Search the Perseus Catalog for:

← Previous Next →

DE CAELO ΕΤ MUNDO LIBER SECUNDUS CUM THEMISTII PHILOSOPHI COMMENTARIO MO YSE ALATINO MEDICO HEBRAEO INTERPRETE.

Quoniam autem in Octavo Physicorum Libro declaratum fuit ratioui consonum esse, ut corpus, quod in circulum fertur, sempiternun inveniatur — eteuini aequum est, ut motus ac motor sempiternus sit, et hie motus ei tantum inesse potet, quod in orbem fertur — cumque in eo, qui proxime huuc pracedit, Libro dictum
sit congruum esse, ut quintum corpus ingenitum immortaleque existat. ac tandem monstratum fuerit mundum ingenitum esse ae immortalem, illuc modo regrediendum nobis erit, ut praefatae disputationis principia coJligamus ac ita ea repetamus. Aristoteles inquit: 003C;omen quidem 003E; nec ortum esse nee interire
posse, et reliqua — per baec autem nee interire posse non solum aboutsolute non interire intellegit, sed neque habere potentiam, ut possit interire — sed unum esse atque aeternum, omnis aeteruitatis principium et statum non habeus — durationis nempe, non autem magnitudinis; magnitudine enira finitum existit — habens autem et
continens in se ipso infinitum tempus cum ex iis, quae dicta sunt, perspiei potest, tum ex sententia illorum, qui oppositum dixerunt. dixit habens autem et eontinens in se ipso infinitum tempus, quoniam duo diversa haec respiciunt; siquidem dixit habens, quoniam cum universo tempore distrahitur, et continens
in se ipso, etenim causa est, ut tempus proferatur, quandoquidem in eius circumvolutione tempus eonsistit. cuius Veritas cum ex iis, quae a nobis diceuda sunt, tum ex sententia illorum, qui aliter dicunt, intellegi potest. Etenim si eo modo, quern illi iuducunt, esse potest et eo etiam ¹ niodo, quern nos dicimus, non est, cur persuasum cuipiam sit id ² magis hoc, quam illo modo se habere, veruin si eo modo, queni illi iuducimt, esse nou potest, eo vero, quem nos dicimus, potest, hoc tametsi demonstratiouis vim non habeat, maguura tamen pondus
habet ad huius veritatem persuadendam. quodsi inter has duas sententias medium non sit, sed geuitus aut ingenitus sit, quemadmodum nos dicimus; at genitus non est: omnino igitur ingenitus sit, oportet. deinceps corum sententias, qui alitev dicunt, ponamus.

Itaque praeclare uobiscum agetur, si hoc sibi quisque nostrum
persuadeat veterum sapientium, maximeque Graecorum, de hoc veras esse sententias. hi enim supremum corpustamquam divinum animadvertentes, siquidem convenit, ut divina in sublimioribus locis collocentur, caelum versus, dum deos praecabantur, manus extollebant. videtur autem Aristoteles non huic, sed illorum sententiae adstipulari, qui
deum immortale animal esse pronuntiabant et, si animal est, sine duhio corpus motu praeditum, qui omnino cessare noti potest finemque non hahet, sed ceterorum motuum ortuumque principium est, cum sempiternus deus sit omnium rerum causa, cum itaque id de eo corpore sentiret, quod in eirculum vertitur, in postulati modum inquit:
motus fiuem motus principium esse, quod a dec eraanat. illud namque finem ceterorum motuum, videlicet globosum corpus, appellabcmt, quia finis quoque ex qo finis dicitur, quod continet. et circulatio ac corpus, quod in orbem fertur, perfectum existit — circulus enim incrementum non sascipit — et imperfectum
motum eumque, qui finem habet, continet. etenim is motus, (pii recto ordine instituitur, finem habet, haec autem uec prin- cipium habet uec fiuem, siquidem | unumquodque puuctum, ³ quod in circulo desiguetur, et finis et principium existit.

Caelum autem summumque locum (etc.). haec est una ratio
de sphaerici corporis dispositione a veteribus desumpta. veteres enim supremum locum, in quo est illud corpus, quod in eirculum torquetur, diis quidem attribuerunt.

Quae vero nos de eo diximus, assertionis illorum vim conlirinant; ostensum enim est corpus, quod in circiduni torquetur, interitus et
ortus expers esse, quodque affectiones non admittit; praetera liberum est a molestiis, quae mortalibus accidunt, sed non penitus absoluteque; forte enim eas admittit vel ea ratione, qua lumen recipit, quemadmodum lunare corpus; dum vero de ceteris affectionibus loquitur, sane verum est. ubi vero corpus meminit, ⁴ etiam in postulati modum sum mum locum nomiuavit, siquidem ⁵ quod per summum iutellegimus, diversum ab eo est, quod per τὸ πέριξ nominamus; τὸ ἄνω enim est a medio ad huane orbem usque, τὸ πέριξ autem dicitur a luuae orbe ad extimam supremae sphaerae
superliciem usque.

Aristoteles inquit: et quoniam caelum lab oris et defatigationis expers est. — per caelum autem hoc in loco praestantius intellegit — propterea quod ad motua eius perpetuitatem petuitateni, vim uon rcquirit, quae, ut hac motus specie omnino moveatm; cogat, at, cum
ipsum [aptum] natum aliter ferri impediat probibeatque; etenim ea omnia, quae hoc ordiue moventur, laborem defatigationemque participant, et quo motus eius praeter naturam ac naturalis constitutionis privatio permaueutior extiterit, eo laboris ac eius defatigationis maior erit accessio.

Neque vero hoc est secundum fabulam antiquorum, videlicet poetarum , quemadmodum inquit Homerus ac id genus alii poetarum nonnuUi, caelum 003C;Atlant 003E; sustentari ipsumque ad se tuendum indigere tali necessitate, videutur enim ii etiam, qui banc fabulam commenti sunt, in eadem esse sententia, qua posteriores nonnuUi physici, qui
existimavere corpora caelestia ease terrea et gravia, causamque afferre conati sunt, cur caelum ad infra non inclinet nee praecipitetur; quorum nonnulli buius causam couversionem esse dixerunt, alii vero arbitrati sunt animam quandam caelum ferre ac susteutare; animam autem violenter ipsum tenere. etenim quamvis ab auima eiusmodi
corpus custodiri dicant, ab ea tamen cogi non affirmant, ut id natura recipiat, quemadmodum animatis evenit. consentaneum igitur non est affirmare, ut vi quadam animata perpetuo in proprio loco permaneat nee quod propter couversionem eius sustiueatur prohibeaturque, ne ad iufera praecipitetur. etenim neque divinum corpus,
neque etiam anima (ut convenit) poterit semper moveri. fieri enim non potest, ut eius vita molestiae expers sit, cum corpus moveat, quod alio niodo suapte natura feratur, continenterque moveat, sed sine vacatione, ab omni etiam quietis voluptate libera extitisset, — coluptas enim corpoream
requiem sequitur — sine defatigatione otioque. atque ita animae contingeret, ut deteriorem quam mortalium auimae sortita con- ditiouem esset; iis namque somni tempore requies quaedam omnino ⁶ couceditiir, haec autem, quoniam semper movotur, ea etiam requie ⁷ esset orbata ac otiosara vitam ageret, si (quemadmodimi dicimt) semper moveutur ex eo, quod in coutinua celeritate sit ob eius vitam, quae ia eo apparet. nonne vides luinc sermonera, similem ei,
quern vel alias uominatus poeta de Ixioue protulif? qui quideoi animautium more trochum movere arbitrautur, et nunquam ab eo absolvi datum est.

Aristoteles inquit; quodsi corpus, quod in orbem movetur, eo modo, qui expositus est, esse potest, uempe quintum
esse naturaque hoc motu cieri nee non secundum dispositionem minime commutari, aeteruum quoque esse perspicuum nobis evadet. praetereaque nostra seuteutia, quae de deo est, congrua erit; ea videlicet, quam communi consensu affirmare poterimus. communem autem consensum vaticinationem appellat; vaticinatio
enim vera est, licet sine demoustratione sit, ita etiam communes consensus.

Quoniam autem nouuulli sunt, qui caelo dextram et laevam partem esse dicunt, utrum habeat dextram et laevam eo modo, ut illi tradunt, an aliter, videndum est, quemadmodum
paulo iuferius dicetur, si modo omnino conveuiat, ut haec principia muudi corpori adaptanda sint. principia nominat partes loco differentes; principium enim harum partium positus dextra et laeva pars | est, quemadmodum illarum positus ⁸ principium supra et infra, quae eiusmodi sectae homines habeut. atque
in universum istaec principia in communibus ac perfectis corporibus tantwu inveniuntur; perfecta vero corpora ea sunt, quae animata dicuntur. tria autem voco, superiorem, anteriorem et dextram partem, quaruni unicuique altera opposita adiungitur, nempe in- ferior, posterior et laeva pars; hae namque secundum tres corporis
dimensioues perficiuntur. eiusmodi vero dispositiones comparatione ad motum contemplabimur, ut singulae earum dinoscantur, cuiusnam motus principium existant. est enim superior pars motus longitudinis principium sursum versus, ariterior profunditatis anterius oersus, dextra latitudinis dextram versus, ut motus sint
ex inferiore in superiorem, ex posteriore in anteriorem atque ex laeva in dextram partem; et haec sunt principia cuiuscunque motus, iuxta tres dimensioues, cum autem hi motus tres sint, primus quidem, piita a superiore parte, accretionis causa est, sic ut eius, quod ⁹ a sensu manat, a prioribus motus atque loci mutationis a dcxtris ¹⁰ motus causa est. atqui motiis is, qui accretio dicitur, eum, qui manat a sensu quique loci mutatio dicitur, praecedit. siquidem, si cuipiam Jd duo motus msunt, utique et ipse accretiouis raotus iu
eo inveniri debet, non autem e coutra, ut, si accretiouis motus in aliquo iuveniatur, iu eodem motus, qui mauat a sensu quique loci mutatio est, omnino inveniri debeant, quemadraodura iu plantis. sique convenit uuiverso, ut principium ei adhibeamus, ut principium nempe motus, qui dextram versus in latitudiuem tit, conveniet
utique, ut etiam principia aliorum motuum ei adhibeamus, quae eo priora sunt, videlicet motus, qui in superiorem quique in anteriorem partem lit. de his autem in Libro de Animalibus scripsi, ibi namque est buius disputationis proprius locus, boe autem in loco de eo priucipio nunc disserimus, quod in eisdem
partibus ipsum praecedit, quemadmodum dextrum sinistrum, supra infra, ante pone.

Principia autem haec dico, unde primum motus eorum, quae moventur, proficiscuntur.

Per principia autem hoc in loco, unde motus proficiscuntur,
motricem potentiara intellegit. ob id tamen non concedimus, ut haec cuiuscunque corporis principia sint; licet enim omne corpus secundum omnes has tres dimensiones moveatur, hoc natura sua non habet, sed rebus tantum animatis insunt. etenira his hi motus uaturales sunt, sed partim eos simul habent, partim vero eum
tantum sortiuntur, qui in sublime instituitur, sicuti accretiouis motum in plantis cernimus. ipse autem ex unaquaque combinatione unum assumpsit, quod nobilius est, alterumque reliquit, siquidem ab eo continetur. ipse namque (exempli gratia) ex horum motuum combinatione, videlicet motus, qui in sublime quique deorsum
fertur (qui quantitatis motus est), motum, qui sursum fertur, accepit; hie enim alterum continet, qui deorsum instituitur, siquidem fieri non potest, ut motus, qui ad supera fertur, sit, nisi alter motus iu- veniatur, qui ad infera proficiscitur, atque eodem iure ceterae etiam motiones se habent. quare cum dicimus principium motus
accretiouis esse motum, qui ad supera fertur, per motum, qui ad supera fertur, ambos motus simul combinatos intellegi oportet, videlicet motum, qui in superiorem quique in iuferiorem locum instituitur, ac in ceteris motionibus eodem modo. alioquiu, si contingeret, ut id hac ratione minime intellegeretur, conveniret
utique, ut per motum in superiorem partem, eum motum intellede ¹¹ geremus, qui supera versus fit, ac ita etiam in ceteris motionibus. ¹² atque in universum, ea quidem pars supra appellatur, unde vere motus inunovatur, quam quidem ob causam et finis quoque pars superior appellatur, et in plautis radices, per dextrum vero earn
partem iutellego, a qua vere motus proficiscitur; principium enim loci mutatiouis in auimalibus pars dextra existit, quemadmodum in Libris de Auimalibus explicatum fuit animal a dextro pede motura exordiri, deinceps sinistro pede moveri; etenim sinistro pedi innititur, dextro autem motum incipit. ea vero pars; quae supra versus
existit, unde motus proficiscitur, appellatur; etenim augmenti accretionisque causa est eorumque naturalis motus, unde motus proficiscitur, appellatur. loci autem mutatio, a quo dicitur; hac enim tautum invenitur egredi aliciuid locum, in quo erat, ac alio profi- cisci. a prioribus autem motus, qui manat a sensu, quo dicitur,
quandoquidem loco quodam perficitur, in quo sensus insunt; sensus enim sensile attingit et quasi ad illud movetur. haec autem in iis, quae anima praedita sunt, in nullo enim inanimatorum, unde initium motus proficiscitur, invenitur, quia natura eorum propria tales motus non moventur. quandoquidem partim non moventur
ventur omnino, | partim moventur, sed non aeque singulos ¹³ praedictos 003E; ; quasi dicas partim prorsus non moventur, quemadmodum ea, quae in propriis eorum locis consistunt, partim x003E; non aeque ab omni parte; non enim iis motibus moventur, qui a dextris ac a sinistris et a prioribus vel a posterioribus
partibus iustituuntur, sed vel in sublime, vel deorsum tantura feruntur. nos autem quamvis ea dicamus a dextris et sinistris partibus moveri, hoc tamen de illis non affirmamus, ex eo, quod propria eorum natura id habeant, sed ex eo, quod ad nos refertur, hoc profecto de illis pronuntiamus. persaepe enim accidit,
ut divinatores eam stellam, quae ad dextram occidit(?) dextram, et quae ad sinistram, sinistram stellam appellant, quamvis natura sua neque ad dextram, neque ad sinistram occidat (?), eademque ceterarum divinationum ratio erit. nos enim imaginabiraur in eo, quod iuanimum est, si ad nos referatur, dextrum esse aut sinistrum.
ac de statua quoque dicemus, ex nostrarum partium simili- tudine, dextram ac sinistram partem habere, idem quoque de eo dicemus, quod cum nostris partibus dextris vel sinistris simili- tudinem non habet, sed contrario modo sitas partes habet ¹⁴ iis, quae dextrae vel siuistrae suut; quemadmodum si a posteriori ¹⁵ muvi fiuiusdam parte coUocati essemus ac tanquum sinistram eius partem earn constituamus, quae dextrae uostrae respondeat, tanquavt dextram autem, quae siuistrae. et quamvis partes huius rationis
natura sua non habeant, hoe tameu modo eas nomiuamus compa- ratioue ad nos liabita; ita etiam, si volvamur, hoc ordine eas nominabimus. cum autem in iis, quae anima praedita sunt, eiusmodi sex principia iuveuiautur, mirari itaque licet Pythagoreos, cur duo tan turn eorum meminerint inter ea, quae de partium
muudi principiis retulerunt quaeque iuxta eorum seutentiam suut veluti unum et multa, mas et foemiua, lumen et teuebrae, dextrum et sinistrum, et reliqua, quae eiusdem rationis sunt, quatuor autem reliqua praetermiserint, licet non minus propria ac vere principia existant? non euim affirmare possuut principia ab eis
commemorata esse veriora maioremque inter sese habere differentiam quam supra et infra, et ante et pone; haec enim figura eorum uou ’eruut, siquidem dextra manus figura a sinistra non ’ert; eteuim viribus tantum differunt, siquidem partes dextrae validiores siuistris existunt; eorum vero quae supra et infra, ante et pone sunt, pone quidem,
non viribus sed figuris differt, aique pes et caput (exempli gratia) fine, figura, ac viribus difieruut, ut hoc nomine posterior thoracis pars ab auteriori atque a scapulis, veuis ac uervis differat. atqui dextrum et sinistrum in animantibus tantum cousistunt, supra autem iufraque in plantis quoque inveniuntur; quare iis etiam supra
et infra conveniunt. praeterea cum longitude latitudiue prior sit (convenit namque ut primo aliquid crescat, ac delude in latitudinem extendatur), prioris autem prius est priucipium, lougitudinis autem priucipium sit pars superior, et dextra latitudinis, igitur superior pars dextra prior erit. nee
quaevis pars tempore alia prior existit. dicitur euim multis modis prius alterum altero, ut quod aufert quidem, minime vero aufertur, nee non etiam id, quod ordine quodam antevertit, quodque deinde potentia diguitateque prius est ut rex, ac demum quod generatione, tempore videlicet, alterum praecedit, prius esse dicitur. atqui longitudo
latitudiue natura prior est, siquidem ad eius ablationem aufertur et ipsa; etenim si linea non est, planum non erit, hoc autem non existente, lineam esse nihil prohibet. verum Aristoteles non ait longitudinem latitudiue generatione ac tempore simul ¹⁶ priovem esse. deinde inqnit: praeterea, si superior pars est, ¹⁷ unde motus profieiscitur, dextra vero id, a quo, prior id, (juo, et unde motus profieiscitur, naturalis motus est, quo autem motus est, qui mauat a seusu, a quo vero loci mutatio existit, na- turaleque seusu prius est nec non sensus ac sensiles motus loci mutatioue priores sunt, licet non omne sensile locum mutet: convenit igitur, ut superior pars dextra prior sit. itaque duplici nomine Pythagorei reprehendendi sunt, quod principia ea, quae principatum potius tenent, praetermiserint, et haec ipsa, quaecunque sint, in omnibus inauimis aeque ac auimatis inesse putaverint. verumtamen, quamvis cognitum sibi habuerit id eos ’ecisse, ubi illud retuleriut, reperiri non potest, siquidem omnino quidem iis ea att ribuerunt, quae iuauima sunt, qui igitur fieri potuit, ut quod principalius est, praetermiserint?

Quoniam auteni nos ante explicavimus liaec principia iis inesse, (piae auima praedita sunt, iuanimis vero baec tribui comparatione | ad nos tantum et caelum quoque animatum esse ¹⁸ diximus: quod cum ita sit, conveuit profecto, ut baec omnia principia caelo attribuamus; non enim consentaneum est, ut, quia globosum existit ac eius partes similes sunt semperque moventur, his principiis privatum sit. Aristoteles autem per hunc sermonem Platouem insinuavit; is enim supra infraque natura in caelo inesse negabat, cum globosum existat. quare, cum baec principia posueri- mus, conveuit ergo, ut distiuguamus ac terminemus. hae differentiae non solum poteutia in illo inesse apparent, sed etiam specie et tametsi secundum formam commutari non possit, tamen globum imagiuari poterimus, cuius omnes partes similes sint ac poteutia tantum distiuguantur inter se, quarum dextrae ceteris validiores sint, etsi propter figurae similitudinem minime appareant. conveuit igitur, ut de boc universo dicatur inter principia motimin eius, quod validius est, principium a dextra esse, quod ab orientali parte proficiscitur, sique dextra ac sinistra pars in eo inveniatur, om- nino etiam superior et inferior in eo poterunt inveniri. dextrum autem sinistrumque duo latera dicuntur, et duo latera sunt supra et infra; longitudinem autem eius voco axem eius, cuius duae extremitates duo vertices sunt, ac supra infraque duos vertices iutellego, quorum unum superiorem, alterum vero inferiorem esse dicimus. etenim supra et infra aliis etiam de causis distinguuntur inter se; atqui secundum globum quidem, in perfecti globi actione, ex bis duobus verticibus terminus innovatur. in aliis enim hemisphaeriis praeter baec duo diversae figurae temporibus diversis ¹⁹ nobis innovantur, liaec autem duo hemisphaeria unam atque eandem ²⁰ figuram semper habent et non coramutantur; vertices enim nunquam moventur ac eodem modo semper maueut. eteuim etsi latera, hoc est pars superior et inferior, distiuguautur, vertices
tamen latera dicere non solemus. lougitudo enim huius totius est inter hos duos vertices, duo autem vertices sunt, superior et inferior pars; atque meridionalis eorum supra est, infra vero septentrionalis. etenim caeli dextra orientalis pars est, unde princi- pium ducit motus, neque caeli conversio alia ratioue naturalis erit,
nisi meridionalis vertex superior inveniretur. etenim si septentrionalis vertex superior esset ac eius motus a sinistro latere initium duceret, omniuo sequeretur, nt ii, qui versus septentrionalem ver- ticem morautur, in superiore hemisphaerio in dextroque latere consisterent, ac ii, qui in altero bemisphaerio habitant, contrario modo
se haberent iique superiorem partem dextram, inferiorem vero sinistram vocarent, atque de iis nominibus id efficeretur, quod de illis Pythagorei facere cousueverunt, siquidem Pythagorei dicunt superiorem partem eam esse, quae dextrae e regione existit, quemadmodum invenimus Aristotelem hoc confirmare in eommcntariis
ὑπομνήμασι), quos adversus Pythagoreorum sententias conscripsit, ubi contra eos disputat, qui superiorem partem dextram (?) esse contendebant. *** si hic quoque actio quaedam est. universum enim alicuius actionis gratia perfectum existit et unumquodque eorum, quorum opus est,
operis est gratia, causa enim quamobrem oculi sint [fabrefacti,] est, ut illis videatur; itidem hominis constitutionis causa est, ut speculetur opereturque, navis autem, ut proficiscatur, atque liorum causa hae res inveniuntur; quod autem non per se opus aliquod raolitur, neque etiam operis gratia esse dicitur, quemadmodum
oculus ut speculetur. ea autem, in quibus non iudicatur esse opus, sed si erit, de numero simplicium ut punctum (?) extiterit, ac in natura rerum inveniautur, in iis eorum opus essentiaque in unum coeunt. cum autem unumquodque, quod operis gratia est, profecto propriae quiditatis ac formae gratia sit: deus igitur, cum simplex ²¹ sit, substantia quidem eius et opus iu unum coeuut; neque ipse alterius ²² gratia est, sed propriae quidditatis causa, quae est eius actio sane indefinita (?): igitur ipse quocpie eius gratia est, quod indefinitum (?) existit, hoc est vitae ipsius sempiteruae gratia, quare si vitae
sempiteruae gratia est, aeterno igitur viveus est, quemadmodum ei couvenit vita, verum si sempiterua vita invenitur, aliquod etiam aeteruo ordiue animatum erit, quod, nou aliter ac si viveret, hoc est vitam haberet, autequam vivat, existit, quemadnaodum cum primum lumen invenitur, luminosum est, videlicet id, quod lumen
recipit.

