salsa supplicantibus, immo vero, ut palam est, placatiores. verum Arabiae⁷⁷⁷ etiamnum felicius mare est; 84 ⁷⁷⁸ ex illo namque margaritas mittit. minimaque computatione miliens centena milia sestertium annis omnibus India et⁷⁷⁹ Seres et paeninsula⁷⁸⁰ illa imperio nostro adimunt: tanti nobis deliciae et feminae constant. quota enim partio ex illis ad deos, quaeso, iam vel⁷⁸¹ ad inferos pertinet?

85 ⁷⁸² 42 Cinnamonum et casias⁷⁸³ fabulose⁷⁸⁴ narravit antiquitas princepsque⁷⁸⁵ Herodotus avium nidis et privatim phoenicis, in quo situ⁷⁸⁶ Liber pater educatus esset, ex inviis rupibus arboribusque⁷⁸⁷ decuti carnis⁷⁸⁸ quam ipsae inferrent⁷⁸⁹ pondere aut⁷⁹⁰ plumbatis;agittis, item casiam⁷⁹¹ circa paludes, propugnante unguibus ciro vespertilionum genere aligerisque serpentibus, his commentis augentes rerum pretia. 86 ⁷⁹² comitata vero fabula est ad meridiani solis repercussus inenarrabilem quendam unversitatis halitum e tota⁷⁹³ paeninsula existere tot generum aurae⁷⁹⁴ spirante concentu⁷⁹⁵, Magnique Alexandri classibus Arabiam primum odoribus⁷⁹⁶ nuntiatam⁷⁹⁷ in altum⁷⁹⁸. omnia falsa, si quidem cinnamomum idemque cinnamum nascitur in Aethiopia Trogodytis conubio permixta. 87 hi⁷⁹⁹ mercantes id a conterminis⁸⁰⁰ vehunt per maria vasta ratibus , quas neque gubernacula regant⁸⁰¹ neque remi trahant vel inpellant vela, non⁸⁰² ratio ulla⁸⁰³ adiuv et⁸⁰⁴: omnium⁸⁰⁵ instar ibi sunt⁸⁰⁶ homo tantum et audacia. praeterea hibernum mare exigunt⁸⁰⁷ circa brumam, euris tum maxime flantibus. 88 ⁸⁰⁸ hi recto cursu per sinus inpellunt⁸⁰⁹, atque a promunturii ambitu argestae ⁸¹⁰ deferunt in portu m⁸¹¹ Gebbanitarum qui vocatur Ocilia⁸¹². quam ob rem illi maxime id petunt, produntque vix quinto anno reverti negotiatores et multos interire. contra revehunt vitrea et aëna⁸¹³, vestes, fibulas cum armillis ac monilibus ⁸¹⁴. ergo negotiatio illa feminarum maxime fide constat.

89 ⁸¹⁵ Ipse frutex duum cubitorum altitudine amplissimus palmique minimus, quattuor digitorum crassitudinis⁸¹⁶, station a terra VI digitis surculosus, arido similis, cum viret, non odoratus, folio origani, siccitat e⁸¹⁷ gaudens, sterilior imbre, caeduae⁸¹⁸ naturae. gignitur in planis⁸¹⁹ quidem, sed densissimis in vepribus rubisque, difficilis collectu. metitur non nisi permiserit deus. lovem hunc intellegunt aliqui, Assabinum illi vocant. XLIIII boum caprarumque et arietum extis impe tratur⁸²⁰ venia caedendi, non tamen ut⁸²¹ ante ortum solis aut post occasum liceat⁸²². sarmenta hasta dividit sacer- 90 dos deoque partem ponit, reliquum mercator⁸²³ in massas⁸²⁴ condit ⁸²⁵. est et⁸²⁶ alia fama cum Sole dividi ternasque partes fieri, dein sorte gemina⁸²⁷ discerni quodque Soli cesserit relinqui ac sponte conflagrare. 91 ⁸²⁸⁸²⁹ praecipua bonitas virgultorum tenuissimis partibus ad longitudinem palmi, secunda⁸³⁰ proximis breviore⁸³¹ mensura, atque ita ordine. vilissimum quod radicibus proximum, quoniam ibi minimum corticis, in quo summa gratia, eaque⁸³² de causa praeferuntur cacumina⁸³³, ubi pluri mus⁸³⁴ torpet⁸³⁵ . ipsum vero lignum in fastidio propter⁸³⁶ origani a crimoniam⁸³⁷, xylocinnamomum vocatur. pretium e i⁸³⁸ in libras $X$ X.⁸³⁹ 92 ⁸⁴⁰ quidam cinnami duo genera tradidere, candidius nigriusque, et⁸⁴¹ quondam praeferebatur candidum, >nunc contra nigrum laudatur atque etiam varium praeferunt candido. certissima tamen aestimatio, ne sit scabrum atque ut inter sese tritum⁸⁴² tarde frietur; damnatur in primis molle aut cui⁸⁴³ lab et⁸⁴⁴ cortex. 93 ius eius a Gebbanitarum rege⁸⁴⁵ solo proficiscitur; is edicto mercat u⁸⁴⁶ vendit. pretia quondam fuere in libras denarium nilia. a uctum⁸⁴⁷ id parte dimidia est incensis, ut ferunt, silvis ira barbarorum. id acciderit ob iniquitatem praepotentium an forte, non satis constat. austros ibi tam ardentes⁸⁴⁸ flare, ut aestatibus silvas accendant, invenimus 94? apud auctores coronas ex⁸⁴⁹ cinnamo⁸⁵⁰ interrasili auro inclusas primus omnium in templis Capitolii atque Pacis dicavit Imperator Vespasianus Augustus. radicem eius magni ponderis vidimus in Palatii templo, quod fecerat Divo Augusto coniunx⁸⁵¹ Augusta, aureae⁸⁵² paterae⁸⁵³ inpositam⁸⁵⁴, ex qua guttae editae annis omnibus in grana durabantur, donec id delubrum incendio consumptum est.

95 43 Frutex et casia⁸⁵⁵ est iuxtaque cinnami campos nascitur , sed in montibus crassior e⁸⁵⁶ sarmento, tenui cute verius quam cortice, quem contra⁸⁵⁷ atque in cinnamo⁸⁵⁸ diximus labare⁸⁵⁹⁸⁶⁰ et exinaniri pretium est. amplitudo frutici trium cubitorum, colos triplex: cum primum emicat, candidus pedali mensura, dein rufescit⁸⁶¹ addito semipede, ultra nigricans. 96 ⁸⁶² haec pars maxime laudatur ac deinde proxima, damnatur vero candida. consecant surculos longitudine⁸⁶³ binum digitorum, mox praesuunt ⁸⁶⁴ recentibus coriis quadripedum ob id interemptarum, ut putrescentibus vermiculi lignum⁸⁶⁵ erodant et excavent corticem ⁸⁶⁶, tutum⁸⁶⁷ amaritudine⁸⁶⁸. 97 ⁸⁶⁹ probatur recens maxime et quae sit odoris longissimi⁸⁷⁰ gustuque⁸⁷¹ quam minime⁸⁷² fervens potiusque ⁸⁷³ lento tepore leniter mordens, colore purpurae, quaeque plurima minimum ponderis faciat, brevi tunicarum fistula atque⁸⁷⁴ non fragili. ladam⁸⁷⁵ vocant talem barbaro nomine. alia est balsamodes, ab odore⁸⁷⁶ simili appellata, sed amara ideoque utilior medicis, sicut nigra unguentis. pretia nulli diversiora , optimae⁸⁷⁷ in libras $X$ L, ceteris $X$ V.

98 ⁸⁷⁸⁸⁷⁹

His adiecere⁸⁸⁰ mangones quam Daphnidis⁸⁸¹ vocant, cognominatam isocinnamon⁸⁸² , pretiumque ei faciunt⁸⁸³ $X$ CCC. adulteratur styrace et propter similitudinem corticum⁸⁸⁴ laurus tenuissimis surculis. quin et in nostro orbe seritur, extremoque in margine imperii⁸⁸⁵, qua⁸⁸⁶ Rhenus adluit, vidi⁸⁸⁷ in alvariis apium satam⁸⁸⁸. color abest ille torridus sole et ob id simul idem odor.

44 Ex confinio casiae cinnamique⁸⁸⁹ et cancamum ac tarum invehitur, sed per Nabataeos⁸⁹⁰ Trogodytas⁸⁹¹, qui consedere ⁸⁹² ex Nabataeis.

99 45 Eo comportatur et serichatum et gabalium, quae intra se consum unt⁸⁹³ Arabes, nostro orbi tantum nominibus cognita, sed cum⁸⁹⁴ cinnamo casiaque⁸⁹⁵ nascentia. pervenit tamen aliquando serichatum et in unguenta additur ab aliquis⁸⁹⁶. permutatur in libras $X$ VI.

100 ⁸⁹⁷ 46 Myrobalanum Trogodytis et Thebaidi⁸⁹⁸ et Arabiae, quae⁸⁹⁹ Iudaeam ab Aegypto disterminat, commune est, nascen s i d⁹⁰⁰ unguento, ut ipso nomine⁹⁰¹ apparet, quo item indicatur et glandem esse. arbor⁹⁰² est heliotropio⁹⁰³, quam dicemus⁹⁰⁴ inter herbas, simili folio, fructus magnitudine abellanae nucis. 101 ex his in Arabia nascens Syriaca appellatur et est candida, contra in Thebaide⁹⁰⁵ nigra. praefertur illa bonitate olei quod exprimitur, sd copia Thebaica. inter haec Trogodytica vilissima est. Sunt qui Aethiopicam his praeferant, glandem nigram nec⁹⁰⁶ pingue m⁹⁰⁷, nucleoque gracili, sed liquore qui exprimitur odoratiore⁹⁰⁸, nascentem in campestribus. Aegyp- 102 ⁹⁰⁹ tiam piuguiorem esse et crassiore cortice rubentem et, quamvis in palustribus nascatur⁹¹⁰, breviorem siccioremque; e diverso Arabicam viridem ac tenuiorem et, quoniam sit montuosa⁹¹¹, spissiorem⁹¹²; longe autem optimam Petraeam⁹¹³ ex quo diximus oppido, nigro cortice, nucleo candido. Unguentarii⁹¹⁴ autem tantum cortices premunt, medici et⁹¹⁵ nucleos, tundentes adfusa paulatim calida aqua.

103 ⁹¹⁶

47 Myrobalano in⁹¹⁷ unguentis similem proximumque usum habet palma in Aegypto quae vocatur adipsos, viridis, odore mali cotonei⁹¹⁸, nullo intus ligno. colligitur aut umn o⁹¹⁹ paulo ante quam incipiat maturescere. quod si relinquatur , phoenicobalanus vocatur et nigrescit vescentesque inebriat. myrobalano pretium in libras $X$ II.⁹²⁰ institores et faecem unguenti hoc nomine appellant.

104 ⁹²¹ 48 Calamus quoque odoratus in Arabia nascens⁹²² communis Indis⁹²³ atque Syriae est, in qua vincit omn es⁹²⁴. a nostro maria CL⁹²⁵ stadiis inter Libanum montem aliumque ignobilem (non, ut quidam existimavere, Antilibanum⁹²⁶ ) in convalle modica iuxta lacum, cuius palustria aestate siccantur , tricenis ab eo stadiis calamus et iuncus odorati⁹²⁷ gignuntur . saneenim dicamus et de iunco, quamvis alio herbis dicato⁹²⁸ volumine, quoniam tamen hic unguentorum materia⁹²⁹ tractatur. 105 ⁹³⁰ nihil ergo a ceteris sui generis differunt aspectu⁹³¹, sed calamus praestanti⁹³² odore⁹³³ statim e longinquo invitat, mollior⁹³⁴ tactu, meliorque⁹³⁵ qui minus fragilis et qui assulose⁹³⁶ potius quam qui⁹³⁷ raphani modo frangitur. 106 ⁹³⁸ inest fistulae araneum , quod vocant florem⁹³⁹, praestantiore⁹⁴⁰ cui⁹⁴¹ numerosius⁹⁴². reliqua⁹⁴³ probatio ut nige??? sit — damnantur⁹⁴⁴ albi⁹⁴⁵ —, melior, quo⁹⁴⁶ brevior crassiorque, et lentus in frangendo. calamo pretium in libras singulas⁹⁴⁷ $X$ I, iunco $X$ V. traduntque iuncum odoratum et in Campania inveniri.

