Eusebius, Praeparatio Evangelica, ed. Wilhelm Dindorf, 13.13

[1] "Τὰ δ᾽ ἑξῆς προσαποδοτέον καὶ τὴν ἐκ τῆς βαρβάρου φιλοσοφίας Ἑλληνικὴν κλοπὴν σαφέστερον ἤδη παραστατέον. φασὶ γὰρ σῶμα εἶναι τὸν θεὸν οἱ Στωϊκοὶ καὶ πνεῦμα κατ᾽ οὐσίαν, ὥσπερ ἀμέλει καὶ τὴν ψυχήν. πάντα ταῦτα ἄντικρυς εὑρήσεις ἐν ταῖς γραφαῖς. μὴ γάρ μοι τὰς ἀλληγορίας αὐτῶν ἐννοήσῃς τανῦν ὡς ἡ γνωστικὴ παραδίδωσιν ἀλήθεια, εἰ ἄλλο τι δεικνύουσαι, καθάπερ οἱ σοφοὶ παλαισταί, ἄλλο μηνύουσιν. ἀλλ᾽ οἱ μὲν διήκειν διὰ πάσης τῆς οὐσίας τὸν θεόν φασιν, ἡμεῖς δὲ ποιητὴν μόνον αὐτὸν καλοῦμεν καὶ λόγῳποιητήν.

[2] παρήγαγε δ᾽ 669 αὐτοὺς τὸ ἐν τῇ Σοφίᾳ εἰρημένον "διήκει δὲ καὶ χωρεῖ διὰ πάντων διὰ τὴν καθαρότητα", ἐπεὶ μὴ συνῆκαν λέγεσθαι ταῦτα ἐπὶτῆς σοφίας τῆς πρωτοκτίστου τῷ θεῷ. ναί, φασίν· ἀλλὰ ὕλην ὑποτίθενταιοἱ φιλόσοφοι ἐν ταῖς ἀρχαῖς, οἵ τε Στωϊκοὶ καὶ Πλάτων καὶ Πυθαγόρας , ἀλλὰ καὶ Ἀριστοτέλης ὁ Περιπατητικὸς, οὐχὶ δὲ μίαν ἀρχήν. ἴστωσαν οὖν τὴν καλουμένην ὕλην ἄποιον καὶ ἀσχημάτιστον λεγομένην πρὸς αὐτῶν, τολμηρὸν δὲ εἰ μὴ ὂν πρὸς τοῦ Πλάτωνος b εἰρῆσθαι, καὶ μή τι μυστικώτατα μίαν τὴν ὄντως
οὖσαν ἀρχὴν εἰδὼς ἐν τῷ Τιμαίῳ αὐταῖς φησι ταῖς λέξεσι

[3] “ Νῦν δὴ οὖν τό γε παρ᾿ ἡμῶν ὧδε ἐχέτω· τὴν μὲν περὶ ἀπάντων, εἴτε ἀρχὴν εἴτε ἀρχὰς, εἴτε ὅπη δοκεῖ τούτων πέρι, τὸ νῦν οὐ ῥητέον, δι᾿ ἄλλο μὲν
οὐδὲν, διὰ δὲ τὸ χαλεπὸν εἶναι κατὰ τὸν παρόντα τρόπον τῆς διεξόδου δηλῶσαι τὰ δοκοῦντα.”

[4] “ Ἄλλως τε ἡ λέξις ἡ προφητικὴ ἐκείνη ῾ἡ δὲ c γῆ ἦν ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος᾿ ἀφορμὰς αὐτοῖς ὑλικῆς οὐσίας παρέσχηται. ναὶ μὴν Ἐπικούρῳ μὲν
ἡ τοῦ αὐτομάτου παρείσδυσις οὐ παρακολουθήσαντι τῷ ῥητῷ γέγονεν ἐντεῦθεν ῾ματαιότης ματαιοτήτων, τὰ πάντα ματαιότης. Ἀριστοτέλει δὲ μέχρι σελήνης ἐπῆλθε καταγαγεῖν τὴν πρόνοιαν ἐκ τοῦδε τοῦ ψαλμοῦ ῾κύριε ἐν τῷ οὐρανῷ τὸ ἔλεός σου καὶ ἡ ἀλήθειά
σου ἕως τῶν νεφελῶν.᾿ οὐδέπω γὰρ ἀπεκαλύπτετο ἡ τῶν προφητικῶν δήλωσις μυστηρίων πρὸ τῆς τοῦ κυρίου παρουσίας

[5] τάς τε αὖ μετὰ θάνατον κολάσεις καὶ τὴν διὰ πυρὸς τιμωρίαν ἀπὸ τῆς βαρ- d βάρου φιλοσοφίας ἥ τε ποιητικὴ πᾶσα μοῦσα, ἀλλὰ
καὶ ἡ Ἑλληνικὴ φιλοσοφία ὑφείλετο. Πλάτων γοῦν ἐν τῷ τελευταίῳ τῆς Πολιτείας αὐταῖς φησι ταῖς λέξεσιν

“ Ἐνταῦθα δὴ ἄνδρες ἄγριοι διάπυροι ἰδεῖν παρεστῶτες καὶ καταμανθάνοντες τὸ φθέγμα τοὺς μὲν
¹² ἰδίᾳ παραλαβόντες ἦγον, τὸν δὲ Ἀριδαῖον καὶ τοὺς ἄλλους συμποδίσαντες χεῖράς τε καὶ πόδας , καὶ κεφαλὴν καταβαλόντες , καὶ ἐκδείραντες, εἷλκον παρὰ τὴν ὁδὸν ἐκτὸς ἐπ’ ἀσπαλάθων κνάπτοντες.”

Οἶ’ μὲν γὰρ ἄνδρες οἶ διάπυροι ἀγγέλους αὐτῷ 392 βούλονται δηλοῦν, οἱ παραλαβόντες τοὺς ἀδίκους κολάζουσιν. “Ο ποιῶν φησὶ τοὺς ἀγγέλους πνεύματα καὶ τοὺς λειτουργοὺς πῦρ φλέγον.’

670

[6] “Ἕπεται δὲ τούτοις τὴν ψυχὴν εἶναι ἀθάνατον.
τὸ γὰρ κολαζόμενον ἢ παιδευόμενον ἐν αἰσθήσει ὂν ζῇ, κἂν πάσχειν λέγηται. τί δέ; οὐχὶ οἶδεν ὁ Πλάτων’ καὶ πυρὸς ποταμοὺς καὶ τῆς γῆς τὸ βάθος, τὴν πρὸς τῶν βαρβάρων γέενναν καλουμένην, Τάρταρον ποιητικῶς ὀνομάζων, Κωκυτόν τε καὶ Ἀχέροντα
καὶ Πυριφλεγέθοντα καὶ τοιαῦτά τινα εἰς τὴν παίδευσιν σωφρονίζοντα παρεισάγων κολαστήρια; τῶν σμικρῶν δὲ κατὰ τὴν γραφὴν καὶ ἐλαχίστων τοὺς ἀγγέλους τοὺς ὁρῶντας τὸν θεὸν, πρὸς δὲ καὶ τὴν εἰς ἡμὰς δι’ b ἀγγέλων τῶν ἐφεστώτων ἥκουσαν ἐπισκοπὴν ἐμφαίνων
νῶν οὐκ ὀκνεῖ γραφειν

Ἐπειδὴ πάσας τὰς ψυχὰςτοὐς βίους ῄρῆσθαι, ὥσπερ ἔλαχον, ἐν τάξει προσιέναι πρὸς τὴν Λάχεσιν, ἐκείνην δὲ ἑκάστῳ, ὅν εἵλετο δαίμονα, τοῦτον φύλακα τοῦ βίου συμπέμπειν, καὶ ἀποπληρωτὴντῶν αἱρεθέντων.

“Τάχα δὲ καὶ τῷ Σωκράτει τὸ δαιμόνιον τοιοῦτόν τι ᾐνίσσετο.”

[7] “Ναὶ “ Ναὶ μὴν γεννητὸν εἶναι τὸν παραλαβόντες ἐδογμάτισαν οἱ φιλόσοφοι. καὶ ὅ γε Πλάτων’ ἄντικρυς εἴρηκε

Πότερον ἦν ἀρχὴν ἔχων γενέσεως οὐδεμίαν, ἡ ³⁴ γέγονεν, ἀπ᾿ ἀρχῆς τινος ἀρξάμενος; ὁρατός τε γὰρ c ἁπτός τε καὶ σῶμα ἕχει.”

“ Αὖθίς τε ὁπόταν εἴπῃ ῾τὸν μὲν οὖν ποιητὴν καὶ πατέρα τοῦδε τοῦ παντὸς εὑρεῖν τε ἔργον,᾿ οὐ μόνον γεννητὸν ἔδειξε τὸν κόσμον, ἀλλὰ καὶ ἐξ αὐτοῦ γεγονέναι
σημαίνει, ὡς ἂν ἐκ μόνου γενομένου καὶ ἐκ μὴ ὄντος ὑποστάντος.

[8] γενητὸν δὲ καὶ οἶ Στωϊκοὶ τίθενται τὸν κόσμον. τόν τε ὑπὸ τῆς βαρβάρου φιλοσοφίας θρυλούμενον διάβολον , τὸν τῶν δαιμόνων ἄρχοντα, κακοεργὸν εἶναι ψυχὴν ἐν τῷ δεκάτῳ τῶν
Νόμων ὁ Πλάτων᾿ λέγει ταῖσδε ταῖς λέξεσι

d

“Ψυχὴν διοικοῦσαν καὶ ἐνοικοῦσαν τοῖς πάντη κινουμένοις μῶν οὐ καὶ τὸν οὐρανὸν ἀνάγκη διοικεῖν φάναι;

Τί μήν ;

Μίαν, ἢ πλείους; Πλείους, ἐγὼ ὑπὲρ σφῶν ἀποκρινοῦμαι. δυοῖν μέν που ἔλαττον μηδὲν τιθῶμεν, τῆς τε εὐεργέτιδος καὶ τῆς τἀναντία δυναμένης ἐξεργάξεσθαι.”

[9] ῾Ομοίως δὲ κἀν τῷ Φαίδρῳ τάδε γράφει

Ἒστι μὲν δὴ καὶ ἄλλα κακὰ, ἀλλά τις δαίμων ἔμιξε τοῖς πλείστοις ἐν τῷ παραυτίκα ἡδονήν.

