Postquam magnanimus furias virtutis iniquae
1
consumpsit Capaneus exspiravitque receptum
fulmen, et ad terras longe comitata cadentem
signavit muros ultricis semita flammae:
componit dextra victor concussa plagarum
5
Iuppiter et vultu caelumque diemque reducit.
gratantur superi, Phlegrae ceu fessus anhelet
proelia et Encelado fumantem impresserit Aetnen.
ille iacet lacerae complexus fragmina turris,
torvus adhuc visu memorandaque facta relinquens
10
gentibus atque ipsi non inlaudata Tonanti.
quantus Apollineae temerator matris Averno
tenditur; ipsae horrent, si quando pectore ab alto
emergunt, volucres immensaque membra iacentis
spectant, dum miserae crescunt in pabula fibrae:
15
sic gravat iniectus terras hostiliaque urit
arva et anhelantem caelesti sulpure campum,
respirant Thebae, templisque iacentia surgunt
agmina; iam finis votis finisque supremis
planctibus, et natos ausae deponere matres.
20
At vaga palantes
1
campo fuga volvit Achivos.
nec iam hostes turmae aut ferrum mortale timetur:
2
omnibus ante oculos irae Iovis, omnibus ardent
arma metu galeaeque tonant,
3
visusque paventes
ipse sequi et profugis opponere Iuppiter ignes.
25
instat Agenoreus miles caelique tumultu
utitur: indomitos ut cum Massyla per arva
armenti reges magno leo fregit hiatu
4
et contentus abit; rauci tunc comminus ursi,
tunc avidi venere lupi, rabieque remissa
30
lambunt degeneres alienae vulnera praedae.
hinc premit Eurymedon, cui rusticus horror in armis,
rustica tela manu, patriumque agitare tumultus:
Pan illi genitor; tener hinc conatibus annos
egreditur iuvenemque patrem puer aequat Alatreus:
35
felices ambo, sed fortunatior ille,
quem genuisse iuvat; nec iam dignoscere promptum,
quae magis arma sonent, quo plus eat hasta lacerto.
Artatur denso fugientum examine vallum,
quas volvis, Gradive, vices? modo moenia Cadmi
40
scandebant: sua nunc defendunt tecta Pelasgi!
ceu redeunt nubes, ceu circumflantibus austris
alternus procumbit ager, ceu gurgite cano
nunc retegit bibulas, nunc induit aestus harenas.
exspirat
5
late pubes Tirynthia, alumni
45
exuvias imitata dei; trux maeret ab astris
Amphitryoniades Nemeaea in sanguine terga
et similes ramos similesque videre pharetras.
stabat in Argolicae ferrato culmine turris
egregius lituo dextri Mavortis Enyeus
6
50
7
8
9
hortator; sed tunc miseris dabat utile signum
suadebatque fugam et tutos in castra receptus:
cum subitum obliquo descendit ab aere vulnus,
urgentisque sonum laeva manus aure retenta est,
10
sicut erat; fugit in vacuas iam spiritus auras,
55
iam gelida ora tacent, carmen tuba sola peregit.
Iamque potens scelerum geminaeque exercita gentis
sanguine Tisiphone fraterna eludere quaerit
bella acie 2: nec se tanta in certamina fidit
sufficere, inferna comitem ni sede Megaeram
60
et consanguineos in proelia suscitet angues,
ergo procul vacua concedit
11
valle solumque
ense fodit Stygio terraeque immurmurat absens
nomen et — Elysiis signum indubitabile regnis —
crinalem attollit longo stridore cerasten:
65
caeruleae dux ille comae, quo protinus omnis
horruit audito tellus pontusque polusque,
et pater Aetnaeos iterum respexit ad ignes,
accipit illa sonum; stabat tunc forte parenti
proxima, dum coetu Capaneus laudatur ab omni
70
Ditis et insignem Stygiis fovet amnibus umbram,
protinus abrupta terrarum mole sub astris
constitit, exsultant manes, quantumque profundae
rarescunt tenebrae, tantum de luce recessit,
excipit atra soror dextraeque innexa profatur:
75
‘ hac, germana, tenus Stygii metuenda parentis
imperia et iussos potui tolerare furores,
12
13
14
sola super terras hostiaque obvia mundo,
dum vos Elysium et faciles compescitis umbras.
nec pretium deforme morae cassique labores:
80
hoc quodcumque madent campi, quod sanguine fumant i
stagna, quod innumero Lethaea examine gaudet
ripa, meae vires, mea laeta insignia, sed quid
haec ego? Mars habeat, volgataque iactet Enyo.