107 ⁹⁴⁸ 49 Discessimus a terris oceanum spectantibus ad convexas ⁹⁴⁹ in nostra maria. ergo Aethiopiae subiecta Africa⁹⁵⁰ hammoniaci lacrima⁹⁵¹ stillat in harenis⁹⁵² suis; inde nomen⁹⁵³ etiam Hammonis oraculo, iuxta quod gignitur arbore⁹⁵⁴ quam metopon⁹⁵⁵ appellant⁹⁵⁶, resinae modo aut cummium⁹⁵⁷. genera eius duo: thra uston⁹⁵⁸ masculi turis similitudine⁹⁵⁹, quod maxime probatur⁹⁶⁰, alterum pingue et resinosum, quod phyrama⁹⁶¹ appellant . adulteratur harenis velut nascendo adprehensis; igitur quam minimis⁹⁶² glaebis probatur et quam purissimis. pretium optimo⁹⁶³ in libras asses XXXX.

108 ⁹⁶⁴ 50 Sphagnos⁹⁶⁵ infra eos situs in Cyrenaica provincia maxime probatur; alii bryon⁹⁶⁶ vocant. secundum locum optinet Cyprius, tertium Phoenicius. fertur et in Aegypto nasci, quin et in Gallia; nec dubitaverim: sunt enim hoc nomine cani⁹⁶⁷ arborum villi, quales in quercu⁹⁶⁸ maxime videmus, sed odore praestantes. laus prima candidissimis atque latissimis ⁹⁶⁹, secunda rutilis⁹⁷⁰, nulla nigris⁹⁷¹. et in⁹⁷² insulis petrisque nati improbantur omnesque quibus⁹⁷³ palmarum atque non suus odor sit⁹⁷⁴.

109 ⁹⁷⁵ 51 Cypros in Aegypto est arbor, ziziphi foliis, semine coriandri, candido, odorato. coquitur hoc in oleo premiturque postea, quod cypros vocatur. pretium ei in libras $X$ V. optimum e Canopica in ripis Nili⁹⁷⁶ nata, secundum Ascalone Iudaeae, tertium in⁹⁷⁷ Cypro insula. odoris suavitas ⁹⁷⁸ quaedam⁹⁷⁹ . hanc esse dicunt arborem quae in Italia⁹⁸⁰ ligustrum⁹⁸¹ vocetur. 110 ⁹⁸² 52 in eodem tractu aspalathos⁹⁸³ nascitur ⁹⁸⁴, spina⁹⁸⁵ candida magnitudine arboris modicae, flore rosae. radix unguentis expetitur. tradunt in quocumque frutice curvetur arcus caelestis, eandem quae⁹⁸⁶ sit aspalat hi suavitatem odoris exsistere; sed si⁹⁸⁷ in aspalatho, inenarrabilem quandam. quam quidam⁹⁸⁸ erysisceptrum⁹⁸⁹ vocant, alii sceptrum⁹⁹⁰. probatio⁹⁹¹ eius⁹⁹² in colore rufo vel igneo tactuque spisso et odore castorei⁹⁹³. 111 ⁹⁹⁴ permutatur in libras $X$ V. 111 53 in Aegypto nascitur et maron⁹⁹⁵, peius quam Lydium, maioribus foliis ac variis; illa brevia ac minuta et odorata.

54 Sed omnibus odoribus praefertur balsamum, uni⁹⁹⁶ terrarum Iudaeae concessum, quondam in duobus tantum hortis⁹⁹⁷, utroque regio, altero iugerum viginti non amplius , altero⁹⁹⁸ pauciorum⁹⁹⁹. ostendere arbo rum bane urbi Imperatores ¹⁰⁰⁰ Vespasiani, clarumque dictu, a Pompeio Magno in triumpho arbores quoque duximus¹⁰⁰¹ . 112 ¹⁰⁰² servit¹⁰⁰³ nunc haec ac tributa¹⁰⁰⁴ pendit cum sua gente, in¹⁰⁰⁵ totum alia natura quam nostri externique prodiderant. quippe viti similior est quam myrto. malleolis seri didicit¹⁰⁰⁶ nuper, vincta¹⁰⁰⁷ ut vitis¹⁰⁰⁸, et inplet colles vinearum modo. quae sine adminiculis se ipsa¹⁰⁰⁹ sustinet¹⁰¹⁰, tondetur¹⁰¹¹ simili???er fruticans¹⁰¹² ac rastris¹⁰¹³ nitescit properatque nasci, intra tertium annum fructifera. folium proximum¹⁰¹⁴ tuburi¹⁰¹⁵, perpetua coma. 113 saeviere in eam udaei sicut in vitam quoque suam; contra defendere Romani, et dimicatum pro¹⁰¹⁶ frutice est; seritque nunc eum¹⁰¹⁷ fiscus¹⁰¹⁸, nec umquam fuit numerosior. proceritas¹⁰¹⁹ intra bina cubita subsistit . 114 ¹⁰²⁰ arbori tria genera: tenue¹⁰²¹ et capillacea¹⁰²² coma quod vocatur e utheriston¹⁰²³; alterum scabro aspectu, incurvum, fruticosum , odoratius; hoc trachy¹⁰²⁴ appellant, tertium eumeces, quia est reliquis procerius, levi cortice. huic secunda bonitas , novissima eutheristo¹⁰²⁵. 115 ¹⁰²⁶ semen eius¹⁰²⁷ vino¹⁰²⁸ proximum gustu, colore rufum, nec sine pingui. peius in grano quod levius atque viridius. ramus¹⁰²⁹ crassior quam myrto. inciditur vitro, lapide osseisve cultellis; ferro laedi vitalia¹⁰³⁰ odit, emoritur¹⁰³¹ protinus, eodem¹⁰³² amputari supervacua¹⁰³³ patiens. incidentis manus libratur artifici¹⁰³⁴ temperamento, ne quid¹⁰³⁵ ultra corticem violet. 116 sucus e plaga manat quem opobalsamum vocant, suavitatis¹⁰³⁶ eximiae. sed tenui gutta¹⁰³⁷ ploratu¹⁰³⁸: lanis parva colligitur in cornua, ex iis novo¹⁰³⁹ fictili conditur, crassiori similis oleo et in musto candida¹⁰⁴⁰ ; rufescit¹⁰⁴¹ deinde simulque durescit e tralucido. 117 ¹⁰⁴² Alexandro Magno res ibi gerente toto die aestivo unam concham impleri iustum erat, omni vero fecunditate e maiore horto¹⁰⁴³ congios senos, e minore¹⁰⁴⁴ singulos, cum et¹⁰⁴⁵ duplo rependebatur argent o¹⁰⁴⁶, nunc etiam singularum arborum largior¹⁰⁴⁷ vena. ter omnibus percutitur aestatibus¹⁰⁴⁸, postea deputatur. 118 ¹⁰⁴⁹ et sarmenta¹⁰⁵⁰ quoque in merce sunt. DCCC¹⁰⁵¹ HS¹⁰⁵² amputatio ipsa surcalusque¹⁰⁵³ veniere¹⁰⁵⁴ intra quintum devictae ¹⁰⁵⁵ Iudaeae¹⁰⁵⁶ annum; xylobalsamum vocatur et coquitur in unguentis. pro suco ipso¹⁰⁵⁷ substituere officinae¹⁰⁵⁸. corticis etiam ad medicamenta pretium est. praecipua autem gratia lacrimae, secunda semini¹⁰⁵⁹, tertia cortici, minima ligno. 119 ¹⁰⁶⁰ ex hoc buxosum optimum¹⁰⁶¹, quod et¹⁰⁶² odoratissimum¹⁰⁶³, e¹⁰⁶⁴ semine autem maximum et ponderosissimum¹⁰⁶⁵, mordens gustu fervensque in ore. adulteratur Petraeo hyperico, quod¹⁰⁶⁶ coarguitur ¹⁰⁶⁷ magnitudine, inanitate, longitudine, odoris ignavia, sapore piperis. 120 ¹⁰⁶⁸ lacrimac probatio ut sit e¹⁰⁶⁹ pingui¹⁰⁷⁰ tenuis¹⁰⁷¹ ac modice rufa et in fricando odorata¹⁰⁷². secundus¹⁰⁷³ candidi¹⁰⁷⁴ colo ris¹⁰⁷⁵, peior viridis¹⁰⁷⁶ crassusque, pessimus niger, quippe ut oleum senescit. ex omni incisura¹⁰⁷⁷ maxime probatur quod ante semen fluxit. et alias adulteratur seminis suco¹⁰⁷⁸, vixque maleficium¹⁰⁷⁹ deprehenditur gustu amariore; esse enim¹⁰⁸⁰ debet lenis, non subacidus, odore tantum austerus. 121 vitiatur et oleo rosae¹⁰⁸¹, cypri, lentisci, balani, terebinthi, myrti, resina, galbano, cera Cypria, prout quaeque res fuit, nequissime autem¹⁰⁸² cummi: quoniam arescit¹⁰⁸³, in manu inversa et in aqua sidit, quae probatio eius¹⁰⁸⁴ gemina est. 122 debet et sincerum¹⁰⁸⁵ arescere¹⁰⁸⁶, sed hoc cummi¹⁰⁸⁷ addita¹⁰⁸⁸ fragili¹⁰⁸⁹ crusta evenit. et gustu deprehenditur, carbone vero quod cera resinaque adulteratum¹⁰⁹⁰ est, nigriore flamma. nam melle mutatum¹⁰⁹¹ statim in manu¹⁰⁹² contrahit muscas. 123 ¹⁰⁹³ praeterea sinceri¹⁰⁹⁴ densatur in tepida aqua gutta sidens ad ima vasa, adulterata olei modo innatat et, si metopio¹⁰⁹⁵ vitiata¹⁰⁹⁶ est, circulo candido cingitur. summa est probatio ut lac coagulet, in¹⁰⁹⁷ veste maculas non faciat. nec manifestior alibi¹⁰⁹⁸ fraus, quippe milibus denarium sextarii, empti vendente fisco trecenis¹⁰⁹⁹ denariis, veneunt: in¹¹⁰⁰ tantum expedit augere liquorem¹¹⁰¹. xylobalsamo pretium in libras $X$¹¹⁰² VI¹¹⁰³.