Ἀλλὰ κἀν τῷ δεκάτῳ τῶν Νόμων ἄντικρυς τὸ ἀποστολικὸν δείκνυσιν ἐκεῖνο ῾οὐκ ἔστιν ἡμῖν ἡ πάλη πρὸς αἷμα καὶ σάρκα, ἀλλὰ πρὸς τὰ πνευματικὰ τῶν
ἐν οὐρανοῖς᾿ ὧδέ πως γράφων

671

[10] “’Επειδὴ γὰρ συνεχωρήσαμεν ἡμῖν αὐτοῖς εἶναι μὲν τὸν οὐρανὸν πολλῶν μεστὸν ἀγαθῶν, εἷναι δὲ καὶ τῶν ἐναντίων, πλειόνων δὲ τῶν μή· μάχη, ⁵⁶⁷ φαμὲν, ἀθάνατός ἐσθ’ ἡ τοιαύτη καὶ φυλακῆς θαυμαστῆς δεομένη.”

[11] Κόσμον τε αὖθις τὸν μὲν νοητὸν οἶδεν ἡ βάρβαρος φιλοσοφία, τὸν δὲ αἰσθητόν· καὶ τὸν μὲν ἀρχέτυπον,
τὸν δὲ εἰκόνα τοῦ καλοῦ παραδείγματος. καὶ τὸν μὲν ἀνατίθησι μονάδι, ὡς ἂν νοητὸν, τὸν δὲ αἰσθητὸν ἑξάδι· γάμος γὰρ παρὰ τοῖς Πυθαγορείοις, ὡς ἂν γόνιμος ἀριθμὸς, ἡ ἑξὰς καλεῖται. καὶ ἐν μὲν b τῇ μονάδι συνίστησιν οὐρανὸν ἀόρατον καὶ γῆν ἁγίαν
καὶ φῶς νοητόν· ἐν ἀρχῇ γὰρ, φησὶν, ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν· ἡ δὲ γῆ ἦν ἀόρατος.

[12] εἶτ’ ἐπιφέρει ‘καὶ εἶπεν ὁ θεὸς, γενέσθω φῶς, καὶ ἐγένετο φῶς.’ ἐν δὲ τῇ κοσμογονίᾳ τῇ αἰσθητῇ οὐρανὸν ἐδημιούργει· τὸ δὲ στερεὸν αἰσθητὸν,
γῆν τε ὁρατὴν καὶ φῶς βλεπόμενον· ἆρ’ οὐ δοκεῖ σοι ἐντεῦθεν ὁ Πλάτων’ ζῴων ἰδέας ἐν τῷ νοητῷ ἀπολείπειν κόσμῳ καὶ τὰ εἴδη τὰ αἰσθητὰ κατὰ τὰ γένη δημιουργεῖν τὰ νοητά;

[13] εἰκότως ἄρα ἐκ γῆς μὲν τὸ c σῶμα διαπλάττεσθαι λέγει Μώσης, ὃ γήινόν φησιν 393
ὁ Πλάτων’ σκῆνος, ψυχὴν δὲ τὴν λογικὴν ἄνωθεν ἐμπνευσθῆναι ὑπὸ θεοῦ εἰς πρόσωπον. ἐνταῦθα γὰρ τὸ ἡγεμονικὸν ἱδρῦσθαι λέγουσι, τὴν διὰ τῶν αἰσθητηρίων ἐπεισόδιον τῆς ψυχῆς ἐπὶ τοῦ πρωτοπλάστου εἴσοδον ἑρμηνεύοντες, διὸ καὶ κατ’ εἰκόνα καὶ καθ’
ὁμοίωσιν τὸν ἄνθρωπον γεγονέναι.

[14] εἰκὼν μὲν γὰρ θεοῦ λόγος ὁ θεῖος καὶ βασιλικὸς, ἄνθρωπος ἀπαθὴς, εἰκὼν δ’ εἰκόνος ἀνθρώπινος νοῦς. ἑτέρῳ δ’ εἰ βούλει παραλαβεῖν ὀνόματι τὴν ἐξομοίωσιν, εὕροις ἂν παρὰ τῷ Μωσεῖ ἀκολουθίαν ὀνομαζομένην d
θείαν. φησὶ γὰρ ‘ὀπίσω κυρίου τοῦ θεοῦ ὑμῶν πορεύεσθε, καὶ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ φυλάξατε.’ ἀκόλουθοι δ’ οἶμαι, οἶμαι, καὶ θεραπευταὶ θεοῦ πάντες οἱ ἐνάρετοι.

[15] Ἐντεῦθεν δ’ οἶ μὲν Στωϊκοὶ τὸ τέλος τῆς φιλοσοφίας τὸ ἀκολούθως τῇ φύσει ζῆν εἰρήκασιν, ὁ Πλάτων’ δὲ ὁμοίωσιν θεῷ, ὡς ἐν τῷ δευτέρῳ παρεστήσαμεν Στρωματεῖ, Ζήνων τε ὁ Στωϊκὸς παρὰ Πλάτωνος λαβὼν, ὁ δὲ ἀπὸ τῆς βαρβάρου φιλοσοφίας,
τοὺς ἀγαθοὺς πάντας ἀλλήλων εἶναι φίλους λέγει. φησὶ γὰρ ἐν τῷ Φαιδρῷ Σωκράτης ὡς οὐχ 672 εἵμαρται κακὸν κακῷ φίλον εἶναι, οὐδ’ ἀγαθὸν ἀγαθῷ μὴ φίλον.

[16] ὅπερ κἀν τῷ Λύσιδι ἀπέδειξεν ἱκανῶς, ὡς
ἐν ἀδικίᾳ καὶ πονηρίᾳ οὐκ ἄν ποτε σωθείη φιλία. καὶ ὁ Ἀθηναῖος ξένος ὁμοίως φησὶ

‟Πρᾶξιν Πρᾶξιν εἷναι φίλην καὶ ἀκόλουθον θεῷ καὶ λόγον ἔχουσαν ἀρχαῖον, ὅταν τὸ μὲν ὅμοιον τῷ ὁμοίῳ μετρίῳ ὄντι φίλον ἦ, τὰ δὲ ἄμετρα οὔτε τοῖς ἀμέτροις,
οὔτε τοῖς ἐμμέτροις· ὁ δὲ θεὸς ἡμῖν πάντων χρημάτων μέτρον ἂν εἴη.”

[17] Εἶτα ὑποβὰς ἐπάγει Πλάτων

b

‟Πᾶς γὰρ δὴ ἀγαθὸς ἀγαθῷ ὅμοιος, κατὰ δὲ καὶ θεῷ ἐοικὼς ἀγαθῷ τε παντὶ φίλος ὑπάρχει
καὶ θεῷ.”

Ἐνταῦθα γενόμενος κἀκείνου ἀνεμνήσθην· ἐπὶ τέλει γὰρ τοῦ Τιμαίου λέγει

Τῷ κατανοουμένῳ τὸ κατανοοῦν ἐξομοιῶσαι δεῖν κατὰ τὴν ἀρχαίαν φύσιν, ὁμοιώσαντα δὲ τέλος ἔχειν
τοῦ προτεθέντος ἀνθρώποις ὑπὸ θεῶν ἀρίστου βίου πρός τε τὸν παρόντα καὶ τὸν ἔπειτα χρόνον.”

[18] Καὶ μετὰ βραχέα ἐπιλέγει

⁸⁹¹⁰¹¹

“Ἀδελφοὺς δ’ εἶναι ἡμᾶς, ὡς ἂν τοῦ ἑνὸς θεοῦ ὄντας καὶ ἑνὸς διδασκάλου, φαίνεταί που καὶ Πλάτων καλῶς ὧδέ πως

“ Ἐστὲ μὲν γὰρ πάντες οἶ ἐν τῇ πόλει ἀδελφοὶ,
ὡς φήσομεν πρὸς αὐτοὺς μυθολογοῦντες. ἀλλ’ ὁ θεὸς c πλάττων, ὅσοι μὲν ὑμῶν ἱκανοὶ ἄρχειν, χρυσὸν ἐν τῇ γενέσει συνέμιξεν αὐτοῖς, διὸ τιμιώτατοί εἰσιν· ὅσοι δὲ ἐπίκουροι, ἄργυρον· σίδηρον δὲ καὶ χαλκὸν τοῖς γεωργοῖς καὶ τοῖς ἄλλοις δημιουργοῖς.”

[19] Ὅθεν ἀνάγκη φησὶ γεγονέναι, ἀσπάζεσθαί τε καὶ φιλεῖν τούτους μὲν ταῦτα ἐφ’ οἶς γνῶσις, ἐκείνους δὲ ἐφ’ οἷς δόξα. ἴσως γὰρ τὴν ἐκλεκτὴν ταύτην φύσιν γνώσεως ἐφιεμένην μαντεύεται, εἰ μή τι τρεῖς τινας ὑποτιθέμενος φύσεις, τρεῖς πολιτείας, d
ὡς ὑπέλαβόν τινες, διαγράφει, καὶ Ἰουδαίων μὲν ἀργυρᾶν, Ἑλλήνων δὲ τὴν τρίτην, Χριστιανῶν δὲ, οἷς ὁ χρυσὸς ὁ βασιλικὸς ἐγκαταμέμικται, τὸ ἅγιον πνεῦμα.

[20] τόν τε Χριστιανῶν βίον ἐμφαίνων κατὰ λέξιν γράφει ἐν τῷ Θεαιτήτῳ

‟Λέγωμεν δὴ περὶ τῶν κορυφαίων· τί γὰρ ἄν τούς γε φαύλως διατρίβοντας ἐν φιλοσοφίᾳ λέγοι; οὗτοι δέ που οὔτε εἰς ἀγορὰν ἴσασι τὴν ὁδὸν οὔτε ὅπου δικαστήριον ἢ βουλευτήριον ἤ τι κοινὸν ἄλλο τῆς πόλεως συνέδριον, νόμους δὲ καὶ ψηφίσματα λεγόμενα
ἢ γεγραμμένα οὔτε ὁρῶσιν οὔτε ἀκούουσι. σπουδαὶ δὲ ἑταιρειῶν καὶ σύνοδοι καὶ σὺν αὐλητρίσι 673 κῶμοι, οὐδὲ ὄναρ πράττειν προσίστα τᾶι αὐτοῖς. εὖ δὲ ἢ κακῶς τι γέγονεν ἐν πόλει, ἤ τί τῳ κακόν ἐστι γεγονὸς ἐκ προγόνων, μᾶλλον αὐτοὺς ¹²¹³¹⁴ λέληθεν ἢ οἶ τῆς θαλάσσης λεγόμενοι χόες. καὶ ταῦτα οὔθ’ ὅτι οὐκ οἶδεν οἶδεν, ἀλλὰ τῷ ὄντι τὸ σῶμα 394 μόνον ἐν τῇ πόλει κεῖται αὐτοῦ καὶ ἐπιδημεῖ, αὐτὸς δὲ πέταται, κατὰ Πίνδαρον, τὰ γᾶς ὑπένερθεν, οὺρανοῦ b ρανοῦ τε ὕπερ ἀστρονομῶν καὶ πᾶσαν πάντη φύσιν
ἐρευνώμενος.”