vidisti — Stygiis certe manifestus in umbris —
85
sanguine foedatum rictus atroque madentem
ora ducem tabo: miseri insatiabilis edit
me tradente caput, modo nempe horrendus ab astris
descendit vos usque fragor: me sacra premebat
tempestas, ego mixta viri furialibus armis
90
bella deum et magnas videbam fulminis iras.
sed iam — effabor enim — longo sudore fatiscunt
corda, soror, tardaeque manus; hebet infera caelo
taxus et insuetos angues nimia astra soporant.
tu, cui totus adhuc furor exsultantque recentes
95
Cocyti de fonte comae, da iungere vires,
non solitas acies nec Martia bella paramus,
sed fratrum — licet alma Fides Pietasque repugnent,
vincentur — fratrum stringendi comminus enses,
grande opus! ipsae odiis, ipsae discordibus armis
100
aptemur. quid lenta venis? agedum elige, cuius
signa feras, ambo faciles nostrique; sed anceps
volgus et adfatus matris blandamque precatu
Antigonen timeo, paulum ne nostra retardent
consilia, ipse etiam, qui nos lassare precando
105
suetus et ultrices oculorum exposcere Diras,
iam pater est: coetu fertur iam solus ab omni
flere sibi. atque adeo moror ipsa inrumpere Thebas
adsuetumque larem, tibi pareat impius exsul,
Argolicumque impelle nefas; neu mitis Adrastus
110
praevaleat plebesque, cave, Lernaea moretur,
vade, et in alternas inimica revertere pugnas.’
Talia partitae diversum abiere sorores:
ut Notus et Boreas gemino de cardine mundi,
hic nive Rhipaea, Libycis hic pastus harenis,
115
bella cient: clamant amnes, freta, nubila, silvae,
iamque patent strages; plangunt sua damna coloni,
et tamen oppressos miserantur in aequore nautas,
illas ut summo vidit pater altus Olympo
incestare diem, trepidumque Hyperionis orbem
120
subfundi maculis, torvo sic incohat ore:
‘vidimus armiferos, quo fas erat usque, furores,
caelicolae, licitasque acies, etsi impia bella
unus init aususque
15
mea procumbere dextra,
nunc par infandum miserisque incognita terris
125
pugna subest: auferte oculos! absentibus ausint
ista deis lateantque Iovem; sat funera mensae
Tantaleae et sontes vidisse Lycaonis aras
et festina polo ducentes astra Mycenas.
nunc etiam turbanda dies: mala nubila, tellus,
130
16
accipe, secedantque poli: stat parcere mundo
caelitibusque
17
meis; saltem ne virginis almae
sidera, Ledaei videant neu talia fratres.’
sic pater omnipotens, visusque nocentibus arvis
abstulit, et dulci terrae caruere sereno.
135
Iamque per Argolicas Erebo sata virgo cohortis
vestigat Polynicis iter portisque sub ipsis
invenit, incertum leto tot iniqua fugane
exeat, et dubios turbarant omina sensus:
viderat, obseura vallum dum nocte pererrat
140
aeger consilii curisque novissima volvens,
coniugis Argiae laceram cum lampade maesta
effigiem — sunt monstra deum, sic ire parabat,
has latura viro taedas erat! — : ergo roganti,
quae via quisve dolor, cur maesta insignia, tantum
145
fleverat atque manu tacitos averterat ignes,
scit mentem vidisse nefas; etenim unde Mycenis
adforet et vallum coniunx inopina subiret?
sed fati monitus vicinaque funera sentit,
ac sentire timet, eum vero Acherontis aperti
150
Dira ter admoto tetigit thoraca flagello,
ardet inops animi, nee tam considere regno,
quam scelus et caedem et perfossi
18
in sanguine fratris
19
exspirare cupit, subitusque adfatur Adrastum:
‘sera quidem, extremus socium gentisque superstes
155
Argolicae, consulta, pater, iam rebus in artis
20
21
22
adgredior; tunc tempus erat, cum sanguis Achivum
integer, ire ultro propriamque capessere pugnam,
non plebis Danaae florem regumque verendas
obiectare animas, ut lamentabile tantis
160
urbibus induerem capiti decus, aspera quando
praeteriit virtus, nunc saltem exsolvere fas sit,
quae merui, scis namque, socer, licet alta recondas
volnera et adflictum generi vereare pudorem:
ille ego sum, qui te pacem et pia iura regentem —
165
infelix utinamque aliis datus urbibus hospes! —
extorrem patria regnoque — sed exige tandem
supplicium: fratrem suprema in bella — quid horres?