124 ¹¹⁰⁴ 55 Proxima Iudaeae¹¹⁰⁵ Syria supra Phoenicen styracem gignit¹¹⁰⁶ circa Gabala et Marathunta et Casium Seleuciae montem . arbor est eodem nomine, cotoneo¹¹⁰⁷ malo similis, lacrimae ex austero iucundi odoris¹¹⁰⁸; intus similitudo harundinis, suco praegnans. in hanc circa canis ortus advolant pinnati vermiculi erodentes, ob¹¹⁰⁹ id¹¹¹⁰ scobe sordescit. 125 styrax laudatur post¹¹¹¹ supra dicta ex Pisidia [Side¹¹¹²], Cypro, Cilicia, Creta, minime ex Amano Syriae medicis, sed unguentariis magis. colos in quacumque natione praefertur¹¹¹³ rufus et pinguiter lentus, deterior furfurosus et cano situ obductus. adulteratur cedri¹¹¹⁴ resina vel cummi, alias¹¹¹⁵ melle¹¹¹⁶ aut amygdalis amaris¹¹¹⁷. omnia ea deprehenduntur gustu. pretium optimo $X$ XVII¹¹¹⁸. exit et in Pamphylia, sed aridior¹¹¹⁹ minusque¹¹²⁰ sucosus. 126 ¹¹²¹ 56 dat et galbanum Syria in eodem Amano monte e¹¹²² ferula¹¹²³, quae¹¹²⁴¹¹²⁵ eiusdem nominis, resinae modo; stagonitim¹¹²⁶ appellant. quod maxime laudant¹¹²⁷, cartilaginosum¹¹²⁸, purum ad similitudinem hammoniaci minimeque lignosum. sic quoque¹¹²⁹ adulteratur faba¹¹³⁰ aut sacopenio¹¹³¹. sincerum, si uratur, fugat nidore serpentes¹¹³². permutatur iu libras $X$ V. 127 ¹¹³³

57 medicinae hoc tantum, panacen¹¹³⁴ et unguentis eadem gignit, nascentem et in Psophide¹¹³⁵ Arcadiae circaque Erymanthi fontem¹¹³⁶ et in Africa et in Macedonia, ferula¹¹³⁷ sui generis quinque cubitorum, foliis primo quaternis, mox senis in terra iacentibus, ampla magnitudine rotundis, in cacumine vero¹¹³⁸ oleagineis, semine¹¹³⁹ muscariis dependente¹¹⁴⁰ ut ferulae¹¹⁴¹. excipitur sucus inciso caule messibus, radice¹¹⁴² autumno. laudatur candor eius coacti ¹¹⁴³; sequens pallido¹¹⁴⁴ statera¹¹⁴⁵, niger colos inprobatur. pretium optimo in libras $X$ II¹¹⁴⁶. 128 ¹¹⁴⁷ 58 ab hac ferula differt quae vocatur spondylion foliis tantum, quia sunt minora et platani¹¹⁴⁸ divisura. non nisi in opacis gignitur. semen eodem nomine sills speciem habet, medicinae tantum utile. 129 ¹¹⁴⁹ 59 dat et malobathrum Syria¹¹⁵⁰, arborem folio¹¹⁵¹ convoluto, colore¹¹⁵² aridi folii, ex quo premitur oleum ad unguenta, fertiliore¹¹⁵³ eiusdem Aegypto¹¹⁵⁴. laudatius tamen ex India venit. in¹¹⁵⁵ paludibus ibi¹¹⁵⁶ gigni tradunt lentis modo, odoratius croco, nigricans scabrumque, quodam salis gustu¹¹⁵⁷. minus probatur candidum . celerrime situm in vetustate¹¹⁵⁸ sentit¹¹⁵⁹. sapor eius nardo similis esse debet sub lingua. odor vero in vino subfervefacti ¹¹⁶⁰ antecedit¹¹⁶¹ alios. in pretio quidem prodigio simile est, a denaris¹¹⁶² singulis¹¹⁶³ ad $X$ CCC¹¹⁶⁴ pervenire libras, folium¹¹⁶⁵¹¹⁶⁶ autem ipsum in libras $X$ LX.

130 ¹¹⁶⁷ 60 Oleum et omphacium est. fit duobus generibus et totidem modis, ex olea et vite, olea¹¹⁶⁸ adhuc alba expressa , deterius ex druppa¹¹⁶⁹. ita vocatur prius quam cibo¹¹⁷⁰ matura¹¹⁷¹ sit, iam tamen colorem mutans; differentia quod hoc viride¹¹⁷² est, illud candidum. e vite psithia¹¹⁷³ fit aut aminnea¹¹⁷⁴. 131 cum¹¹⁷⁵ sunt¹¹⁷⁶ acini ciceris magnitudine, ante canis ortum, in prima¹¹⁷⁷ lanugine demetitur uva eiusque melligo. reliquum corpus sole coquitur — nocturni rores caventur in fictili conditae¹¹⁷⁸—; melligo coligitur¹¹⁷⁹ subinde et¹¹⁸⁰ Cyprio aere servatur . optima quae rufa acriorque et aridior. pretium omphacio¹¹⁸¹ in libras $X$ VI. fit et alio modo, cum in mortariis uva inmatura teritur siccataque in sole postea digeritur in pastillos.

132 ¹¹⁸²

61 Eodem et bryon¹¹⁸³ pertinet, uva populi¹¹⁸⁴ albae. optima circa Cnidum¹¹⁸⁵ aut Cariam in sitientibus¹¹⁸⁶ aut siccis asperisque, secunda in Lyciae¹¹⁸⁷ cedro. eodem et oenanthe pertinet; est autem vitis labruscae uva¹¹⁸⁸; colligitur, cum floret¹¹⁸⁹, id est cum optime olet, siccatur in umbra substrate linteo atque ita¹¹⁹⁰ in cados conditur. 133 praecipua ex Parapotamia, secunda ab Antiochia atque Laudicea¹¹⁹¹ Syriae, tertia ex montibus Medicis; haec utilior medicinae. quidam omnibus his¹¹⁹² praeferunt eam quae in Cypro insula nascitur. nam quae in Africa fit, ad medics tantum pertinet vocaturque massaris ¹¹⁹³ . omnis¹¹⁹⁴ autem ex alba labrusca praestantior quam e nigra.

134 ¹¹⁹⁵ 62 Est praeterea arbor ad eadem unguenta pertinens, quam alii elaten¹¹⁹⁶ vocant — quod¹¹⁹⁷ nos abietem — alii palmam , alii spatham¹¹⁹⁸. laudatur Hammoniaca maxime, mox¹¹⁹⁹ Aegyptia, dein Syriaca, dumtaxat in locis sitientibus odorata ¹²⁰⁰, pingui lacrima, quae in unguenta¹²⁰¹ additur ad domandum oleum.

135 ¹²⁰² 63 In Syria gignitur et cinnamum¹²⁰³ quod comacum appellant. id¹²⁰⁴ est sucus nuci expressus, multum a suco illo¹²⁰⁵ veri¹²⁰⁶ cinnami differens, vicina tamen gratia. pretium in libras asses XXXX¹²⁰⁷.

Naturalis Historia. Pliny the Elder. ed. Karl Friedrich Theodor Mayhoff. Lipsiae. 1906.

Sponsored by Perseus Project, Tufts University.

Funding provided by Google Digital Humanities Awards Program.

Current edition Perseus

Naturalis Historia, C. Plini Secundi naturalis historiae libri XXXVII (Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor)

Notes on the current edition

Naturalis Historia

1. LIB. XII

2. nasci R s F 1

3. natura R s

4. habet R s

5. restat ut z ( coni. Madvig adv. crit. IIp. 527). restant ll.v

6. et ego. ut ll.v. aut Madvig l.l.

7. eruta R s F 2 v. erudita r

8. pecus R s. -udis R s 2

9. etiamnum R s 1 E 1 va. S. -annum F. -am n??? a

10. cfr. Pl. XXXVI 2. IX 105.

11. ac magis om. R s

12. admireris ubi E. -reris az va. B

13. ab iis zva.s. om. a

14. in-13 uestes om. R s

15. seres E 2. a Seribus va.G

16. profundo va.s. at cfr. XXXVI 2

17. auri R 1

18. erat manibus R s S

19. crinibusque va S

20. manibus F 2. om.

21. gestare R s 2

22. moniliis F 2

23. ingerere R sR F 2 E 3 v. in genere r

24. nostris (nr???s) ego. nis R s. om. rv

25. cfr. Tac. Germ. 9 extr. Herod. I 131 init.

26. (3) Phaedr. fab. III 17.

27. nominum F 1 E 1 ( item infra passim)

28. ritus R s. rit ut F 1. ritu ut z C

29. etiam Num R s

30. nec R s F 2 v. ne r

31. ludo R s

32. ipsa non R s

33. per- petuo R s v. -tuae F 1 a. -tue rz

34. esculus R s ava. S

35. faunos- que om. R s

36. e EadT v ( S). ae R s. & FG

37. mititare R s

38. liquorum R s

39. totidemque Ea

40. licet & R s

41. ex- petantur R s E 2 av. expect- r

42. etiamnum R s va. J. -annum F

43. terrisque F 2 arbores F

44. arborea MR s S. -re r H ( praem. ex v)

45. & cogitatio R s

46. caueri R s

47. atque ll.v ( Brot.). ante- quam Bas.

48. natio R s

49. spectantur M D

50. ut ego. et ll.v

51. cum M

52. inexsuperabile F 1 E

53. monimento E 1. monum- M

54. elu////is F 1 E 1

55. ciuis om. IIX

56. eorum z va. G

57. ab arte F 1 E 1

58. promissa MR s(B)C. -sso F 2. premissa r. praem- v ( G)

59. illa ( pro bello) F 2

60. (24) Th. IV 5, 6.

61. est MF 2 v. et R s. om. R SJ

62. in ego. per zv. om. ll. H

63. insulam ( praem. in) va.s

64. tenus MR s F 2 S. -uis r. om. v

65. pendunt F 1 E

66. Th. ib.

67. regiam dT va. B ( Brot.)

68. potuisset FE

69. augescere M U. adolescere (-les R s) rv

70. aut R s F 2 U. haut M v. ut r Brot. et B

71. hispania ll. v (ortum verbis male intellectis σπανίαν δὲ καὶ ἐν ʼͅταλίᾳ πάσῃ ap. Th.). Cispadana Gutschmid

72. cfr. Macrob. III 13, 3.

73. capiae F 1 E. -pie a. -pua z. -puae P

74. comper id R s

75. que om. R s. quę Fa

76. uita Ea

77. Th. I 7,1. Varro I 37, 5.— (21) Mucian. fr. 7 Brunn.

78. celebrata est ( S) J

79. academina F 2. cad- F 1. Eadem in E. ( a lac.)

80. XXXIII R sJ. -III a H. XXXI a r. XXXVI unius v. ( an Athe- nis unius?)

81. est R s F 2 v. sit r

82. nemorosa ll. H. -so G. numerosa z. -so v

83. ramis arborum B. ramorum arbo- ribus ll. v

84. obtinens Rv(S) . -inet r H. (an operiens?)

85. saxa Ez. saxeae HBrot.

86. pumis cestam F 1. -is cestas E. -ices stat z. -ices extat tam va. G

87. miracula ( om. ut) DF 1 E

88. liscinius FE

89. mutianus F va. H ( SJ) passim

90. frondes E. -de va.s

91. obtantem D 1 F. obsta- D 2. ob- lectante D. captantem P. an optantem etiam?

92. folia E

93. cre- pitu D

94. quam B. quę E. que rv

95. ficturae R s. p&tu- F 1

96. uarietate R s v. om. r.

97. rure R s v. iure r

98. laxęque Fz. -xo quae R s. -xisque va. H

99. epulati R sB. -anti D 2 F 2 v. epal- r

100. capaci R s S. -ce B. -cem rv ( J)

101. (10–15) Th. I 9, 5. Varro I 7, 6.

102. insignis R s F 2 v. -nę E. -ne DF 1 a

103. esse F 1 E 1 a

104. creta ut R s F 2 v. creauit r

105. platanis adae F 1 Ea

106. degenerauere Müller em. IIp. 21

107. soles R s S. -lē F 2 v. -let r

108. aestatem Ea

109. arcere R s F 2 v. -ri r

110. hiemem Ea

111. ad R s. ac rv

112. est ( pro sed) F 2 in ras.

113. possit R s J. -sset rv ( D)

114. quoque crete R s

115. durante R s

116. portenta— 24 Italia om. R s a

117. ergo quoque E. quoque a

118. nemoria R s. -o rati Ea

119. tonsilia R s F 2 v. con- r

120. LXXX R s F 2 v. XXX r

121. ce- rasi F 2 v. cetera si R s. cerase DF 1. -sae Ea

122. persici (-si//// F 1) quae F

123. its R s. his r C

124. numero R s v. nomine rz

125. externas R s F 2. G. -na rv

126. Th. IV 4, 2. 3. (Athen. III 26). Diosc. I 166. Verg. G II 127. Isid. XVII 7, 8. (cfr. Pl. XXIII 105). Sol. 46, 4 5.

127. assuria FE

128. alias Eaz. al//// F 1

129. uenenis R s F 2 v. ueneris (-ri D 2 z) r

130. eius R s(?)v. om. r

131. alius R s

132. praecellit F 2 E 2 v. -llet r

133. conditas D

134. Th. IV 4, 3. cfr. Pallad. IV 10, 16. 18. Sol. 46, 6.— Th. ib. 2 extr. Verg. G II 134.

135. se R s va. G

136. radicibus MR s v. -citus rz

137. omni F 1 E 2. -nis E 1. om. a

138. aptissime R s. art- rv

139. emisisse F 1 E. -sset a

140. ut MR s v. del. F 2. et r

141. que quę R s va.Bas. quem F 1 Ea

142. dicantur MR s v. dicta- r

143. haec zv. hoc ll

144. est autem cuius R s (?)C

145. et culentis F 1 E 1. (a lac.