[21] ‟Πάλιν αὖ τῷ τοῦ κυρίου ῥητῷ τῷ ἔστω τὸ ναὶ ναὶ καὶ τὸ οὒ οὔ ἐκεῖνα ἀπεικαστέον ἀλλά μοι ψεῦδός τε συγχωρῆσαι καὶ ἀλήθειαν ἀφανίσαι οὐδαμῶς θέμις. τῷ τε περὶ τοῦ ὀμόσαι ἀπαγορεύσει
συνᾴδει ἥδε ἡ ἐν τῇ δεκάτῳ τῶν Νόμων λέξις “ἔπαι- νός τε ὅρκος τε περὶ παντὸς ἀπἐστω.” καὶ τὸ σύνολον Πυθαγόρας καὶ Σωκράτης καὶ Πλάτων’ λέγοντες ἀκούειν φωνῆς θεοῦ, τὴν κατασκευὴν τῶν ὅλων θεωροῦντες c ἀκριβῶς ὑπὸ θεοῦ γεγονυῖαν καὶ συνεχομένην
ἀδιαλείπτως, ἀκηκόασι τοῦ Μώσεως λέγοντος ‘εἶπε καὶ ἐγένετο, τὸν λόγον τοῦ θεοῦ ἔργον εἶναι διαγράφοντος.

[22] ἐπί τε τῆς τοῦ ἀνθρώπου ἐκ χοὸς διαπλάσεως ἱστάμενοι γήι·νον μὲν οἶ φιλόσοφοι παρ’ ἕκαστα τὸ σῶμα ἀναγορεύουσιν, Ὅμηρος δὲ οὐκ ὀκνεῖ

ἐν κατάρας μέρει τίθεσθαι τὸ

ἀλλ’ ὑμεῖς μὲν πάντες ὕδωρ καὶ γαῖα γένοισθε, καθάπερ Ἠσαίας καὶ καταπατήσατε αὐτοὺς λέγων d ‘ὡς πηλόν.

[23] Καλλίμαχος δὲ διαρρήδην γράφει

ἢν κεῖνος οὑνιαυτὸς, ᾧ ποτὲ πτηνὸν

καὶ τοὐν θαλάσσῃ καὶ τὸ τετράπουν οὕτως

ἐφθέγγεθ’, ὡς ὁ πηλὸς ὁ Προμηθέως.

πάλιν τε ὁ αὐτὸς ‘εἴ σε ἔφη ‘Προμηθεὺς ἔπλασε, καὶ πηλοῦ μὴ ἐξ ἑτέρου γέγονας.’ Ἡσίοδός τε ἐπὶ τῆς Πανδώρας λέγει
¹⁵

Ἥφαιστον δὲ κέλευσε περικλυτὸν ὅττι τάχιστα

γαίαν ὕδει φύρειν, ἐν δ’ ἀνθρώπου θέμεν αὐδὴν

καὶ νόον.

[24] πῦρ μὲν οὖν τεχνικὸν, ὁδῶ βαδίζον εἰς γένεσιν, 674
τὴν φύσιν ὁρίζονται οἱ Στωϊκοί· πῦρ δὲ καὶ φῶς ἀλληγορεῖται ὁ θεὸς καὶ ὁ λόγος αὐτοῦ πρὸς τῆς γραφῆς. τί δέ; οὐχὶ καὶ Ὅμηρος παραφράζων χωρισμὸν τοῦ ὕδατος ἀπὸ τῆς γῆς καὶ τὴν ἀποκάλυψιν τὴν ἐμφανῆ τῆς ξηρὰς ἐπὶ τῆς Τηθύος καὶ τοῦ
Ὠκεανοῦ λέγει

ἤδη γὰρ δηρὸν χρόνον ἀλλήλων ἀπέχονται

εὐνῆς καὶ φιλότητος;

[25] πάλιν τὸ δυνατὸν ἐν πάσι προσάπτουσι καὶ οἱ παρ’ Ἕλλησι λογιώτατοι τῷ θεῷ· ὁ μὲν᾿ Ἐπίχαρμος,
Πυθαγόρειος δὲ ἣν, λέγων

οὐδὲν ἐκφεύγει τὸ θεῖον, τοῦτο γινώσκειν σε δεῖ·

b

αὐτός ἐστ’ ἀμῶν ἐπόπτης, ἀδυνατεῖ δ’ οὐδὲν θεός.

ὁ μελοποιὸς δὲ

θεῷ δυνατὸν ἐκ μελαίνας

νυκτὸς ἀμίαντον ὄρσαι φάος,

κελαινεφεῖ δὲ σκότει καλύψαι

καθαρὸν ἁμέρας σέλας.

ὁ μόνος ἡμέρας ἐνεστώσης νύκτα ποιῆσαι δυνάμενος, φησὶ, θεὸς οὗτός ἐστιν.

[26] ἔν τε τοῖς Φαινομένοις
ἐπιγραφομένοις ὁ Ἄρατος

Ἐκ Διὸς ἀρχώμεσθα

c εἰπὼν

τὸν οὐδέποτ’ ἄνδρες ἐῶμεν

ἄρρητον· μεσταὶ δὲ Δῖός πᾶσαι μὲν ἀγυιαὶ,

πᾶσαι δ’ ἀνθρώπων ἀγοραὶ , μεστὴ δὲ θάλασσα,

καὶ λιμένες, πάντη δὲ Δῖός κεχρήμεθα πάντες,

ἐπιφέρει

τοῦ γὰρ καὶ γένος ἐσμὲν,

οἷον δημιουργίᾳ,

. . .ο δ ηπιος ανθρωποισι

d

δεξιὰ σημαίνει·

αὐτὸς γὰρ τέ γε σήματ’ ἐν οὐρανῷ ἐστήριξεν,

ἄστρα διακρίνας· ἐσκέψατο δεῖς ἐνιαυτὸν

ἀστέρας, οἱ κε μάλιστα τετυγμένα σημαίνοιεν

ἀνδράσιν ὡράων, ὄφρ’ ἔμπεδα πάντα φύηται·

καί μιν ἀεὶ πρῶτόν τε καὶ ὕστατον ἱλάσκονται.

χαῖρε, πάτερ, μέγα θαῦμα, μέγ’ ἀνθρώποισιν ὄνειαρ.

395 καὶ πρὸ τούτου δὲ Ὅμηρος ἐπὶ τῆς Ἡφαιστοτεύκτου ἀσπίδος κοσμοποιῶν κατὰ Μωσέα, 675

ἐν μὲν γαῖαν ἔτευξ’, ἐν δ’ οὐρανὸν, ἐν δὲ θάλασσαν,

φησὶν

ἐν δὲ τὰ τείρεα πάντα, τά τ’ οὐρανὸς ἐστεφάνωται.

ὁ γὰρ διὰ τῶν ποιημάτων καὶ τῶν καταλογάδην συγ- γραμμάτων ᾀδόμενος Ζεὺς τὴν ἔννοιαν ἐπὶ τὸν θεὸν ἀναφέρει.

[27] Ἤδη δὲ, ὡς εἰπεῖν, ὑπ’ αὐγὰς ὁ Δημόκριτος
εἶναί τινας ὀλίγους γράφει τῶν ἀνθρώπων, οἳ δὴ ἀνατείναντες τὰς χεῖρας ἐνταῦθα, οὗ νῦν ἠέρα καλέομεν οἱ Ἕλληνες, πάντα Ζεὺς μυθεῖται , καὶ πάντα οὗτος οἶδε καὶ διδοῖ καὶ ἀφαιρεῖται, καὶ βασιλεὺς οὗτος τῶν πάντων. μυστικώτερον δὲ ὁ μὲν Βοιώτιος
b Πίνδαρος, ἅτε Πυθαγόρειος ὢν,

‘ὲν ἀνδρῶν, ‘ὲν θεῶν γένος,

ἐκ μιᾶς δὲ ματρὸς πνέομεν ἄμφω,

τῆς ὕλης παραδίδωσι, καὶ ἔνα τὸν τούτων δημιουργὸν, τὸν ἀριστοτέχναν πατέρα λέγει, τὸν καὶ τὰς
προκοπὰς κατ’ ἀξίαν εἰς θειότητα παρεσχημένον.

[28] σιωπῶ γὰρ Πλάτωνα, ἅ ἀντικρυς οὖτος ἐν τῇ πρὸς Ἐραστὸν καὶ Κορίσκον ἐπιστολῇ φαίνεται πατέρα καὶ υἱὸν οὐκ οἶδ’ ὅπως ἐκ τῶν Ἑβραϊκῶν γραφῶν ἐμφαίνων, παρακελευόμενος κατὰ λέξιν, ἐπομνύντας
σπουδῇτε ἅμα μὴ ἀμούσῳ καὶ τῇ τῆς σπουδῆς ἀδελφῇ c παιδείᾳ τὸν πάντων θεὸν αἴτιον, καὶ τοῦ ἡγεμόνος καὶ αἰτίου πατέρα κύριον ἐπομηύντας, ὅν ἐὰν ὀρθῶς φιλοσοφῆτε, εἴσεσθε. ἥ τε ἐν Τιμαίῳ δημηγορία πατέρα λέγει τὸν δημιουργὸν, λέγουσα ὦδέπως ‘θεοὶ
θεῶν, ὦν ἐγὼ πατῆρ δημιουργὸς τε ἔργων.’

[29] ὥστε καὶ ἐπὰν εἴπῃ ‘περὶ τὸν πάντων βασιλέα πάντα ἐστὶ, κἀκείνου ἕνεκα τὰ πάντα, κα’κεῖνο αἴτιον τῶν καλ[ν, δεύτερον δὲ περὶ τὰ δεύτερα καὶ τρίτον περὶ τὰ τρίτα,’οὐκ ἄλλως ἔγωγε ἐξακούω ἤ τὴν ἀγίαν τριἀδα
μηνύεσθαι. τρίτον μὲν γὰρ εἶναι τὸ ἅγιον πνεῦμα, d τὸν υἱὸν δἒ δεύτερον, δι’ οὖ πάντα ἐγέντο κατὰ βούλησιν τοῦ πατρός.