Quoniam autem supremura tantum caelum tale est, corpus enim [quoddam] divinum est, quod in orbem movetur, atque eiusmodi couversio veluti eius vita est, ob earn causam inter cetera haec ipsum tantum Ι est, quoniam motus veluti vita quaedam ²³
existit, tantumque conversio sempiternus motus est, etenim continua est, haec autem ei tantum accommodatur. cum itaque caelum dumtaxat hoc iure se habeat, quemadmodum praefati sumus, necesse est ei tautum sempiternam vitam conversionemque conve- nire. sed conversio, immo omnis mtus, super manente ac quiescente
aliquo omuino celebratur. in iis autem, quae de Animalium motu a nobis dicta sunt, moustratum est id, quod manet ac quiescit, illius partem esse uon posse, quod super ipso movetur. etenim si eius pars aliqua quiesceret, naturalis eius motus versus earn institueretur; hac autem ratione motus eius versus eam partem rectus
quidem, non autem circularis foret. ac praeterea fieri now posset, ut aeterno ordiue converteretur, siquidem conversio praeter naturam ei conveuiret. nihil enim, aeteruo prius est; atqui motum praeter naturam is motus praecessit, qui secundum naturam existit: consonum igitur est, ut sempiternus motus praeter naturam non sit.
num autem naturalis motus eo motu prior sit, qui praeter naturam existit, perspicuum ac manifestum est. etenim in lis, quae ortum interitumque admittunt, a naturali constitutione discedere est disce- dere ab ipsa uatura. et quoniam rationi consonum erit, ut aliquid maneat, super quo sempiternus motus instituetur, fierique non
potest, ut id eius corporis pars sit, quod sempiterna conversioue movetur, nee non ex terrae dispositione manifeste apparet ipsam quiescere ad eamque ponderosa omnia inclinationem habere, quandoquidem in medio consistit, id vero, ad quod ponderosa in- clinant, medium est, (hoc enim alias a nobis demonstratum fuit):
quare convenit, ut terra ipsa quoque medium sit, circa quod conversio defertur. at terrae ignis contrarius est; contrariorum autem, ²⁴ si unum existit, alteram etiam existere neeesse est: quamobrem ²⁵ omnino couvenit, ut ignis existat. terrae autem coutraiius cat, non secundum primas qualitates, quae formas constituunt, siquidem ignis, cum ealida siceaque uatuva pracditus sit, siccitate cum terra consortium
habet, sed propriorum motuum principiis ei coutrariatur; naturalis euim motionis principium ignis quidem supra, terrae vero infra existit. convenit ergo, cum unum eorum sit, ut reliquum etiam omuino esse debeat; eadem enim omnibus subiecta ma- teria est eademque ratione siraul in illis cousistit, nee mutatur
causa, quae operatur, sed vel ilia, quia sunt, vel haec, quia non sunt, atqui si terra est, uou modo couvenit, ut ignis necessario sit, sed omuino convenit ignem terra priorem esse, habitus enim, enim, contingit huic, necessario privatione prior est. cum autem habitus in iis, quae natura contraria sunt, privatione nobilior sit, privatio vero
ignobilior, iguique caliditas, quae praestantior est (calido namque vivimus), maior insit, terrae vero frigiditas, ac ignis quoque levi- tatem habeat in superioremque locum ascensum, terra vero gravotatem et in inferiorem locum desceusum, praetereaque ignis motum, terra vero quietem habeat, ac ilia habitus sint, haec vero privationes
existant (in Physicis enim explicatuin fuit quietem motus privationem esse): ignis igitur terra prior est. quare convenit, ut terra et ignis simul sint. quibus existentibus, ea etiam sint neeesse est, quae medium eorum locum tenent; qualitate enim contrarietatem unumquodque elementorum ad unumquodque hahet. et
quoniam calidum siccumque invenitur, omnino etiam frigidum humidumque, aqua nempe, inveniatur oportet. insuper cum sit aliquid frigidum siccumque, videlicet terra, ut aliquid calidum et humidum sit, aer nempe, necessario etiam oportet. dixit [hoc etiam positum sit] nunc; [postea autem id docere couabi mur], quandoquidem
cum in his libris turn etiam in iis, (piae de Ortu et Interitu dicta sunt, id profecto explicabitur.

His ita positis, omnino quidem ortum interitumque esse oportere perspicuum est. quod enim contrarium habet, sempiternum unquam esse non potest; aeternitas enim affici non
potest, contraria autem suapte natura omnino quidem patiuntur alia ex aliis. lyraeterea cum haec quoque mobilia sint eorumque na- turalis motus is sit, qui recto ordine procedit, nee non rectus motus (ut Octavo Physicorum Libro declaratum fuit) aeternus esse non possit, convenit iis, ut aeterna etiam non sint; etenim cousentaneum
est, ut ea ipsa eadem ratione se habeant, quemadmodum motus eorum principium se habet.

²⁶

Omuino itaque convenit, ut ortus, interitus eorumque innovatio ²⁷ sit, proiit ab aliis et aliis causis contingit, videlicet divinorimi corporum causis. omnino siquidem uecesse est, ut iuxta diversisint tatem, quae in spliaeris et elemeutis consistit, divina corpora plura
eorumque conversiones plures quoque existant nec non diversa ratio sit, qua res specie sunt aeternae, ab ea, qua illae | numero ²⁸ aeternae nianeut.

Deinde inverso ordine solutionem faciemus, omnino consentaneum est, ut divina corpora plura eorumque conversiones plures sint,
nempe quod ortus esse debeat; ortus autem tantunt est necessarius, si [etiam] ignis est, ignis autera et cetera elementa, si [et] terra, terra porro ob eam causara uecessaria est, quod aliquid eadem dispositione semper manere oportet, si modo aliquid necesse sit perpetuo motu circum illud cieri. idque
etiam omnino esse debet, quaudoquidem vita aeterna aniraatum- que aeternum in eo deprelienduntur, quod aptum est ea recipere. hoc demum necessarium est, siquidem quod animato animam ac vitam praebet, videlicet immortalis deus, semper existit.

Post baec de caeli ligura disserit, quam prima animi apprehensione
rotundam esse iudicavit. baec enim figurarum omnium caeli essentiae accommodatissima est et prior uatura; caelestisque corporis substantiae propria est, quoniam fignrarum omnium, quae terminum habent (ut inquit Plato), capacissima est. Aristoteles vero infra natura priorem esse tunc profecto explicabit, cum absolute
in omnibus figuris perspicuum fecerit, quaenam earum prior sit. omnis igitur figura et quae sequuntur perspicua sunt.

Porro uum circulus ceteris omnibus planis figuris prior sit, alia ratione deincepsexplicavit. equidem assumpsit circulum esse perfectum, sicuti etiam dictum est, et quod perfectum est, prius est. et quemadmodum
prima planarum figurarum erit circulus, ita globus in solidis primum locum tenebit; etenim iit circulus ad ceteras planas figuras scse habet, sic globus. ad solidas. Aristoteles autem propriae sententiae veritatem, nempe rotundam figuram, cum simplex sit, priorem esse, testimonio quorundam comprobavit, qui ex
planis corpora generabant, quemadmodum Timaeus fecit, ii enim, qui ceteras figuras dividunt ac in simpliciores eas resovunt, quemadmodum pyramidem in triangulum resolvunt et triangulos in rectos angulos babentes, eademque ratione ceteras figuras resolvunt, spbaeram non secant, quasi simplex quippiam ac iudividuum existat,
utquae superficies plures non habeat. si enim imaginemur spbaeram in extremitates dividi, quaecunque haec divisio erit, in consiquidem] ²⁹ similes partes non fiet; sphaera enim in sphaericas figuras minirae ³⁰ dividitur, quemadmodum ceterae figurae in suas partes seeantur ac earum quaelibet in forraas rectarnra lineanim, sed in alias formas.

Atque alia quoque indagine. si unmeralem ordinera contemplemur, profecto iuveniemus cirulum ceteris planis figuris priorem esse, et ideo sphaeram primas in solidis figuris tenere. etenim ’uli fignra duobus formatur, qui duo primus numerorum existit, cum cousentaueum sit, ut trianguli species non lateribus, sed angulis
formetur; circidi autem figura imitate exstruitur. etenim si quispiam trianguli figuram nnitate formarit, cum nihil unitate prius sit fierique nou possit, ut circidus triaugulo posterior existat, ac omnis figura vel triaugulo prior vel posterior sit: necessario tit, ut circulus figura non sit, quod absurdum est. hae itarpie ratione necesse
est, ut circulus prima figura sit; ac eodem iure etiam globus, globus autem cum in solidis figuris primas teneat, ea de causa con- sentaneum fuit, ut priraum corpus ab eo penderet. priraum autem corpus, caeleste corjnis est; etenim magis completum ac perfectum est eique magis conveuit, ut sit causa et aeternum. quod autem tale est,
globosum esse debet, corpus igitur, quod in orbem circuraque fertir. globosum existit. et corpus etiam illi coniunctum globosum est; quod enim coniunctum est ei, quod globosum est, idem etiam est globosum, cum fieri non possit, ut inter ea inane omnino existat.

Corpora autem, quae ei conivncta sunt, errantium stellarum orbes sunt, ita et ea corpora, quae penes medium, hoc est versus medium consistunt, quae quidem corpora quatuor elementa sunt, similiter etiam globosa existunt, quandocpiidem divini corporis, quod globosum est, concavam extremitatem contingunt; quod autem
globosum contingit, globosum sit oportet. id enim accidit, cum quatuor clevieiitaxagauimm stellarum orbium concavam extremitatem contingant in humiliore superstantiumvagantium stellarum orbium sede. quoniam igitur haec ad medium sunt, quod ab extrema circumferentia initium ducit, eorum omnium partes globosae sunt; unumquodque enim eorum
rotundam alterius extremitatem coutingit, et omne caelum ex his Ι ³¹ corporibus constituitur. quare conveuit, ut universum hoc globosum existat.

Quod etiam alia ratione intellegi potest, superius enim do- cuimus, num divinum corpus in orbem circumque moveri possit,
ac ita moveri diximus, quemadmodum oculis nostris apparet. praeqauaelilbet terea etiam explicatum fuit extra summum orbem nullam prorsus ³² inanitatem esse, ob has itaque causas extima huius universi superficies, extra quam nulla superficies est, rotunda sit necesse est. si enim rotuuda uou erit, sed alia rectarum linearum figura praedita
sit, ita omnino fiet, ut et locus extra caelum sit et corpus etiuaue, quorum nullum extra caelum esse posse autea monstravimus. eteuim inane fit, quoniam loca, quae rectarum linearum anguli tenebant, ob eorum recessum iuanita sunt et tunc inane generatur. locus autem est inane corpore repletum; cum enim
inane repletur, locus evadit. corpora autem 003C;propter 003E; ; nihil enim, quod rectarum linearum figura descriptum est, cum motu scmpiterno moveatur, eundem locum occupat, sed in loco, in quo antea aliquid eius fuit, postea non erit, et quo aliquid eius postea erit, antea non fuit, propter corporum angulorum
succedeutium vicissitudinem. similiter autem si quavis alia figura circulari describatur, ut lenticidari et ovali; continget enim, ut extra ipsum sit vacuum.

Atqui consentaneum est, ut bunc sermonem iuxta communem sententiam prosequamur; eum enim non ita, ac si indefinitus esset,
Aristoteles pronuntiavit, sed quando axis certo modo positus est. istae enim figurae iuxta qiumdam axis proportionem in orbem ferri possunt, nulla extra caelum inanitate existente. in globo autem omuino in universum necessario non sequitur, ut extra caelum aliquid sit.

Prae terea, si caeli motus, videlicet tempus caeli motus, quo caelum una circumvolutione movetur, ceterorum motuum mensura est, quemadmodum in Quarto Physicorum, cum de tempore ageret, explicatum fuit, quia hie motus est regularis 003E; in quoque autem quantitatum genera mensura est earum
minimum, veluti in numero unitas ac simplex in ponderibus, ut uncia, eademque ceterorum ratio est, quod vero aliquid metitur, saepe ac aeque illud mensurare debet: tempus igitur caeli motus minimum quoque est. minimum autem tempus est in mobilibus magnitudine aequalibus, idque est, quod celerrime movetur celerrimeque
movet, ac magnitudine aequale est, quod minimum terminum pertransit; minimus vero corporum magnitudine aequalium terminus circularis existit: igitur caeleste etiam corpus, si celerrime movetur ac circularis terminus in eo deprehenditur, globosum existit. caeleste ³³ itaque corpus ob earn causam globosura est, nempe quod celerrime ³⁴ movetur; cclevrime autem movetur, siquidem mininio tempore movetur; minimo vero tempore movetur, si ceterorum motuum mensura existit; porro meusura est, (luaudoquidem eiusmodi motus
aequabiles ac perpetui suut. quae ab codem ad idem yergunt, eorum terminum significat; circuli vero terminus eorum omnium minimus existit, qui aequalem superficiem uanciscuntur. idcpie apertius ex eo demonstrat, quod aequalem terminum acquirit.

Et possit aliquis credere figuram eaeli esse rotmidam, ex iis corporibus,
circum medium locata sunt, aqua videlicet, cuius extremitas tremitas rotunda est; aer vero circa aquam, ignis antem circa aera, circa haec autem superiora corpora inveniuntur, cum ea contingant, licet iis non terminentur. cum itaque ea corpora, quae caelestia corpora contingimt, globosa sint, igitur quod ex illis constituitur et
coaugmentatur, universum nempe, globosum sit oportet. aquae autem extremitatem rotundam esse, hoc modo perspicuum erit, si hoc positum sit, quod omnibus est in confesso, aquam videlicet contiuere ad concavitates ampliores, quae ad centrum propius accedunt. centrum namque existit, tametsi fgura sphaerica
adhuc demonstrata non sit. etcnim ob maximum eius pondus undique ponderosa confluunt inibique alia eius pars ab altera colligeretur, nisi ipsa in terram desineret. demonstratio autem, quae ex lineis sensui apparentibus desumitur, mox commemorabitur. praetereaque 003E; ipsum non modo simpliciter globosum esse,
etiam perfectissime, cuius Veritas et certitudo ex nobilioris corporis uatura desumitur, ex eo nempe, quod celerrime descendit. similiter ipsi attrihuitur, quod maiorem suscipit aequahilitatevi quam omnia, ex quibus mundus constituitur, iuxta proportionem eius, quod plurimum | quoque abest. et quemadmodum aqua spissitadinem et ³⁵
terminum aeque ac aequabilitatem facilius quam terra recipit, ita etiam aer facilius quam aqua reliquaque elementa, quia nempe veluti servilis quidam respectus inter ea versatur. eam namque rationem habent subsequentia corpora ad prima, quam famulantes partes ad principes babere dicimtur, cum id primum sit, quod vero
deinceps est, ei coniunctum existat. ea autem demonstrativa ratio, quae ex nobilissimi corporis uatura desumitur, ex eo nempe, quod corporum omnium celerrime volvatur, ipsum absolutissima percelerrime ³⁶ fectissimaque rotunda figiira praeditum esse, non videtur eadcm ³⁷ esse cum ea, quae super hoc ex eo desumituv, quod extra caelum iuane uon sit. eteuiiii si omue corpus, (piautumvis minimum sit, baud dubie iu loco existat, cum extra caelum locus non sit, neque
etiam corpus erit neque omnino eius quippiam aliqua ratione mortale existet. num autem caeli figura hoc iure sc babeat an secus, ante dictum expliatumque a nobis fuit.

Sequitur, ut de boc etiam disquiramus, si nihil jvustra et for- tuna in iis sit, quae circulo feruntur, cur in unam partem, non
in alteram convertitur? at sempiternae conversioni nullum motum contrariari in praecedeute Libro iam explicatum fuit. cou- trarii enini motus sunt, qui ex contrario in contrarium instituuntur; conversiones autem, (puimvis in alteram partem fiant, ab eodcm in idem progrediuutur. dicimus autem Aristotelem, cum dixerit, x003E;
in unam partem moceatur, 003E; : omnino autem conveuit, ut id 003E; sine causa et principio sit — eteuim quod est, mode, quo est, absolute existit — 003C;vel 003E; id, quod est, eo modo, quo est, propter causam et priucipium existat. igitur vel hoc erit, videlicet ut id in unam partem feratur, sine principio, adeo ut
motus eius iu unam partem fiat, quoniam is in unam partem fit, vel causam aliquam priucipiuraque habuerit.

Et quoniam Aristoteles iu hoc iuxta doctriuae indagationem procedit ac medium sumit, ab eo errore tuetur sese, qui ex nimia indagine eiusque stultitia coutingit; qui cam terminum validiorem
non inveuiat, quem contendat, ea tautum prosequitur ac ponit, quae secundum kmnanam potentiaui esse videntur. dicimus euim naturam semper facere eorum, quae fieri possunt, id, quod ceteris praestantius optimumque existit. quibus id sane intellegi volumus: etenim ante et pone in caelesti corpore iuveniuntur,
003E; dextra etiam et sinistra pars, ut ante dictum est, in eo dextra autem ea caeli pars est, quae orientalis appel- latur, prior vero ea dicitur, quae supra capita nostra supraque terram ipsam consistit. prior autem eius pars posteriore praestantlor existit, quemadmodum in recta linea superior
locus iuferiore honorabilior. uatura autem semper redit moveutrque ad id, quod nobilius, et ad praestantiora eorum, quae fieri possunt; quare consonum est, ut huius corporis motus in priorem partem feratur. caelum autem priorem partem habere, ipsaquidem quaestio declarat; conveuit autem, ut eiusmodi quaestio ³⁸ explicetur. at nulla ratione explicari potest, nisi quia in partem ³⁹ praestantiorem nee non priorem <πρότερον> vertitur. ut id ob banc causam accidat, quoniam nempe in praestantiorera partem movetur; eteuim solutio eius, quod quaeritur, est, quod
haec pars prior <πρότερον> existit, ac natura liauc natura enim in id, quod praestantius est, commigrat. et quemadmodum motum simplicem movet, quoniam eiusmodi motus prae- stantior est, itemque incessahilem, ita in nobiliorem ac praestan- tiorem partem defert; prior autem pars <τὸ πρόσθεν> ceteris nobilior
ac praestantior est.