146. 11, 278

147. maris R s

148. Verg. G II 121. 117. Herod. III 97. Th. IV 4, 6. Diosc. I 129. (Isid. XVII 7, 36).— (14) Herod. III 115.

149. lanigeris M

150. magnitudine R s

151. 6,54

152. enasci R s

153. ea R s

154. uice z va. G. om. R s

155. in MR s Fa G ( J). om. Ez v ( S)

156. p???sidis R s

157. materia MR s S. -riae F 2. -rie v. mariae r

158. ducentenas Herod.

159. id—19 fuerit om. a

160. uicenos M v ( J). uige- R s F 2 S. -gens r

161. eadem R s va. Brot. ( S)

162. tanta ebori MF 2 v. -ria F 1. -rea Ez. iam. Tebori R s

163. historiarum M. -iam (sto- R s) eam rv

164. thuriis F 1 B. -ris M D. -rius Ev. turis R s. tyris F 2 superscr. Thurios Dittrich ( prob. Fleckeisen) ann. phil. CXL p. 559. sed de condidit absolute po- sito cfr. XIII 88. XXV 5

165. idem F 1 E

166. nidisset F. n??? uid- E

167. nemine R s. -ini M va. Bas.

168. dist. ego

169. graeciaeque (-quae M) MR s F 2 v. quae D 1 F 1. que r

170. uisum M 1. -su M 2. ut sibi R s. aut (haud E) sibi DFE v

171. cognita M. -tum rv

172. allatam M va. Bas.

173. 6, 181

174. meraen M. a Meroe va. G

175. a suene R s FE. ad Syenē va.G

176. fine MR s F 2 G. -nem rv

177. per om. M

178. DCCCC. MR s F 2 v ( J). dCCC. E H. aCCC. F 1 d. ///CCC. D

179. tribut//// F 1. -tum E. -torum va. H

180. Sol. 52, 52.— Diosc. I 129. Th. IV 4, 6.

181. ea Fa

182. in triumfo (-pho v) E va. S

183. arboreum MF 2 v. -rem r

184. purae Madvig adv. crit. II p. 527. iure ll. mire ( Salm.) S. tereti D coll. § 57. trunco v

185. et enodis M. -di F 2 D. et nodi r. enodi v

186. materiae FE av. -ri M. -rie R s C

187. uel om. R s

188. non FEa

189. exponemus MR s S. -nam rv

190. Th. IV 4, 4. (I 7, 3). cfr. Pl. VII 21. Strabo XV 694. Curt. IX 1, 10. Diod. XVII 90, 5. Arrian. h. Ind. 11, 7.— (18–20. 384, 3) Sol. 52, 47.— (cfr. Th. C II 10, 2).

191. eximia MR s D 2 F 2 D. exilia rv. -ili J

192. pomo MR s J. -ma F 2 E 2 z S ( add. habet v). pimo r

193. sui M Madvig l. l.

194. ferens R s F v ( Bas.). ferens Ez C. (a lac.). heret M 2. eret M 1. heres Madvig

195. imi MR s F 2 G. om r. r. pondera zv

196. terra R s

197. ann////o F 1. a nouo E

198. progeniem M. propaginem rv

199. orbem R s F 2 G. -be M. -bes E v. -bis DF 1

200. munitam MR s F 2 v. -tas r

201. /////uenti F 1. id ue- E

202. euocant R s. -olant S errore

203. sexaginta ( pro -genos) ll.v. an XL? c fr. Th.

204. uasto—20 latitudo om. R s

205. pleraeque M v ( S). -rique r H

206. bino E. spat. vac . in M

207. stadio periant (par- E 2) F 1 E

208. effigie F 2

209. ea MRs F 2 v (S). e F 1 E 1 a. hec E 2. haec z. hac ( Dal.) H

210. lac. ego indicavi; excidit fere is paruus: cfr. Th.

211. que est v

212. praedulcis MR s d D. -ci rv

212. ²¹² praedulcis MR s d D. -ci rv

214. sapore et ( ego) D. -or et M. -oris R s. -ore rv

215. acesin M. Accessinē R s

216. (5–7. 10–12) Th. IV 4, 5.

217. longitu- dinem MR s

218. latitudine MEa v. -nem r

219. emittit G. mi- ll. v ( H)

220. sicut R s

221. dulcedine MF 2 v. -nem r. add. et tanta ma- gnitudine J

222. satiet MR s F 2 v. -ient D 2 E 2 a. -ien r

223. arierae Mone. -ere M. -ene DFEa. -enae v. aritate R s. cfr. index

224. sidracis F. Syndracis C coll. VI 92

225. poma F 1Ea

226. inter- aneorum F 2 v. inter ( om. R s) arane- r

227. ualetudini v. -ne (-nē Ea) ll

228. infesta edixerat F 2 B. -sta dix- D 2 v. -ste dix- r

229. ne quid ac minus R s

230. Th. IV 4, 7. 8.—

231. terebinthum Ea va. S

232. moro D 2 F 2 v. odore R s. mollo D 1 F 1. -lli E. -llis a

233. calice FEa va. C

234. pomy FE. -mpi a

235. cinorhodo F 2 E. cino//// F 1. cy- norcho a

236. nec va.s ( J)

237. uinearum P coll. Th. ullarum D 2 F 2 ( D). uilla- r H

238. Th. IV 4, 11. Diosc. 11 188. Sol. 52, 50. 51. Isid. XVII 8, 8.

239. fructus R s. -tum ( ortum ex -tuuf) r. -tu v

240. iunipiris J ( passim). -puris F. -peris rv. cfr. M XIII 52. 67

241. similis E 1 a

242. aiunt piro R s

243. qualis F 1 E (a lac.)

244. pha- siolis B( S). pass- R s v. pasin pass- FE. faseolis Bas.

245. ma- turitate R s F 2 G. -atem ( praem. per E 2v) r

246. Diosc. II 188.— § 28: Diosc. II 188.189.

247. interiora F 1 Ea

248. cabunculant F 1 Ea. carbunculantur va.s. cfr. luc. p. 99

249. cassa D 2 F 2 v. -sca r

250. bregma sic R s S. ( cfr. M in ind.). brecma (-chma H) sic D 2 Brot. bricma (-ioma Ea) sic r. brech- masin sic G. -asin v

251. mortuum ll. Brot. abortum v

252. zin- giberi R s Brot. ( D). -rim C. singiueri r ( a lac.). -rim v. zimpi- beri G( S)

253. zimpiberi (-iperi E 2. zimziberi D 2) ll. Brot. zinp- M in ind. D. zingiberi G ( S). gingiberim v

254. simili R sv. -le rG

255. in uillis ll. v. uilius Salm. coll. Diosc. II 189. an in si- luis?

256. parua herba R s. -uae herbae rv ( D)

257. li- bras F 2 v. -ra r ( item 19)

258. X. VI ( Dal.) S. XVI R s. VI D 2 F 2 v. III D 1. ui ( superscr. sex) F 1. ut Ea

259. sinapi R s av. sen- FE

260. XXVI R s. XV F 2

261. eum [ pro adeo) R s

262. in alis—385, 2 aliqua parenthesin fecerunt JD. at de infinitivis placere et peti cfr. Madv. granmm. § 399

263. caepit F. coep- E va. C. ē a

264. alias F

265. nepotini F 1 E 1 a. nec potioni E 2

266. aliquid R s

267. in inuidos F 1 E 1 a

268. appetendi ( U 214) D. at cfr. ( XXII 113). XXIII 38

269. satius z va. G

270. italiam R s

271. habet R s F 2 v. om. r

272. amaritudine Ea. -nem z

273. grano—10 simi- litudo om. R s

274. musteo a B. -theo DFE. myrteo v. mur- D. cfr. n. luc. p. 22

275. costa F 1 E 1 a

276. iunipiri R s J. -peri rv ( D)

277. in - modis R s F 2 v. om. r

278. cfr. Diosc. I 171.

279. (16) Diosc. I 132.

280. granis ll. v. -ni Ven. cfr. n. luc. p. 23

281. caryophyllon ( M in ind.) S. gar- G. caro- phillon R s 1. garioph- R s 2. -phylon v. -fyllon F. -fillon E 1. -filon E 2. -filū a

282. Indica loto ( Oudendorp) J. -ca toto d 2. -co loco R s D 2 F 2. -cato r. -co luco v

283. spina R s F 2 G. in spinis rv( H). in spina J

284. magnitudine folii R s

285. hanc R s. haec C

286. excocta R s S. cfr. Diosc. -cepta rv

287. lycion ea spina F 2 B. -one (licyone R s) aspina rv

288. (3) Pl. XXIV 125

289. adulteraque F 1 E 1 a

290. asphodeli v. -dyli M. espodileno R s. apodeli r

291. ab- sintium FE. absen- R s

292. rus FEa

293. abtissimum F. absinthium Ea. -thium (Lycium B) aptissimum va.s

294. admittunt E va. Bas ( a lac.)

295. pyxacantum R. pixa- canthu F. -thum va. C. -ti-;a. -tu E

296. chiroum F 1 Ea. an Chi- roniam? cfr. XXIV 125

297. Diosc. I 111. Ps-Arrian. per. M. Erythr. 8.— (8) Diosc. II 104. Strabo XV 694 init. Ps-Arrian. ib. 14. Varro ap. Isid. XVII 7, 58. Sol. 52, 48. cfr. Sen. ep. 84, 4. Lucan. III 237.

298. machir R s va.

299. dysen- tericos FEa va. S

300. sccaron M v. saccha- H. sactra- R s. sacta- r

301. commium F 1 E 1 a. gumm- E 2 va. S ( passim)

302. magnitudinem F 1 Ea

303. 34: Th. IV 4, 12.13. Strabo XV 722 extr. 723. (Aristobul. ap. Arr. anab. VI 22, 4. 7. 8).

304. ariane M J. arriana Ea Dal.

305. cuius pina F 1 Ea. -us spina F 2 va.S

306. lacrima MR s J. -arum rv

307. myrrae FEa va.S

308. similia R s. -lis va. D. om. M

309. difficili M D. om. rvaccessus R s

310. lac. coni. J coll. Th.; exciderunt fere magnitu- dinem non excedens ( cfr. § 23)

311. adnexos ( Fels p. 56) D. -nixos M. anxio rv

312. inuitans M. -ante (uita- E 2) rv

313. quae M

314. dist. va. Bas. cfr. Th.

315. laureo MR s S. lario F 1 Ea. lauri F 2. -rino v

316. (1) Onesicr. fr. 3 Mü.

317. inferret ( Chiffl.) S. -feret R s 1 D 1 F 1. -fer M. -fert rv

318. reperta minutas M

319. conuallis FEa

320. fico MD 2 F 2 S. -cos R s D 1 F 1. -cis Ea v

321. Diosc. I 80. Isid. XVII 8, 6.— (10) Ps-Arrian. per. m. Erythr. 37 extr.

322. bactriana M v ( D). -nae Fa. -ne E S

323. uicina—qua b ( post duab.) om. R s

324. bdelium M. bidell- F

325. laudatissimum (-ma R s) MR s J. nominat- rv

326. nigra M. -ra est R s Ven. ( S). est nigra rv ( HD)

327. caprificis FEa

328. ipsa M 1. -sis F. om. Ea va.S

329. naturaque R s F va.S

330. brochon appellant alii om. M

331. brochon R s 2 v. -cchon R s 1. -con F. prochon a. -con Ez. (blochon Diosc.)