[30] ὁ δὲ αὐτὸς ἐν τῷ δεκάτοῳ τῆς Πολιτεῖας Ἠρὸς τοῦ Αρμενίου, τὸ γένετο Παμφύλου, μέμνηται, ὅς ἐστι Ζωρόαστρις. αὐτὸς γούν ὁ
Ζωρόαστρις γράφει ‘τάδε δυεέγραψε Ζωρόαστρις ὁ Ἀρμενίου, τὸ γένος Πάμφυλος, ἐν πολέμῳ τελευτήσας, ὅσα ἐν Ἅιδῃ γενόμενος ἐδάην παρὰ θεῶν.’τὸν δὴ Ζωρόαστριν τοῦτον ὁ Πλάτων δωδεκαταῖον ἐπὶ τῇ πυρᾷ κείμενον ἀναβιῶναι λέγει. τάχα μὲν οὐ τὴν 676
ἀνάστασιν, ἀλλ’ἐκεὶνα αἰνίσσεται, ὡς διὰ τῶν δώδεκα ζῳδίων ἡ ὁδὸς ταῖς ψυχαῖς γίνεται εὶς τὴν ἀνάληψιν, αὐτὸς δὲ καὶ εἰς τὴν γένεςίν φησι τὴν αὐτὴν γίνεσθαι κάθοδον. ταῦτα ὐποληπτέον καὶ τὰ τοῦ Ἡρακλέος ἆθλα λέγεσθαι ιβ΄, μεθ', ἄ τῆς ἀπαλλαγῆς ¹⁶¹⁷¹⁸ παντὸς τοῦ κόσμου τοῦδε τυγχάνει ἡ ψυχή. οὐ παρα- πέμπομαι καὶ τὸν Ἐμπεδοκλέα. ὁ φυσικὸς οὗτος τῆς τῶν πάντων ἀναλήψεως μέμνηται ὡς ἐσομένης ποτὲ εἰς τὴν τοῦ πυρὸς οὐσίαν μεταβολῆς.”

b

[31] “Σαφέστατα δ’ Ἡράκλειτος ὁ Ἐφέσιος ταύτης
ἐστὶ τῆς δόξης, τὸν μέν τινα κόσμον ἀίδιον εἶναι δο- κιμάσας, τὸν δέ τινα φθειρόμενον , τὸν κατὰ τὴν διακόσμησιν, εἰδὼς οὐχ ἕτερον ὄντα ἐκείνου πως ἔχοντος. ἀλλ’ ὅτι μὲν ἀίδιον τὸν ἐξ ἁπάσης τῆς οὐσίας ἀιδίως ποιὸν κόσμον ἤδη, φανερὸν ποιεῖ λέγων οὕτως
κόσμον τὸν αὐτὸν πάντων οὔτε τις θεῶν οὔτε ἀν- θρώπων ἐποίησεν, ἀλλ’ ἢν ἀεὶ καὶ ἔστι, καὶ ἔσται, πῦρ ἀείζωον, ἁπτόμενον μέτρα καὶ ἀποσβεννύμενον c μέτρα.’ ὅτι δὲ καὶ γεννητὸν καὶ φθαρτὸν αὐτὸν εἶναι ἐδογμάτιζε μηνύει τὰ ἐπιφερόμενα πυρὸς τροπαὶ,
πρῶτον θάλασσα, θαλάσσης δὲ τὸ μὲν ἥμισυ γῆ , τὸ δὲ ἥμισυ πρηστήρ. δυνάμει γὰρ λέγει, ὅτι τὸ πῦρ ὑπὸ τοῦ διοικοῦντος λόγου καὶ θεοῦ τὰ σύμπαντα δι’ ἀέρος τρέπεται εἰς ὑγρὸν, τὸ ὡς σπέρμα τῆς διακο- σμήσεως, ὃ καλεῖ θάλασσαν· ἐκ δὲ τούτου αὖθις γίνεται
396 νεται οὐρανὸς καὶ γῆ καὶ τὰ ἐμπεριεχόμενα. ὅπως δὲ πάλιν ἀναλαμβάνεται καὶ ἐκπυροῦται σαφῶς διὰ τούτων δηλοῖ ‘θάλασσα διαχέεται καὶ μετρέεται εἰς d τὸν αὐτὸν λόγον, ὁκοῖος πρόσθεν ἦν ἢ γενέσθαι.’ ὁμοίως καὶ περὶ τῶν ἄλλων στοιχείων τὰ αὐτά.”

[32] “ Παραπλήσια τούτῳ καὶ οἶ ἐλλογιμώτατοι τῶν Στωϊκῶν δογματίζουσι περί τε ἐκπυρώσεως ἕως διαλαμβάνοντες καὶ κόσμου διοικήσεως καὶ τοῦ ἰδίως ποιοῦ κόσμου τε καὶ ἀνθρώπου καὶ τῆς τῶν ἡμετέρων ψυχῶν ἐπιδιαμονῆς. πάλιν τε αὖ ὁ Πλάτων’ ἐν μὲν τῷ
ἑβδόμῳ τῆς Πολιτείας τὴν ἐνταῦθα ἡμέραν νυκτεριἐν ¹⁹ νῆν ἡμέραν κέκληκεν διὰ τοὺς κοσμοκράτορας, οἶμαι, τοῦ σκότους τούτου· ὕπνον δὲ καὶ θάνατον τὴν εἰς σῶμα ὁδὸν τῆς ψυχῆς κατὰ ταὐτὰ τῷ Ἡρακλείτῳ. καὶ μή τι τοῦτο ἐπὶ τοῦ σωτῆρος προεθέσπιζε τὸ
πνεῦμα διὰ τοῦ Δαβὶδ λέγον ‘ἐγὼ ἐκοιμήθην καὶ ὕπνωσα· ἐξηγέρθην, ὅτι κύριος ἀντιλήψεταί μου·’ 677 οὐ γὰρ τὴν ἀνάστασιν μόνον τοῦ Χριστοῦ ἐξ ὕπνου ἔγερσιν, ἀλλὰ καὶ τὴν εἰς σάρκα κάθοδον τοῦ κυρίου ὕπνον ἀλληγορεῖ.

[33] αὐτίκα ὁ αὐτὸς σωτὴρ παρεγγυᾷ,
γρηγορεῖτε· οἷον, μελετᾶτε ζῆν καὶ χωρίζειν τὴν ψυχὴν τοῦ σώματος πειρᾶσθε. τήν τε κυριακὴν ἡμέραν ἐν τῷ δεκάτῳ τῆς Πολιτείας ὁ Πλάτων’ διὰ τούτων καταμαντεύεται

“Ἐπειδὴ δὲ τοῖς ἐν τῷ λειμῶνι ἑκάστοις ἑπτὰ
ἡμέραι γένοιντο , ἀναστάντας ἐντεῦθεν δεῖ τῇ ὀγδόῃ πορεύεσθαι καὶ ἀφικνεῖσθαι τεταρταίους.”

b

“Λειμῶνα μὲν οὖν ἀκουστέον τὴν ἀπλανῆ σφαῖραν, ὡς ἥμερον χωρίον καὶ προσηνὲς καὶ τῶν ὁσίων χῶρον· ἑπτὰ δὲ ἡμέρας ἑκάστην κίνησιν τῶν ἑπτὰ, καὶ
πᾶσαν τὴν ἐργαστικὴν τέχνην εἰς τέλος ἀναπαύσεως σπεύδουσαν· ἡ δὲ μετὰ τοὺς πλανωμένους πορεία ἐπὶ τὸν οὐρανὸν ἄγει, τουτέστι τὴν ὀγδόην κίνησίν τε καὶ ἡμέραν· τεταρταίους δὲ τὰς ψυχὰς ἀπιέναι λέγει, δηλῶν τὴν διὰ τῶν τεσσάρων στοιχείων πο-
ρείαν.”

[34] “Ἀλλὰ καὶ τὴν ἑβδόμην ἱερὰν οὐ μόνον οἱ c Ἑβραῖοι, ἀλλὰ καὶ οἱ Ἕλληνες ἴσασι, καθ’ ἣν ὁ πᾶς κόσμος κυκλεῖται τῶν ζωογονουμένων καὶ φυομένων ἀπάντων. Ἡσίοδος μὲν οὖν οὕτω περὶ αὐτῆς λέγει

πρῶτον ἔνη τετράς τε καὶ ἑβδόμη ἱερὸν ἦμαρ.

²⁰ καὶ πάλιν

ἑβδομάτη δ’ αὖθις λαμπρὸν φάος ἠελίοιο.

Ὅμηρος δὲ

ἑβδομάτη δἤπειτα κατήλυθεν ἱερὸν ἦμαρ.

d καὶ ‘ἑβδόμη ἦν ἱερή.’ καὶ πάλιν

ἕβδομον ἦμαρ ἔην, καὶ τῷ τετέλεστο ἅπαντα.

καὶ αὖθις

ἑβδομάτῃ δ’ ἠοῖ λίπομεν ῥόον ἐξ Ἀχέροντος.

ναὶ μὴν καὶ Καλλίμαχος ὁ ποιητὴς γράφει

ἑβδομάτῃ δ’ ἠοῖ, καί οἱ ἐτέτυκτο ἅπαντα.

καὶ πάλιν

ἑβδόμη εἰν ἀγαθοῖς καὶ ἑβδόμη ἐστὶ γενέθλη.

678 καὶ

ἑβδόμη ἐν πρώτοισι καὶ ἑβδόμη ἐστὶ τελεία.

καὶ

ἑπτὰ δὲ πάντα τέτυκτο ἐν οὐρανῷ ἀστερόεντι,

ἐν κύκλοισι φανέντ’ ἐπιτελλομένοις ἐνιαυτοῖς.”

[35] “Ἀλλὰ καὶ αἱ Σόλωνος ἐλεγεῖαι σφόδρα τὴν ἑβδομάδα ἐκθειάζουσι.”

“Τὰ δὲ οὐχὶ παραπλήσια τῇ λεγούσῃ γραφῇ ‘ἄρωμεν
b ἀφ’ ἡμῶν τὸν δίκαιον, ὅτι δύσχρηστος ἡμῖν ἐστιν, ὁ Πλάτων’ μονονουχὶ προφητεύων τὴν σωτήριον οἰκονομίαν ἐν τῷ δευτέρῳ τῆς Πολιτείας οὕτω φησὶν “Οὕτω δὲ διακείμενος ὁ δίκαιος μαστιγώσεται, ἐκκοπήσεται τὼ ὀφθαλμὼ, τελευτῶν πάντα κακὰ παὼν
ἀνασκινδυλευθήσεται.”

397

“Ὅ τε Σωκρατικὸς Ἀντισθένης παραφράζων τὴν προφητικὴν ἐκείνην γραφὴν ‘τίνι με ὡμοιώσατε; λέγει κύριος’ οὐδενὶ ἐοικέναι φησὶ, διόπερ αὐτὸν ²¹ οὐδεὶς ἐκμαθεῖν ἐξ εἰκόνος δύναται. τὰ δὲ ὅμοια καὶ c Ξενοφῶν ὁ Ἀθηναῖος κατὰ λέξιν λέγει ὁ γοῦν πάντα σείων καὶ ἀτρεμίζων, ὡς μὲν μέγας τις καὶ δυνατὸς φανερὸς, ὁποῖος δ’ ἐστὶ μορφὴν ἀφανής. οὐδὲ μὴν
ὁ παμφαὴς δοκῶν εἶναι ἥλιος, οὐδ’ οὗτος ἔοικεν ὁρᾶν αὑτὸν ἐπιτρέπειν, ἀλλ’ ἤν τις ἀναιδῶς αὐτὸν θεάσηται, τὴν ὄψιν ἀφαιρεῖται.”