Deinceps vero demoustrationem indagemus, eur caeli primi motus, nempe motus inerrantium stellarum, aequabilis sit. in corporibus enim, quae subter sunt, videlicet in iis stellis, quae vegantes sunt, plures iam motus in unum convenerunt; unaquaeque
enim vagantium stellarum plures motus babet, quorum causa evenit, ut in illis diversitas appareat. buius autem caeli motus aequabilis est. si enim non aequabiliter movebitur, sed inaequabiliter: quoniam omnis motio, quae iuaequabilis est, turn constantiam babet, turn vigorem, turn remissionem — est autem vigor
eius, quod movetur, summae velocitatis terminus; remissio autem retardationis eius finis est; constantia vero illud incrementum existit, quod in borum duorum medio consistit — ergp primi caeli motus ista x003E; habebit. vigor vero in iis, quae naturae vi cieutur, in motus principio medio que fit, in iis autem, quae contra naturam
sunt, summus vigor in principio tantum Ι apparet; solvitur enim ac ⁴⁰ finitur eius motus, quoniam naturam rerum egreditur ac de earum essentia non est, et ob banc causam violentus etiam motus dicitur. ac caeli quoque, cum natura sit, si motus iuaequabilis sit, vigor illius motus erit, vel unde incipit, vel in medio, vel quo pervenit;
sed caelum principium motiis tempore non hsibet et ob banc causam nee medium nee finem sortitur, praetereaque nee forma, vel loco, quem secet — etenim locus non est, sed cobaerens magnitude et infrangibilis, boc est angulorum minime capax, cum circulus et globus sit — : inaequabilis igitur eius motus non est. ceterum per
unde initium motus, per quo terminum, per medium autem medium motus intellegimus. natura autem summum motus vigorem plerumque in fine tantum praestat; terra enim ex sententia Aristotelis, cum e sublimi versus medium descendit, quo propius ad medium accedit, ⁴¹ eo velocius movetur, ad nos autem coutrario iiiodo se liabet; ac ⁴² similiter etiam ea omnia, quae locali motu feruntur. ea autem, quae motu praeter natuvam moventur, contrario quidem modo quantum ad motum se habent. atqui in ceteris naturalibus motiouibus,
qualis accretionis raotus est, corpora (luidem in medio esse eius, (piod movetur, extremam motus celeritatem liabeut; sed quae generationis motu moveutur, omnino quidem in motuum eorum fine summam motus celeritatem nanciscuntur, et ita tncnsitus erit ad id, quod melius est, donee momento existat. porro, inquit, ea corpora,
quae in latus moventur, quemadmodum sagittae, quae iaciuntur, in medio motus vigorem habent. est autem id in animalibus perspi- cuum et mauifestum, quae in latera moveutur, quorum quae volant teloque (?) petuntur, in medio celeritatis vigorem habent potius quam vel in principio, vel in fine, atqui iu similibus , quamvis
vere quidem comparatioue, non autem proprie dicantur, nee sint quemadmodum ii, quibus haec proprie insunt, sed per abusionem, finis spectetur oportet. eum enim facile persequimur, prout quidem relinquitur, dum ea ratione illum perceperimus nostraque imaginatioue ante contemplati fuerimus, quemadmodum in praecedente
sermone res se habet; ibi enim ea ratione caelum rotunda figura praeditum esse dixit, quoniam eius motus ceterorum motuum mensura existit; Aristotelisque sermouis maior pars banc sententiam complectitur.

Nee non demonstrative ordine aliam super hoc rationem adstruit
hoc modo. si caeli motus inaequabilis esse posset, inaequa- bilitas motus proficiscatur uecesse est vel ab eo, quod movetur, vel ab eo, quod motum affert — siquidem omne, quod movetur (ut in Physicis explicatum fuit) ab aliquo movetur — vel ab utroque. sed eius, quod movetur, fieri non potest, ut motus inaequabilis sit;
caelum enwi docuimus immutabile esse corpus, ortus interitusque expers et simplex; multoque magis propter id, quod motum affert, motus laboriosus esse non potest; simplicior namque est ac in reliquius etiam praestantior. nqque propter utrumque motus inaequabilis esse potest; alioquin qui fieri potest, ut ambo commutentur,
si neutrum eorum commutationis capax existit? igitur caeli motus inaequabilis esse nullo modo potest.

In hoc autem sermo perspicuus est. ceterum ad huius vertatem persuadendam tertia quoque ratio hoc ordine disponitur. si ⁴³ primi caeli motus inaequabilis extitisset intcrduniqiio celerior ⁴⁴ esset et interdura tardior, id profecto erit, vel quando totus vel quaudo eius partes commutantur. (Aristoteles autem per partes motus, partes eius, quod movetur, nec non etiam per caeli partes,
inerrantes stellas intellexit). vel [itaque] totum, ut dictum est, vel eius partes mutantur; sed totum non mutatur, quemadmodum explicabimus, neque etiam eius partes mutabuntur. eius autem partes mutahiles non esse ostendit comparatis observationibus, quae in speculis factae sunt inde ab antiquissimis temporibus; miniine enim
hoc testantur, eas in ullo temporis iiitervallo aliani partem habuisse diversam ab iis, quas nunc habent, atque omnino vel in minima quavis re ab ea constitutioue unquam commutatas esse, in qua nunc existunt. nec vero fieri potest, ut totum aliqua ratione mutetur; uniuscuiusque enim rei mutatio et remissio ex duplicitate
diversitateque nascuutur. etenim si mutatio fiat in id, quod ignobilius est, earn profecto ex imbecillitate nasci perspicuum est; quin immo etiam si in id, quod praestautius est, mutatio fiat, siquidem ex illius imbecillitate accidit, ut in iguobili exstiterit; quodsi commutatur, id eo plane iure ei contingit, quo illi evenire solet, quod
ad senium commutatur. itaque si toti quoque transmutatio accideret, ea profecto ex debilitate ac virium lapsu cxoreretur; imbecillitas autem ac virium lapsus praeter uaturam sunt, porro dixi, imbecillitatem praeter naturam | esse, quemadmodum senium in animalibus ⁴⁵ nee non etiam is morbus, qui phthisis appellatur, ac praeterea
visus hebetudo atque eius amissio. etenim animantium consti- tutio ex rebus, quae inter se difenmt quaeque locos specie (f) contrarios tenent, diversitatem in animantium corporibus efficit. terra enim in animalibus superiorem locum tenet, veluti ossa, ignis autem inferiorem, quemadmodum sanguis caliditasque, ita etiam et reliqua.
quare iure imbecilla evadeut nee uno eodemque modo coustiterint. at quoniam fieri in illis non potest, ut cum remissione consistant, desistunt ac quiescunt eorumque remissio et status ex imbecillitate illorum contiugunt. si igitur in primis corporibus, scilicet caelestibus, nihil est, quod naturae adversatur — simplicia
enim sunt et ob banc causam impermixta et compositionis expertia existunt, nec extraueum locum occupant, ut in proprium convertantur, nec quidquam eis est contrariura — profecto nee imbecillitatem nec remissionem nee quietem contingunt. quodsi ⁴⁶ illorum motus nee remissionem nec requiem recipient, ita neque ⁴⁷ iutensionem ueque incrementum admittent; intensio enim eius, quod lemissum est, intensio cxistit, et remissio intensionis causa fit. his itaque minime existentibus neque etiani inaequabilitas illorum causa
oninino erit.

Idem praeterea alia etiam ratione doceri potest, [non enim est hoc consentaneum] id, quod motum affert, infinito tempore potuisse et non potuisse contra naturam et alio infinito tempore secundum naturam et, at dicatur in universum, potuisse et non
potuisse. ut hoc autem apertius nobis diluceat, hoc pacto se habere dicimus. si primi orbis motorem speculemur, fieri non poterit, ut iuaequabilitas in motu deprehendatur; iuaequalitas enim eius, quod motu cietur, intensione et remissione omnino fit, cum videlicet moveutis vis remittitur intenditurque. si itaque motus
caeli (quod semper movetur) inaequabilis extitissct, igitur vis etiam moventis imbecillior validiorque semper redderetur. cum autem imbecillitas praeter naturam sit, vis autem secundum naturam, id igitur, quod motum aftert, infinito tempore ac semper contra naturam ac secundum naturam esse inveniretur atque posse et non posse;
sed disseutaneum est (ut antea monstravimus) quod infinitis temporibus multorum vires habet, ut sit in hoc aequale ei, quod secundum naturam existit. etenim si caelum iuaequabiliter moveri posset, hoc eveuiret, aut quando infinito tempore distrahitur motus ac intenditur, ut aliquis cUcat, ad hoc usque tempus ac totum reliquum
tempus in infinitum magis magisque semper remittitur, ut insit ei ad hoc usque tempus unica intensio atque ab hoc tempore ad illud reliquum tempus unica remissio, aut quando eius motui liorum duorum alterum tautum inest, intensio videlicet aut remissio, absque eo, quod ex uno in alium transferatur, sed semper tautum
intenditur nec ullo modo remittitur, aut tertiomodo esse poterit, videlicet cum quaudoque intenditur et quandoque remittitur, at fieri non potest, ut eius motus ullo pacto inaequabilis sit. ipsum autem duos modos simul infinito tempore habere, hac ratione rtfutacit, siquidem fieri non potest, ut uuum idemque immensis temporibus multorum
vim habeat et, quod a natura alienum est, ei, quod naturae aptum est, aequale existat, ac ita (quemadmodum inquit Alexander) vel hoc secundum naturam, vel illud contra naturam minime erit, si pari tempore sint. compertum siquidem minime habemus neque ab aliis fuit nobis relatum, ut, quod naturae aptum est et quod ab
eadem alienum existit, pari tempore sint; sed omnino deprehenditur ⁴⁸ id, quod secuudiim luiturain est, loiigiore tempore (luain id, ([uod ⁴⁹ contra naturam existit, perdurare. non enim si quispiam per universum eius vitae curriculum morbo aliquo laboraret, tum morbosa illa dispositio potius secundum naturam illi inesset, tametsi hoc
varum existat, cum ceteri homines longiore sanitatis quam valetudinis coustitutioue serventur. atqui consonum est, ut, quod secundum naturam est, mutetur atque segregetur a forma rei et ab habitu sibi proprio, nou temporis longitudine, quemadmodum sanitatis ac valetudinis dispositio. etenim ita est in eo, quod praeter naturam
illorum existit, etsi toto suae vitae tempore quispiam aegrotaret. quare hac quidem ratione prima positio de medio tollitur.

Secunda vero, quae ponit ipsum | semper tantum intendi, ⁵⁰ vel semper tantum remitti, hoc pacto destruitur. omnis euira motus finem ac terminum habet, ex eo, quod in quietem finitur, vel sibi
sufficiens semper convertitur; motus enim ex aliquo in aliud fertur. quod autem infinito tempore intenditur remittiturque, hiuc notum existit.

Id vero, quod quovis motu terminate ac minimo tempore ac maximo tempore movetur, eius motus terminabitur, si hac continuitate moveatur. exempli gratia inveniatur tempus aliquod (maximum),
ita tit in maiore, quam illud sit, haec trabs excidi non possit, si eius excisio continua erit ac nulla in ea requies extiterit; similiter etiam si quis ambulet aut fides pulset. quare si quis in statu caeli minimum quodvis tempus accipiat, ita ut in breviore, quam illud sit, caelum moveri nequeat (siquidem in eo motus
aliquis deprehendatur, quo celerior incitari non possit; alioquin breviore, quam illud sit, tempore moveretur) quae cum ita sint, fieri etiam uon poterit, ut caeli motus in infinitum intendatur; et ob hanc eaudem causam nec infinite tempore remittitur.

Nec non etiam alia ratione. remissio est veluti dissolutio quaedam, quae omni intensioni contrariatur; similiter enim ambo et alterum, si modo eadem horum utrorumque intensio erit, vel maior [et] immenso tempore, rationi autem consentaneum est, ut hoc modo ipsum eadem mensura vel maiore intendi
et remitti intellegatur, quemadmodum si quispiam dixerit, una atque eadem meusura intendi id, quod in figuris a summa ad imum procedit; haec etenim distantia semper erit in ampliorem mensuram, tametsi superficies una sit. intensio vero maiore mensura perficitur, ⁵¹ si quidpiam a minore parte vel a pvincipio quodam exorditur et ⁵² in ampliovem mensuram oxtcnditur, non uiiica extensione, quem- adnindum anguli (?) extcnsio, sed pliiribus quidem extensionibus, sicuti in iis figuris videre licet, quae secundnm ordinem pavtinntur.
dixi hoe de figuris, ut explicatior sermo evaderet. attameu convenit, ut in motum et sonum transferatur; eteuim in his (pinque deprehendinius continuam intensionem et remissionem fieri, veluti in iis sonis, qui λείμματα dicuntur; praeterea nos videmus intensionem et remissionem in illis multiplici mensura fieri, e. g. in
musicorum instrumentorum pnlsationibus. atque in coloribus quoque idem conspicimus, siquidem videmus ipsos a qnibusdam exordiri et in contrarios terminari, uec interim ab illis quicquam perpetiuntur. eademque caljditatis, frigiditatis alimentique ratio est eodemque modo localis quoque niotus sese habet.

Deinde tertiae positionis fundamentura funditus pervertit, videlicet licet caeli motum variis temporibus vicissim semper intendi et remitti, quandoquidem id sub sensum non cadit, tametsi consonum esset (si id aliquo fundamento niteretur) ut seusui abscouditura non sit, cum partes invicem altera alteri comparantur; neque in eo ulla
causa invenitur, ut omnino ex se vicissim huius motus intensionem et remissionem admittere debeat. quia vero absolute id positum est, fictioni simile videtur.

Post haec tria de astris perscrutari conatur, nempe ex quibus constent et quas figuras admittant (juique sint eorum motus. atque
eMemplo a prima quaestione incipit dicens eorum essentiam et quidditatem ex nobili substantia constare. hoc autem consentaneum ex iis maxime est, quae dicta ac posita a nobis sunt, nempe quin- tum quoddam corpus inveniri, quod in orbem fertur, ac ceteris praestantius esse, cum consentaneum sit, ut faciamus unamquamque
stellam ex eo corpore constare, ex quo illud 003E; , in quo motum habet. praeterea alia quoque ratione id ad sermones de circulari corpore iam dictos insequiutr. etenim si quintum corpus nee afficiatur, nee genitum sit, ac naturae vi in orbem feratur, nee non omnes quoque stellae hoc pacto se habeant: omnino igitur ex
quinto corpore constant, num autem stellae ex eo corpore constent, ex quo illud corpus, cuius motus et conversio eadem est, constare dicitur, hinc plane notum fiet. ii etenim, qui caelum igneum esse dicunt, stellas quoque igneas ponunt, cum ex illorum sententia rationahile sit, ut earum corpus se habeat, quemadmodum
illud corpus se habet, in quo motus earum invenitur.

Numquid autem consentaneum sit, ut stellae ex eo corpore constent, in quo coUocatae sunt, haec plane communis omnium sententia est. an vero eiusmodi corpus quintum non sit ignis, hoc nobis dicendum relinquitur. non enim convenit, ut id. ea ratione probetiir, quouiam iiempe iguis natura sua calefacit ac splendet, ⁵³ et stellae similiter lios duos effectus agere posse videutur. etenim ab ipso sole pari ratione [calor | ac etiam] lumen proiiciscitur, ⁵⁴ nee non etiam a stellis, stellis, verum ipsae quidem non calefaciunt,
propterea quod igneae sunt, sed igueam caliditatem acquirunt quemadmodum ligna, ferrum et ea, quae diximus. quare convenit ut caliditas, quae ab illis emanat, non sit caliditas solis vel alicuius astri, sed caliditas ipsius aeris, qui quidem incalescit, cum eis propinquior extiterit, quemadmodum in telis accidit, quae
iaciuutur. tela enim ipsa a motu succenduntur aevemque sibi viciuum excalefaciunt. cum autem hoc exemplum ab Avistotelc deductum sit, ut ex eo perspicuum evaderet astra quoque hoc pacto aerem calefacere, nec non iuxtq. exemplum omnino necesse sit, ut aerem quidem excalefaciaut, cum ipsa etiam iucalescant,
modo propriura sermonem dirigit stabilitque ac, quid huius exempli ei simile, quid dissimile sit, explicat inquiens: tela ignescuut, quoniam ipsa similiter afficiuntur eorumque motus per aerem tiunt, qui su- apte natura quoque igneus redditur, stellae autem nee afficiuntur, nee etiam in corpore moventur, (piod vel affici vel succendi consueverit.
qui igitur fieri potest, ut corpus, quod soli eontiguum existit, illud non calefaciat, quod inter ipsum et elementa (quae quinto corpori subiciuntur) medium tenet, et aer x003E; ab eo calefiat? buic autem dubitationi respondit Alexander inquiens, quod quemdamodum maritimus ille piscis, qui torpedo appellatur, cum ceciderit
in rete, rete torpere non facit, ac veluti color alhus lucem, videre non facit, qui tamen facit visum videre, ita etiam sol caelestia qtiidem non succendit, verum corpus, quod iis subiacet, calefacit. qui (me hercle) sermones sicuti per se veri non sunt ita neque etiam necessarii, ut aliis in locis afferautur. non enim visus colores
aliqua ratione videre posset, licet visioni foret paratus, si inane in medio extitisset, nec praeterea piscatoris manus torperet, nisi rete ante afficeretur, tametsi fieri (Hercules) non possit, ut torpore affi- ciatur, nisi addat negari quintum, corpus calescere statuatque diversam illi affectionem inesse, quemadmodum rete ab eiusmodi pisce afficitur,
sed ipsum bac ratione affectionis expers omnino non erit.

Atque in universum, si aliquo modo afficitur, quainobrem igitur non incalescit? et inquit Alexander ipsum vocare hie locum ⁵⁵ proximum caelum eum, qui illi contiguus existit. ait iusuper: f. f. 30v ueque enim ’nem proprie intellexeie, quandoquidera si haec eorum seuteutia extitisset, minime quideni expers contrarietatis foret. consentaueum enim iuxta banc sententiam videretur, ut quacpie
versus aer iucalesceret et non in concava tautum caeli parte, si iguis suo ambitu universum aerem complectitur, biucque omnino sequeretur vanam et inutilem earn assertionem esse, aerem videlicet contritione quadam igneum reddi; ipsi vero aiuut aerem, qui sub sole est, magnitudinis eius causa succendi nee uon propter substantiae
ipsius spissitudinem ac demum affinitatis cuiusdam gratia. lumen autem nou ab igne tantum, verum et a quiuto corpore proficiscitur; de boc autem explicatius in Libro de Sensu et Sensili, nee nou etiam in Libris de Anima disseruit.

Quod tertio loco de astris quaerebat, motus eorum erant, de
quibus nunc pertractare intendit. hic autem de stellis in universum, errantibus videlicet inerrautibusque Aristoteles pertractat ac demonstrationes in medium affert, quae inerrantibus stellis accommo- dautur atque ut plurimum errantibus quoque conveniunt. mihi autem videtur vel eo potissimum uomiue Aristotelem de fixis\ sermonem
instifuisse, quoniam nempe bac ratione facilius proprium sermonem stabilivit, eademque est inerrautium atque errantium stellarum ratio, ineipiamus autem, quid sibi velint ea, quae vidcntur, cum dicit: quoniam et stellas moveri loco et totum caelum videtur. intellegit autem per totum caelum orbem praestantissimum,
qui 003E; exist imatur ; sensu enim nou videtur, sed imagiuationem invenitur, cum vagantes stellae in anterius ferantur in comparationem ad eas, quae minime moventur; sed erit illis opposita conversio ab ortu in occasum. quare cum ac primum caelum moveri manifestum sit, necesse est vel quiescentibus
utrisque banc mutatiouem fieri, vel cum moventur, vel cum unum quiescit et alterum movetur.

