View:
By Line
consolatio ad Claudium Etruscum
Summa deum, Pietas, cuius gratissima caelo
1
rara profanatas inspectant numina terras,
huc vittata comam niveoque insignis amictu,
qualis adhuc praesens nullaque expulsa nocentum
fraude rudes populos atque aurea regna colebas,
5
mitibus exsequiis ades et lugentis Etrusci
cerne pios fletus laudataque lumina terge.
nam quis inexpleto rumpentem pectora questu
complexumque rogos incumbentemque favillis
aspiciens non aut primaevae funera plangi
10
coniugis aut nati modo pubescentia credat
ora rapi flammis? pater est, qui fletur. adeste
dique hominesque sacris, procul hinc, procul ite nocentes,
si cui corde nefas tacitum fessique senectus
longa patris, si quis pulsatae conscius umquam
4
15
matris et inferna rigidum timet Aeacon urna:
insontes castosque voco. tenet ecce seniles
leniter implicitos vultus sanctamque parentis
canitiem spargit lacrimis animaeque supremum
frigus amat; celeres genitoris filius annos
20
—mira fides!—nigrasque putat properasse sorores,
exsultent placidi Lethaea ad flumina manes,
Elysiae gaudete domus; date serta per aras
festaque pallentes hilarent altaria lucos,
felix, haec,
5
nimium felix plorataque nato
25
umbra venit, longe Furiarum sibila, longe
tergeminus custos, penitus via longa patescat
manibus egregiis, eat horrendumque silentis
accedat domini solium gratesque supremas
perferat et totidem iuveni roget anxius annos.
30
Macte pio gemitu! dabimus solacia dignis
luctibus Aoniasque tuo sacrabimus ultro
inferias, Etrusce, seni! tu largus Eoa
germina, tu messes Cilicumque Arabumque superbas
merge rogis; ferat ignis opes heredis et alto
35
aggere missuri nitido pia nubila caelo
stipentur cineres: nos non arsura feremus
munera, venturosque tuus durabit in annos
me monstrante dolor, neque enim mihi flere parentem
ignotum, similis gemui proiectus ad ignem.
40
ille mihi tua damna dies compescere cantu
suadet: et ipse tuli quos nunc tibi confero questus.
Non tibi clara quidem, senior placidissime, gentis
linea nec proavis demissum stemma, sed ingens
supplevit fortuna genus culpamque parentum
45
occuluit. nec enim dominos de plebe tulisti,
sed quibus occasus pariter famulantur et ortus,
nec pudor iste tibi: quid enim terrisque poloque
parendi sine lege manet? vice cuncta reguntur
8
alternisque premunt, propriis sub regibus omnis
50
terra; premit felix regum diademata Roma;
hanc ducibus frenare datum; mox crescit in illos
imperium superis, sed habent et numina legem:
servit et astrorum velox chorus et vaga servit
luna nec iniussae totiens redit orbita lueis,
55
et—modo si fas est aequare iacentia summis—
pertulit et saevi Tirynthius horrida regis
pacta, nec erubuit famulantis fistula Phoebi.
Sed neque barbaricis Latio transmissus ab oris:
Smyrna tibi gentile solum portusque verendo
60
fonte Meles Hermique vadum, quo Lydius intrat
Bacchus et aurato reficit sua cornua limo.
laeta dehinc series variisque ex ordine curis
auctus honos; semperque gradi prope numina, semper
Caesareum coluisse latus sacrisque deorum
65
arcanis haerere datum. Tibereia primum
aula tibi vixdum ora nova imitante iuventa
panditur—hic annis multa super indole victis
libertas oblata venit—nec proximus heres,
immitis quamquam et Furiis agitatus, abegit.
70
huic
10
et in Arctoas tenuis comes usque pruinas
terribilem adfatu passus visuque tyrannum
immanemque suis, ut qui metuenda ferarum
corda domant mersasque iubent iam sanguine tacto
reddere ab ore manus et nulla vivere praeda.
75
praecipuos sed enim merito surrexit
11
in actus
nondum stelligerum senior dimissus in axem
Claudius et longo
12
transmittit habere nepoti.
quis superos metuens pariter tot templa, tot aras
promeruisse datur? summi Iovis aliger Areas
80
nuntius; imbrifera potitur Thaumantide Iuno;
stat celer obsequio iussa ad Neptunia Triton:
tu totiens mutata ducum iuga rite tulisti
integer, inque omni felix tua cumba profundo.
Iamque piam lux alta domum praecelsaque toto
85
intravit Fortuna gradu; iam creditur uni
sanctarum digestus opum partaeque per omnis
divitiae populos magnique impendia mundi,
quicquid ab auriferis eiectat Hiberia fossis,
Dalmatico quod monte nitet, quod messibus Afris
90
verritur, aestiferi quicquid terit area Nili,
quodque legit mersus pelagi scrutator Eoi,
et Lacedaemonii pecuaria culta Galaesi
perspicuaeque nives Massylaque robora et Indi
dentis honos: uni parent commissa ministro,
95
quae Boreas quaeque Eurus atrox, quae nubilus Auster
invehit: hibernos citius numeraveris imbres
silvarumque comas, vigil idem animique sagacis
16
et citus
17
evolvit quantum Romana sub omni
pila die quantumque tribus, quid templa, quid alti
100
undarum cursus, quid propugnacula poseant
aequoris aut longe series porrecta viarum;
quod domini celsis niteat laquearibus aurum,
quae divum in vultus igni formanda liquescat
massa, quid Ausoniae scriptum crepet igne Monetae,
105
hinc tibi rara quies animoque exclusa voluptas,
exiguaeque dapes et numquam laesa profundo
cura mero; sed iura tamen genialia cordi
et mentem vincire toris ac iungere festa
conubia et fidos domino genuisse clientes.