τίς γὰρ σὰρξ δύναται τὸν ἐπουράνιον καὶ ἀληθῆ

ὀφθαλμοῖσιν ἰδεῖν θεὸν ἄμβροτον, ὃς πόλον οἰκεῖ;

ἀλλ’ οὐδ’ ἀκτίνων κατ’ ἐναντίον ἠελίοιο

d

ἄνθρωποι στῆναι δυνατοὶ, θνητοὶ γεγαῶτες,

προεῖπεν ἡ Σίβυλλα.

[36] εὖ γοῦν καὶ Ξενοφάνης ὁ Κολοφώνιος διδάσκων ὅτι εἶς καὶ ἀσώματος ὁ θεὸς ἐπιφέρει

εἰς θεὸς ἔν τε θεοῖσι καὶ ἀνθρώποισι μέγιστος,

οὔ τι δέμας θνητοῖσιν ὁμοίιος, οὐδὲ νόημα.

679 καὶ πάλιν

— — ἀλλ’ οἱ βροτοὶ δοκοῦσι γεννᾶσθαι θεοὺς.

τὴν σφετέρην δ’ ἐσθῆτα ἔχειν φωνήν τε δέμας τε.

καὶ πάλιν

— — ἀλλ’ εἰ χεῖρας ἔχον βόες, ἠὲ λέοντες,

ἢ γράψαι χείρεσσι καὶ ἔργα τελεῖν ἅπερ ἄνδρες,

ἵπποι μέν θ’ ἵπποισι, βόες δέ τε βουσὶν ὅμοιοι,

καί κε θεῶν ἰδέας ἔγραφον, καὶ σώματ’ ἐποίουν

τοιαῦθ’, οἷόν περ καὐτοὶ δέμας εἶχον ὅμοιον.

b

[37] ἀκούσωμεν οὖν πάλιν Βακχυλίδου μὲν τοῦ μελοποιοῦ περὶ τοῦ θείου λέγοντος

οἱ μὲν ἀδμῆτες ἀεικελίων νούσων εἰσὶ καὶ ἀναίτιοι,

οὐδὲν ἀνθρώποις εἴκελοι.

Κλεάνθους τε τοῦ Στωϊκοῦ ἔν τινι ποιήματι περὶ τοῦ θεοῦ ταῦτα γεγραφότος ἄκουε

τἀγαθὸν ἐρωτᾷς μ᾿ οἷόν ἐστ᾿ ; ἄκουε δή.

c

τεταγμένον, δίκαιον, ὅσιον, εὐσεβὲς,

κρατοῦν ἑαυτοῦ, χρήσιμον, καλὸν, δέον,

αὐστηρὸν, αὐθέκαστον, ἀειςύμφορον,

ἄφοβον, ἄλυπον, λυσιτελὲς, ἀνώδυνον,

ὠφέλιμον, εὐάρεστον, ἀσφαλὲς, φίλον,

ἔντιμον, ὁμολογούμενον,

εὐκλεὲς, ἄτυφον, ἐπιμελὲς, πρᾶον, σφοδρὸν,

χρονιζόμενον, αμεμπτον, ἀεὶ διαμένον.

d

[38] ὁ δὲ αὐτὸς κατὰ τὸ σιωπώμενον τὴν τῶν πολλῶν
διαβάλλων εἰδωλολατρίαν ἐπιφέρει

ἀνελεύθερος πᾶς ὅστις εἰς δόξαν βλέπει,

ὡς δὴ παρ ἐκείνης τευξόμενός τινος καλοῦ.

οὔκουν ἔτι κατὰ τὴν τῶν πολλῶν δόξαν περὶ τοῦ θείου ὑποληπτέον·

— — οὐδὲ γὰρ λάθρα δοκῶ,

φωτὸς κακούργου σχήματ᾿ ἐκμιμούμενον,

σοὶ τήνδ᾿ ἐς εὐνὴν, ὥσπερ ἄνθρωπον, μολεῖν,

680 Ἀμφίων λέγει τῇ Ἀντιόπῃ. ὁ Σοφοκλῆς δὲ εὐθυρρημόνως γράφει

τὴν τοῦδε γάρ τοι Ζεὺς ἔγημε μητέρα,

οὐ χρυςόμορφος, οὐδ᾿ ἐπημφιεσμένος

πτίλον κύκνειον, ὡς κόρην Πλευρωνίαν

ὑπημβρύωσεν, ἀλλ᾿ ὁλοσχερὴς ἀνήρ.

εἶτα ὑπελθὼν καὶ δὴ ἐπήγαγε

ταχὺς δὲ βαθμοῖς νυμφικοῖς ἐπεστάθη

ὁ μοιχός.

ἐφ᾿ οἷς ἔτι φανερώτερον τὴν ἀκραςίαν τοῦ μυθοποιουμένου Διὸς ὧδέ πως ἐκδιηγεῖται 398 b

ὁ δ᾿ οὔτε δαιτὸς οὔτε χέρνιβος θιγὼν

πρὸς λέκτρον ᾔει καρδίαν ὠδαγμένος,

ὅλην δ᾿ ἐκείνην εὐφρόνην ἐθόρνυτο.

[39] ταυτὶ μὲν οὖν παρείσθω ταῖς τῶν θεάτρων ἀνοίαις. ἄντικρυς δὲ ὁ μὲν Ἡράκλειτος, τοῦ λόγου τοῦ δέοντος ἀεὶ, φησὶν, ἀξύνετοι γίγνονται ἄνθρωποι, καὶ πρόσθεν ἢ ἀκοῦσαι καὶ ἀκούσαντες τὸ πρῶτον. ὁ μελοποιὸς δὲ Μελανιππίδης ᾄδων φησὶ

κλῦθί μοι, ὢ πάτερ, θαῦμα βροτῶν,

τἀς ἀειζώου ψυχὰς μεδέων.

Παρμενίδης τε ὁ μέγας , ὥς φησιν ἐν Σοφιστῇ Πλάτων, c ὧδέ πως περὶ τοῦ θείου γράφει

πολλὰ μάλ’ ὡς ἀγένητον ἐὸν καὶ ἀνώλεθρόν ἐστι,

οὖλον, μουνογενὲς δὲ καὶ ἀτρεμὲς ἠδ’ ἀγένητον.

ἀλλὰ καὶ ὁ Ἡσίοδος

αὐτὸς γὰρ πάντων φησὶ) βασιλεὺς καὶ κοίρανός ἐστιν

ἀθανάτων, σέο δ’ οὔ τις ἐρήρισται κράτος ἄλλος.

[40] Ναὶ μὴν καὶ ἡ τραγῳδία ἀπὸ τῶν εἰδώλων d
ἀποσπῶσα εἰς τὸν οὐρανὸν ἀναβλέπειν διδάσκει. ὁ μὲν γὰρ Σοφοκλῆς, ὥς φησιν Ἑκαταῖος ὁ τὰς ἱστορίας ρίας συνταξάμενος ἐν τῷ κατὰ Ἅβραμον καὶ τοὺς Αἰγυπτίους, ἄντικρυς ἐπὶ τῆς σκηνῆς ἐκβοᾷ

εἶς ταῖς ἀληθείαισιν, εἶς ἐστὶν θεὸς,

ὃς οὐρανόν τ’ ἔτευξε καὶ γαῖαν μακρὴν,

πόντου τε χαροπὸν οἶδμα κἀνέμων βίας.

θνητοὶ δὲ πολλοὶ καρδίαν πλανώμενοι

ἱδρυσάμεσθα πημάτων παραψυχὴν

θεῶν ἀγάλματ’ ἐκ λίθων, ἢ χαλκέων,

ἢ χρυσοτεύκτων, ἡ ἐλεφαντίνων τύπους.

θυσίας τε τούτοις καὶ καλὰς πανηγύρεις

στέφοντες, οὕτως εὐσεβεῖν νομίζομεν.

681

[41] Εὐριπίδης δὲ ἐπὶ τῆς αὐτῆς σκηνῆς τραγῳδῶν

ὁρᾷς φησὶ) τὸν ὑψοῦ τόνδ’ ἄπειρον αἰθέρα

καὶ γῆν πέριξ ἔχονθ’ ὑγραῖς ἐν ἀγκάλαις;

τοῦτον νόμιζε Ζῆνα, τόνδ’ ἡγοῦ θεόν.

²² ἔν τε τῷ Πειρίθῳ δράματι ὁ αὐτὸς καὶ τάδε τρα γῳδεῖ

σὲ τὸν αὐτοφυῆ, τὸν ἐν αἰθερίῳ

b

ῥόμβῳ πάντων φύσιν ἐμπλέξανθ᾿

ὃν πέρι μὲν φῶς, περὶ δ᾿ ὀρφναία

νὺξ αἰολόχρως, ἄκριτός τ᾿ ἄστρων

ὄχλος ἐνδελεχῶς ἀμφιχορεύει.

ἐνταῦθα γὰρ τὸν μὲν αὐτοφυῆ τὸν δημιουργὸν νοῦν εἴρηκε, τὰ δ᾿ ἑξῆς ἐπὶ τοῦ κόσμου τάσσεται, ἐν ᾧ καὶ αἱ ἐναντιότητες φωτός τε καὶ σκότους. ὅ τε
Εὐφορίωνος Αἰσχύλος ἐπὶ τοῦ θεοῦ σεμνῶς σφόδρα φησὶ

Ζεύς ἐστιν αἰθὴρ, Ζεὺς δὲ γῆ, Ζεὺς δ᾿ οὐρανὸς,

c

Ζεύς τοι τὰ πάντα, χὤτι τῶνδ᾿ ὑπέρτερον.

[42] οἶδα ἐγὼ καὶ Πλάτωνα προσμαρτυροῦντα Ἡρακλείτῳ
γράφοντι “ἕν τὸ σοφὸν μοῦνον λέγεσθαι οὐκ ἐθέλει, καὶ ἐθέλει Ζηνὸς οὔνομα.” καὶ πάλιν “νόμος καὶ βουλῇ πείθεσθαι ἐνός.” κἂν τὸ ῥητὸν ἐκεῖνο 399 ἀναγαγεῖν ἐθέλῃς “ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν ἀκουέτω” εὕροις ἂν ὧδε ἐμφαινόμενον πρὸς τοῦ Ἐφεσίου
“ἀξύνετοι ἀκούσαντες κωφοῖσιν ἐοίκασι· φάτις αὐτοῖσι μαρτυρεῖ παρεόντας ἀπεῖναι.” ἀλλ᾿ ἄντικρυς μίαν ἀρχὴν καὶ παρ᾿ Ἑλλήνων ἀκοῦσαι ποθεῖς; Τί- d μαιος ὁ Λοκρὸς ἐν τῷ φυσικῷ συγγράμματι κατὰ λέξιν ὧδέ μοι μαρτυρήσει “μία ἀρχὰ πάντων ἐστὶν
ἀγένητος· εἰ γὰρ ἐγένετο , οὐκ ἂν ἦν ἔτι ἀρχὰ, ἀλλ᾿ ἐκείνα ἐξ ἇς ἁ ἀρχὰ ἐγένετο.” ἐρρύη γὰρ ἐκεῖθεν ἡ δόξα ἡ ἀληθινὴ “ἄκουε (φησὶν) Ἰσραὴλ, κύριος ὁ θεός σου εἶς ἐστὶ, καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις.”