Primum quidem buius divisionis membrum, nempe utraque quiescere, nulla alia ratione esse posset, nisi quia terra non quiesceret ; at terra quiescit, quemadmodum suo loco declarabitur, utraque
igitur quiescere non possunt. secundum vero divisionis mem- brum, utraque videlicet moveri, neque etiam esse potest, reliquum est igitur, ut tertium membrum verum existat. at quo iure utraque non moventur? audi (quaeso), qua id eveniat Ι ratione. ⁵⁶⁵⁷ uuaquaeque enim inerrantium stellarum in una eademque primi ⁵⁸ caeli parte uec non in uno et eodem loco conspicitur. cuius veritas hinc elici potest. Saturnus siquidem vel quaevis alia ex errantibus stellis ab ortu ad occasum ad primi caeli motum movetur,
siquidem inerrantes stellae, quae ei propioves suut, iuxta euudem ordinem eaudem illi affinitatem servant, quemadmodum errantes, nec sensationis [atque aspectus] ordine in proprio eius motu ante eum declinant, tametsi motu ad occasum una cum fixarum ovbe et ipsae moveautur. perspicuum itacpie est inhaerentes
quoque una cum primo caelo in uuum locum moveri. disquiraraus autem. num utiaque moveantur, videlicet inerrantes stellae ac primum caelum, et centra inerrantium stellarum num eadem loca oceupent nee mutent eorum loca. si utraque moveantur, hoc est primum caelum et inerrantes stellae, colligitur celeritatem stellarum
et orbis primi caeli (in quo inerrantium stellarum unaquaeque consistit) unius et eiusdem ordinis et gradus esse, quandoquidem simul convertuutur. hoc autem (inquit) consentaueum nou est; coutingit enim, ut eodem tempore simul stellae circulos lustrent, quos secundum imaginationem describunt, et circulus
primi caeli, in quo stellae iuveuiuntur, sue motu latus sit. atqui in ipsis signis, quae inveniuntur, diversae stellarum velocitates existunt, e. g. velocitas stellarum circuli aequinoctialis et earum, quae in circulo tropico sunt, eandem vero rationem liahet magnitudo circuli aequinoctialis et illa tropici. ergo concluditur unam
atque eandem rationem esse earum inter se, iuxtaque comparationem hanc stellae omnes earumque spbaerae ac magnitudines illarum imaginantur consideranturque. quod vero celeritas motuum sphaerarum iuxta earum magnitudinem sit, non modo absurdum non est, verum etiam necessarium existit, cum spbaerae omnes simul moveantur
regredianturque, et quo quaeque maior sit, eo velocius semper moveatur. quod autem stellarum velocitas magnitudini orbium inter se proportione respondeat, boc plane nulla ratione cousentaneura est. etenim si stellae, quouiam in maiore orbe suut, velocioris motus sunt, hinc sequitur, ut earum motus ab orbe proficiscatur;
etenim ea de causa earum motus velocior est, quoniam in circulo feruntur maiore. et si astra, quae in maiore sunt circulo, transferri in minorem, et quae in minore, in maiorem transferri mente concipiamus, motus eorum commutabuntur, cum hoc pacto eorum motus se habeant, quoniam instar duorum circulorum sunt, ⁵⁹ hincque omnino fit, ut suos proprios motus minime habeant. si ⁶⁰ vero necessario non contingat astra quaedam velocius, quaedam tardius movevi, quoniam in maiore vel minore circulo sunt, sed casu id eveniat, ut stellae, quae in maiore circulo sunt, velociore
motu ferantur, ne sic quidem erit consentaneum, ut in toto caelo simul casu et orbis maior sit et celerior motus stellarum, quae haerent in eo. nam ut in uno aut duobus circulis id casu vel fortuna eveniat, impossibile non est; at cum in omnibus inveniatur, fieri non potest, ut casu vel fortuna contingat;
etenim figmento simile est. rursus alia ratione probari potest, si omne naturale corpus a casu vel fortuna proficisci falsum existit, nec in caelesti corpore, ut res tulerit, vel casu aliquid esse potest, non igitur quod in onmibus sphaerae partibus est, potest a casu vel fortuna proficisci. reliquum est igitur, ut tertium divisionis
membrum verum existat, nempe in quo dicitur alterum duorum quiescere, alterum moveri. quod rursus in duo alia membra partitur; aut enim orbes quiescunt et stellae moventur, aut opposito modo res se habet. quare si sphaerae quidem quiescant, stellae vero moveantur, iidem incongrui sermones peraeque deducerentur.
etenim si stellae in universum aequalibus temporibus moverentur regrederenturque, sic fiet, ut stellae, quae extra sunt, quo [magis] erunt ad latus extra positum atque a polo remotiores extiterint, eo velocius moveantur, omnesque stellarum celeritates ex orbium maguitudine ponderentur. atque baec eadem incoramoda
convenit ex lioc necessario deduci fateamur.

Quoniam ergo uec utraque moveri consentaneum est, nee utraque quiescere, neque cum alterum movetur et alterum quiescit, astrum id, quod movetur, esse potest, relinquitur orbes moveri et astra quiescere atque orbibus suis affixa alligataque
converti. etenim si affixa ordinataque moveantur, consentaneum est, ut in maiore circulo maior velocitas appareat — ipsi enim circa idem centrum volvuntur — atque in universum maioris corporis maior erit motus; quare consonum est, ut iis corporibus id quoque conveniat, quae iu orbem moventur. quod autem maiori circulo
maior insit motus velocitas, | ad buius dicti veritatem ostendendam ⁶¹ ipse assumit unam orbis portionem; longitudo enim in magnitudine apparentior est. explicatius autem id plane ostendit, dum inquit: enim enim est eorum, quae auferuntur ab ex> centra, maioris circuit portio. convenit enim, ut per
hoc in loco, polus tantum intellegatur, siquidem huius sermonis intellectus hic es!: nempe inter portiones oppositas, quae in ⁶² circulis circa polos designatis inveniuntur, maioris orbis maiorem ⁶³ portionem esse, itaque rationi cousonum est, ut orbes, qui moventur, aequalibus temporibus revertantur, cum motus orbium, qui sunt maiores, velociores quoque existaut. deincle contingit, quoniam ipsae
non morantur, ut nee scindant nec separent orbis partes, idque coutingere potuisset, si motus velocitate aequalis extitisset; stellae enim, quae in circulis maioribus feruntur, morarentur retardarenturque, quoniam maius spatium designant. et hinc optimam rationem desumpsit Alexander, ut haec de inhaerentibus stellis dicantur;
vagae enim nec scindere neque etiam dividere dicuntur, quoniam continuae non sunt, haec autem de fixis stellis et earum spbaeris asserimus.

Aristoteles autem idem alia ratione aggreditur, quae est eiusmodi.

Quoniam rotunda sunt sidera, quemadmodum et alii dicunt et ex nostro sermone elucescit, qui quidem quintum corpus poni iubet, ac eius corporis, quod rotundum est, duo per se motus sunt, volutatio et conversio, perspicuum est igitur, si astra moventur, horum altero ciebuntur; at neutro eorum ciebuntur,
ut demonstrabitur : igitur stellae non vertuntur. hoc autem manifeste apparet ex sequentibus. conversio enim eodem in loco super idem centrum et eundem axem perficitur; stellae autem non videntur moveri eodem in loco, quod et omnes asserunt, et ratione quoque modo comprobatur. etenim eodem modo consentaneum est,
ut omnes se habeant, quo una earum invenitur; at sol, qui, cum oriatur occidatque, potissimum concerti putatur, conversionem tamen non habet; et ratio a maiore desumitur. qua igitur ratione fieri poterit, ut solem sese convertentem videamus, cum versus finitoris latus extiterit? cum videamus dici affectionem hanc iuxta hanc
similitudinem inveniri, id profecto propter aspectum nostrum contingit. aspectus enim cum longe intenditur, vacillat et quodammodo vertitur; ipse vero affectionem opinatam soli inesse existimat. quod fortasse causa est, cur stellae inbaerentes micare videantur. inerrantes autem inhaerentes dicuntur, non quod vagae etiam orbibus
suis non inhaereant, sed inhaerentes ac fixae hoc in loco dicuntur, quoniam primo caelo inhaerent. Ad errantes enim visus noster firmus et cum vigore pervenit, sed ad manentes e longinquo pertingit; quare tremor, qui ipsi contingit, steliarum esse putatur. nihil enim interest, quantum ad hoc, quod videatur videatur moveri,
an id, quod videtur, quemadmodum de iis hominibus dicimus, ⁶⁴ qui in orbem feruntur ac saltandi ludo utuntur, siquidem illis ⁶⁵ parietes circumvolvi videntur. quamobrem igitur inhaerentes converti non conspiciuntur? et dicamus: hoc forte alia ex proprietate erit, quam illae habent, minime vero sol ipse, atque in universum
consentaneum est, ut eiusmodi sermones eo modo intellegantur, quemadmodum ii, qui ab accidentibus desumuntur.

Praeterea neque motu volutationis stellae moventur, hoc siquidem erat ultimum membrum partium divisionis superius allatae, assumitque volutationis motum ex eorum numero esse, qui rotundis
corporibus accommodantur, quatenus eiusmodi sunt; etenim corpora minime recta in superjicie terrae revolvi dicuntur. at volutationis motu astia non moveri hinc perspicuum evadit, quoniam nempe forma, quae fades lunae vocatur, una eademque semper apparet; qui igitur fieri posset, ut una eademque semper appareret,
si volutationis motu moveretur? sed dicendum nobis est, si lunae fades similitudo quaedam esset, sicut in speculo, puta terrae vel alius corporis, qui hoc admitteret, eandem similitudinem videret, licet luna semper volutationis motu mover etur. at quis hoc dicet?

Quare, si stellae nioverentur, cousonum esset, ut proprio motu
movereutur; cum autem proprius motus sit volutatio vel conversio, nee uno vel altero horum duorum moveantur, perspicuum est igitur nullo modo cieri. tametsi posteriores mathematicae disciplinae professores nonnulli, veluti Eudoxus (?) nec non etiam Ptolomaeus, qui inhaerentium stellarum coniunctiones assecuti sunt, eas
ante versus centum annorum curriculo unum gradum conficere pronuntiaverint. sed convenit, ut eiusmodi sermones modo relinquamus ac idem quaesitum alia quoque ratione comprobemus. si proprio ac peculiari motu astra moverentur, dissentaneum videretur, nullum eis conveniens | instrumentum dedisse naturam; nihil enim ⁶⁶
otiosum natura facit, nee mancum quippiam vel supervacaneum operatur, et minime in supernis rebus, etenim rationabile non est, ut natura curaverit de ceteris animantibus, ut ea omnia habeant, quae illis condecentia videntur, corpora vero caelestia tanto praestantiora atque excellentiora neglexerit. sed, inquit, 003E;
haec corpora omnibus instrumentis, puta corde et intestinis, privasse videtur, [quasi] consulto, ne aliquid praestantius operarentur et quam longissime ab illis, quae instrumenta ad motum apta habeut, sevocasse. hac itaque de causa et ipsum caelum ⁶⁷ rotundum, consonum est, et unumquodque astrum videri. ⁶⁸ nam cum ad eum motum, qui in eundem locum vertitur, nulla figura sphaera aptior sit ac eius motus celerior existat, nee non consentaneum sit, ut in caelo huhismodi motus inveniatur, natura sagax
sphaericam figuram illi dedit. haec enim figura velocissimo motui accommodatissima est, siquidem caelestes figuras amplectitur, quemadmodum superius explicatum fuit; pariterque undequaque aequabilis est, nihil habens, quod eius motum intercidere ac remorari possit, ut ea figura, quae rectis lineis concluditur. atque hoc potissimum
nomine caelum ipsum rotunda tiguva praeditum esse natura voluit; astra vero, quoniam motu quodam proprio secundum naturam in anterius non moventur (haec enim figura huic motui minime convenit, cum nihil sit, quod ponderosorum corporum instar in ea emineat, veluti pedes in progressibilibus animalibus atque
alae in volatilibus). itaque maxime conseutaneum fuit, ut eiusmodi figuram et caelum et stellae asseciuerentur; hoc enim modo eo motu, qui in se fertur (?), cientur couvertunturque stellae nee non etiam quiescunt, caelumque eodem in loco movetur. eadem vero ratione, qua dixit, totum caelum non esse in loco, hic inquit: eundem oceupat
locum.

Alexander hoc in loco de orbe in universum deque singulo quoque orbe credidit Aristotelem disseruisse. et tametsi ita res se haberet, quemadmodum Alexander opinatur, tamen qui hoc de orbe universe sigillatimque disserit rationemque deducit, non convenit, ut de quodam orbe non dicat; quod enim absoluto nomine de animalibus
tamquam animalibus dicitur, convenit et aequum est, ut de quodam animali dicatur. praeterea nou erit eius sermo de orbe in universum, sed de caelesti orbe deque orbe mundi. atqui hinc Aristoteles regreditur, ut Pythagoreorum seuteutiam eo usque prosequeretur, quo usque sermonem de motibus stellarum tanquavi consentaneum
inveniremus. hinc etiam huius sententiae veritas perspici licet, astra uempe tantum moveri, cjuia affixa alligataque sint; quasi ipse Aristoteles convertendo sermonem denuo affirmare velit ipsa in universum non moveri, neque veluti animata neque etiam vi, sed secundum naturam. dixit; non veluti animata, quatenus moventur,
non quod astra inanimata sunt, at ipse sermonem quasi convertendo ait: si proprio motu moverentur, omnino conseutaneum asset ex motibus eorum sonum effici, et ob hanc, causam Pythagorei ita statuerunt, quatenus videlicet existimarunt motu proprio astra moveri. deinde dicit, perspicuum est autem nullum confici ⁶⁹ sonum, quandoquidem consentaneum foret, si sonus aliquis con- ⁷⁰ ficeretur, fieri secundum adiunctionem magnitudinis huius, siquidem ob velocissimum motum edevetur, veluti quod in solis lunaeque motu, quae magna duo corpora existunt, invenitur, et quemadmodum
in stellis, quae tanta sunt magnitudine et multitudine, invenitur; tanti soni vero impetu corpus scinderetur. soni enim, qui multo minores sunt, idem etiam efficiunt, quemadmodum touitrua. hoc autem non contingit, non propter consuetudinem, quia nempe a primo ortu hoc sonitu aures nostrae opplentur, quemadmodum
isti pronuutiant, sed quia nec nee a principio existit. enim nihil interesse videtur, quin sonus a nobis percipiatur, quemadmodum aurifices, tametsi mallei strepitui sint assueti, non ideo prohibentur, quin sonum percipiant. huic autem aliam rationem addidit Alexander; ait enim: si ex stellarum motu sonus
conficeretur, sonum ceterorum corporum, quae stellis minora sunt, nullo raodo perciperemus, siquidem maiores soni minores semper corrumpunt. hic sermo vero per se alia propria eget indagatione; etenim quid ipse ait, si sonus stellarum motus ad id, quod ante est, nullo modo pervenit, et hoc, quia ipsum spatium non ita
facile scinditur neque sonus ex quocunque ad quemcunque locum pervenit? stellae vero num ipsae moveantur | ex eo, quod affixae ⁷¹ sunt, hoc in sermone nullam rationem adducit; sique minus, quid nobis opponihir dicentibiis, licet stellae ex se moveantur, ob aliam tamen rationem earum motu sonum non confici? ipse vero omnino
hac tantum ratione sonum non confici confendit, quoniam nempe stellae infixae sunt, et hoc, quia neque sic etiam earum partium sonus explicatur, quae in flumine vehuntur. potest autem aliquis dicere, quod neque etiam partes animalium, quae per aera volitant, sonum edunt, nee insuper eo tempore, quo velocissimo motu feruntur.
non igitur quia infixae ac rei motae alligatae sint, ideo sonum non confici unt, sed vel sonum edunt, qui auditum nostrum fugit, vel sonum non conficiunt, sed id etiam non contingit, quia omnino infixae et alligatae sint, cum alia quoque relinquatur ratio, quamobrem corpora sonum non edunt, tametsi etiam infixae alligataeque
non sint. et inquit, hoc autem natura illis condonavit, ut scilicet stellae ex se minime moveantur, sed postquam orbibus suis alligatae fuerint; quaudoquidem de illis sollicita fuit natura, ut id praecaveret, quod futurum esset, si quando minime alligatae mo- ⁷² verentur. etenim nihil custodiretur et conservaretur eorum, quae. ⁷³ hic sunt, quemadmodum nunc custoditur conservaturque. hic autem nexus et positio ponitur, quatenus custodiam ac praeservationem eorum, quae hic sunt, ex alligatione stellarum pendere ac fieri ipse
animadvertit.

Ait insuper: de ordine autem vagantium stellarum deque intervallo earum sufficiens cognitio, ex iis, quae a Mathematicis traduutur, peteuda erit. ii namque asseruut ex caelestihus sphaeris non- nullas esse celeriores, eas nempe, quae terrae propiores sunt,
nonnullas vero tardioies, eas videlicet, quae magis a terra distant, tarditas autem et eeleritas earum pro distantiae ratione necessario sunt, quoniam enim supponitur, partes, quae in iis consistunt, quae minime vagantes sunt, non vagantes, sed minimas, hoc est citissimas esse, earum vero, quae sequuntur, conversiones esse tardiores ac
plures, consentaneum erit, quoniam motu e regione contrarioque primae feruntur, quae ex illis propinquiores sunt, tardiores esse, quoniam brevi absolvuntur, non aliter ac si proprius earum motus prohiberetur, quae vero longe distantiores sunt, concitatiores existere. et tempera quoque pro ratione haec insequuntur. quo Ε;
enim magis primae circumvectioni propinqua est, eo a multitudine eius, quod primo movetur, longe plurimum vincitur ac superatur, distantiores autem minus victae ac superatae erunt, et hoc quidem propter distantiam, quae autem in medio locatae sunt, pro (distantiae) ratione.

Stellarum autem figuram globosam esse et autea a nobis dictum est et non sine ratione quispiam ita esse existimabit, si inde rationem desumat. quoniam determinatum est astra per se motu aliquo non moveri, cum motu proprio non moveantur, nec instrumenta habeant motui accommodata — natura enim
nihil frustra facit et praecipue in divinis corporibus — eam figuram sortiuntur, quae minime est motiva. quod autem tale est, globosum existit; figurae igitur globosae sunt, supra igitur probavit ipsa motu aliquo per se ac proprio non moveri, siquidem globosa sunt; hie vero probavit ipsa globosa esse, quoniam motu aliquo
per se ac proprio non moventur, existimaturque eius demonstrationis species esse, quae διάλληλος vocitatur, hoc est, quando iguotum per ignotum demonstratur, qualis est demonstratio circularis. verum in praecedentibus minime hac tantum ratione Aristoteles declaravit ipsa motu proprio per se non moveri, sed aliis quoque rationibus,
et super hoc desumpsit rationem ex hoc; modo autem, quoniam ⁷⁴ probatum est, ut ei placuit, ipsa per se motum non habere, hoc ⁷⁵ utitur ad eorum sphaericitatem ostendendam.

Nunc vero alium ipse addidit syllogismum, qui a simili desumitur, et inquit: cum eadem unius et omnium stellarum ratio sit,
et luna, quae stellarum una est, rotunda figura praedita sit (quod satis ex splendoris eius qualitate videri potest, siquidem eiusmodi splendoris species orbiculari tantum figurae inesse potest) igitur aliae etiam omnes stellae orbiculari figura praeditae sunt.

Post baec, duas proposuit dubitationes, quas philosophico more
deduxit, ambasque dissolvere conatur. cum multa sint eius generis, hoc est, de quibus non absque ratione dubitari potest, non minus de his quoque ambigi poterit. ex his autem, quae dubitandi locum nobis praebent, unum est, quaenam causa sit, cur eae , quae [plurimum] a prima circumvectione absunt, pluribus
motibus non cieantur. consentaneum enira esse videretur, cum primus quoque(?) | orbis uno tantum pulsu agitetur, f. 33r eos, qui deinceps sequuntur, pluribus semper motibus secundum proportionem moveri debere.

Secundum est, ut investigemus, quanam ratione in primo
globo plures stellae sint, in reliquis autem stellarum sphaeris in unaquaque earum una tantum stella consistat. idque Aristoteles commemorat, de quo ipsemet testimonium praebet: lunam nempe aliquando vidit Martis stellam subisse eamque occultasse, hincque ratiouem desumit, ut luna ipsi terrae propior sit.

Reliqua autem, quae ab eo deducuntur, perspicua sunt, quare (inquit) praeclarum est quaerere de his et consentaneum est non ignorare id, quod ceteris rebus seu partibus praestantius est; quamvis vero parva adiumenta ac principia nobis suppetant, tantisque locorum iutervallis haec quoque principia absint ab iis, quae subsequuntur,
ex quibus eiusmodi scientia acquiri posse videtur, ab iis tamen modicis adiumentis ac principiis si versus inquisitionem contemplatione moveamur, neque incongruum nee admirabile quoque erit, ut, quemadmodum sunt, ita inveniantur.

Nos enim in universum de eis ut de corporibus et rebus,
quae animo prorsus vacant, dubitamus; modo vero ratione qiiadam fruuntur, immo animata sunt; quod si ita est, mirum hoc certe nullo modo erit, ut ita se habeant, quemadmodum sunt.