110
Quis sublime genus formamque insignis Etruscae
nesciat? haud quamquam proprio mihi cognita visu,
sed decus eximium famae par reddit imago,
vultibus et similis
20
natorum gratia monstrat,
nec vulgare genus; fasces summamque curulem
115
frater et Ausonios enses mandataque fidus
signa tulit, cum prima truces amentia Dacos
impulit et magno gens est damnata triumpho,
sic quicquid patrio cessatum a sanguine, mater
reddidit, obscurumque latus clarescere vidit
120
conubio gavisa domus, nec pignora longe;
quippe bis ad partus venit Lucina manuque
ipsa levi gravidos tetigit fecunda labores,
felix a! si longa dies, si cernere vultus
natorum viridesque genas tibi iusta dedissent
125
stamina! sed media cecidere abrupta iuventa
gaudia, florentesque manu scidit Atropos annos;
qualia pallentes declinant lilia culmos
pubentesque rosae primos moriuntur ad austros,
aut ubi venia novis exspirat purpura pratis.
130
illa sagittiferi circum volitastis, Amores,
funera maternoque rogos unxistis amomo;
nec modus aut pennis laceris aut crinibus ignem
spargere, collectaeque pyram struxere pharetrae.
quas tunc inferias aut quae lamenta dedisses
135
maternis, Etrusce, rogis, qui funera patris
haud matura putas atque hos pius ingeniis annos!
Illum et qui nutu superas nunc temperat arces,
progeniem claram terris partitus et astris,
laetus Idumaei donavit honore triumphi
140
dignatusque loco victricis et ordine pompae
non vetuit, tenuesque nihil minuere parentes,
atque idem in cuneos populo deduxit equestres
mutavitque genus laevaeque ignobile ferrum
exuit et celso natorum aequavit honorem.
22
145
dextra bis octonis fluxerunt saecula lustris,
atque aevi sine nube tenor, quam dives in usus
natorum totoque volens excedere censu,
testis adhuc largi nitor inde adsuetus Etrusci,
cui tua non humilis dedit indulgentia mores.
150
hunc siquidem amplexu semper revocante tenebas
blandus et imperio numquam pater; huius honori
pronior ipse etiam gaudebat cedere frater.
Quas tibi devoti iuvenes pro patre renato,
summe ducum, grates, aut quae pia vota rependunt!
155
tu—seu tarda situ rebusque exhausta senectus
erravit seu blanda diu Fortuna regressum
maluit—attonitum et venturi fulminis ictus
horrentem tonitru tantum lenique procella
contentus monuisse senem; cumque horrida supra
160
aequora curarum socius procul Itala rura
linqueret, hic molles Campani litoris oras
et Diomedeas concedere iussus in arces
atque hospes, non exsul, erat. nec longa moratus
Romuleum reseras iterum, Germanice, limen
165
maerentemque foves inclinatosque penates
erigis. haud mirum, ductor placidissime, quando
haec est quae victis parcentia foedera Cattis
quaeque suum Dacis donat clementia montem,
quae modo Marcomanos post horrida bella vagosque
170
Sauromatas Latio non est dignata triumpho.
Iamque in fine dies et inexorabile pensum
deficit, hic maesti pietas me poscit Etrusci,
qualia nec Siculae moderantur carmina rupes
nec fati iam certus olor saevique marita
175
Tereos. heu quantis lassantem brachia vidi
planctibus et prono fusum super oscula vultu!
vix famuli comitesque tenent, vix arduus ignis
summovet. haud aliter gemuit per Sunia
24
Theseus
litora,
25
qui falsis deceperat Aegea velis.
180
tunc immane gemens foedatusque ora tepentes
adfatur cineres: ‘cur nos, fidissime, linquis
Fortuna redeunte, pater? modo numina magni
praesidis atque breves superum placavimus iras,
nec frueris tantique orbatus muneris usu
185
ad manes, ingrate, fugis, nec flectere Parcas
ut placare malae datur aspera numina Lethes?
felix, cui magna patrem cervice vehenti
sacra Mycenaeae patuit reverentia flammae!
quique tener saevis genitorem Scipio Poenis
190
abstulit et Lydi pietas temeraria Lausi.
ergo et Thessalici coniunx pensare mariti
funus et immitem potuit Styga vincere supplex
Thracius? hoc quanto melius pro patre liceret!
non totus rapiere tamen, nec funera mittam
195
longius; hic manes, hic intra tecta tenebo:
tu custos dominusque laris, tibi cuncta tuorum
parebunt; ego rite minor semperque secundus
assiduas libabo dapes et pocula sacris
manibus effigiesque colam; te lucida saxa,
200
te similem doctae referet mihi linea cerae,
nunc ebur et fulvum vultus mutabitur aurum,
inde viam morum longaeque examina vitae
adfatusque pios monituraque somnia poscam.’
Talia dicentem genitor dulcedine laeta
205
audit et immites lente descendit ad umbras
verbaque dilectae fert narraturus Etruscae.
Salve supremum, senior mitissime patrum,
supremumque vale, qui numquam sospite nato
triste chaos maestique situs patiere sepulcri.
210
semper odoratis spirabunt floribus arae,
semper et Assyrios felix bibet urna liquores
et lacrimas, qui maior honos, hic sacra litabit
manibus eque tua tumulum tellure levabit,
nostra quoque exemplo meritus tibi carmina sancit
215
hoc etiam gaudens cinerem donasse sepulcro.
Silvae. P. Papinius Statius. ed. John Henry Mozley. . 1928.
Funding provided by The Mellon Foundation.