οὕτος ἰδοὺ πάντεσσι σαφὴς ἀπλάνητος ὑπάρχει,

ὥς φησιν ἡ Σίβυλλα.

[43] Ξενοκράτης τε ὁ Καρχηδόνιος τὸν μὲν ὕπα- ’τον Δία, τὸν δὲ νέατον καλῶν, ἔμφασιν πατρὸς ἀπολείπει καὶ υἱοῦ. καὶ τὸ παραδοξότατον, γινώσκειν 682 φαίνεται τὸ θεῖον ὁ ἀνθρωποπαθεῖς εἰσάγων τοὺς θεούς· ὃν οὐδ’ οὕτως αἰδεῖται Ἐπίκουρος. φησὶ
γοῦν

τίπτε με, Πηλέος υἱὲ, ποσὶν ταχέεσσι διώκεις,

αὐτὸς θνητὸς ἐὼν, θεὸν ἄμβροτον; οὐδέ νυ πώ με

ἔγνως ὡς θεός εἰμι.

οὐχ ἁλωτὸν γὰρ εἶναι θνητῷ οὐδὲ καταληπτὸν τὸ
θεῖον οὔτε ποσὶν οὔτε χερσὶν οὔτε ὀφθαλμοῖς οὐδ’ b ὅλως τῷ σώματι δεδήλωκε. “τίνι ὡμοιώσατε κύριον; ἢ τίνι ὁμοιώματι ὡμοιώσατε αὐτόν;” φησὶν ἡ γραφή. “μὴ εἰκόνα ἐποίησε τέκτων, ἢ χρυσοχόος, χωνεύσας χρυσίον, περιεχρύσωσεν αὐτόν;” καὶ τὰ
ἐπὶ τούτοις.

[44] ὅ τε κωμικὸς Ἐπίχαρμος σαφῶς περὶ τοῦ λόγου ἐν τῇ Πολιτείᾳ λέγει ὧδέ πως

ὁ βίος ἀνθρώποις λογισμοῦ κἀριθμοῦ δεῖται πάνυ·

ζῶμεν δ’ ἐν] ἀριθμῷ καὶ λογισμῷ· ταῦτα γὰρ σώζει
βροτούς.

c
εἶτα διαρρήδην ἐπιφέρει

ὁ λόγος ἀνθρώπους κυβερνᾷ, κατὰ τρόπον σώζει.

εἶτα εἰ

ἔστιν ἀνθρώπων λογισμὸς, ἔστι καὶ θεῖος λόγος.

ὁ λόγος ἀνθρώπῳ πέφυκε περὶ βίου καταστροφάς.

ὁ δέ γε τὰς τέχνας ἅπασι συνέπεται θεῖος λόγος,

ἐκδιδάσκων αὐτὸς αὐτὸς αὐτοὺς, ὅ τι ποιεῖν δεῖ συμφέρον.

d

οὐ γὰρ ἄνθρωπος τέχναν εὑρ᾿ , ὁ δὲ θεὸς ταύταν
φέρει.

ὁ δέ γε τἀνθρώπου λόγος] πέφυκεν ἀπό γε τοῦ θείου

λόγου.

[45] ναὶ μὴν διὰ τοῦ Ἡσαΐου πνεύματος κεκραγότος τί μοι πλῆθος τόν θυσιῶν ὑμῶν; λέγει κύριος, πλήρης εἰμὶ ὁλοκαυτωμάτων , καὶ στέαρ ἀρνῶν καὶ αἷμα ταύρων οὐ βούλομαι.” καὶ μετ᾿ ὀλίγα ἐπαγαγόντος “ λούσασθε, καθαροὶ γενέσθε, ἀφέλετε τὰς πονηρίας ἀπὸ τῶν ψυχῶν ὐμῶν.” καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις Μένανδρος ὁ κωμικὸς αὐταῖς γράφει ταῖς λέξεσιν

εἴ τις δὲ θυσίαν προσφέρων, ὢ Πάμφιλε,

683

ταύρων τι πλῆθος, ἢ ἐρίφων, ἢ νὴ Δία

ἑτέρων τοιούτων, ἢ κατασκευάσματα,

χρυσᾶς ποιήσας χλαμύδας, ἤτοι πορφυρᾶς,

ἢ δι᾿ ἐλέφαντος ἢ σμαράγδου ζῴδια,

εὔνουν νομίζει τὸν θεὸν καθεστάναι,

πεπλάνητ᾿ ἐκεῖνος καὶ φρένας κούφας ἔχει.

δεῖ γὰρ τὸν ἄνδρα χρήσιμον πεφυκέναι,

400

μὴ παρθένους φθείροντα καὶ μοιχώμενον,

κλέπτοντα καὶ σφάττοντα χρημάτων χάριν.

b

μηδὲ βελόνης ἔναμμ᾿ ἐπιθυμῇς, Πάμφιλε·

ὁ γὰρ θεὸς βλέπει σε πλησίον παρών.

[46] “θεὸς ἐγγίζων ἐγώ εἰμι, καὶ οὐχὶ θεὸς πόρρωθεν. ποιήσει τι ἄνθρωπος ἐν κρυφαίοις , καὶ οὐκ
ὄψομαι αὐτόν;” διὰ Ἱερεμίου φησί. καὶ πάλιν ὁ Μένανδρος παραφράζων τὴν γραφὴν ἐκείνην “θύσατε θυσίαν δικαιοσύνης , καὶ ἐλπίσατε ἐπὶ κύριον” ὧδέ πως γράφει

μηδὲ βελόνης, ὦ φίλτατ᾿, ἐπιθυμήσῃς ἀλλοτρίας ποτέ.

c

ὁ γὰρ θεὸς δικαίοις ἔργοις ἥδεται καὶ οὐκ ἀδίκοις.

πονοῦντα δ᾿ ἐᾷ τὸν ἴδιον ὑψῶσαι βίον,

τὴν γῆν ἀροῦντα νύκτα καὶ τὴν ἡμέραν.

θεῷ δὲ θῦε διὰ τέλους δίκαιος ὢν,

καὶ λαμπρὸς ων ταῖς χλαμύσιν, ὡς τῇ καρδίᾳ.

βροντῆς ἐὰν ἀκούσῃς, μὴ φύγῃς,

μηδὲν συνειδὼς αὐτὸς αὑτῶ, δέσποτα.

ὁ γὰρ θεὸς βλέπει σε πλησίον παρών.

d

[47] “ ἔτι σοῦ λαλοῦντος” φησὶν ἡ γραφὴ “ἐρῶ, ἰδοὺ πάρειμι.” Δίφιλος πάλιν ὁ κωμικὸς τοιαῦτά τινα περὶ τῆς κρίσεως διαλέγεται

οἴει σὺ τοὺς θανόντας, ὢ Νικήρατε,

τρυφῆς ἁπάσης μεταλαβόντας ἐν βίῳ

πεφευγέναι τὸ θεῖον ὡς λεληθότας;

ἐστιν δίκης ὀφθαλμὸς, ὃς τὰ πάνθ’ ὁρᾷ·

καὶ γὰρ καθ’ Ἅιδην δύο τρίβους νομίζομεν,

μίαν δικαίων, ἑτέραν δ’ ἀσεβῶν εἶν’ ὅρον.

καὶ εἰ τοὺς δύο καλύψει ἡ γῇ φασὶ τῷ παντὶ χρόνῳ,

684

ἀπελθὼν κλέπτ’ , ἀποστέρει, κύκα·

μηδὲν πλανηθῇς. ἔστι κἀν Ἅιδου

ἥνπερ ποιήσει θεὸς ὁ πάντων δεσπότης,

οὗ τοὔνομα φοβερὸν, οὐδ’ ἂν ὀνομάσαιμ’ ἐγώ.

ὃς τοῖς ἁμαρτάνουσι πρὸς μῆκος βίον

δίδωσιν.

εἴ τις δὲ θνητῶν οἴεται τούφημέραν

κακόν τι πράσσων τοὺς θεοὺς λεληθέναι,

δοκεῖ πονηρὰ καὶ δοκῶν ἁλίσκεται,

b

ὅταν σχολὴν ἄγουσα τυγχάνῃ δίκη.

ὁρᾶθ’ ὅσοι δοκεῖτε οὐκ εἶναι θεόν.

ἔστιν γὰρ, ἔστιν. εἰ δέ τις πράττει κακῶς,

κακὸς πεφυκὼς, τὸν χρόνον κερδαινέτω,

χρόνῳ γὰρ οὕτος ὕστερον δώσει δίκην.

[48] συνᾴδει δὲ τούτοις καὶ ἡ τραγῳδία διὰ τῶνδε

ἔσται γὰρ, ἔσται κεῖνος αἰῶνος χρόνος,

ὅταν πυρὸς γέμοντα θησαυρὸν σχάσῃ

χρυσωπὸς αἰθήρ. ἡ δὲ βοσκηθεῖσα φλὸξ

ἅπαντα τἀπίγεια καὶ μετάρσια

φλέξει μανεῖσα

καὶ μετ’ ὀλίγα αὖθις ἐπιφέρει 401

— — ἐπὰν ἐπὰν δὲ ἐκλίπῃ τὸ πᾶν,

c

φροῦδος μὲν ἔσται κυμάτων ἅπας βυθὸς,

γῆ δὲ ἐράνων ἔρημος, οὐδὲ ἄρ ἔτι

πτερωτὰ φῦλα βλαστήσει πυρουμένη,

κἄπειτα σώσει πάνθ’ ἃ πρόσθ’ ἀπώλεσε.

[49] τὰ ὃμοια τούτοις κἀν τοῖς Ὀρφικοῖς εὑρήσομεν ὦδέ πως γεγραμμένα

πάντας γὰρ κρύψας αὖθις φάος ἐς πολυγηθὲς

ἐξ ίερᾶς κραδίας ἀνενέγκατο, μέρμερα ῤέζων.