Videtur enim in universum ei naturae, quae praestantissima est, perfectio ac bonum cum quiete ac sine actione et labore convenire,
ei vero, quae huic proxima est, quamvis haec duo absque ⁷⁶ voluntaria actione non conveniant, unatamen tantum actione inveniri, ⁷⁷ iis autem, quae longissimae absunt, ut opponerentur ceteris, pluribus; quae autem inter haec duo medium tenent, secundum proportionem se habeut. id quod iu humanis quoque corporibus animadverti
licet, salubria euim corpora sine labore secunda valetudine perfruuntur, quae vero respectu sanitatis parum receduut, modico quidem labore sauitatem ipsam recuperant. et reliqua, quae hic afferuntur, manifesta existunt. caelestia igitur corpora eodem iure se habent. prima enim causa cum praestantissimo ordine bonum
possideat, si omnino dici possit ipsam bonum habere, sed cum praestantiore ordine inveniatur, pulchritudinem igitur habere dicitur
absunt, pluribus; at quae inter haec medium occupant, pluribus quidem motibus, pro distantiae ratioue. deinde alium sennonem inducit: aut multa aut saepe recte efficere difficilius est quam pauca aut paucioribus rationibus. rursus, cum duo vel plura alterius nobilioris causa adipiscenda sunt, tum quod pluribus acquiritur,
difficilius est, quod vero paucioribus, facilius. quare, cum ita se res habeat, consentaneum videtur, ut quod multa recte effecturum est, quibus sustinetur, maiorem mensuram requirat quam id, quod in se sustinetur. consonum est autem, ut maiorem mensuram requirat ex eo, quod illorum causa adeptio eius difficilior
est. quare actio astrorum adinvicem talis existimanda erit, [qualis hominis est.] etenim hominis plures sunt actiones; multa enim [bona] cousequi potest; et eorum gratia, quoniam nempe multa sunt, quae quidem ad unam entelecheiam conducunt, dico nobilissimam eius perfectionem, quare multa operatur, necnon
etiain alterius causa, ob perfectionem scilicet, atqui plures ac similes actiones, quae perfectionem praecedunt, ei auxilio sunt, ut dictam perfectionem assequatur, quae aegre habetur, quoniam pluribus rationibus acquiritur. cetera vero animantia pauciores quam homines actiones habent. quamobrem terminata
quadam meusura distat, quod bonum est, cum orbata siut, ut, quod optimum est, assequi possint — etenim difficile est, ut acquiratur, quod pluribus rationibus acquiritur — quare ad id, quod bonum est, non accedunt, quo perfectio et summa acquiritur. in plautis autem ⁷⁸ exiguae actiones inveniuntur, quibus ad exiguam mensuram ⁷⁹ ducuntur, ac eo magis, si una tautum actio in eis inveniatur. quod autem homo assequitur, (exempli gratia) unum est, quod optimum existit quodque a ceteris omnibus acquiri non potest;
neque etiara a solo homine, sed pluribus aliis etiam cum eo requisitis. igitur optimum quoque unum est, quemadmodum retulimus, reliqua vero [omnia] ad id auxilium praestant, ac eorum quidem hoc optimo participat (hoc autem dictum | a nobis ac positum ⁸⁰ est), illud autem, quod optimum est, omnino non assequitur, sed ad
illud prope per pauca accedit, aliud vero fieri non potest, ut illud adipiscatur, sed satis ei est, si ad ultimum prope accedat. idque exemplo magis illustrat. ut si valetudo finis [ponatur], aliquis valet semper, aliquis atteuuatione, alter cum cucurrit, quidam dum aliud aliquid operabitur currendi
gratia, quod sanitati antecedit, quamobremmotus, qui finem praecedunt, plurimi sunt; alter autem longe plurimum abest ac fieri non potest, ut sanitatem [assequatur], sed cum atteuuatione tantum relinquitur raaioremque gracilitatem adipiscitur. non itaque sanitatem, sed horum duorum alterum intendit, maciem quidem attenuationemve,
ut mortem evadat, cum simile quippiam operetur. etenim optimus finis eius quidem perfectio est, ceterorum vero illorum sanitas, semperque ii meliore sunt condicione, qui propius ad illud optimum aceedunt.

Et quemadmodum in his, ita etiam in caelestibus corporibus
haec conspiciuntur, atque eo magis, quo primo principio propiora extiterint. in hoc autem Aristoteles eo usque sermonem protelavit, quo usque ad terrae speculationem pervenerit.

Etenim prima causa optimum est ac sui ipsius causa existit, quamobrem nulla omnino actione indiget. actio autem semper in
duobus ad minus cernitur, in eo nempe, cuius gratia aliquid agitur, et id ipsum, quod agitur gratia huius. ea. autem substantia, quae primae causae dignitate propinquior erit, unica actione optimum cousequitur, quae vero longe plurimum ab ea distat, pluribus, quae autem ultimo loco positae sunt, quoniam fieri non
potest, ut banc perfectiouem consequantur, nee pluribus actionibus indigent, quare ea corpora, quae primae causae fiuitima sunt, paucis actionibus hanc perfectionem assequuntur, media pluribus, extrema autem, quoniam perfectionem adipisci non possunt, nec pluribus actionibus indigent.

Hic autem sermo unus existit et convenit, ut propositio praeillud ⁸¹ cedens subsequatur, dico, difficile est recte facere. Alexander ⁸² autem non sic eum iutellexit, sed ut sermonis principium illum accepit. quave si alter sermo per se extitisset nec ut pars unius sermonis sumeretur, igitur invicem contrarii extitissent. in primo
namque sermone asserit ea, quae optimo propius accedunt, unica tantum actione suam perfectionera adipisci, et quae longius distant, quo longius ab eo distant, eo pluribus motibus indigere; in secundo vero sermone ait, ea, quae optimo propiora sunt, pluribus quidem actionibus optimum finem consequi, quemadmodum plautae.
nonne igitur a germana hnius sermonis intellegentia deficit Alexander? omnino itaque consonum est, ut hunc in modum intellegatur, siquidem id convenit ei, quod in huius sermonis fine attulit. ait namque: ob eam causam terra omnino non movetur, quae autem prope sunt, paucis quidem motibus cientur,
et reliqua, quae hic ab eo in medium afferuntur. hoc ex his perspicuum evadet; dicimus enim terram, quae corporum omnium ultimum existit, cum ad perfectionem pervenire non possit, omnino quidem non moveri, primum autem caelum uno motu id statim cousequitur, ilia vero, quae interiecta sunt, pluribus quidem
motibus.

Deinde ad secundam quaestiouem dissolveudam progreditur. ea autem talis erat, cur primus orbis inhaerentes omnes stellas moveat, unusquisque vero ceterorum orbium non moveat multas stellas, sed plures orbes unam tantum vagantium stellarum moveant?
haec autem dubitatio duplici ratioue dissolvitur, quarum altera hinc potissimum elicitur, quoniam videlicet primi orbis vitae principium, poteutia eiusque couversio ceterorum orbium vitae principiis, quae orbium animae sunt, multo antecellunt. rationi etiam cousonum accidere videtur, ut vita ac poteutia illius
orbis ceteris paestantiores existant, cum ille, quatenus unus est, divina corpora, veluti steilas, moveat, plures vero orbes [unicam tantum cieant stellam; uuamquamque enim vagantium stellarum plures orbes movent.] ex iis igitur, quae posita sunt, credibile fit primum orbem vita ae potentia multo reliquis
praestare. insuper ex hac etiam ostensione fatentur rationem, propter quam primus orbis plures stellas moveat, nec non etiam unica stella pluribus his motibus moveatur, couseutaneam esse; nec erat aliqua species illius demonstrationis, quae διάλληλος appellatur, quando videlicet ignotum per ignotum demonstratur. sermo ⁸³ enim, in quo dicebatur primum orbem plures stellas movere ac f. 33v ceterorum orbium pluribus vagantium stellarum unamquanque cieri, locus est, quem ipsi fatentur. hoc autem omnino contingit, quoniam primi orbis vitae principium multo ceteris autecellit.

Quod autem rationi consonum sit, ut ita res se habeat, hinc profecto osteuditur, nempe cum dicitur primum orbem plura divina corpora movere, nec non plures orbes unam vagantium Ι stellarum ciere. hac igitur de causa unus orbis ⁸⁴ plura astra movebit ac plures orbes unam stellam ciebunt. et
praeterea, quoniam sphaerae, quibus vatantes stellae infixae sunt, multa movent corpora, siquidem eiusmodi sphaerae a multis sphaeris continenetur, qua de causa motus eius, quod movetur, non est ita seusui conspicuus; siquidem sphaerae mediae in causa sunt, ut motus, qui ab unaquaque earum extenditur, ad vagantem stellam
in citimum orbem perveniat. unaquaeque enim sphaera, quae eas continet, proprium hahet motum; inveniturque in omnibus vagantium motibus communis quasi operatio, quae caelestis est, supra motus harum sphaerarum, quae quidem non permittit, ut motus unius cuiusque sphaerae, quae reliquis mediantibus vagantium multitudinem
continet, semper illis subiaceat, sed ipsa per se huic sufficit; ipsa enim finiti motoris vim adipiscitur. hic est litterae intellectus. in hoc autem non videtur Alexander recte sensisse, siquidem ficta quaedam, aliunde adsumpta, suae explicationi adiecit.

Quod vero ait Aristoteles: sic igitur uatura exaequat
Ε; ordinem quendam facit, et reliqua, quae sequuntur, hac ratione intellegi debent, nempe naturam eiusmodi astra, secundum quam habent excellentiam, aequaliter constituisse, ac illi orbi, qui nobilior dicitur, plures stellas ciendas dedisse, ceteris vero orbibus, qui miuore virtute praediti sunt, ut plures stellas non
moverent, imposuit.

Post haec ad terrae speculationem regreditur, quam in medio locatam ac rotundam esse, monstrat. primo autem aliorum sententias affert, qui in media muudi sede terram locatam dicunt; Pythagorei autem in medio ignem esse pronuntiant,
terram autem (quae et ipsa sit unum astrum) motu suo, quo circum medium fertur, in comparationem ad solem noctes et dies efficere; praeterea iuxta illorum sententiam alia etiam terra invenitur, quam ἀντίχθονα nominant. nec ex iis, inquit, quae ⁸⁵ videutur, [causas et rationes rerum exquirunt, sed ea, ⁸⁶ quae videntur,] ad opiniones quasdam suas accommodant, ornareque conantur abruptis (?) verbis orationem suam. saue aliis compluribus rationibus putari poterit terram nequaquam
in medio collocatam esse oportere, si quis fidem ex iis, quae apparent, sumere minime voluerit, sed abrupta(?) quaedam, quemadmodum isti, et ipse insequatur.

Ignis namque, inquiunt, ceteris elementis nobilior est; quare locus etiam ceteris praestantior ei debetur, qui medium existit;
locus autem medius, qui igni debetur, ceteris, qui a medio sunt, praestautior est, siquidem ceutrum, cum extremum sit, finis quidam est; finis autem praestautior est iis, quae ab ipso fine distant.

Haec igitur, inquit, proprietas erit Pythagoreae sectae admodum
consona. deinde aliam eorum sententiam commemorat. inquiunt euim couseutaneum esse, ut custodiatur praestantissimum quidque eorum, quae in hoc universo sunt, at ignis rerum omnium praestantissimus est; nullus autem locus ad conservationem aptior quam medium existit, quod lovis carcer nominant,
et in eo etiam ignis collocatur.

Quasi vero unum et idem sit medium ipsius rei et magnitudinis, vel substantiae et potentiae. enimvero vel ex animautibus facile intellegere poterant unum et idem non esse, medium enim magnitudinis in his est hepar; quod autem proprie medium dicitur,
est quid longe praestantius, sicuti vitalis facultas vel aliquid simile, aut (si lubet) cor poterit quispiam illud nominare.

Sic etiam de caelo iudicandum erit. non est igitur consentaneum, ut id, quale centrum existit, pro vero medio statuatur nec similiter etiam perturbari debemus, si quod honorificentissimum
est in medio non extiterit, sed consonum est, ut medium substantiae sit, cuius munus est custodire, siquidem eiusmodi medium vere principium est et praestabile necnon ad omnem custodiam idoneum. atqui medium loci convenit, ut relinquatur, cum magis assimiletur ultimo, quod potentia non
comprehenditur; etenim hoc medium continetur ac terminatur, finis autem ac terminus continet atque determinat, videlicet corpus praestantissimum. at res, quae continet, eo est, quod continetur, praestantior, et id, quod determinat, termiuato, siquidem hoc materiae, illud formae compositi rationem
obtinet. ac de loco quidem terrae quod secundum sententiam Pythagoreorum determinavit, ex iis est, quae ut omnino ⁸⁷ gantur, non erit necesse. et forte nec ipse etiam horum ⁸⁸ sententiam satis percepit; Ι eam namque in suo sermone non ⁸⁹ retulit.

Numquid autem terra quiescat an moveatur, non eadem
philosophorum omnium sententia est; sed qui eam in media mundi sede locatam esse negaverunt, circum medium volvi eam asserunt — et ii sane Pythagorei — neque hanc solam, sed eam etiam, quae ei adversa est ἀντίχθονα). nonnullis autem Ε; corpora circa medium ferri posse
videntur, quae nobis terrae obiectu oblitescunt, non aliter ac si ipsa post banc inveniantur; eam enim proportionem ad terrain habent, quam fere ilia babere dicuntur, quae post eam inveniuntur. hinc plures lunae defectiones dicunt existere. non enim sola terra solis lumen intercipit, sed eiusmodi etiam corpora,
quae post terram inveniuntur; non enim impossibile est, ut in centro quoque haec corpora sint, quae omnia solis lumen intercipiant. quamvis enim ipse fateatur in huius totius centro terram inveniri, attamen illud quoque perspicuum est eius etiam corpus, quod est prope superficiem, qua quiescimus, solis quoque lumen
intercipere, etiam si a centro distet; et hoc quidem, si rotunditas ipsa de ea praedicetur, si ipsa undequaque a centro egrediatur, idque similiter si rotunditas de ea non praedicetur, quatenus extra centrum egreditur, tota tamen lumen sic etiam et reliqua corpora, quamvis a centro distent, lumen
intercipiunt.

Sunt qui eam, cum in medio sita sit, circum verticem eius volvi et onoveri asserunt, quemadmodum in Timaeo scriptum est, terram nempe circum huius universi verticem semper volvi. dixit autem volvi, non mooeri, siquidem consentaneum
non est, ut per hoc, quod dixit, terram volvi, eam moveri intellegatur; sic enim asserit, quoniam ipsa super verticem ac circum ipsum devolvitur, et ita aliis quoque de rebus solitus est pro- nuntiare.

Hinc autem ad eos sermones explicandos sese Aristoteles convertit,
qui de terrae figura dicuntur. similiter, inquit, etiam hac de re philosophi diversantur. aliis enim rotunda videtur esse, aliis autem lata ac tympani speciem repraesentare. faciunt autem indicium, quod sole oriente atque obeunte lumen ⁹⁰ eius rectum, non autem totundum apparet, perinde ac ⁹¹ lunae forma in principio mensis, et quemadmodum in solis defectu contingit, quem eclipsin nominant; siquidem oporteret, ut aliqua solis portio, dum a terra oritur occiditque, ad lunae similitudinem
in principio mensis, appareret, si terra rotunda extitisset. deinde dixit eos ita pronuntiasse, quoniam solis intervallum non reputant nec etiara intellegunt circulos maiores, quando minores intersecant, videri non aliter, ac si linea recta eos intersecarent; sectio enim maiorum circulorum recta apparet.
cum ita res se habeat, sol ob eius distantiam ut parvus circulus nobis apparet — hoc autem non re ipsa, sed secundum visum et imaginationem potius contingit, alioquin magnus sane est — terra autem magnum admodum circulum non describit, ita tamen apparet. quare si procul admodum a sole non essemus, qui nostro sensui
parvus offertur, videretur a terrae circulo in orbem secari.

Sed hoc, inquit, addere volunt, si terra natura sua quiescit, tympani figura esse oportere. deinde dicit, cum ad id, quod movetur, figura quaedam propria in ea invenitur, tum habet certam formam convenientem. quare consentaneum
ut eius forma ac motus dinoscatur.

Atqui dubitare ac modis omnibus, quantum fieri potest, ea pervestigare, quae iis de rebus admirati sunt, id certe non erit ab re, quin immo ratione quadam necessarium. siquidem aliorura est, non philosophorum, qui formarum cognitionem diligunt,
qui tandem parva [terrae] particula semper ac celerius descendat, id autem toti terrae non contingat, sed tantum pondus, quantum id est, quiescat et non moveatur? atqui si quis terram offoderet subter particula sursum elevata et versus terram centro adiacentem descenderet, ut descendeutibus terrae particulis,
ante quam deciderent, locum faceret, nulla re impediente semper magis deorsum ferentur. dubitare circa hoc omnes philosophos physicis maxime convenit; dubitationes autem solvere ineptis rationibus, de quibus multo magis dubitandum est, id sane fieri sine pudore eorum non potest. nonnulli enim propositam
dubitationem ita dissolvere conantur, aiunt namque terram secundum se quiescentem remanere, quoniam supra se ipsa sustentatur per spatium infinitum, quemadmodum inquit Xenophanes. hi enim dubitationem hunc in modum sustulerunt, ob eorum segnitiem, quia, | cum causae inquisitionem non dilexissent, ideo veritatem ⁹²⁹³ indagandi laborem subire minime voluere. sunt alii, qui causam ⁹⁴ assignantes, cur terra non moveatur, dicunt propterea quod innatet, quemadmodum lignum super aquam et alia eiusdem generis — siquidem haec in aere non natant, in aqua autem
natant — de aqua enim reraanet dubitatio, quandoquidem illi non asserunt, quid illud sit, quo aqua sustinetur; neque enim aqua suspensa (?) mauere solet natura, nisi aliquo sustineatur. sed quemadmodum aer, cum aquam levitate superet, innatat nec ad infera demergitur, sic quoque consonum est, ut aqua existat, quippe
cum terrae levitate praestet, sursum natat nec infra terram de- mergitur.

Praeterea eadem totius et partis ratio esse debet, si itaque tota terra in aqua nata, consentaneum est, ut etiam eius partes in aqua natent; nunc cum partes ipsae in aqua non natent,
neque etiam tota terra in aqua natabit, et quaestio non satis bene soluta erit.

Hoc autem illis evenit, quoniam eatenus non perscrutantur, quoad veritatem veramque dubitationis solutionem attingant, sed quoad contrarios sermones refellant, idque, inquit, nobis
ipsis in more positum est. at in maiore hominum parte intellegere possumus, id eorum disputationibus evenire, quod huic quoque de terra sermoni contingere videtur. non enim sufficienter hunc sermonem exquiri posse arbitratur recta tantum solutione oblata, nisi adversariorum quoque rationes de medio sustulerit. [itaque]
eum oportet, qui [recte] velit de re proposita quaerere, promptum esse ad occurrendum et obiciendum non accidentia, sed quae cuiusque generis, de quo inquiritur, sunt propria, neque sat erit ultimam inquirere obiectionem, quae sibi ipsi tantum in promptu fuerit, sed obiectiones exquirat ac consideret oportet, quae
omnino obici possint. quod sane is facere poterit, qui diligentissime quaeque perscrutatus fuerit ac possibiles omnes differentias suo animo conceperit.

Anaximenes autem, Anaxagoras, atque Democritus latitudinem causam esse dicunt, cur terra man eat et
quiescat; hoc autem superius relatum fuit, dum aliorum sententiam de figura terrae meminit. hi enim asserunt terram propter sui latitudinem non dividere ac secare, sed operire (?) aera, a quo sustinetur, id quod cetera quoque corpora, quae latitudinem habent, facere [videntur]. siquidem eiusmodi corpora non modo
absque aliqua vi aegre moventur, sed etiam, si vi pellantur, vix moventur, ut neque etiam eo tempore, quo venti ea impellunt, ⁹⁵ moveantur, sed maneant propriae naturae causa, idem quoque ⁹⁶ terrae erga sibi subiectum aerem, a quo sustiuetur et fertur, contigisse dicunt. hic euim quasi inanem locum non habeat, quo celeriter perventire possit, quiescit ac infra in
unum locum descendit. quare terra perpetuo manet, donec ad infimum locum deveniat, quemadmodum iis vasis coutingit, quae clepsydra nominantur, scilicet impedimentum. contingit enim, si quis eius superius os occludat, ut per illud foramen, quod in fundo est, nihil illius egrediatur, quod, antequam superius foramen occluderetur,
ab eo emanabat. posse autem clausum aerem magnum pondus sustinere, ex aere in utribus clauso argumentum desumpserunt et ex eiusmodi

Sed illud primo huic rationi obici potest: si terra lata extitisset, latttudo causa esse, cur terra maneat, non potest, multo
igitur minus, si latitudine praedita non sit, latitudo causa esse poterit, cur terra maneat.

Atqui si terra plana esset, latitudinem quietis eius causam esse consonum foret, ut ex iis, quae afferunt, aiunt enim, quod aer propter coarctationem non inveniens
locum, quo pervenire possit, in proprio loco quiescens remanet, siquidem ob multitudinem non habet exitum. raultus porro est, quod a magnitudine terrae, quae magna et extensa est, coerceatur. ut autem terrae magnitudo multum protrahatur, hoc continget, etiam si terra globosa sit. consentaneum
est igitur, ut ea, quam assignarunt, causa terrae competat, petat, etiam si rotunda sit. quid enim eos remoratur, quin praedictam terrae figuram fateantur ac eius causam esse statuant? in universum autem adversus eos, qui ita de motu terrae et quiete dicunt, ut ratione eius figurae
potius, praeter naturae necessitatem, terram quiescere colligant, hunc in modum dicamus.

Quaestio de motu quieteque, cuius causa compulsionem extensionemque fieri super aerem et aquam statuerant, non de terra tantum, quae naturalis corporis pars quaedam existit, ponenda est, sed de
motu et quiete omnium naturalium corporum in universum. [principio enim] constituendum | est, utrum sit eis natra motus ali- f. 35v quis et quies, an nullus? et utrum natura, an vi eis cou- ⁹⁷ veniat motus? sed quoniam, inquit, de bis ante determinatum ⁹⁸ fuit (in Physicis namque atque in praecedenti Libro de illis disseruimus) consentaneum erit, ut eis tanquam concessis nunc utamur dicamusque naturalibus corporibus proprios naturales
motus et quietes natura inesse; unicuique enim ipsorum natura is motus inest, qui ad proprium locum instituitur, quies autem eo in loco cousistit, in (quem suapte uatura is motus defertur, qui ex naturalium motuum numero existit. praeter naturam vero in unoquoque ipsorum innovatur, siquidem motus e proprio loco transitus
situs est, quies autem et status eo in loco, in quem violenter movetur. motus praeter naturam finis existit, si quies in eo inveniatur; ignis enim omni in loco eum tantum raotum babet, qui aera versus instituitur, etenim si naturalibus corporibus motus nullus secundum naturam inest, nee violentus erit; quod enim
praeter naturam est, aliud est ab eo, quod secundum naturam existit. si nee alter borum duorum motuum corporibus inest, nibil prorsus movebitur, sique nibil moveatur, nec motum nec quietem etiam possidebit; quies enim motui annectitur, cum sit eius finis, at fieri non potest, ut sit corpus aliquod naturale, quod non
moveatur neque etiam quiescat; convenit igitur, ut sit ei motus naturalis et quies.