332. malachan R s. -chram va. H

333. madelcon Diosc.

334. conuo- luto M

335. adrobolo R s. hadrobolum E va.Bas.

336. translucidae E 2. -dum va.s

337. frietur MR s S. -ictur D 1 F 1. -icetur F 2. -icatur rv

338. per (. . r M) media MR s. per Mediam SJ

339. fra- gilius MR s S. facil- rv ( a lac.)

340. que-13 umidius om. F 1 E va.G

341. gumminosum MF 2 Brot. -narum R s. -mmosum v

342. scordasti MR s v. scorti r

343. emula F 2 va.G( S)

344. & F 2

344. ³⁴⁴ commi F 1 E 1 ( a lac.) .um. M. gummi E 2 va.S. gommis F 2

346. de- prehendunt R s S. depraenduntur FE

347. semel quot M. quod (et add. F 2) semel R s F 2 v. quod esse mel r

348. ceteras Ea

349. satis est M D. sed cfr. XIII 31. VII 32. XVIII 36. ( XXIII 39)

350. igni R s

351. bractrio F 1. Bactriano va.s

352. sucus R s. sicus F 1. secus F 2. suus P

353. quo M J. quod rv

354. III MR s S. terni rG. tantum v

355. Th. IV 7, 5. 6. C II 5, 2. Aristobul. ap. Arr. anab. VI 22, 6. 7. (Megasth. ap. Antig. Car. 132 (147). Plut. qu. nat. I 911 d).

356. dist. ego

357. an Persicum sinum? cfr. 13

358. terrain M J. -rra rv

359. aestuus Fa D. -tiiuus E

360. agents F 2

361. 6,108

362. aerosae F 2 Dal. ( errore). -ssae F 1 Ea

363. inuictisque ( om. ectis derel) M

364. aeaedem M 1 F. ead- Ea

365. illas ali MD 2 a v. milla salus R s. illa soli r

366. unedonlis F va.H. unde donis Ea

367. Th. IV 7, 7. Herod. III 106 extr. Strabo XV 694 med. Nearch. ap. Arrian. h. Ind. 16, 1. (cfr. Pollux VII 75).

368. tylo R s. Hylos F 1 Ea

369. quae. . . quaeque. . . aestuariis M

370. pro- funditur FEa

371. suauibatem ( om. sqq. -16 asperitatem) R s

372. an in insulae?

373. excelsiore v. -res R s. -effiore r

374. quae nimiora Ea

375. pouerat R s

376. cfr. Pl. XIX 14.

377. Iuba fr. 58 Mü.—(4) Th. IV 7,8.

378. arborem ego ex ind. -res ll. v

379. gossypinum R s ( M in ind.) S. gossymp- r. -nos H. -ssampinum z. -nos v

380. feitilione F. -ores va. G

381. tylo e E. tyle a. tylo in B. tylo uero v

382. quae om. R s

383. XII. D Pl. VI 148

384. tradit R s(?) v. om. r

385. quibus va. D

386. arborem D ex ind. -res ll. v

387. Indos et Arabes Sprengel p. 41

388. quadriplice R s S. -ruplici v ( D). om. r

389. Th. ib. (C II 5, 5). Sol. 52, 49. August. CD XXI 5.

390. et om. R s

391. flores R s

392. cfr. Th. IX 7, 3. —(17) Diosc. I 15. Ps-Arrian. per. M. Erythr. 39.

393. uicinatis R s. -na his rv( D). -nitas S

394. ara- biae R s SJ

395. quando R s

396. fructus R s. -tus is (iis v) r D

397. constant R s S. -at rv. cfr. ind.

398. in R s S. et r. est et z. est v

399. maxime R s

400. eximia R s. -miae DF. -mio Ea v

401. eius R s D 2 d 2 S. D 1 F. /// d 1. sunt. Est a. sunt eius (e//// E 1) E v

402. X. VS D. XVI. S R s. XVI rv. X. V S

403. Diosc. I 6. (cfr. Aristobul. ap. Arr. anab. VI 22, 5. Isid. XVII 9, 3).

404. prin- cipalis Ea

405. ut R s E(?) v. aut DFaz

406. cypiros J coll. § 43. XXI 115. 117. ( κυπειρίζουσα Diosc.). cypiressum E 1. cyper- E 2. cupres- sum (-raessum D) r. -ssi v. cyperi B. ( an cypiros, subaspero?)

407. in om. Ea

408. aristas se spargunt v. -tas res par- cunt R s. -tae spargunt D 2. -te (-tę F) asperg- r

409. zenitidos R s. ozaenitidis rva.s

410. Diosc. I 6.

411. argentea ut Eaz. -tiaque aut R s

412. stibio R s (?) va. D. cfr. XXXIII 101

413. ac cypiro H ( J). -pirro E 1. -pero F 2 E 2 z Brot. -paero D. -pearo F 1. -paro R s. ac cipro a. om. v

414. cyperiue Eaz va.J

415. foliiue R s. -lia va. H

416. ampli- tudine FEa S ( praem. ab v). -nem R s. dist. S

417. hadrosperum FEa

418. pilulis ( Salm. 754 a D) S. pilus R s. pipulis DF. pop- Ea. foliis z B. ficlis v

419. XXXX DF S. CXXXX R s. L Ez. ( a lac.) X. L H. X. XXX B. XXX v

420. : cfr. Ps-Arrian. ib. 65 (GGm I p. 304).

421. mesospherus R s. messos- ferum F

422. microsferun FE

423. foliis R s S. -ium rv

424. odo- ris R s v. -ibus r

425. nigrior meliori Müller em. II p. 21

426. Diosc. I 7. 10. cfr. Isid. ib.

427. (2) Diosc. I 9 init.— (4) Diosc. I 7.

428. loco E 2 v. loci r

429. aliqui R s D 2 G. alii (allu F 1) qui r. alii quidem v

430. agrion R s S. -ium Verc. acrion r

431. phun R s J. fun D 2 d. fu r. phu B. aliphum v

432. olysatri E 2. holis- R s

433. cubitale FE

434. purpuram coni. J. -ra ll. v. cfr. vol. I p. 536 ad II 89. an e purpura?

435. baccharis L

436. 21, 35

437. leuius R s v. lenius r

438. pro- bationi una Fa

439. qua MR s E 2 v. que quam r

440. qua v. quam ll. cfr. VIII 58

441. et ( om. quod) R s SJ

442. Diosc. I 9. cfr. Pl. XXI 30. Isid. XVII 9, 7.— (18) cfr. Pl. XXI 134.

443. nardi uim R s v. -diū F. -dum Eaz

444. appellantes autem FE 1 a

445. edere FEa. -rae va.s

446. an minoribusque? cfr. Diosc. ( n. luc. p. 19 n. 6)

447. galli R s

448. semine R s S. semen B. si- mile rv

449. acinorum JD. cfr. n. luc. p. 18. ( an acino fimili?)

450. uinosi R s Verc. uen- rv

451. montibus in FEa va.S

452. florens R s S. -ent r. -et v

453. amittere ego. mi- ll.v. cfr. vol. III p. 492 ad XVI 246

454. sucum Eaz

455. Threcia J. tre- D 1 F. trechia d. grecia R s. tracia r. Thra- v

456. Diosc. I 14.

457. Diosc. I 14.— (7) cfr. Verg. B 4, 25.

457. ⁴⁵⁷ ammomi iuba FEa

459. ex coni. Dal. om. ll.v

460. a uite JD

461. aut ut J

462. tortuoso ego coll. Diosc. et v. 9. m&uoso R s. mirt- E. myrt- a G. mut- D 1 F. mont- D 2dTJD. uenoso v

463. manu (-ni F) paulatim FEaz

464. eniter R s v. leui- r

465. herbatium Fa. -tum E. -beceum R s

466. euenit R s v. -iet r

467. X. XLIIX ( Salm.) H ( D). X. XLII. DF. XX. LIIX Ead 1. XXLIX R s. X. XLIX S. XLIIX d 2 T v

468. qua E. que F. ( a lac.)

469. otenae FE

470. punici ( sc. mali) ego. -cis ll. v. cfr. XXIII 109. 114

471. cum in Ea

472. a quo Fa

473. Diosc. I 5.

474. modo et in va.s

475. eius R s D 2 v. ē D 1 F. sunt Ea

476. frianti Brot. fricant R s. -nti rv

477. quod ( pro hoc) va.s

478. e R s Bas. eu r. eius v

479. tercius FEa

480. nicarius peior FEa

481. ritum R s

482. uero R s d S. -ros D 1 F. -rus D 2 Ea G ( D). [quod] uerius v. an in uero?

483. uicinius va. G

484. optime Ea. -tume F

485. XIII S. XIII R s. XII rv

486. (394, 1–8) Sol. 33, 5. 6.— Th. IX 4, 2. Diosc. I 81. cfr. Agatharch. M. Erythr. 97. 99. Diod. II 49, 1. III 46, 3. Strabo XVI 778. Pl. VI 154. 155. 161.

487. atque ll.S. et v

488. murra R s. myrrae F. mirrę a. mirae E. myrrha v. ( an murra. ē haec?)

489. atramitae E(?) v. astra- R s D 2 a D. stra- D 1 F. cfr. § 69. VI 155. Sol.

490. turiferus R s

491. sariba D 2 Ea D. -bu D 1 F. arabia R s 2 e corr. Sol. saba T v

492. appellatur FdTas

493. spectat ortus D 2 G. -ta portus R s. -tatur tuus (tus E. thus ad) r. -tans ortus v

494. rupibus - dex- tera R s v. om. r

495. maris Ea va.H

496. inaccessa va.H

497. (15).Th. IX 4, 2. 8.

498. choeni FEa ( passim). schoenorum va. H

499. XXII R s va.G

500. (19) Th. ib. 5.— (21) Sol. 33, 6. 7.

501. Minaei B. -nei D 2 d 2. -nent R s. minmei D 1. minimei Fd 1. -mey a. -me E. -niei v

502. hi primum R s. ipprimi F

503. feceruntque r

504. III S. III R s. om. r. MMM G. CCC v

505. nunc R s

506. que FEa

507. ius E v. eius DFa. plus R s. tus D

508. id esse sibi R s S

509. uim dicent R s

510. incidant R s v. indicant r

511. religionem mercis R s S. -one (-onem D) merces rv ( D)

512. tus R s S. ius rv

513. his FEa

514. petit FE ( a lac.)

515. earum DFE v ( H). etiam R s L

516. Th. IX 4, 2. 7. 8.— Iuba fr. 51 Mü. Sol. 33, 8. Strabo XVI 782.

517. ca- reant E

518. colores R s

519. folio ll. v ( S). om. Dal.

520. G. FE

521. emitteret Fda

522. satas ( D?) v. -ta ll

523. stadio Fd 1

524. ptolaemeorum FE 1. ptolomae- E 2 a va.Verc. ( D). cfr. § 76

525. (17) Ta. IX 4, 2 extr. 9.

526. quidem a. ee qu- E 1

527. certe talis Ea

528. Sardibus v. ardi- FE. arbi- a

529. legati v. laetica F. let- Ea

530. uenerunt v

531. teretem D 2 G ( D). -te r. -te et z H. -te r. et v

532. (1) Sol. 33, 8.— (4) Th. IX 4, 4.5.

533. iam D 2 v. uiam r

534. uindemiam Verc. uid- D 3. uiam rv

535. praegnans E 2 va.J

536. circumpauita DFa v. -imenta E

537. hęc sit E 1 a. hae//// F 1

538. nemo z S. neque DFE ( a lac.). neque ullus v. an nemoque?

539. ubi v. aubi FE

540. opi- fici D 2 v. opici (-iti F 1) r

541. poena ll.v. poma D. penates Müller em. II p. 22

542. (18) Th. IX 4, 10. Iuba fr. (51 a: deest FHG III p. 479).

543. ex v. et ll. ab ( Chiffl.) H

544. secundum FE 1 a

545. carfiathum F 2 E v ( S). -tun F 1 a. carphi- Brot. -pheo- tum C

546. dathiatum F 1 a H Brot.