ἢν δὲ ὁσίως καὶ δικαίως διαβιώσωμεν, μακάριοι μὲν
ἐνταῦθα, μακαριώτεροι δὲ μετὰ τὴν ἐνθένδε ἀπαλλαγὴν, οὐ χρόνῳ τινὶ εύδαιμονίαν ἒχοντες, ἀλλ’ ἐν αἰῶνι ἀναπαύσεσθαι δυνάμενοι,

ἀθανάτοις ἂλλοισιν ὁμέστιοι, αὐτοτράπεξοι

685

ἐόντες, ἀνδρείων ἀχαιῶν (685) ἀπόκληροι ἀτειρεῖς,

ἡ φιλόσοφος Ἐμπεδοκλέους λέγει ποιητική. οὐχ οὒτω τις μέγας ἒσται καὶ καθ’ Ἒλληνας ὡς ὐπερέχειν τὴν δίκην, οὐδὲ σμικρὸς ὡς λαθεῖν.

[50] ὁ δ’ αὐτὸς Ὀρφεὺς καὶ ταῦτα λέγει

εἰς δὲ λόγον θεῖον βλέψας τούτῳ προσέδρευε,

ἰθύνων κραδίης νοερὸν κύτος· εὖ δ ἐπίβαινε

ἀτραπιτοῦ, μοῦνον δ’ ἐσόρα κόσμοιο ἂνακτα,

b ἀθάνατον. αὖθις τε περὶ τοῦ θεοῦ, ἀόρατον αὐτὸν λέγων, μόνῳ γνωσθῆναι ἑνί τινί φησι τὸ γένος Χαλδαίῳ, εἲτε τὸν
Ἁβραὰμ λέγων τοῦτον, εἲτε καὶ τὸν υἱὸν τὸν αὐτοῦ, διὰ τούτων,

εἱ μὴ μουνογενής τις ἀπορρὼξ φύλου ἂνωθεν

Χαλδαίων· ἲδρις γὰρ ἒην ἂστροιο πορείης,

c

καὶ σφαίρης κίνμ’ ἀμφὶ χθόνα ὡς περιτέλλει,

κυκλοτερές γ’ ἐν ἲσῳ, κατὰ δὲ σφέτεγρον κνώδακα·

πνεύματι δ’ ἡνιοχεῖ περί τ’ ἠέρα καὶ περὶ χεῦμα.

[51] εἶτα, οἶον παραφράξων τὸ “ ὁ οὐρανός μοι θρόνος, ἡ δὲ γῇ ὑποπόδιον τῶν ποδῶν μου” ἐπιφέρει

αὐτὸς δ’ αὖ μέγαν αὖθις ἐπ’ πὐρανὸν ἐστήρικται,

d

χρυέῳ ἐνὶ θρόωῳ· γαίη δ’ ὑπὸ ποσςὶ βέβηκε.

χεῖρα δὲ δεξιτερὴν περὶ τέρμασιν Ὡκεανοῖο

ἐκτέτακεν· ὀρέων δὲ τρέμει βάσις ἔνδοθι θυμῷ,

οὐδὲ φέρειν δύναται κρατερὸν μένος. ἐστι δὲ πάντη

αὐτὸς ἐπουράνιος, καὶ ἐπὶ χθονὶ πάντα τελευτᾷ,

ἀρχὴν αὐτὸς ἔχων καὶ μέσον ἠδὲ τελευτήν.

ἄλλως οὐ θεμιτόν σε λέγειν· τρομέω δέ γε γυῖα

686

ἐν νόῳ. ἐξ ὑπάτου κραίνει,

καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις. διὰ γὰρ τούτων δεδήλωκε πάντα ἐκεῖνα τὰ προφητικὰ “ὃς ἐὰν ἀνοίξῃ τὸν οὐρανὸν, τρόμος λήψεται· καὶ ἀπὸ σοῦ ὄρη τακήσεται, ὡς ἀπὸ
προσώπου πυρὸς τήκεται κηρός.” καὶ τὰ διὰ Ἠσαίου ‘τίς ἐμέτρησε τὸν οὐρανὸν σπιθαμῇ καὶ πάσαν τὴν γῆν δρακί;”

b

[52] Πάλιν ὅταν αἰθέρος ἠδ’ Ἀΐδου, πόντου, γαίης τε τύραννε,

ὃς βρονταῖς σείεις βριαρὸν δόμον Οὐλύμποιο,

δαίμονες ὃν φρίσσουσι, θεῶν δὲ δέδοικεν ὅμιλος,

402

ᾧ Μοῖραι πείθονται, ἀμείλικτοί περ ἐοῦσαι·

ἄφθιτε, μητροπάτωρ, οὑ θυμῷ πάντα δονεῖται,

ὃς κινεῖς ἀνέμους, νεφέλῃσί τε πάντα καλύπτεις,

c

πρηστῆρσι σχίζων πλατὺν αἰθέρα. σὴ μὲν ἐν ἄστροις

τάξις ἀναλλάκτοισιν ἐφημοσύναισι τρέχουσα·

σῷ δὲ θρόνῳ πυρόεντι παρεστᾶσιν πολύμοχθοι

ἄγγελοι, οἶσι μέμηλε βροτοῖς ὡς πάντα τελεῖται.

σὸν μὲν ἔαρ λάμπει νέον ἄνθεσι πορφυρέοισι·

d

σὸς χειμὼν, ψυχραῖσιν ἐπερχόμενος νεφέλαισιν,

σάς ποτε βακχευτὰς Βρόμιος διένειμεν ὀπώρας.

[53] εἶτα ἐπιφέρει, ῥητῶς παντοκράτορα ὀνομάζων τὸν θεὸν

ἄφθιτον, ἀθάνατον, ῥητὸν μόνον ἀθανάτοισιν.

ἐλθὲ, μέγιστε θεῶν πάντων, κρατερῇ σὺν ἀνάγκῃ,

φρικτὸς, ἀήττητος, μέγας, ἄφθιτος, ὃν στέφει αἰθήρ.

διὰ μὲν οὖν τοῦ μητροπάτωρ οὐ μόνον τὴν ἐκ μὴ ὄντων

687 γένεσιν ἐμήνυσεν, ἐνδέδωκε δὲ ἀφορμὰς τοῖς τὰς προβολὰς εἰσάγουσι τάχα καὶ σύζυγον νοῆσαι τοῖ θεοῦ· παραφράζει δὲ ἐκείνας τὰς προφητικὰς γραφὰς, τήν τε διὰ Ὠσηὲ ‟ἰδοὺ ἐγὼ στερεῶν βροντὴν, κτίζων πνεῦμα, οὗ αἱ χεῖρες τὴν στρατιὰν τοῦ οὐρανοῦ ἐθεμελίωσαν·” καὶ τὴν διὰ Μώσεως “ἴδετε ἴδετε ὅτι ἐγώ εἰμι, καὶ οὐκ ἔστι θεὸς ἕτερος πλὴν ἐμοῦ.
ἐγὼ ἀποκτενῶ, καὶ ζῆν ποιήσω· πατάξω, κἀγὼ ἰάσομαι. καὶ οὐκ ἔστιν ὃς ἐξελεῖται ἐκ τῶν χειρῶν μου.” b

αὐτὸς δ’ ἐξ ἀγαθοῖο κακὸν θνητοῖσι φυτεύει

καὶ πόλεμον κρυόεντα,

κατὰ τὸν Ὀρφέα.

[54] τοιαῦτα καὶ ὁ Πάριος Ἀρχίλοχος
λέγει

ὢ Ζεῦ. σὸν μὲν οὐρανοῦ κράτος,

σὺ δ’ ἔργ’ ἐΚ ἀνθρώπους ὁρᾷς

λεωργά τε καὶ ἀθέμιστα.

πάλιν ἡμῖν ᾀσάτω ὁ Ὀρφεὺς Ὀρφεὺς

χεῖρα δὲ δεξιτερὴν ἐπὶ τέρματος Ὠκεανοῖο

c

πάντοθεν ἐκτέτακεν· γαίη δ’ ὑπὸ ποσσὶ βέβηκε.

ταῦτα ἐμφανῶς ἐκεῖθεν εἴληπται ‟κύριος σώσει κατοικουμένας, καὶ τὴν οἰκουμένην ὅλην καταλήψεται τῇ χειρὶ 5 ὡς νοσσιὰν, κύριος ὁ ποιήσας τὴν γῆν ἐν
τῇ ἰσχύι· αὐτοῦ” ὥς φησιν ‘Ιερεμίας “καὶ ἀνορθώσας τὴν οἰκουμένην ἐν τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ. ἔτι πρὸς τοῖσδε Φωκυλίδης μὲν τοὺς ἀγγέλους δαίμονας καλῶν, τοὺς μὲν εἶναι ἀγαθοὺς αὐτῶν, τοὺς δὲ φαύλους διὰ τοὐτων παρίστησιν , ἐπεὶ καὶ ἡμεῖς ἀποστάτας τινὰς πα-
d ρειλήφαμεν,

ἀλλ’ ἄρα δαίμονές εἰσιν ἐπ’ ἀνδράσιν ἄλλοτε ἄλλοι,

οἱ μὲν ἐπερχομένου κακὸν ἀνέρος ἐκλύσασθαι.

[55] καλῶς οὖν καὶ Φιλήμων ὁ κωμικὸς τὴν εἰδωλολατρίαν ἐκκόπτει διὰ τούτων

οὐκ ἔστιν ἡμῖν οὐδεμία τύχη θεὸς,

οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ ταὐτόματον ὃ γίγνεται

ὡς ἔτυχ’ ἑκάστῳ, προσαγορεύεται τύχη.

Σοφοκλῆς δὲ ὁ τραγῳδοποιὸς

οὐδὲ θεοῖς λέγει) αὐθαίρετα πάντα πέλονται,

688

νόσφι Δῖός· κεῖνος γὰρ ἔχει τέλος ἠδὲ καὶ ἀρχήν.

ὅ τε Ὀρφεὺς

ἱὲν κράτος, εἶς δαίμων γένετο, μέγας οὐρανὸς αἴθων,

403

ἐν δὲ τὰ πάντα τέτυκται , ἐν ᾧ τάδε πάντα κυκλεῖται,

πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ γαῖα,

καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις.

[56] Πίνδαρος δὲ ὁ μελοποιὸς b οἶον ἐκβακχεύεται ἄντικρυς εἰπὼν

τί θεός ; ὅ τι τὸ πὰν

καὶ πάλιν

θεὸς ὁ πάντα τεύχων βροτοῖς.