Si igitur non natura, sed vi terra in medio quiesceret, sicuti physici nonnulli asseruerunt, violentus igitur eius motus ad hunc locum videretur. siquidem aiunt conversionis causa ipsam
ad medium quasi pelli eoque ferri, cum ex iis, quae in aqua et aere fiunt, argumentum sumant; in his enim duobus propter conversionem gravia ad medium conversionis feruntur, cum ab iis, quae sunt graviora, pellantur. [itaque] etiam qui caelum ortum esse dicunt, conversionis causa terram ad medium venire
confirmant. motus igitur terrae ad medium hanc assignant causam. cur autem in medio stabilis maneat, postquam ad eum locum devenit, caitsam exquirunt, aliique causam afferunt figurae eius latitudinem, alii vero aliam causam assignant, ut Empedocles, qui caeli motum, qui in orbem fertur, cum maioris sit celeritatis,
tatis, rectum terrae motum (qui deorsum instituitur) cohibere dicit, terramque undique ad medium compellere. at si, inquit, nec conversio prohibet nec latitudo, sed suo, quo potest moveri, motu moveatur, quo tandem feretur? etenim ad medium non movebitur, ad illud siquidem impulsa iam pervenit; transitus
autem ad medium cum vi consistat, eius igitur quies et status in medio vi erit. quare convenit, ut motum aliquem a medio ⁹⁹ possideat. is ergo in sublime tantum omnino feretur — ipsa namque ¹⁰⁰ corpus est et ideo necessario convenit, ut in loco cousistat — quod si non deorsum magis [quam] in sublime fertur, sed sursum movetur, et aer eum motum, qui in sublime fertur, non impedit,
ueque motum etiam, qui deorsum fertur, impediet, siquidem convenit unum idemque impedimentum ab eodem idem impedire.

Praeterea magis proprie adversus Empedoclem illud etiam dici potest.

Siquidem ab Empedocle quispiam quaerere posset: si terra ob conversionem tantum in medio nunc quiescit, antequam conversio igitur et mundus extitisset, cum elementa ab amicitia ad mundi constitutionem non essent congregata, sed mundus per discordiam separatus esset, quae tandem causa erat, cur terra tunc quiesceret?
et in universum, illud absurdum est non cogitare mundum hunc ab initio ita esse constitutum — licet verum non sit, fieri tamen potest, ut imaginemur — ut terrae partes ad medium compellente conversione congregarentur, dum ab aere, qui prope conversionem vertebatur, trudebantur compellebanturque; nunc
autem, licet aer in loco couvertatur, in quo etiam duo illa inveniuntur, ullo modo terrae propinquus non est, quasi inflata ut inquiunt, mundi magnitudo tota hac sua mole, cum a terra plurimum distet: quae igitur causa est, cur terra maneat et quiescat? et qui fieri potest, ut propter conversionem terra maneat et
quiescat, cum ipsa toto hoc longo intervallo distet ab eo, quod convertitur? ac praeterea (quemadmodum inquit Alexander) quod conversione truditur et pellitur, non ea ratione pellitur, ut scilicet quiescat, sed ut ad medium tantum feratur, et secundum quod in medio invenitur, etiam movebitur, aitque praeterea, si cuivis
rei aliqua ratio assignari potest, quamobrem sine conversione feratur, qua igitur necessitate coacti conversionem causam statuunt, ut terra ad medium cieatur? conversionem autem cuiuscunque motus causam non esse vel ex igne doceri potest, ignis enim aliqua causa in sublime fertur; hanc autem non esse conversionem
perspicuum est. insuper ne conversione quidem, quod grave est et quod leve, definita sunt, ita ut, quod conversione pellitur, | grave sit, quod autem non pellitur, leve, taraetsi grave ab ea f. 36r pellatur, leve vero minime. id enim et grave unum et idem non est, quemadmodum grave et quod uatura sua ad medium fertur
unum et idem existit, idque etiam definit grave — eius namque essentiam determinat ac definitionem illius ingreditur — quod suapte natura deorsum fertur. at si, quod leve est et quod grave, conduo ¹⁰¹ versione etiam minime detevminantur, erant igitur etiam ante ¹⁰² nonnulla gravia, levia quaedam. cum autem id, quod grave est et quod leve, per superiorem et inferiorem locum terminentur, supra igitur et infra ante conversionem quoque inveniebantur; sed ante
caelum erat quippiam infinitum: igitur supra et iufra in hoc infmito minime existunt. quoniam autem duo per supra et infra perspicuum est igitur supra et infra etiam ante conversionem fuisse terramque natura sua deorsum ferri; ante conversionem igitur ad eius locum, qui est secundum naturam, movetur.

Illuc modo regreditur, ut illorum sententiam disquirat, propter similitudinem, quam habet cum caelo, quod vertitur circa ipsam, terram in medio caeli stare affirmant — haec sententia in Timaeo quoque invenitur, tametsi ipsi Anaxagorae eam ascribat — huius etenim sententiae auctores dicunt terram,
quoniam rotunda est atque in medio caeli collocata (quod quidem caelum spbaericum quoque existit), necessario omnino quiescere, quoniam ad omnem partem ob eius similitudinem aequalem inclinationem habet; ipsa siquidem non magis ad hanc quam ad illam partem inclinat, ita ut moveatur. oporteret enim,
ut in hanc aut in illam partem inclinaret; si igitur in hanc partem non inclinat, simul autem in omnem partem inclinare fieri nou potest, cum versus hanc partem movetur, omnino itaque relinquitur, ut in medio stabilis quiescat. haec autem vestra sententia persuasibiliter (inquit Aristoteles), non autem vere dicitur. hac
enim sententia, quicquid in medio locabitur, id in eo necessario quiescet; ita ignis in medio locatus vi quiescet. ita namque sermonem statuerunt. atque in Timaeo etiam ob terram ipsam talis sermo necessario exstruitur, ibique ut universalis fuit receptus ac omnibus in rebus eodem modo. ait namque Timaeus;
res 30 res similis, si similis in medio locetur, versus partem inclinabit. at nos videmus ignem in medio non manere. si igitur in universum sermo intellegatur, non erit verus. hoc autem ipsi terrae vos necessario imponitis, ita ut sermo universaliter accipi possit, quoniam in medio commoratur. cum igitur
hic sermo, si in universum recipiatur, verus non sit, quietis terrae propriam dare causam oportebit.

Verum enim vero facile quidem haec dubitatio de medio tollitur, si dicatur [Platonem] hunc sermonem in universum non attu- ¹⁰³ lisse nec dixisse scilicet omne simile in medio similis positum ¹⁰⁴ inclinationis causa ad aliquam [extremorum] partem non inclinare, nisi quando proprium ac inseparabilem motum non habuerit; hoc enim semper habebit, ut propter aequalem incliuationem in medio
consistat. quemadmodum neque etiam si quispiam dixerit (exempli gratia) omne, quod stat, tanquam in ponderis aequilibrio maneret, non inclinare, propter hominem, qui et ipse ad aliquam partem inclinat, quoniam vult aliquid efficere, similiter et in alia actione, hic sermo plane falsus extiterit; at si declaraverit inanimatum aliquod
corpus, in quantum in ponderis aequilibrio manet, posse inclinare. qui igitur conseutaneum erit, ut sermonem, qui in universum verus existit, ignis tantum ratione mendacem constituas, cum ignis in medio non maneat, si ex eorum corporum numero non est, quae manere et quiescere possunt? qua igitur ratione in loco quiescet?
terra enim quiescendi faculatem habet. hoc autem posito inquiramus, quonam in loco quiescere possit. post haee universalia quaedam inveniuntur, quae quidem permittunt, ut in medio quiescat, ob rationem etiam superius allatam. verus itaque eiusmodi sermo extitisset, si esset aliqua ratio, qua ipse in medio quiesceret. at
ignis nee similis est neque rotundus neque etiam in medio manet; videmus uamque ignem modo in sublime e terrae superficie attolli et longe plurimum a medio distare.

Sed hoc (inquit) non est necessarium; enim solum in medio quiescere, sed in medium [etiam] ferri videtur,
et reliqua, quae sequuntur. hanc particulam Alexander hunc in modum explicavit. inquit enim, necessario omnino non convenit, ut terra in medio hac ratione quiescat, propter similitudinem nempe eius, a quo continetur διὰ τὴν τοῦ περιέχοντος ὁμοιότητα) nec non propter inclinationis aequalitatem. terra enim non solum
in medio quiescit, sed ad medium quoque defertur, neque | etiam ¹⁰⁵ motus eius causa inclinatio aequatur. haec autem Alexandri explicatio non videtur esse intellegibilis. ponimus enim terram non solum natura sua in medio quiescere, sed ad medium quoque deferri; quod si eiusmodi motus causa nee similitudo nee inclinationis
aequalitas est, qua de causa ex hoc demonstrative colligitur, quod inclinationis aequalitas causa non est, ut terra in medio quiescat? nam videndi facultas, quamvis ambulationis causa non sit, videndi tamen causa est. ipse vero ait causam, propter quam existimavit terram ad medium cieri, esse etiam causam, quamobrem
ipsa in medio quiescat; inquit enim, si similitudo et inclinationis ¹⁰⁶ aequalitas causa non sit, ut terra ad medium feratur, igitur non ¹⁰⁷ erit causa, ut in medio quiescat. hoc autem falsum esse facile ostenditur. alioquin, unde didicit, ut causa, quamobrem terra ad medium in universum feratur, sit etiam causa, ut ipsa in medio
quiescat? hoc enim absolute falsum existit. idem enim at que eodem modo in eadem re est eiusdem efifectus causa, uec idem eodem modo in eadem re diversorum causa existit. cum autem terram in medio quiescere unum sit, et eam ad medium deferri alterum, fieri non potest, ut una atque eadem horum duorum sit
causa in terra, ex hoc autem ipse etiam declarat terram, cum in medio extiterit, gravem non esse, quandoquidem si gravitas causa est, ut deorsum feratur, fieri non potest, ut ipsa sit causa, cur in medio quiescat. si itaque gravitas, dum terrae inerit, causa erit, ut deorsum feratur, terra quiescente nulla erit in ea gravitas;
etenim si terra gravi existente quies in ea inveniatur, hoc erit, vel quando aliquid eam impedit, ne moveatur, vel quando nihil erit illi impedimento. si [primo modo, hoc est tunc] quies in ea sit, quando aliquid eam prohibet, erit vi, non autem natura. si vero, quando nihil motum impediet, non moveatur, ex hoc itaque
colligetur ipsum grave motus causam non esse, cum eo existente omnino motus esset necessarius, quatenus nihil prohibet, sed erit causa motus terrae, quando extra medium invenitur. non igitur pondus motus per se causa erit, neque absolute, multoque etiam minus huius motus causa ullo modo est, sed aliud quippiam requiritur,
nempe extra positio. haec sane, quae erit causa gravitatis, etiam tunc motum requiret. etenim ex ea parte, unde terra movetur, pellit corpus sibi oppositum; vis enim pellentis erit gravitas, quoniam aer, tametsi levis sit, et similiter etiam pilus hominis, cuius tamen si pars aliqua sumatur et deorsum pellatur, aer gravis
apparebit propter pulsiouem e sublimi. inquit Aristo teles: sed ex parte, qua egreditar, non est necessarium, ut propter similitudinem medium relinquat; quasi dicat, non est haec propria causa, ut maneant in medio, etenim si propria manendi causa extitisset, hac certe ratione dissentaneum (?) videretur, cum manendi [seu
quiescendi] causa sit is motus, videlicet qui in medium fertur. consentaneum est enim, ut causa eorum, quae per se ac necessario sunt, non sit causa eorum, in quae commutantur, quae propria sunt, cum eorum causa sit secundum naturam, non autem per voluntatem vel per aliud quippiam. num vero terra propter si-
militudinem ad medium feratur, ex eius partibus intellegitur, quae ¹⁰⁸ versus medium feruntur; quo enim cumque eius quaevis pars ¹⁰⁹ fertur, eo etiam [tota] ipsa feratur, ibique natura maneat neesse est. etenim hoc etiam terrae peculiare ac proprium est, ut in medium scilicet feratur; quod autem ab extremis secundum
eandem similitudinem aequaliter distet, eius proprium non est. ignis enim, qui hic est, erit ab extremis aequaliter distans et non quiescet, neque etiam aqua, tametsi quiescat (hoc enim commune omnium est); non igitur aliquid proprium causa est, ut in medio quiescat. huic autem quispiam respondere posset negando, quod
eo, quia partes terrae in medium feruntur, ob banc causam et tota etiam terra ac eius partes in medio quiescant. sed id ipsum utut sese habeat, nihil interest; ipsa enim propter inclinationis aequalitatem manet ac quiescit, movetur autem ob contrariam causam, nempe propter inclinationis inaequalitatem. etenim partium eius
inclinatio non erit aequalis, cum ipsa medium egredietur.

Illud etiam absurdum est, quae tandem sit causa, cur in medio terra stet, quaerere et non quaerere, cur in extremo loco ignis locetur. si enim superior locus naturae ignis aptus non erit, convenit, ut disquiramus, qua nam necessitate cogatur,
ut sursum ascendat. si enim illius naturae summus hie locus aptus est, non est ut aliam causam inquiramus. quid enim prohibet, si aliquod corporum, quocunque nomine, naturalem aliquem locum habeat, quin alterum corpus natura alium locum possideat? et hac de causa locus, qui | vere medius existit, terrae ¹¹⁰
naturae fuit accommodatus, nee necessitate indigebit, ut in medio remaneat. nee etiam ilia necessitas alia est atque ista similitudo, quae in capillo invenitur, qui, cum tenditur, non frangitur neque dirumpitur; etenim quod illi de capillo afferunt, cum consimilium partium sit, licet vehementer tendatur, eum non diruptum
iri, iam vides hoc mendacium esse, ptraeterea iure quaerenda eis erit causa, ob quam ignis in summo loco omuino necessario maneat et quiescat, cum alioquin ipsi assignent causam, quamobrem terra omnino necessitate stet in medio, si autem quispiam occurrat inquiens ignem natura in medio consistere, is nullam huius sententiae
causa necessitatem habebit; terra autem num in medio natura quiescat, id etiam isti fatentur. etenim non quia ipsi assignent causam, ob quam terra in medio natura quiescat, ideo inquiunt eam in medio natura quiescere (non est etenim rationi consonum, ut dicamus absque causa aliquid inveniri, vel quod natura absque causa aliquid sit), ponamusque
eam in medio manere, quemadmodum re vera manet, sed quam ob causam id omnino fuit, cum veram quietis causam minime assignet? ¹¹¹ quod vero inquit, hoc nec necessavio nee vere conclucli posse, quoniam ¹¹² convellitur confriugiturque capillus, qui teuditur, non recte dictum est. primo enim vel propria in universum separatio ibi non est, ubi capillus dirumpitur; deinde capillo quoque non contingit
dirumpi, quamdiu eius similitude remanet, sed quando ad dissimilitudinem commutatur; firmo autem hoc eodem termino manente nullo modo dirumpetur. quod autem dissimilitudinis causa fuerit, divisio sane ac diruptio est, quemadmodum ad sensum videmus; non enim secundum similitudinem tantum capillus invenitur. quare
consentaneum est, ut dirumpatur. sermo , sit dissimilitudinem in positu terrae vel in figura eius apparere, quemadmodum in capillo ad dissimilitudinem transmutatio apparet, quando futurum est, ut dirumpatur. hoc autem si ex naturae necessitate proveniret, terrae permanentiam utique praecederet. etenim si a quopiam
non commutabitur, ob hanc causam semper eodem modo manebit.

Sed [illud quoque] mirum est eos motuum eorum causas non quaerere, recte siquidem fecissent, si percepissent eorum aliud alio natura moveri, in tantum ut iutellexissent, aliud alium locum natura possidere, adiuncta vero causa, quae est praeter naturam.
haec itaque adversus eos ait, qui terram in medio natura manere asseruut, et sic huic causae amplius aliam adiungunt — id quod inanimatis tantum rebus, quae naturam non habent, convenit.

Atqui ut quaestioni satisfactum sit, ait adversus eos, qui fatentur terram in medio natura manere, sed secundas causas huic addunt:
cum haec consentanea non sunt, tum id, quod isti afferunt omnino quiescere oportere in medio id omne, quod nihilo magis hue quam illuc ferri deceat, verum absolute non est. non enim ob banc causam, quia nempe nihilo magis hue quam illuc ferri deceat, necessario omnino eonsonum erit, ut quiescat,
sed quoniam nihilo magis hue quam illuc ferri decet, ad omuem locum movebitur. etenim si id quiesceret ac maneret, cui non convenit hue moveri, ob hoc quidem ideo non quiesceret, sed alia de causa ex accidenti, quoties in omnem partem fertur secundum accidens, cum nihilo magis hue quam illuc
ferri deceat; siquidem quemadmodum huic non convenit, ut magis huc quam illuc feratur, ita rationi magis eonsonum non est, ut in omnem partem feratur, quam uno in loco maneat. praeterea ex eodem sermoue oppositum omnino deducitur, ut magis nempe quiescat, quam in omnem partem feratur. etenim cum ad loea ¹¹³ movebitur, non movebitur totum, adeo ut secundum se totum ad ¹¹⁴ singula loca moveatur — hoc enim fieri non potest — verum id quidem tunc erit, cum ceite divulsum atque in partes di visum fuerit. convenit enim, ut haec ratio de igne quoque dicatur. si imaginemur
eum esse in medio, convenit, ut in banc partem moveatur, cum eandem ad extrema signa rationem babeat, cumque nihilo magis hue quam illuc ferri deceat, in omnem partem movebitur, sed non totus ad unum locum movebitur, sed media eius pars (exempli gratia) versus caeli medietatem movebitur, veluti tertia
versus tertiam et quarta versus quartam eius partem feretur, eademque ceterarum partium erit proportio. non enim omnes eius partes ad duas lineas cientur, siquidem insectilia corpora non sunt, nec punctum. idque ex sermone de similitudine necessario contingit, videlicet ut, si terra in omnem partem moveretur, non secundum
se totam, sed secundum eius partes in omnem partem moveatur; verum ut absolute quiescat, id, quod non magis hue quam | ¹¹⁵ illuc ferri deceat, id non magis ex sermone de similitudine continget, quam ut in omnem partem feratur. atqui contra id paulo ante disseruimus, hoc nimirum dictum non esse de omni re absolute,
adeo ut pro eo quoque sumatur, quod natura sua semper etiam movetur, verum quidem pro eo sumitur ac dicitur, quod suapte natura quiescit, sed moveri etiam potest, hoc est, quod natura quiescit, si ei simile fuerit, quod ipsum ambit, dictum est itaque consonum esse, ut quandoque quiescat; igitur non ex accidenti,
sed per se quiescit. atqui pluribus etiam rebus contingit, siquidem dissentaneum uou est, ut in eius cognitione afferat sermonem, perinde ac si ex accidenti extitisset. dicere autem eam in medio hac de causa mauere, quoniam hie locus naturae eius est aptus, eius sermo est, qui ad perfectionem onem pervenit, deficit autem in
addendo causam, cur hoc verum sit; veluti si quispiam dixerit hoc agere in hoc, vel agere, antequam hoc natura ei insit, idque quoniam pluribus rebus convenit, falsum hoc utique inveniretur.

Alius autem sermo est sermo sophisticus, tametsi prima fronte persuasibilis videatur. ait enim: ut autem aliquid, si densius
fiat, ex magna in minorem mensuram pervenit (?), sic etiam ex minore in maiorem iterum venit, cum tenuius fit. terra igitur quin moveatur, quando tenuior fit mollitudinis cuiusdam causa, nemo prohibet propter eum sermonem, qui a simili ducitur. verum quispiam dicere posset, inde quod terra in inclinationis
similitudine existit, quid prohibebit, quin tenuior fiat cum mollior. ¹¹⁶ redditur, cum nihil quoque prohibeat, quin ob incliuationis ¹¹⁷ aequalitatem moveatur. verum quidem aliis de causis haec necessario prohibentur. siquidem non ait, quemadmodum propter inclinationis aequalitatem non moveatur, vel aliud quippiam
operetur, quicquid illud sit, sic neque, si terra rarior fiat, ob eius mollitudinem remanere, quin in medio quiescat, donee ad alteram duarum extremitatum declinet. atque in universum convenit, ut ex sermone intellegatur terram ad alteram duarum extremitatum ob eius inclinationis aequalitatem non incliuare, sed
ipsam non esse minoris mensurae, nec rariorem fieri et in maiorem mensuram reverti, etsi nihil ex his ei contingat. quae igitur de terrae figura, quiete et statu existimarunt, haec sunt, quae retulimus.