547. esse ll. v ( S). om. C

548. odoratius om. Fd 1

549. quidem FEa

550. in om. Ea Dal. ( errore)

551. (19. 20) Diosc. I 81 init. (cfr. Verg. B 8, 65).— (22. 23) Isid. XVII 8, 2.

552. (1) Th. IX 4, 10.

553. teftium v. tert- ll

554. gratia M. -tia ē rv

555. mammo coherente M

556. consecuto FE ( a lac.)

557. se om. M

558. inuio M

559. minore M v. inope r

560. diripiendi E va.D

561. Diosc. I 81 init. 83.— (5) Th. ib.— (6) Plut. apophth. 179 f.

562. stragonian M. strig- vc. B

563. orobian M S. -am F v ( G). arabiam E B

564. etiannu F. -amnunc E 2 S

565. certam ( pro tertiam) M

566. mnae M. miruae rv. cfr. XXI 185. XXXV 107

567. XXVIII Esz ( a lac.) H. -VIIII DF. XXXIX v. XXXIII P

568. arabiae MEa D. -ia DF v. cfr. luc. p. 86

569. et M D. ei rv est M D. om. rv

570. adoraret Ea v. odor- DF. or- M

571. cfr. Ps-Arrian. per. m. Erythr. 27.— (12–14) cfr. Th. IX 4, 6.

572. collectam E. 1 -ta in E 2

573. saboliam M v ( J). -ta (-tha a) r H

574. digredi a va. Brot.

575. capitale va.s

576. reges MD 2 J. leges rv

577. fere M

578. uocans F

579. sabin M v. ibi in r

580. publice FE

581. dierum M D. iterum rv. itinerum Ven. cfr. luc. p. 87

582. gebbanitas v ( D). cebba- DFa. geba- E 2 C. ceba- E 1. cre- bia- M. cfr. §68. 69. 93. VI 153

583. zaza F. de mendo cfr.V 65. 68. VI 144

584. | XXIIII| ego. LXXIIII.L M. XXXXIIII r H. | XIIII| D. LXXX v

585. XXXVII M v. -VI r. LXXXVII D. XXVII G

586. D om. va.s

587. LX M 2. LXII va. H

588. hostiarii E va. H. -trearii F

589. ministeri F. -rii E

590. (8) Diosc. I 81. Isid. XVII 8, 2.

591. singulas M D. -los rv. cfr. VIII 67. XI 164

592. publicanis D 2 v. -ans is (his E 2 d 2) r

593. habet E 2 v. -ent r

594. secundi D 2 D. -da rv

595. tertii D 2 D. -tia v. ueriti (-tia D 1) r

596. adul- terantur FE 1 a

597. gemmę Fa. -mme E 1

598. simili v. -lis ll

599. amplitudine ll.v. an ac pinguedine?

600. potius quam v. cfr. n. luc. p. 40 n. 14

601. inimicas FE 1 a

602. frietur G. frige- D 1 FE 1 a. frice- D 2 d. fringitur E 2. frangatur v

603. Diosc. I 77. Th. IX 4, 2. Sol. 33, 9. Diod. V 41, 6.

604. myrram FEad va.S ( semper)

605. permixta DFd G. -tam Ea v ( Brot.)

606. arbore F 2 d G. -rē rv ( Brot.)

607. in locis va.s

608. 69 sq.

609. insulis G. iluis E 1. siluis rv ( D)

610. peruenit E

611. Th. IX 4, 3.7.8. Iuba fr. 50 Mü. So.33, 10.

612. cruris coni. Dal. e Th. ( ἤ κνημοπαχές)

613. oliuę a v. obl- E. ///oliue F. ( πτελέᾳ, non ἐλαίᾳ)

614. rotundiore v ( J). -rem ll .S

615. nec non — 7 ualent om. a

616. e turis arbore v. et ruris arborem ll

617. (6–8) Diod. V 41, 6. Th. IX 4, 10. Diosc. I 77. Athen. XV 688 0. Suid. s. v. σκακτή. Sol. 33, 9.

618. binis E 2

619. ipsae iisdemque v. -sas (-sae E 2) denique ll

620. ramos v. ramum D 2. ram D 1 F. aram E. an ramorum?

621. incidatur Fd

622. stacte E 1 ad D ( cfr. Fels p. 65). -tē DF. -tę E 2. -ten v

623. dicta E 2 va.D

624. satiua v. stat- FE. stact- a

625. gebba- nitarum Ead v ( D). gaebba- DF. geba- C ( item infra). cfr. § 63

626. confertiunt FE. ccnuert- a. confarciunt va. H

627. dge- runt E 1. id ger- E 2 a

628. Diosc. I 77.— (16) Ps-Arrian. par. M. Erythr. 24 extr.

629. Erythraea sequens et va. G

630. Mi- naea B. -nea D 3. in ea om. v

631. in qua. G. in aqua (qua B) stactea v et om. SJ

632. astramitica ll. D. cfr. § 52

633. et gebba- nitica av ( J). et gaebb- r. om. G

634. austaritis E. auser- (ausir- C) va. Bas.

635. gaebbanitarum ll

636. Caucalitia coni. He Diosc.

637. sambracena E 2 S. semb- rv. cfr. infra et VI 78

638. Dusaritim Bas. cfr. Steph. Byz. s. v. δουσαρή et Hesych. dusyr- DF. syr- a. dusir- E J. durisitin v

639. Messalum va. D. cfr. VI 158

640. tro- godytica v. -cę ll

641. om. a

642. pinguedine v( Brot.). -nis Ez.—uidinis DF. -uitudine G

643. est E 1 v ( D). & F. del. E 2 S. om. Dd

644. prae- dicta ego. -dictis ll. -dicatur D. -dictis caret uitiis D 3 v. om. z

645. (5–8) Diosc. I 77 med.

646. probationem ( om. est) Fd

647. tabescentis D 2 v. taue- E 1. -nte E 2. auescentes D 1 F

648. utique E 2 Ven.

649. confracta z va.G

650. uariae DF G. -ie d. -ia E v

651. quae v ( D). que DFd. om. E G

652. a X. III ad X. L S. a XIII ad XL ll. H. uero a VI ad L v

653. ad XVI va.s

654. hanc E 2 v. hac FE 1

655. XVI S, ei S. XVI. sei Ed. XIV sei DF. XIII eius B. XIII seiae v

656. XII D 2 in ras. D. XIIII rv. ( an XVII?)

657. (12) Diosc. ib. ante med.

658. lentici FE 1 a

659. cummitem FE 1. cumi- a

660. sapori E 1 a

661. gummis Ea

662. lente- scentis E 2 va.G

663. fallacissima Eaz. facillime va. G

664. de ll. G. an e (ae)?

665. (1) Th. VI 4, 9.— (4. 5) Diosc. I 90. 51 extr. Isid. XVII 7, 51. 8, 7.

666. mastichen G. -cen ll ( passim). -cem v

667. fit v. fit ll

668. lainam ll. ( Salm.) Brot. lamam v

669. ma- stichen M

670. a M J. om. rG. e ???

671. malo D 2 B. alo rv

672. ac M D.om. rv

673. lacrimae quae M D. -maeque DFE 1 a. -ma ęque E 2. -maque B. -ma quae v

674. dinosci M v( J). id no- r. digno- Verc.

675. possit M v. -sset r

676. bitumini M J. -nis rv

677. X. X J. $X$ X: (= decem sextans) M D. XX rv

678. X. II J. $X$. IN. M (bini coni. Mone). XII rv

679. chiae lentis contraditur FEa

680. ut tura DFEa v. ut a M. (ture et B e Diosc.)

681. Herod. III 112. Diosc. I 128. — (12. 13) cfr. Sol. 27, 48. —

682. etiam nunc M JD

683. odorun. M D. -ris C. -res rv

684. capras quae M. -prisque Ea. -ras va.S

685. adpetentius M G. exp- v. et petentibus r

686. intellegat M D. sed cfr. vol. V p. 487 ad XXXII 59

687. cafpere FE 1. cap- E 1 a. om. H Brot. errore

688. torrentes M

689. distillantemque F 2 Ea va.S

690. is M D. his r C

691. mixturā E

692. puluere G. -rem 11 ( praem. in) v

693. nabatae his FE 1 a

694. Diosc. I 128. cfr. Pl. XXVI 47.

695. storbon M J. strob- rv. stobolon z S

696. insulae M G. -lā Ead. -la DF ( piaem. in) v

697. et ibi MD 2 G. tibi D 1 FE 1. om. a. ibi E 2 S. et hoc ibi v

698. oesypum Bas. -sopum M. osyfum FEa. cesyphum v

699. edere FEa. -rae va.S

700. mantinis FEa

701. rorulentas F 2 Ea. -tes F 1

702. solae FE. solue a

703. discussa M G. -ssam DFa. -ssa in E v

704. mandentibus FEa

705. appellent M v( D). -llant r H

706. pinguia M J. -ue C. -ui rv

707. insidens C Bas. exsudare D

708. itaque E v ( a lac.). etenim itaque M ( prava iteratione). atque FdT

709. et tractis MDFd. attr- E v

710. an huius foliis? cfr. Diosc.

711. et — terrenum om. M

712. triabile FE

713. (17) Diosc. I 128 med.

714. ptholęmeos E

715. translatis E 2 va.J

716. aut ut M v( J). aut r. ut d S

717. degenerante M J. genera ante r. -rante G. -rari v

718. in id ll.S. et id G. et id in iis ut v

719. incinciso F. -naso E

720. laudatissima E 1. -mae E 2

721. sincerus E

722. debet esse va.J

723. uisum FE 1

724. tactus FE

725. iucunde FT ( P) S subl. dist. -da E 1. ( a lac.)

726. graui myrtatum J. ( dist. D). graui tum myrta (-tata S) ll.S. gratuitum (gratum Bas.) myrtata (-rrata va.B) v

727. deprehenduntur crepitantque in DFEd va.J igne E 2 va.S

728. praeter eas FE

729. Th. IV 7, 2. 1. (efr. Strabo XVI 777. Pl. XXIII 72. Cels. V 19 init.). — (4) cfr. Pl. XIII 139. —

730. quam dicamentum F 1 E 1 a. qua indis medi- dT S

731. a graecis E 2

732. enbemon E. inb- a. inbaenon F

733. effectum M. ex fectu F

734. cfr. Pl. XXIV 102. (Diosc. I 104). Claud. fr. 3 Peter. —

735. miros M. mirę E 1 a. -rrę E 2. myrrae z va.G

736. satias M J. satietas a v. saci- r. cfr. V 6. X 172. XIII 130. ( VIII 209)

737. aliarumque M

738. brathum M. -tam Ea. bru- tam va. H

739. cypresso ll

740. fuse E. fuisse a. russae M

741. caesaris claudi historiis M

742. praedicata FEa

743. alio M

744. phasin tigrim M. -rinique va.B

745. in finibus E 2 va.D

746. op- pido M

747. Sostratae ego coll. VI 136. sostrae M D. soytrae F. scy- rv( J). Sittacae B scanchro Md J. -ntro a. -nthro v.

748. schantro r. Zagro B e VI 131. ( cfr. VI 136 chasiro vel castro ll)

749. carmanios M. charmonos FEa

750. arbore F 1 Ea

751. stobrum FT S. isto- M. istrobum E. ystr- a. str- v

752. accendentes F C. actend- M. acced- Ea v

753. redit M v. reddit r

754. iocundos FEa

755. (404, 3) Iuba fr. 52 Mū. — Herod. III 97.

756. carra ll.J. -rras B. -rracem v

757. ibi M D. illi r. illis v

758. ac M v. ad r

759. cfr. infra § 125. — Agatharch. m. Erythr. 99. Strabo XVI 778. Diod. II 49, 3. Sol. 33, 10. — (14) Herod. III 107. cfr. Pl. X 195.