ἐπὰν δὲ εἴπῃ

τί ἔλπεαι σοφίαν ὀλίγον τοι ἀνὴρ ὑπὲρ ἀνδρὸς ἔχειν;

τὰ θεῶν βουλεύματα ἐρευνᾶσαι βροτέᾳ φρενὶ δύσκολον·

θνατᾶς δ’ ἀπὸ ματρὸς ἔφυ ,

ἐκεῖθεν ἔσπακε τὴν διάνοιαν τίς ἔγνω νοῦν κυρίου ;
ἢ τίς σύμβουλος αὐτοῦ ἐγένετο;

[57] ἀλλὰ καὶ Ἡσίοδος c δι’ ὧν γράφει συνᾴδει τοῖς προειρημένοις ,

μάντις δ’ οὐδείς ἐστιν ἐπιχθονίων ἀνθρώπων

ὅστις ἂν εἰδείη Ζῆνός νόον αἰγιόχοιο.

εἰκότως ἄρα Σόλων ὁ Ἀθηναῖος ἐν ταῖς ἐλεγείαις,
καὶ αὐτὸς κατακολουθήσας Ἡσιόδῳ ,

πάμπαν δ’ ἀθανάτων ἀφανὴς νόος ἀνθρώποισι,

γράφει.

[58] Πάλιν τοῦ Μώσεως εἰς μόχθους καὶ πόνους d διὰ τὴν παράβασιν τέξεσθαι τὴν γυναῖκα προφητεύσαντος
ποιητής τις οὐκ ἄσημος γράφει

Οὐδέ ποτ᾿ ἦμαρ

Παύσονται καμάου καὶ ὀϊζύος, οὐδέ τι νύκτωρ

Στεινόμενοι· χαλεπὰς δὲ θεοὶ δώσουσι μερίμνας.

[59] ἓτι Ὃμηρος μὲν εἰπὼν

αὐτὸς δὲ χρύσεια παὴρ ἐπίταινε τάλαντα·

δίκαιον τὸν θεὸν μηνύει. Μένανδρος δὲ ὁ κωμικὸς ἀγαθὸν ἑρμηνεύων τὸν θεόν φησιν, 689

ἃπαντι δαίμων άνδρὶ συμπαρίσταται

εὐθὺς γενομένῳ μυσταγωγὸς τοῦ βίου

ἀγαθός· κακὸν γὰρ δαίμον οὐ νομιστέον

εἶναι, βίον βλάπτοντα χρηστόν.

εἶται ἐπιφέρει

ἃπαντα δ᾿ ἀγαθὸν εἶναι τὸν θεόν·

ἢτοι πάντα θεὸν ἀγαθὸν λέγων, ἢ, ὃπερ καὶ μᾶλλον, ἐν πᾶσι τὸν θεὸν ἀγαθὸν εἶναι.

[60] Πάλιν αὖ Λἰσχύλος μὲν ὁ τραγῳδοποιὸς τὴν Δύναμιν τοῦ θεοῦ παρατιθέμενος οὐκ ὀκνεῖ καὶ ὓψιστον Αὐτὸν προσαγορεύειν διὰ τούτων b

χώριζε θνητῶν τὸν θεὸν, καὶ μὴ δόκει

ὃμοιον αὐῷ σάκινον καθεστάναι.

οὐκ οἶσθά γ᾿ αὐτόν. ποτὲ μὲν ὡς πῦρ φαίνεται,

ἂπλατος ὁρμῇ, ποτὲ δ᾿ ὓδωρ, ποτὲ γνόφος,

καὶ θηρςὶν αὐτὸς γίνεται παρεμφερὴς,

ἀνέμῳ, νεφέλῃ τε, κἀστραπῇ, βροντῇ, βροχῇ.

ὑπηρετεῖ δ᾿ αὐτῷ θάλασσα, καὶ πετραι,

καὶ πᾶσα πηγὴ, χὒδατος συστήματα·

c

τρέμει δ’ ὂρη καὶ γαῖα, καὶ πελώριος

βυθὸς θαλάσσης, καὶ ὀρέων ὓψος, [ἐπὶ] μέγα

ἐπὰν ἐπιβλέψῃ γοργὸν ὂμμα δεσπότου·

πάντα δυνατὴ γὰρ δόξα ὑψίστου θεοῦ.

ἆρ᾿ ού δοκεῖ σοι ἐκεῖνο παραφράζειν τὸ “ἀπὸ παροςώπου κυρίου τρέμει ἡ γῆ;”

[61] Ἐπὶ τούτοις ὁ μαντικώτατος Ἀπόλλων, μαρτυρῶν d τῇ δόξῃ τοῦ θεοῦ, λέγειν ἀναγκάζεται περὶ τῆς Ἀθηνᾶς, ἡνίκα ἐπὶ τὴν Ἑλλάδα ἐστράτευον οἱ Μῆδοι, ὡς ἐδεῖτό τε καὶ ἱκέτευε τὸν Δία περὶ τῆς
Ἀττικῆς. ἔχει δὲ ὧδε ὁ χρησμὸς

οὐ δύναται Πάλλας Δί’ Ὀλύμπιον ἐξιλάσασθαι,

404

λισσομένη πολλοῖσι λόγοις , καὶ μήτιδι πυκνῇ.

πολλοὺς δ’ ἀθανάτων νηοὺς μαλερῷ πυρὶ δώσει,

οἴ που νῦν ἱδρῶτι ῥεεύμενοι ἑστήκασι,

δείματι παλλόμενοι,

καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις.

690

[62] Θεαρίδας δὲ ἐν τῷ Περὶ φύσεως γράφει “‘Α ἀρχὰ τῶν ὄντων ἀρχὰ μὲν ὄντως ἀληθινὰ μία. κείνα γὰρ ἐν ἀρχᾷ τέ ἐστιν ἓν καὶ μόνον.”

οὐδέ τις ἔσθ’ ἕτερος χωρὶς μεγάλου βασιλῆος,

Ὀρφεὺς λέγει· ᾧ πειθόμενος ὁ κωμικὸς Δίφιλος μικωτατα

Τὸν ὄντα πάντων φησὶ) πατέρα, . . . . . .

— — τοῦτον διὰ τέλους τίμα, μόνον

ἀγαθῶν τοσούτων εὑρετὴν καὶ κτίστορα.

[63] εἰκότως τοίνυν ὁ Πλάτων’ ἐθίζει τὰς βελτίστας b φύσεις ἀφικνεῖσθαι πρὸς τὸ μάθημα, ὁ ἐν τῷ πρόσθεν ἔφαμεν εἶναι μέγιστον , ἰδεῖν τε τἀγαθὸν καὶ ἀναβῆναι ἐκείνην τὴν ἀνάβασιν. τοῦτο δὴ, ὡς ἔοικεν, οὐκ
ὀστράκου ἂν εἴη περιστροφὴ, ἀλλὰ ψυχῆς περιαγωγὴ, ἐκ νυκτερινῆς τινὸς ἡμέρας εἰς ἀληθινὴν τοῦ ὄντος οὖσαν ἐπάνοδον, ἣν δὴ φιλοσοφίαν ἀληθῆ φήσομεν εἶναι, καὶ τοὺς ταύτης μετασχόντας τοῦ χρυσοῦ γένους κρίνει, ἔστε μὲν δὴ πάντες ἀδελφοὶ, λέγων· οἱ
δὲ τοῦ χρυσοῦ γένους ἀκριβέστατα , καὶ πάντη εἰς. c

[64] τοῦ πατρὸς ἄρα καὶ ποιητοῦ ξυμπάντων ἐμφύτως καὶ ἀδιδάκτως ἀντιλαμβάνεται πάνταπρὸς πάντων, τὰ μὲν ἄψυχα συμπαθοῦντα, τῶν δὲ ζῴων τῶν ἐμψύχων τὰ μὲν ἤδη ἀθάνατα, τὰ δὲ καθ’ ἡμέραν ἐργαζόμενα· τῶν δέ τοι θνητῶν τὰ μὲν ἐν φόβῳ καὶ διὰ τῆς μητρὸς αὐτῶν ἔτι κατὰ γαστρὸς ὀχούμενα, τὰ δὲ αὐτεξουσίῳ λογισμῷ. καὶ τῶν ἀνθρώπων πάντες
Ἕλληνές τε καὶ βάρβαροι, γένος δ’ οὐδὲν οὐδαμοῦ τῶν γεωργούντων οὔτε νομάδων, ἀλλ’ οὐδὲ τῶν πολιτικῶν d δύναται ζῆν, μὴ προκατειλημμένον τῇ τοῦ κρείττονος πίστει. διὸ πᾶν μὲν ἔθνος ἑῷον , πὰν δὲ ἐσπερίων ἁπτόμενον ᾐόνων , βόρειόν τε καὶ τὰ πρὸς
τῷ νότῳ πάντα, μίαν ἔχει καὶ τὴν αὐτὴν πρόληψιν περὶ τοῦ καταστησαμένου τὴν ἡγεμονίαν, εἴ γε καὶ τὰ καθολικώτατα τῶν ἐνεργημάτων αὐτοῦ διαπεφοίτηκεν ἐπ’ ἴσης πάντα.

[65] Πολὺ δὲ πλέον οἱ παρ’ Ἕλλησι πολυπράγμονες
φιλόσοφοι, ἐκ τῆς βαρβάρου ὁρμώμενοι φιλοσοφίας, τῷ ἀοράτῳ καὶ μόνῳ καὶ δυνατωτάτῳ καὶ τεχνικωτάτῳ καὶ τῶν ἄλλων καλλίστων αἰτιωτάτῳ τὴν προνομίαν ἔδωκαν, τὰ ἀκόλουθα τούτοις, εἰ μὴ κατηχηθεῖεν χηθεῖεν πρὸς ἡμῶν, οὐκ ἐπιστάμενοι , ἀλλ’ οὐδ’
691 αὐτὸν ὅπως νοεῖσθαι πέφυκε τὸν θεὸν , μόνον δὲ, ὼς ἤδη πολλάκις εἰρήκαμεν, κατὰ περίφρασιν ἀληθῆ.”

[66] Τοσαῦτα καὶ ὁ Κλήμης. ἀλλ’ ἐπειδὴ διὰ μακροτέρων ἡμῖν ἡ κατὰ Πλάτωνα παρέστη φιλοσοφία συνῳδὸς οὖσα κατὰ πλεῖστα τοῖς Ἐβραίων δόγμασιν,
(ἐφ᾿ οἷς καὶ ἀγάμεθα τὸν ἄνδρα τῆς τε καὶ τῆς ἄλλης τοῦ ἀληθοῦς εὐγνωμοσύνης,) ὥρα ἐπιθεωρῆσαι τίνα ταῦτ’ εἶναί φαμεν ἐφ’ ὧν οὐκέθ’ b ὁμοίως περὶ αὐτὸν διακείμεθα, τὴν δὲ νενομισμένην βάρβαρον τῆς κατ’ αὐτὸν προτιμῶμεν φιλοσοφίας.

c

Eusebius Praeparatio Evangelica 13.13

ed. Wilhelm Dindorf

Search the Perseus Catalog for:

Current edition First1KGreek

Notes on the current edition

Stable identifiers