Nos autem primum dicamus, moveaturne, an quiescat?
alii enim (quemadmodum diximus) terram moveri existimarunt, quorum nonnulli (ut Pythagorei) circa medium verti aiunt, nonnulli vero eam in medio moveri et (quemadmodum in Timaeo inquit Plato) circa sui ipsius centrum ferri. fieri vero non potest, ut ipsa moveatur. etenim si feratur, sive sit circa medium, sive in
medio, motu, qui fit in orbem, praeter naturam movebitur; alioquin eius partes natura eo motu non moverentur, qui per rectam lineam fit. at si praeter naturam moveretur, ipsa etiam perpetua non erit; mundi autem ordo perpetuus est: terra igitur praeter naturam non movetur. at motu recto, qui natura ei inest, non movetur,
non movetur igitur omniuo.

Praeterea corpora, quae in orbem feruntur, sicuti vagantes stellae sunt, [duplici motu moventur.] etenim si inhaerentium stellarum orbis non moveretur et terra moveretur (testantur id sidera, quae nobis perspicua sunt), vagantes igitur praeter primum motum,
qui ab ortu ad occasum etiam fit, si propter inhaerentium orbis motum vel propter motum terrae sit, ab occasu ad ortum diversis motibus ferri conspiceremus: motu nempe, qui secundum longitudinem fit, qui est ab eo separatus (quandoquidem ipsae faciunt ἀποκατάστασιν in motu secundum longitudiuem), nee non etiam motu
ex accidenti simul — motus vero, quem in longitudinem habet, errantibus stellis inesse aperte videbitur; atqui motus ex accidenti, qui est ibi, propter motum terrae ponitur esse — itaque colligitur duos motus simul terrae inesse, eum nempe, qui ex ad ortum fit, et qui ex accidenti. quare omnino sequeretur, ut ¹¹⁸ occasus et ortus iuerrautium stellarum in finitore essent diversi. ¹¹⁹ hoc autem non videtur fieri, itaque sermo, qui fingit, quod terra movetur, non sufficit. hoc igitur, quod extra contiugit, propterea, quia apparet [Vasorah] simul atque hoc loco ponit deinde, terrae
causa eum motum, qui vagans dicitur, ex accideuti esse.

Praeterea motus uaturalis partium terrae et eius totius in medium fertur, cumque ad medium instituatur, erit rectus, motus vero rectus finem habet; atqui | cum fiuis motus ¹²⁰ sit quies, hac igitur etiam de causa terra quiescet. no enim semper
per rectam lineam movebitur; quies autem, ad quam motus eius instituitur, perspicuum est, quod medium existit. insuper nee etiam in circulum movebitur, quandoquidem circularis motus eius naturae aptus non est. dicamusque, si quaerat quispiam, cum utrorumque, terrae nempe et universi, idem sit
medium, ad utrum ea, quae gravia sunt, feruntur? utrum quia universi medium est, [an eo quod terrae? necesse est autem ad medium mundi locum;] etenim levia, et ignis etiam, quae opposito motu ac gravia feruntur, non utique ad extremum terrae finem, sed ad huius universi fiuem feruntur.
itaque consonum est etiam, ut corpora, quae ad medium feruntur, ad huius universi medium deveniant. accidit autem, ut idem sit terrae medium et universi; quare cum in medium universi fertur, ex accidenti in medium terrae fertur. hoc autem contingit, si huius universi ac terrae medium unum et idem sit. ferri vero
gravia in terrae centrum ac universi centrum hinc sciri potest, quod ea non moveantur iuxta invicem — hoc est secundum aequalem distantiam; cumque aequaliter moveantur, non poterit eis inesse nid ordo multiplex — verum semper in universi medio congregabuntur: igitur terrae et universi centrum idem erit.
similes anguli hoc est aequales, qui ex eis ipsis, quae super eos protrahuntur, similes circulos faciunt; si minus, afficientur iuxta invicem, hoc est secundum aequalem distantiam. et quoniam in loco, ad quem unumquodque corpus natura movetur, in eo etiam quiescit, et terra ad medium natura fertur, in medio igitur terra natura
etiam quiescit. dicit ob eas itaque causas, quae expo sitae sunt, et quod ea corpora, quae vi iaciuntur, etiam si sine ¹²¹ fine iaciantur, ita ut longum spatium peragrarent atque id ad ¹²² multum tempus, cum tamen deovsum labuntur, in eandem terrae particulam decidunt; si vero terra moveretur, non ita in eandem, sed in aliam particulam laberentur. haec autem sententia vera
est, sed causam non affert, quamobrem terra non moveatur; at ostensum fait ipsam non moveri. quare cum huius sententiae sensus talis sit, subdidit et inquit: perspicuum est terram extra medium quoque non moveri. nec dixit, quamobrem extra medium quoque non moveatur, tametsi ita deinceps prosequatur,
quasi ex his, quae dicta sunt, causa st perspicua; statim vero eius quietis causam hunc in modum disquirere conatur:

Si enim terrae partes undique ad medium ferantur, ac unicuique natura praedito unus insit naturalis motus, fieri igitur non poterit, ut quaevis terrae pars sine vi a medio
feratur; alioquin duos sibi invicem coutrarios motus possiderent, cum natura altera earum ad medium, altera vero a medio moveretur. et quod de eius partibus dicitur, de tota etiam terra dicatur. perspicuum est igitur, quod neque etiam terra secundum se, sine alicuius impellentis vi, quae eam pellat, quemadmodum nosmet ipsi
membra nostra compellimus, poterit (me Hercule) a medio ferri. quare si a quopiam non pellatur, donee a medio feratur, ipsa non movebitur ac uecessario in medio quiescet. rationem itaque, quamobrem non moveatur id, quod non movetur, Aristoteles reticuit nec de ea disseruit, sed dixit tantum ipsam non moveri, cum tamen
praemisisset dixissetque id se nobis fore demonstraturum.

Haec etiam res mathematicae confirmant, cum hac tantum ratione salvantur, ea quae videntur, dum figurae mutantur, quae secundum astrorum ordinem innovantur, si terra quiescat. per haec autem dicere vidt: dum figurae stellarum earumque ad invicem
proportio mutantur, quibus earum ordo determinatur, non custodirentur nec servarentur ea, quae nostris sensibus sternuntur, nisi terra quiesceret. quandoquidem si proportio, quara ad invicem habent, semper una atque eadem esset, nibil certe prohiberet, si terra moveretur, quin aequales semper quemadmodum stellae etiam inhacrentes
videreutur. ac terram quidem in media mundi sede locatam esse, in eaque manere neque moveri, cum in ea extiterit, sed cum ad medium fertur, iis, quae modo retulimus, dicta sint satis.

Deinceps de eius figura, quod sit rotunda, disserit. in hoc autem primo texitur demonstratio ex eo, quia unaquaeque eius pars
pondus habet, quousque ad medium feratur, ac ea non habet pondus. ¹²³ cum ad medium pervenerit. et quae hac de re dicuntur, recte ¹²⁴ quidem dicta sunt, ceterum, inquif, convenit, ut perpendamus declaremusque: si minor pars a maiore pellatur, non demovetur nec quasi fluctuat, dum movetur, sed comprimitur et recedit, perinde
quasi corpus omne, quod | cougregatur, aequaret id, quod iam ¹²⁵ praecessit. postremo inquit: necessitas autem, quamobrem terra globosa sit, convenit ut intellegatur, ac si eo modo fieret, quo etiam nonnulli physici ipsam asseverant ortam esse, et cum ea etiam muudum, quatenus huic quidem iuxta nostram sententiam
additur, ipsam nempe naturali tantum generatione ortam esse, non autem vi, quemadmodum physici illi afterebant. id enim, quod magis congruum magisque consentaneum est, non ponunt, generationem videlicet natura, non autem vi existere. ac nobis in mentem venit secundum quandam mathematicam formam ipsum de ingenito
disseruisse, cum pro hypothesi statuerit eam ortam esse, quae tamen genita non est. et tametsi huic positioni PIatonis sententia reluctetur, quatenus ponit mundum esse genitum ac ipsam generari, nil minus audi (quaeso), qua ratione fieri debeat, si terra generetur, cum sit potentia gravitate praedita, Aristoteles ait, videlicet
quoniam ipse non enumerat gravitatem nisi potestate; si enim gravis actu extitisset, in medio inveniretur in eoque collocata uec certe adhuc foret genita. sed evenit, quaudo haec gravia ex potestate in actum feruntur, ut re ipsa gravia sint, cumque actu gravia evaserint, ab omnibus iis levitate praeditis corporibus secernuntur ac
separantur, quae circum illa consistunt, nec non undique ad medium revertuntur. sive enim hae partes distinctae, quae numero magnitudineque aequales existunt, iuxta eandem similitudinem ab extremo aeris ad medium commeent, sive non modo eadem similitudine, sed aliquo alio modo et (ut res tulerit) numero magnitudineque
aequales non sint, nil miuus idem facient. atqui per idem facient intellego, efficere, ut corpus, quod in medio coaugmentatur, rotunda figura praeditum sit. undecunque enim ex superiore aere in medium partes congregentur, omnino consonum exit totum corpus, quod ex illis constituitur, omni ex parte omnique modo aequale existere.
siquidem undecunque partes undique aequales pellantur tanganturve, ac iuxta eandem similitudinem in medium pellantur, et id, quod pellitur, alterum supra alterum non pellatur, omnium partium unaquaeque corporis, quod fit, aeque a medio distet necesse est et haec est proprietas sphaerae. sin vero non similiter congregentur
partes, nihil ad rem intererit, quin corpus, quod ex partibus ¹²⁶ constituitur, rotundum sit, quaudoquidem cuiusvis ponderis earum ¹²⁷ partium, quae congregantur, inclinatio ad medium est. maior enim pars minorem ad medium impellit; haec autem eo usque cogitur, quo usque aliam minorem partem impellendo attingat, donec aequales
potentiae pellantur ordinataeque ex omnibus oppositis lateribus in oppositum, siquidem omnes partes ad medium inclinant. haec autem minor pars cadentem ac prohibentem sustinet eamque prohibet quoque, ne tangat prohibeatque. nihil vero ad rem interest, hoc sit penes centra vel id, quod longe distat; partes namque ad id
moventur, hoc est ad duo latera, donee ex omnibus partibus, perinde quasi ponderatae essent, aequale pondus inveniatur. et haec est proprietas sphaerae.

Quod enim quispiam quaerere potest, [eandem] habet explicationem. si enim terra medium mundi locum teneat et multo
mains pondus ad alterum hemisphaerium addatur, perspicuum est terrae medium, praeter centrum huius gravitatis, aliud medium existere. necessario igitur non contingit, ut per se terra [in medio] maneat. si enim foret parata, ut in medio quoque maneret, maneret nunc etiam, donee pondus alterius hemisphaerii ad medium evolaret,
quando tota terra una cum suis partibus movetur.

Istam quaestionem dissolvit, cum dicit: consonum est autem, ut consideremus, quemadmodnm censeamus, dum dicimus omnem magnitudinem ad medium ferri. hoc siquidem non dicimus, quasi omnis magnitudinis fini conveniat, ut centro huius totius aequalis
sit, sed hoc erit (?) neoesse: si terra per se spbaera una existat, vel sit secundum eius magnitudinem, eo modo, quo ipsa nunc est per se, et maius pondus alteri hemisphaerio addatur, quoniam omne illud pondus, quod fuit terrae adiunctum, necessario fertur et ad medium deducitur, omnino igitur necesse est, ut universa terra ad
id feratur, siquidem ab initio convenit, ut huius totius medium sit et ad id tantum is motus deferatur, qui modicus est. nec dubium est eam nullo modo moveri, verum plurimo motu non cietur, siquidem media ponderis profunditate movebitur, quod ei adiunctum fuit. convenit autem, ut mente concipias ac statuas eum affirmare terram moveri,
quaudocunque | eius inclinatio non erit aequalis, ac quiescere, si ¹²⁸¹²⁹ inodo eius medium Imius totius medium esse sumatur. nihil vero ¹³⁰ interest, sive hoc dixeiit, sive ita pronuntiaverit: quando simile simili clauditur, si in eius medio ponatur, quiescet — idque est quod destruere conabatur — siquidem eius sermo rationi huius sermonis
congruit, tametsi in verbis dissimilis videatur. audi, quod dicit: ita sive tola alicunde ferebatur [sive] secundum eius partes singillatim, ad hoc feratur necesse est, dum aeque omni ex parte medium teneat; quibus sane nil aliud intellegi voluit, nisi quod nulla sit alia eius mansionis causa, nisi aequalitas
inclinationis, obliquitas videlicet ac eius similitudo.

Sive [ergo] orta est, hoc modo orta est; sive aeterna semper invenitur, eodem modo se habet, quo si orta [principio] orta esset. hac itaque ratione terrae figura globosa est et quoniam id, cuius ambitu continetur, globosum est idemque
medium utrorumque extiterit; quare lineae, quae ab eisdem angulis prope centrum existentibus ad duas planicies egrediuntur, planiciem nempe corporis terram ambientis et planiciem ipsius terrae, similes erunt. necesse est autem, ut una cum centro anguli sint, siquidem motus in oppositum et aequalem distantiam <παρ᾿ ἂλληλα> non fertur.
aut igitur terra rotunda est, aut si vere rotunda ob montium ascensum et vallium descensum et reliqua, quae eius superjiciei ac- cidunt, non erit, suapte natura eam figuram habet, qua ita circumdatur, et ob hanc rationem dicetur rotunda, unaquaeque enim res talis dicenda est, qualis naturalis eius dispositio vult esse et
qualis est, non qualis contra naturam propter ea, quae sunt extra, et sic nostro intellectu concipere poterimus terram esse rotundam. praeterea etiam ex iis, quae sensu animadvertimus, intellegi potest terram esse rotundam. etenim lunae defectiones fiunt, cum luna in terrae umbram incidit; linea enim, quae lucidam lunae partem
ab obscura distinguit, semper contingit, ut semper sit curva; haec autem linea ea est, qua luna a terrae umbra dividitur. palam itaque est umbram ipsam esse rotundam, quouiam terra rotunda est. etenim necesse est, ut umbra sit rotunda, quemadmodum re vera est, cylindri figura <κυλινδροειδής>. etenim
vespere sat non est, ut sit rotunda, cum lunae figurae non aliter ac ipsa luna divisiones habeant omnes; ipsa enim curvam sectionem recipit, eam nempe, qua in duas dividitur partes.

Nec quod supra in aere est, quod lumen recipit, semper idem non est. atqui ipsa luminosa est. in defectionibus autem rotundam ¹³¹ sectionem tantum recipit, qualem κυρτήν nomine significant ¹³² — est enim figura arcus similitudinem referens —; ipsa enim quando lucidam eius partem convertit, a figura terrae rotunda dissecabitur. hoc autem de eius sectione non dixit, quasi ab umbra
terrae innovetur, sed ob terram quidem ipsam, dum ei obicitur, id ea ratione innovari affirmavit, qua in solis defectu, dum luna soli obicitur. idem contingere solet, si luua terrae umbra superior inveniatur, videlicet quod ipsa ei obicitur; verum defectum non efficit.

Praeterea ex astrorum contemplatione non solum
perspici potest terram esse rotundara, sed, cum diligenter consideres, nee maiorem magnitudinem sortitam esse quam ea sit, qua stellis comparatur. cum enim ad meridiem vel septentrionem progredimur, semper utique nobis aliae stellae oriuntur, aliae vero occidunt. ratio autem, qua terrae figura sit rotunda, hinc potissimum
colligitur, quoniam nempe diversae stellae semper appareant; etenim si terra plana esset, ubique eaedem prorsus stellae eademque configuratione viderentur. quod autem magna non sit, eius ratio ex eodem desumitur. nobis namque modicum terrae spatium peragrantibus quaedam stellae apparebunt, quae antea minime videbantur,
quoniam, cum hoc spatium transyredimur, fit si vero terra magna mole esset praedita, eius finiens circulus maguus quoque extitisset. partes enim maguae magnorum motuum (?) sunt veluti superficies, quemadmodum partes magnorum circulorum veluti lineae rectae existunt. atqui quatenus veram hanc sententiam
existimant (nempe terram non esse ampla magnitudine praeditam), si is locus, qui columnis Herculis finitimus est, loco, qui est circa Indiam, coniungeretur et hoc modo mare unum esset, non recte dicunt haec loca esse coniuncta; arbitrantur enim terram esse maiorem, quam ut possit hoc tantum copulari. ii vero, qui coniuncta
ea affirmant, hoc plane existimarunt, quoniam elephantorum genus in duobus lateribus simul erit, quasi id penes eos ob horum duorum locorum affinitatem necessario contingat. in | verbis ¹³³ quoque dubitatio quaedam invenitur ex altera parte, quae attendi nou debet, nec non etiam Alexander eam reliquit. quin etiam si
mathematicis rationibus terminum terrae iudicabimus ac illis eam comparabimus, ex hoc etiam convenit existimare ipsam esse rotundam, ac Mathematici ipsi prodiderunt talem figuram fuisse adeptam eiusque molem parnam esse, si cum astrorum ceterarumque superiorum mundi partium magnitudine conferatur. quibus omnibus
de causis perspici ac intellegi potest terrae figuram esse rotundam ¹³⁴ ac omnes partes, quae poudus habent, ad medium ferri, inter ¹³⁵ quas erit terra, quemadmodum dixi. hoc siquiden modo similitudinis causa motus gravis, omni ex parte consimilis, ad medium extiterit, titerit, ipsa autem, si comimilis non est, ad idem medium semper
impellitur, donec totam ad inclinationem aequalem revertatur.

Finis Libri Secundi de Caelo et Mundo.

¹³⁶

In Libros Aristotelis De Caelo Paraphrasis. Themistius. ed. Samuel Landauer. Germany. 2014.

Current edition First1KGreek

In Libros Aristotelis De Caelo Paraphrasis (Latin) (Themistius. Themistii In Libros Aristotelis De Caelo Paraphrasis (Commentaria In Aristotelem Graeca, Volume 5.4). Landauer, Samuel, editor. Berlin: Reimer, 1902.)

Notes on the current edition

In Libros Aristotelis De Caelo Paraphrasis

1. 5 Octavo] cap. 9 18 statum] lege finem 27 dicenda] exspectes ex sententia] propvie: tum ex eo, quod iis maiorem vim attribuimus quam sententiis

2. f. 24v

3. f. 25r

4. 1 non—sit] affirmare quis non poteril Al 11 cf. Ar. 270 bG 19 in postulati modum Al: fort, per abusionem 21 illud einendavi: illi codd. Al 39 corpus] exspectes caelum; fort, taiueii suppleuduin (corpus) quod in eirculum torquetur

5. f. 25r

6. 1 in postulati modurii Al: fort, per abusionem (ut supra) suimnum locum] p. 284a11; 6 verba et quoniam caelum falso addita esse patet 7.8 per — intellegit] fort, emend.: scilicet caelum et locus, qui sursum est . . 24 animam — tenere] anima namque salvum et incolume permanet Al 28.29 suslineatur — praecipitetur] ita Al: permanenter inclinetur codd. 30 jiro ut convenit conicio contra naturam 34 voluptate pro ἔμφρονος (284a32) 35 sine et sq.] fort, propter defatigationem pigritiemque

7. f. 25r

8. f. 25v

9. 1.2 moventur, essent, agerent codd. Al 2 otiosam] ita Al codd.: lege sine otio 2 — 7 — datum est] Alatini interpretationem omnino omuino commenticiam retinui, cum locum vitiis scatentem emeudare conatus non sim: conicio cum semper moveatur, quemadmodum poelue dicunt de eo, qui in continua celeritate sit ob eius vitam — quam sententiam aut poeta quibusdam locis memorasse videtur aut aliquis eorum, qui caelum ab anima animalium moveri existimahant . . .

10. f. 25v

11. 14. 15 eo — praecedit] fort. vert, eiuendatis emendand.: de principiis moluum supra memoratis, quae in eisdem partibus sunt. 23 his uddidi 34 principiuni] 284b27

12. f. 25v

13. f. 26r

14. 5 a qua] unde omnes, sed cf. 285a24; fort, linea excidit, in qua anterior pars tractatir/ 7 de Animalibus] cf. de anim. incessu cap. 4 9 ea et sq.] locus non in- teger 15 pro in quo sensus insunt fort, vertendum (loco quodam) sensuum 20 moventur — praedictos (21) scripsi, cum leni mutatione: mov. alla quidem, sed non quae aeque uno modo se habent Al.