760. foris M

761. ligni sunt FEa S

762. cogunt FE 1 a

763. styracem M J. urunt sty- rv

764. follibus petunt M J. pellibus rv

765. effiuntque E. effici- Fa

766. frequentissima FEa

767. falsi (-so v) et ingrati Mz v( J). -sa et ingrata r G

768. super his FEa

769. beatam MD 2 B. -tum v. tam D 1. am r

770. illa.. hominem va.B

771. luxurię E. -rie a

772. inurentium M D 2 D. ure- r S. adhibens urendis v

773. (1. 2) cfr.Pl. praef. § 11. (Sen. benef. I 6, 3). —

774. adseuerant D 2 G. adstuer- DF 1. adsuer- M. adstruer- F 2. astruxer- E. -erunt v

775. Poppaeae ( Budaeus) G. -ppae DF. pompae M v. puppę E

776. dispersa Ea

777. arabia M

778. (4. 5) cfr.Pl. VI 101. —

779. et M D. om. rv

780. paeninsulaque va.D

781. uel M J. uti rv

782. Herod. III 111. Ar. IX 13 extr. Ael. XVII 21. Antig. Car. 43 (49).Pl. X 4. 97. — (13) Herod. III 110. Th. IX 5, 2. —

783. cassias F 2 passim

784. fabulosae F. -sa va.H

785. princepsue FE va.S. ( a lac.)

786. siti Ea

787. arborum M

788. cauernis M

789. ipsae inferrent M v. ipse inferet r. -rret dTz D

790. et ( pro aut) M

791. casia M

792. Herod. III 113 init. Diod. III 46, 4. - (20) cfr. Sol. 30, 30. — (21) cfr. Pl. VI 168.

793. et tota M. & uta F

794. aure Fa. autrę E 1. aura e S. -ris va. G

795. concentu M v ( J). -eptum r S

796. .....m odoribus M. odore pri- mum rva.D

797. nunciatū F

798. in eptum M

799. hii M. in E. ii va.

800. cum (com F 1) terminis FEa

801. regant D 2 v. fecant D 1. rexant Ea. rexeant F 1. fexant F 2 d

802. uela ego ( et dist.). non uela ll. v

803. ulla D 2 v. illa r

804. adiu- uet v. -uuit ll

805. comnium E. comi- a. cum omni- va.S. instar ibi v. -abiri DF 1. -abili F 2 Ea

806. sint va.S

807. exigant Ea va.Bas.

808. (5) cfr. Pl. VI 104. —

809. inpellant F

810. argestę FE. -te a v

811. portum v. -tu ll

812. ocilia ll. S. -la v. Ocelis ( P) Brot. e VI 104

813. aena ll.S. ahena G. aenea v( D)

814. monilibus a v. mun- FE

815. cfr. Th. IX 5, 2. Sol. 30, 30. — (15) Sol. 30, 31. Th. ib. extr. —

816. grassitudinis FE 2 a. gross- E 1

817. siccitate v. -ati ll

818. ceduę F. caeu duę E 3. ceu dirae va.G

819. in planis D 2 v. om. r

820. impetratur. v. -eratur ll

821. ut ll.D. aut v

822. liceat D 2 D. -cet rv

823. mercatur FE 1 a

824. massas E 2 z H. na- v. assas r

825. condidit F. abscondit a

826. est et v. est D 2 D. et r

827. gemina Ea H. -ia F.germina z v. cremia G

828. Th. IX 5, 1. Sol. 30, 30. —

829. (6) Diosc. I 13. —

830. fecunda Ea

831. breuiore v. -rem ll

832. gratia eaque D 2 D. -tiae a. -tiaeque r. -tiae qua v

833. cacumini Ea

834. plurimus v. -ibus ll

835. torpet ll. cortex v

836. est propter va.S

837. agrimoniam ll

838. ei S. et ll. est v

839. X. X ( H) S. XX ll.v

840. Th. IX 5, 2. — Diosc. I 13.

841. et om. G

842. sese tritum v. sestertium ll

843. cui v. eui ll

844. labet ego n. luc. p. 41. labit (ba- E 1) D 1 FEa. -bitur dT Brot. liuet D 2 D. labat H. albet v

845. rege v. -ges ll

846. mercatu v. -to ll

847. auctum E 3 v. act- ll

848. ardentis F S. -ter dT va.G

849. ex E 2 v. et r

850. cinnamomo Ea va. G( S) interrasili F 2 a v. -ter asili (aus- F 1) r

851. coniux F 1 a H. cfr. VII 39

852. aureae D 2 v. -ea r

853. patere FE 1 a. -ra E 2

854. inpositam —23 editae D 2 v. inpositae D 1. -te FE 1 a. -ta E 2

855. casia v. -ię ll

856. crassiore v. -ri S. grass- FEa

857. conteri z va.Bas.

858. cannamo F. cfr. § 98

859. diximus labare ego luc. p. 21. lab- dix- M. labare D 1 F S. lauare D 2 Ea. leuari v. liuere D

860. 92

861. rubescit Ea va. S. cfr. § 116. IX 109. XI 118. 167. XIV 35

862. (8) Diosc. I 12. — (8–11) Th. IX 5, 3, —

863. longitudinem FE 1 (a lac.)

864. praeiciunt M

865. uermiculus nigrum M

866. cortice E 2

867. totum M. tuto E 2

868. amaritudinem FE

869. cfr. Diosc. I 12. —

870. longissimi M. cfr. n. luc. p. 39. mol- liss- rv

871. gustuue FEa va.H

872. minime M. cfr. luc. p. 89. maxi- rv

873. potiusque ll.D. -ius quam B. -ius v

874. et ( pro atque) E va.D. ( a lac.)

875. ladam M v( S). -dan/// dT. -dant DF. laudant E. lactam C

876. aba odore Ea. abad- F

877. optumae M S. -time E ( Ven.). -timi rv

878. (19) cfr. Diosc. I 12.

879. (1) cfr. Pl. XVI 136. Col. III 8, 4. — (5) Diosc. I 23. Ps-Arrian. per. m. Erythr, 8 extr. —

880. adiecere M D. addidere rv mangones M v. -oriis r

881. daphnidis M J. -phanidis (-dos E) r. -phnoiden C. -des v

882. isocanamon F. -cananom E

883. faciunt M v. -iant r

884. corticem FE 1. -ce va.G

885. marginem perii F. -nem (-ne E 2 z) per id Ez

886. quae E. quod z

887. uidi M ( vet. Dal.) D. -dit rv. uiuit Verc.

888. satam ( vet. Dal.) D. -tum M. -ta rv

889. caseae cannamque ei FE

890. nabasa eos FEa

891. Trogodyticas M. -tasque va.G

892. con- sedere M Verc.( J). -sideret r. -re v( C)

893. consumunt v. -mit ll

894. cum v. eum ll cinnamū E 2

895. cassiaque F 2 E 1

896. aliquibus va.S( D)

897. Diosc. IV 157. Th. IV 2, 6. (Martial. XIV 57).

898. thebaidis E 2

899. que Fa. an qua?

900. nascens id ego. -entib. ll. -ens v

901. nomine D 2 v. -ni r

902. arbor ē ego. -orē a. -orem (-ore D 2 D) ll. -ris B. -ri v

903. theliotropio F. eli- a

904. 22,57

905. thebaiden F. -dē a

906. ac C

907. pinguem v. -gue DFa. -guę E. (glande nigra ac pingui coni. Dal.)

908. odoratiore D 2 D. -ori v. -oris a. -or. is E. -onis r

909. (6. 7) Th. IV 2, 6. Diosc. IV 157. —

910. nascatur D 2 v. -citur r

911. sit montosa va. H. ( an amet montuosa? cfr. XIII 28. XVI 73)

912. aspissiorem F. ac spissiorē a. -or ē E

913. pretream E 2

914. 6,144

915. et ego e Diosc. om. ll. v. de mendo (ci = et) cfr. nota ad VI 55 extr.

916. Diosc. I 148. Sol. 32, 36. —

917. myrobalancin in E 1 a. -lani in E 2

918. atonei Ea

919. autumno ego e Diosc. ( τῆς κατὰ τὴν ὀπώραν ἀκμῆς). aut enim FEa. ////enim Dd. autem v

920. II M J. bini R s G. -nis r. -nas v

921. Th. IX 7, 1. 2. Sol. 52, 52. —

922. nascitur M

923. Indis — omnes om. R s

924. omnis ll.S

925. CL MR s F 2 B e Th. Ci F 1 E. ( a lac.). C D 2 v. 0 D 1

926. antelibanum MD 2. cfr. V 77. 80

927. odorate Ea. -rat F

928. tantum P

929. 21,120

930. Th. IX 7, 2. Diosc. I 17.

931. aspectus FEa

932. praestanti M D. -ior rv. cfr. luc. p. 91

933. odori M

934. mellior ( om. tactu melior) R s

935. melioreque M. quae R s qui om. M

936. minus — assulose ( a solo se v) MR s B. om. r

937. qui MR s v( S). om. r Bas.

938. (2) cfr. Isid. VII 8, 13. —

939. flore M

940. praestantiore ( abl. abs. sc. eo) MD 1 Fa. -orem R s D 2. -or est E v

941. cui om. M

942. nu- merosi quis R s

943. relinquā FEa

944. damnantur R s S. -atus M. -atur rv

945. albi MR s S. alibi rv. -iubi C. albi. iuncus Müller em. II p. 23. ( loc. corr.)

946. quod FEa

947. singulas M D. om. rv

948. (10–17) Diosc. III 88. — (10. 12) Sol. 27, 47. —

949. conuexa M

950. africa e M

951. lacrimam va.J. an lacrimas, ut XI 14. XX, 254?

952. inhaerens M

953. nomen ego. -mine ll.v

954. arbore ( Fels p 44) D. -orē MR s. -or rv

955. metopona R s. -pion va.S e Diosc. cfr. § 123. criumetopon D 2. me- lopos Sol.

956. appellat R s. uocant va.S

957. commium FE 1 a. gumm- E 2. -mmi va.S

958. thlauston B e Diosc. ranstron M. thas- mum thon R s. traston rv

959. similitudine M v. -nem r

960. pzrobatum M

961. phyrama B e Diosc. -ram M. -ranma R s. pyram r. -ama v

962. quamuis minim R s

963. optimo MR s S. -mū r. -mi v

964. (18. 412, 1. 4) Diosc. I 20. cfr. Pl. XVI 33.

965. sphagnos ( index) B e Diosc. sfagnos a. sphacnos FE. spagnos R s v. -achnos M

966. briom M. brion a. ibr- va.B

967. carni FEa

968. quer- cum Ea. -re cum F

969. latissimis MR s S. alt- rv

970. rutilis M v. rum tulis R s. ratilis FE 1 a. grat- E 2

971. nigri M

972. in om. M

973. quibusque FE

974. sit MR s G( S). it F. est Ea v( H)

975. cfr. Diosc. I 124. (165).Pl. XXIII 90. XXIV 74. —

976. nili MR s v. li r

977. in ego. om. ll.v. cfr. § 133. VIII 226. XIII 4. 5. 10. 33. XV 82. XIX 94. (CFW Müller p. 21)

978. suauitate va. J

979. quaedam M J( et dist.). Quid- rv

980. italiam Fa

981. ligostrum FEa

982. Diosc. I 19. cfr. Pl. XXIV 111. 112. — (17–19) Ar. probl. 12, 3. cfr. Th. C VI 17, 7. Pl. XVII 39.XXI 39. — (20) cfr. Th. de od. 57.

983. aspal//- thus E 2 ( item v. 18. 19)

984. in — nascitur om. R s

985. spinae R s

986. eandemque Fa. -que que E

987. si om. M va. H

988. quam ( so. spinam) M. om. rv

989. erytrisceptrum M. emerysi- DFEa. eum erysi- R s (?) v. eriscepton vel iriscepton Salm. p. 282 a D ex Hesych.

990. uocant —sceptrum om. R s

991. que om. R s

992. eius MR G. est rv

993. castorei M G. -re R s. -ria FE 1 a. -rio E 2. -reo v

994. cfr. Diosc. III 42. Th. de od. 7, 33. — (5) Th. IX 6, 1. Diosc. I 18 init. Strabo XVI 763. Iustin. XXXVI 3, 1. 2. Tac. H V 6 init. — (6) Sol. 35, 5 —

995. maro R s

996. uni om. R s

997. ortis FEa. hores R s

998. alterum R s

999. paucorum M. -ciorem Ea { arborum ego. -butum (-tam R s) ll.J. -busculum v

1000. imperatoris FEa

1001. diximus Ea Ven.

1002. (12.14) Iustin. ib. 4. Sol. ib. Isid. XVII 8, 14. — (16) Th. IX 6, 1. Diosc. I 18. —

1003. seruis F. -ui Ea

1004. ac tributa MR s S. attri- a. atri- FE 1. ad tri- E 2. el; tri- v

1005. in om. R s

1006. didicit M( P) S. dicit D 1 FEa. -tur R s (?) D 2 v

1007. uincta MR s D 2 C. dicta r. iuncta v

1008. uictis FE 1 a

1009. ipse FE 1 a. -sę E 2 va.J

1010. sustinent Ea va.J

1011. tundetlur Ea

1012. fructificans FEa

1013. astris FEa. rastri R s

1014. proximae DFE. -me a

1015. tuburi MR s. -beri rv. rutae B. rutae. fructus proximus tuburi ( coni. J) D. cfr. n. luc. p. 16

1016. pro om, FEa

1017. ea R s. eam va.H

1018. ficus FEa

1019. proceritas MR s J. -cerior a. -cerior proceritas r ( praem. aut) v

1020. Diosc. I 18 post init.

1021. tenue MR s S. -ui v. tribui r

1022. capelleocea FEa

1023. eutheriston B e Diosc. entheristeum D 1. -trum FEa. epen- theristion M. henthefiscum R s. aentheristum D 2. anthericeum v fruticosum Ma v. fructi- R s E. fructifi- F

1024. trachy M B. thracy R s. tracy DF. -ci Ea. stracū d v

1025. eutheristho D. enth- F. -isto MRE 1. -istro E 2. ( a lac.) anthericio va.B

1026. (6–11) Sol. 35, 6. cfr. Th. IX 6, 2. Diosc. I 18. Strabo XVI 763. —

1027. eius MR s D 2 d 2 G( S). est r H. eius est v

1028. uino — 5 peius om. R s

1029. ramos FE 1. -mo E 2. -mis a

1030. uitalia laedit ( om. odit) R s

1031. moritur MEa

1032. eadem va.S

1033. superba (-bae E 2) qua FEa

1034. artificii M. -cem FEa

1035. nequit F. neque R s

1036. dist. ego n. luc. p. 18

1037. tenuis guttae z S. gutta damn. J

1038. proloratu D 1 F. ploratus D

1039. noua F

1040. candidus D

1041. rubescit Ea va.S. cfr. § 95

1042. Th. IX 6, 2. 4. 2. 3. Diosc. ib. Strabo ib.

1043. (e om.) maior horreo (-eto E. -et a) FEa

1044. se (sę E) minore FEa. min- va.S

1045. cum et ll. z S. cum a G. et cum v

1046. argento v. -tum ll. z H. cfr. CFW Müller p. 7

1047. largior MR s v. long- r

1048. annis aestatibus M

1049. (4) Sol. 35, 6. —

1050. sarmentis R s

1051. DCCC MR s v( S). DCC r H

1052. HS MR s H. III r. cm. v

1053. surculisque FE 1 a. e sure- E 2

1054. uenire FEa. -iit H. -it v

1055. deuinctae M. –ictua & R s. demum va.H

1056. Iudaeae CFW Müller p. 7. om. ll.v

1057. ipsa D 1. -sum va.J

1058. substituere (inuere D 1 FEa) officinae om. MR s

1059. femini F. femina M

1060. Diosc. I 18. —

1061. optimum MR s J. est oot- rv( D)

1062. et MR s S. est rv

1063. odoratissim M

1064. e MR s S. et r. om. a. ex B. e — 7 maximum om. v

1065. et ponderosissimum om. M va.B

1066. quod om. R s

1067. fo arguitur D 1 F. fuo (fuco E 2. fua z) arg- Eaz

1068. cfr. Diosc. I 18.

1069. e om. Ea va.S

1070. pinguis va.S

1071. tenuis MR s v. -ui r

1072. odora M J D. cfr. § 134

1073. secundo R s 2. -da D 2 D. ( sc. sucus, ut in sqq.)

1074. candidi M J. -dida D 2 D. -dido (amcalido R s) rv

1075. coloris ego. colos ll.v

1076. uiridiq. F. -di a

1077. inclusura FEa

1078. semini suco Ea. -ne suco (suo C) va. H

1079. maleficium — 16 lenis MR s v. om. r

1080. enim om. M

1081. aut oleo roseo M

1082. dist. ego n. luc. p. 70

1083. arescit MR s D 2 S. inare- D 1 F v. marce- Ea. inhaere- C

1084. eius R s v( S). ē FE 1. om. E 2 a H

1085. et sincerum ego l. l. p. 71. sincerum et FE v. -rum R s a S

1086. arescere ego. marce- a. inare- rv ( Brot.). inhaere- C. ( an potitus debet sincerum item arescere?)

1087. hoc cummi R s S. haec commi (gummi D 2) D. haec omnia (om???a) r. hoc et (e H) gummi v

1088. addita R s v( S). -to D 2. arescere addita r H

1089. fragili R s v. -le r D

1090. adulteratum R s v. -atur r

1091. mutatur R s D 2 D. an uitiatum?

1092. in manu R s H. mann r. om. v

1093. (7) Diosc. I 18. —

1094. sinceri R s Bas. -re rv. -ra Verc.

1095. metopia R s

1096. uitiata R s G. uitia r. ( a lac.). -atū v

1097. et in E va.G

1098. alibe D 1 F. in album R s

1099. trecenis Fda G. -ntis E H. tricenis R s S. CCC v

1100. an in delendum? cfr. vol. V p. 495 ad XXXIV 108

1101. augere (-ri a) liquorem DFEa v. alicere auctorem liquorē R s. licere auctorem JD. -re liquorem U. -re auctorem in liquore Müller em. II p. 25

1102. X om. va.H

1103. VI R s v. V r H

1104. Diosc. I 79. Strabo XII 570. cfr. Isid. XVII 8, 5.

1105. praxuma iudea & R s

1106. gigni FEa

1107. coto nec FE. coto a

1108. iucundi odoris R s S. -ndioris rv. de mendo cfr. § 105. XI 38. XIII 118. XX 36

1109. ob om. a

1110. id D 2 dT J. ids D 1. yd F 2. yde F 1. idy in E. in a. id in v

1111. dist. Salm.

1112. side DF D. id e R s. sydone Ea. Sid- v. damn. Salm.

1113. praeferuntur R s S

1114. cedris FE 1 a

1115. gummi (cu- S) alias R s D 2 v. cū millias (mili- F 1) D 1 F. cum milia Ea

1116. mille Ea. uelle R s

1117. amoris FEa

1118. X. XVII S. XXVII R s. XVIII r. X. VIII H. XIX v

1119. aridor R s G. arior DF. acrior Ea v

1120. minorque FEa

1121. Diosc. III 87. fr. Isid. XVII 9, 28. — (10) Nic. ther. 52. cfr. Pl. XXIV 22. —

1122. e R s B. et rv

1123. ferula B. -lae R s D. -le r. -lam v

1124. quae D 2. om. a. que r. quam v

1125. dist. ego

1126. stago- niti FEa

1127. appellans ... landat R s

1128. cartaginosum FEa

1129. siccoque R s

1130. faba a. taba FE

1131. sacopenio D ( ed pr.) Brot. -pemo MFEa. -p//ino R s. sagapeno v

1132. dist. ego

1133. Th. IX 7, 2 med. 9, 2 extr. 15, 7. Diosc. III 48. cfr. Pl. XXV 30. 31. (Isid. XVII 9, 28).

1134. panacem FEa va.D

1135. psophide M Bas. pro- R s. ipso fide (finde a) D 1 Fa. ipso fine D 2 E v

1136. fontem M D. -tes rv

1137. an e ferula?

1138. uero om. M

1139. semine ego. -ne uero M. -ne in rv. cfr. XV 115

1140. dependentib. M

1141. ferula M

1142. radicem R s. -ce in E va.J

1143. candore fusco ac si M

1144. pallidus D 2

1145. statera DFEa v. sta R s. om. M. ( loc. corr.)

1146. XII R s. denaris II M. X. bini r H. bini asses v

1147. Diosc. III 80. —

1148. platini FEa

1149. cfr. Hor. od. II 7, 8. Diosc. I 11. (Ps-Arrian. per m. Erythr. 56 post med.). cfr.Pl. XXIII 93. —

1150. syriae R s va.C

1151. arido (-di a) folio Ea. -do colore va.S

1152. colore om. va.S

1153. fertiliorem M 1 R s. -ra a

1154. aegyptos M

1155. in—7 gigni om. R s

1156. ubi Ea

1157. gustum Fa

1158. uenustate FEa

1159. sentii F. -tu E. om. a

1160. subferuefacti M S. suff- rv

1161. antecedit MD 2 v. -d& r

1162. a denaris M D. a XI R s. om. a. aX rH. a v

1163. singulis om. R s

1164. ad dendrios CCCC R s

1165. folium — 13 libras om. M

1166. fo- lium ll.v( S). oleum B

1167. Diosc. I 29. cfr. Pl. XXIII 7. 79. Diosc. V 6.

1168. et uitae olea Ea. t uita olea F. om. R s

1169. d///ruppa E. ru- R s

1170. cibo R s D 2 v. -bu M. -bum r

1171. maturo R s. matu M ( hie deficiens)

1172. uiridis ( om. hoc) R s

1173. psithia FE J. -tia R s. ( a lac.). psythia L. -tia v

1174. amin- nea J. ( cfr. Verg. G II 97). -nnia R s D 1. -inea D 2 v( S). amm- L. uminnia FE

1175. dist. D

1176. sunt R s S. sint D 2 v. sit r

1177. iuba FEa

1178. conditae R s E. -te Fa. -ta D(?) v. dist. ego

1179. colligitur R s v. collitur DF. colitur Eaz

1180. et R s S. om. rv. an et in?

1181. omphaco Ea. -ago F

1182. Diosc. I 20. cfr. Pl. XXIV 27. — (8–12) Diosc. V 5. cfr. Pl. XXIII 8. 9. —

1183. brion FEa. irion va.B

1184. pupili FEa

1185. nidum R s. gni- rva.S

1186. instituentibus FEa

1187. Lycia e P. -cia va.G

1188. uue R s

1189. floret R s G. -re r ( om. id est v)

1190. ita om. R s (?) va.S( J)

1191. laudice as a. -cae as DFE. laodicesa R s. -cie as D 2. -cea v

1192. his R s d 2 S. om. r H. is v

1193. massaris ( index) C. masa- d 2 v. massia- ( in marg. masia-) F 2. masya, - R s D 2. massiris F 1. masyris r

1194. omnis R s v( S). -ibus r H

1195. Diosc. I 150.

1196. elatent FE

1197. Quod R s

1198. spatham damnat R s. spatam r. -then va.D

1199. mox R s D 2 v. om. a. ex r

1200. odoratia a v. ado- FE. odora R s S. cfr. § 120

1201. ungui ita FEa

1202. cfr. Th. IX 7,2 extr. —

1203. comacum F 2 in marg. v ( Brot.) ex ind. comma- R s. cama- rH. caryopum B. ( cfr. Th., quem Plin. parum recte intellexit)

1204. id R s. hic rv. cfr. infra v. 15

1205. a suco illo ( P) S. a su- sculo R s. a surc- v. masc- r. a suco H

1206. ueri R s v( S). -ro rH lib. Tam??? R s

1207. ad XXXX add. Hactenus in odoribus praecia (pretia R s) habent silua (silliae R s) ll

Pliny the Elder Naturalis Historia 12