15. f. 26r

16. 6 volvamur] fort, convertamus 19. 20 eorum vero quae, sunt, pone quidem om. Al 21 ut — differat (22)] ita Al, dubio procul ex einendatione: quapropter invenitur pone (tergum) inter anteriorcm thoracis partem, et scapulas interque venas et nervos codd. prorsus corrupti 29 fort, emeudandum: nec quavis ratione prior existit, sed tempore. 31 cf. Simpl. 385, 9 ἢ τῇ φύσει ὡς τὸ συναιροῦν μὲν μὴ συναναιρούμενον δέ

17. f. 26r

18. f. 26v

19. si — est etoendavi: si locus est sup. pars codd.: tametsi (pro praeterea) locus sit sup. rs Al male 6 licet emendavi: et elicit codd.: cum autem sens, autem sens. non let Al 27 cuius — sint] ita Al : undigue aecjualem codd.; excidit aliquid.

20. f. 26v

21. 12 s eptentrionalem] meridionalem codd. 17 cf. Aver. p. 105 E 22 contendebant] hie (Ar, p. 285b27) antiquitus scheda una vel duae perierunt 23 si] Ar. p. 286a8 31 ac] fort, vertendum cum et in iis del.

22. f. 26v

23. f. 27r

24. 4 si — vivens est (p) Al: vitae sempiteruae gratia est codd. 20 de Animalium motu] cap. 2 25 non addidi coll. p. 286a 17 οὐ γὰρ ἄν ἦν ἀίδιος ἡ κίνησις. 34 non addidi

25. f. 27r

26. 15 calido — maior (16)] magis namque vitalis est codd. 20 in Phys.] 226b15 15 25 fort, post invenitur siipplendum: videlicet ignis 30 dc Ortu] TI 1 sq. 38 Octano] cap. 7

27. f. 27r

28. f. 27v

29. 3 exspectes autem 23 Plato] cf. Tim. 83 B 41 exlremildtes Al: codd. cormpti 41 —formas (p. 100, 4) locus difticilis. Al exhibet: cum dirisin in consimiles partes non fiat, hac igitur ratione evenit, ut rotundae figurae minime dividantur . . . linearum, sed in eas, quae specie differunt 30 id — elementa emendavi: haec enim vagantium . . . contingunt, et quatuor elementa in humiliore . . . sede constituuntur Al

30. f. 27v

31. f. 28r

32. f. 28r

33. 10 propter angulorum vicissitudinem scripsi ex coniectura. codd. hic et infra (14) vocabulum peregrinum x003E; mutilatum exhibent. Al omnino ficta praebet: atqui divina corpora rectilinea non sunt IS Atqui et sq.] cf. Aver. p. 113 CD 27 Quarto] cap. 11 34 idque est fort, deleudura et loco ac magnitudine aequale est scribendum: ac celerrime movetur, cum magnit. aequale sit 36 aequaliwii] caelestium codd. Al

34. f. 28

35. f. 28v

36. 2 — si (3) om codd. 5 quae] Ar. a 27 8 ex eo quod aequalem terminum acquirit] fort, haec verba ex linea praecedente repetita suut 13 terminentur] plur. scripsi coutra omues testes. 31 quia nempe — dicuntur (33)] autiquam versionein, licet prorsus falsam, retinui, cum certiorem praebere non possiin. fort, verteudum : videlicet quod dicitur per analogiam privationis de ratione corporum, prima corpora subsequeniium, est ratio prinatorum penes principes [prima corpora?] 34 id scil. caelum 37 ipsum — esse emendavi: tametsi . . sit codd. Al

37. f. 28v

38. 11 praecedente] cap. 4. 14 et seq. cur . . addidisse . . vel (16) . . vel ut (17) adieci 24 qui — videntur (26)] qui terminum non invenit, ut de ea disserere possit. nunc autem ea tantum dicenda ac ponenda sunt, quae humanae mentis capacitatem minime egrediuntur Al imitans verba Aristotelis (p. 288, 1) νῦν δὲ τὸ φαινόμενον ῥητένον 30 cum siipplevi antel cap. 2.

39. f. 28 v

40. f. 29r

41. 2 vertitur] vertuntur codd. Al : quia ex sui ipsius partibiis, quae in ipsum vertuntur, priores, ceteris praestantiores existunt Al ex coniectura. 11 primi emendavi: nobilior codd. Al 23 ista — habebit emendavi: si ita se habeat Al 24 m motus — fit] exspectes: nee in principio motus nee in medio est, sed in fine; sed coll. 1. 29 et p. 105, 4 fort, corrig. vel fine 35 medium (alt.) Al: veritatem codd. τὴν οἰκείαν?)

42. f. 29r

43. 1 ad nos — se habet Al: minime vero e contrario codd. 8.9 erit — existat] fort, verteudum: x003E; erit x003E; potius, quando momento existit. 9 inquit] a 22 τοῖς δὲ ῥιππουμένοις 12.13 — petuntur conieci : quae autem pulsionis aut proiectionis pulsu agitantur Al male 18 —fuerimus (19)] ita Al commenticie: conicio quein cum perceperimus, in his nobilior ineril vis. 28 Physicis VIII 4 32 laboriosus suspectum.

44. f. 29r

45. f. 29v

46. 5 vel [itaque] fort, emend, dico totum] sc. caelum; Al hie et in seq. totus 8 comparatis ex coniectura 10 parleni] exspectes διάστασιν 13 totuni] omnes Al 14 duplicitate] conicio debilitate 20 — exoreretiir (21) emendavi: quod quidem. si commune univcrsaleque ficerit, cum transmiUatione eveniet, quae ex imbecillitate ac virium lapsu exoritur Al 22 porro dixi Al ex coniectura falsa: codd. corrupti 33 si igitur emendavi: etsi codd. Al

47. f. 29v

48. 6 non — consentaneum (7)] ita Al duce Aristot.: om. codd. 8 ante contra aliquid excidisse videtur 20 antea] lib. I, cap. 12 24 —docat emendavi: quemadmodum si dixerimus hominem . . semper intendi Al 38 compertum — sint (40)] ita Al: codd. corrupti 40 sed . . deprehenditur emendavi: tametsi . deprehendatur codd. Al

49. f. 29v

50. f. 30r

51. 3 lum . potius (4) emendavi: curriculum (3) vel amplius codd. Al 5 cum codd.: ut Al 16 hinc corruptum: lege huiusmodi non esse 18 terminabitur] sic emendavit Al: fort, legendum: id vero, quod quovis motu movetur, tempus terminatum habebit, sive minimum sive maximum . . 22.23 quis . . accipiat scripsi: si caeli status [motus Al] minima quovis tempore intendatur codd. Al

52. f. 30r

53. f. 30r

54. f. 30v

55. 3 calor ac etiam sic Al: om. codd. 4 non, propterea quod emendavi: om. Al 5 fort, post acquirunt excidit aliquid 6 et ea quae diximus suspectum 10 aeremque — excalefaciunt (11)] ita Al: aerqice iis vicinus incalescit codd. 17 qui — redditur emendavi: vel . . ignea redduntur codd. Al. 21 ipsum scripsi: astra Al: ea codd. fort, vertendum: existit et inter . . medium tenet, non calefiat 23 ’] cf. Simplic. p. 440,27 et 3736 et Averr. p. 125 DE 25 — facit (26) emendavi. forr. insuper per homoioteleuton excidit aliquid. 33 negari — calescere] torpere, propter quintum corpus, quod calefacit Al.

56. f. 31r

57. caelum] caelo codd.; locus corruptus 2 et sq. pluralis numerus in verbis intellexere, orum, ipsi aiunt suspectiis mihi videtur 8 ipsi] Simpl. p. 440,6 et sq. 11 lumen] ine dubio ante lumen lacuna existit 12 de Sensu] cap. 3 (?) 13 de Anima] II cap. 7 5 existimatur et sq.] cf. Averr. p. 127G 34 declarabitur scripsi, cf. cap. 14: de- laratum fuit codd. Al.

58. f. 31r

59. 2 cuius — stellis (4) om. codd. per homoioteleuton 7 errantes et sqq.] illae err. . . declinat (8) . . moveatur (9) codd. fort, legendum illa errans quoque sensationis ordine . . non declinat . . ipsa moveatur 14 stellarum scripsi: motus codd. Al 30 et quo quaeque maior sit, eo velocius scripsi: quaeque velocior est, semper codd. Al

60. f. 31r

61. f. 31v

62. 331 ipsi . . volvuntur (32) scripsi: ipse . . dtvolvitur codd. Al 38 maior emendavi ; iis, quae ex supplevi: rnagnitudines, quae a centra ducuntur, maioris orbis esse Al

63. f. 31v

64. 1 circulis scripsi: portionibus codd. polos] exspectes polum 9 Alexander] cf. Simplic. p. 451, 9 10 scindi codd. 11 fixis scripsi: vagantibus codd. Al 16 — iubet (17) codd.: ea ex quinto corpore gignimus Al duce Arist. 40 dicimus] conicio videmus

65. f. 31v

66. f. 32r

67. 2 inhaerentes] cf. Simpl. p, 454, 15 et Averr. p. 131 B. 4 — ipse emendavi: quae illis adiungitur, quam tamen ab ipso sole minime adipiscuntur Al 8 post membrum repetunt codd. Al —videtur (p. 114, –40) 18 —dicet scripsi ex coniectura; ad p. 457, 15 23 Eudoxus] ita codd.: Hipparchus Al, procul dubio ex coniectura; cf. Simpl. p. 462, 15. 34 inquit scripsi, fort, locus sanus non est. Al plane perverse vertit: ut cum omnium caelestium corporum instrumenta quodammodo in cor et intestina nalura redegisset etc.

68. f. 32r

69. 7 superius] II, cap. 4 9 ea — concluditur Al: codd. mutilati 16 — fertur om. codd. 17 stellae Al: om. codd. 18 dixit] Phys. IV,5 et in hoc libro I,9; ad rem of. Simpl. p. 459, 26 et 460,4. 21. 23 verba deque singulo quoque orbe et sigillatimque suspecta mihi videntur 24 non scripsi 33 neque veluti animata] Arist. p. 291 a 23

70. f. 32r

71. f. 32v

72. 10 sonus— exislit emendavi: nee a pr. assueti sumus codd. 14 Alexander] cf. Simpl. p. 465, 21 19 quia idem spatium] laudatur in Averr. commentario p. 134 F et in eiusdem paraphr. p. 304 E. ad seq. cf. ibid. p. 136 A et 304 G 26 sic et sq. locus corruptus; cf. Arist. p. 291 a 11, 12 29 sonum edunt scripsi: quae non moventur codd. Al; fort. legendum: qui non movetur 35 inquil] p. 291a24

73. f. 32v

74. 12 partes — citissimas (14) corruptum: fort, emend. circulationem sphaerae fixae, quae con posita non est, minimam, hoc est citissimam 15 e regione contr. Al: codd, corrupti

75. f. 32v

76. 26 inquil] 292a 14 et — est (27)] ita Al male: fort. vertendum est: et intellegentia rerum singularum ceterarum praestantior requiritur. 33 sunt et inveniantur scripsi: est et inveniatur codd. Al 34 corporibus et] ita Al.: om. oodd. 35 modo vero supplevi animata] inanimata codd. Al. 37 habeant et sunt] habeat et est codd. Al

77. f. 33r

78. 5 sine labore emendavi: modico labore codd.: brevi ambulatione Al 9 —motu (12) sic etuendavi: praestantissimum bonum possideat, consentaneum videretur, ut obsolute pulchr. habere diceretur: sed quoniam . . ordine pulchritudinem admittunt . . dicuntur Al 15. 16 pluribus quidem motibus Al: permultis mot. codd.: suspectum 16 deinde] quamobrem codd. Al. fort. deest aliquid. 26 qualis hominis est om. codd.

79. f. 33r

80. f. 33v

81. 9 autem . . omnino non assequitur scripsi leni emendatione: partim . . vel habent vel Al 14 cum cucurrit et currendi gratia scripsi: tempore quo est et in gratiam eius quod fit codd. Al 16 plurimi om. codd. 20 cum scripsi: vel codd. Al 22 semperque — accedunt (23)] ita Al ex coniectura: codd. corrupti

82. f. 33v

83. 1 difficile] 292a28; cf. Averr. 141 M et Simpl. 485,8. rede facere enoendavi: ut tanquam primi sermonis pars subsequatur, siquidem aegre admodum praecedere potest AI male 9 plantae] conicio homo 18 id—sunt (19) Al duce Arist.: codd. 24 moveant scripsi: moveat codd. Al 32 unicam — movent (33) om. codd.

84. f. 34r

85. 18 motus — sphaerarum scripsi: motum huius orbis codd. 20.21 ipsa . . sufficit; ipsa . . adipiscitur] sic emendavi: ipsi (orbes) . . sufficiunt; ipsi . . adipiscuntur codd. Al 24 ail] p. 293a2 36 circum] ifa Al; cf. Arist: a medio codd. in comparationem ad solem] cf. Simpl. p. 511,32 κατὰ τὴν πρὸς τὸν ἥλιον σχέσιν

86. f. 34r

87. 1.2 causas — videntur om. codd. per homoioteleuton 30 consonum — ut] fort. emendandum videndum est, quid

88. f. 34r

89. f. 34v

90. 9 plura addidi 19 quiescimus scripsi: quiescit codd. Al 20 et hoc —intercipiet (23)] emendatis emendandis sic interpretatus sum; Al vertit: siquidem universam eius rotunditatem oslendet, si ipsa . . egrediatur, idque similiter si non ostendet rotunditatem eius, quatenus . . egreditur, sed omnia lumen interciperent; cf. textum 293b27 ὁμοίως 32 aliis de rebus] fort. alibi

91. f. 34v

92. f. 35r

93. 17 deinde dicii] dicunt codd. Al: cf. Arist. p. 294 a 10 καὶ γὰρ δή 18 ad id quod quiescit addidi; Al vertit: siquidem (aiunt) in eo, quod movetur, secundum proprietatis ordinem similitudinis quippiam in eo inveniri, iuxta proportionem ad formam 24 non admirari (25) addidi 31 dubitare — convenit (32)] locum corr. sic emendavi: verumenimvero non iniuria etiam mirari quispiam potest, quod naturales philosophi non adverterint . . Al

94. f. 35r

95. 7 suspema Al sec. Arist.: parata codd. falso sed] exspectes praeleren (cf. Arist. p. 294 b I) 35 aliorum sententiam] p. 293b34

96. f. 35

97. 5 manet emeudavi: nec permittit terram per ipsum transire Al 12 multis supplevi 18 non addidi 27 magnitudinem addidi 32–37 locum difficilem non sine hunc in modum emendavi. Al plane perverse interpret. est: si a potentia vim inferente (motus enim et quies eodem modo dicuntur) efficiente videlicet, compulsionem extensionemque super a. e. a., id incipit, terrae ipsi convenire aimus, quae . . existit, sed motum et quietem omnium . . universum sustulerimus. 37 natura an vi corruptum

98. f. 35v

99. 2 Physicis] V 6 Libro] cap. 2 12 aera versus suspectum 15 aliud] exspectes ἀντικειμένη 17 nec motum fort, delendum

100. f. 35v

101. 20 suspectum; fort, supplendum elementa 26 cf. Averr. p. 155C

102. f. 36r

103. 5. 6 hoc-minime codd.: ea in infinitum Al 13 Timaeo] exspectes Phaedone (cf.Simpl. p. 531, 34) 13 Anaxagorae] l. Anaximandro 20 aut scripsi: et omnes 25 medio . . eo emendavi: terra . . ea codd. Al 30 Timaeo] cf. supra et Phaed. 109 a ἰσόρροπον γὰρ πρᾶγμα ὁμοίου τινὸς ἐν μέσῳ τεθὲν οὐχ ἕξει μᾶλλον οὐδὲ ἦττον οὐδαμόσε κλιθῆναι et Averr. p. 157 I et sq. et 310 G et sq. 34 commoratur emendavi: succenditur inflammaturve terra ipsa Al

104. f. 36r

105. f. 36v

106. 2 inclinationis codd.: similitudinis Al 7 propter hominem qui et scripsi: veluti homo, ipse enim omnes 31 inclinatio aequatur Al: commutatur codd.: exspectes erit inclinationis aequalitas; ad seq. cf. Averr. p. 158 G et reliqua 36 quod scripsi: tametsi codd. Al non Al: om. codd.

107. f. 36v

108. 17 primo—tunc Al: om. codd. 30 Aristoteles] hic commentum ipsius Themistii locum supra laudatum (Ar. p. 295b19) incipere videtur; quare loco verborum medium relinquat exspectes in medio maneat. 37 in—propria Al: fort, scribendum iisdem in rebus diversa

109. f. 36v

110. f. 37v

111. 2 ante ibique fort, lacuna 7 quiescat et (10) non susp. 27 non addidi, neque scripsi: ac codd.: quod Al exhibet, plane commenticium est 36 non omnes, sed delendum

112. f. 37r

113. 1 inquit] inquiunt omnes 3.4 separatio—ubi] diruptio non est causa, qua Al 4 deinde capillo quoque non] non emim AI; ad seq. cf. Averr. p. 160 A 9 —apparere] sane, verus esset supplevi; consentaneum igitur videretur, ut sermo verus sit, cum . . poneremus Al male 19 non natura Al 21 huic causae emendavi: et aliam (sive propriam) mundi causam omnes 39 ante quiescat fort, addend, non

114. f. 37r

115. f. 37v

116. 4 quoque scripsi: igne dicatur. Praeterea si omnes 16 non addidi 18 cf. Averr. p. 160E 30 cur hoc emendavi: hoc si omnes 33 est sermo scripsi. cf. Averr. p. 161 F, cuius lectio cum nostra plane discrepat.

117. f. 37v

118. 11 etsi suspectum 27 duplici—moventur] ita Al: ora. codd, 31 ah occasu ad ortum] codd. Al ponunt haec verba ante sit 34 ἀποκατάστασιν scripsi: Apostasim Al, apoptasim codd. 35 accidenti] fort, leni emendatione (ABBREV pro ABBREV) hic et infra legendum latitudine

119. f. 37v

120. f. 38r

121. 1 occasus—diversi] sic emendavi duce Simpl. p. 537, 14 οὐκέτι τὰ ἀπλανῆ ἄστρα κατὰ τὰ ἀτὰ σημεῖα τοῦ ορίζοντος ἀνατέλλοντα καὶ δύνοντα φανήσεται ἡμῖν: loca ad occasum et ortum sita necnon etiam inerrantes stellae in diversorum locorum finitore existerent 3 hoc et sq.] ita Al; textum corruptum sauare non possum 6 et seq.] of. Averr. p. 162M 15 ad utrum Al: codd. corrupti 16. 17 an—locum] ita Al: om. codd. 30. 31 qui—afficientur] afficientur susp.; Al vertit: et quod ipsamet secundum se, super quam similes circuli protrahentur, afficitur: et si non . .

122. f. 38r

123. 4 cf. Averr. p. 165 C 12 cf. Averr. p. 1641 28 quae—innonantur] quibus astrorum ordo innovatur Al, ex coniect.

124. f. 38r

125. f. 38v

126. 13 cf. Averr. p. 166 M 19 cum] p. 297a17 39 sphaerae emendavi: multitudinis codd, Al non supplevi

127. f. 38v

128. f. 39r

129. 5 ordinataeque] ordinatumque omnes 6 inclinant emendavi: exordiuntur codd. Al 7 ac prohibentem Al: om. codd.; fort, mendis sublatis vertendum est: hoc autem minorem partem cadentem sustinet . . tangat moveatque 18 non maneat codd. Al in medio] exspectes sic maneret nunc etiam donec (19) emendavi: ac lapis (!) etiam extitisset in tantum ut Al falso 19 donec] conicio antequam 25 sed—deducitur (29)] locus difficilis neque integer, omne (27) scripsi: ad codd. Al. versio antiqua exhibet: hoc autem foret necesse, siquidem terra . . extitisset vel esset . . per etenim si maius . . quoniam ipsum non fuit, quoad ad illud pondus feratur, quoad fuit . . adiunctum, et quo ad medium descendit
et ad . . moveri (32) corruptum

130. f. 39r

131. 22 ita Al: polestate codd. male 24 et Al, ex emend. 30 curva scripsi: terminata omnes 34 aut emendavi: et codd.; cf. Averr. p, 170H et Simpl. p. 546,34 et sq. 35 non supplevi; Al vertit: sat est ut hiemali tempore sit rotunda in iis defectionibus, quae lunae figuris contingunt; non aliter ac ipsi lunae sectiones omnes male 37 post partes deest aliquid 38 Nec] conicio sed id

132. f. 39r

133. f. 39v

134. 1 κυρτήν scripsi: Iridis AI 20 alter addidi 22 motuum corruptum: fort, sphaerarum 27 mare emendavi: unus terminus omnes 30 elephantorum scripsi: meridionale codd.: septentrionale Al

135. f. 39v

136. 3 molus] exspectes quies

Themistius In Libros Aristotelis De Caelo Paraphrasis 2

ed. Samuel Landauer

Search the Perseus Catalog for:

DE CAELO ΕΤ MUNDO LIBER SECUNDUS CUM THEMISTII PHILOSOPHI COMMENTARIO MO YSE ALATINO MEDICO HEBRAEO INTERPRETE.

Current edition First1KGreek

Notes on the current edition

Stable identifiers