decretum est fixumque — voco; desiste morari,
nec poteris, non si atra parens miseraeque sorores
170
in media arma cadant, non si ipse ad bella ruenti
obstet et exstinctos galeae pater ingerat orbes,
deficiam, anne bibam superest quodcumque cruoris
Inachii et vestris etiamnum mortibus utar?
vidi ego me propter ruptos telluris hiatus,
175
nec subii; vidi exanimum fecique nocentem
Tydea; me Tegea regem indefensa reposcit,
orbaque Parrhasiis ululat mihi mater in antris,
ipse nec Ismeni ripas, dum stagna cruentat
Hippomedon, Tyrias potui nec scandere turres,
180
dum tonat, et tecum, Capaneu, miscere furores,
quis tantus pro luce timor? sed digna rependam.
conveniant ubi quaeque
23
nurus matresque Pelasgae
longaevique patres, quorum tot gaudia carpsi
orbavique domos: fratri concurro, quid ultra est?
185
24
spectent et votis victorem Eteoclea poscant.
iamque vale, coniunx, dulcesque valete Mycenae!
at tu, care socer — nec enim omnis culpa malorum
me penes, et superi mecum Parcaeque nocentes — ,
sis lenis cineri, meque haec post proelia raptum
190
alitibus fratrique tegas
25
urnamque reportes
— hoc tantum — et natae melius conubia iungas.’
Ibant in lacrimas, veluti cum vere reverso
Bistoniae tepuere nives, submittitur ingens
Haemus et angustos Rhodope descendit in amnes,
195
coeperat et leni senior mulcere furentem
adloquio: scidit orsa novo terrore cruenta
Eumenis, alipedemque citum fataliaque arma
protinus, Inachii voltus expressa Pherecli,
obtulit ac fidas exclusit casside voces.
200
ac super haec: ‘abrumpe moras, celeremus! et illum
adventare ferunt portis.’ sic omnia vicit,
conreptumque iniecit equo; volat aequore aperto
pallidus instantemque deae circumspicit umbram.
Sacra Iovi merito Tyrius pro fulmine ductor
205
nequiquam Danaos ratus exarmasse ferebat,
nec pater aetherius divomque has ullus ad aras,
sed mala Tisiphone trepidis inserta ministris
adstat et inferno praevertit vota Tonanti.
‘summe deum, tibi namque meae primordia Thebae —
210
liveat infandum licet Argos et aspera Iuno —
debent, Sidonios ex quo per litora raptor
turbasti thiasos, dignatus virgine nostra
26
terga premi et placidas falsum mugire per undas!
nec te vana fides iterum Cadmeia adeptum
215
conubia et Tyrios nimium inrupisse penates:
tandem, inquam, soceros dilectaque moenia gratus
respicis adsertorque tonas; ceu regia caeli
adtemptata tui, sic te pro turribus altis
vidimus urgentem nubes, laetique benignum
220
fulmen et auditos proavis adgnoscimus ignes,
accipe nunc pecudes et magni turis acervos
votivumque marem; dignas sed pendere grates
haud mortale opus est; certent tibi reddere Bacchus
noster et Alcides, illis haec moenia servas.’
225
dixerat: ast illi niger ignis in ora genasque
prosiluit raptumque comis diadema cremavit.
tunc ferus ante ictum spumis delubra cruentat
taurus et obstantum mediis e coetibus exit
turbidus insanoque ferens
27
altaria cornu.
230
diffugiunt famuli, et regem solatur haruspex,
ipse instaurari sacrum male fortis agique
imperat, et magnos ficto premit ore timores,
qualis ubi implicitum Tirynthius ossibus ignem
sensit et Oetaeas membris accedere vestes,
235
vota incepta tamen libataque tura ferebat
durus adhuc patiensque mali; mox grande coactus
ingemuit, victorque furit per viscera Nessus.
Nuntius exanimi suspensus pectora cursu
28
Aepytus ad regem portae statione relicta
240
tendit et haec trepido vix intellectus anhelat:
‘rumpe pios cultus intempestivaque, rector,
sacra deum: frater muris circum omnibus instat
portarumque moras frenis adsultat et hastis,
nomine te crebro, te solum in proelia poscens.’
245
flent maesti retro comites, et uterque loquenti
adgemit et pulsis exercitus obstrepit armis,
ille vocat: ‘nunc tempus erat, sator optime divom!
quid meruit Capaneus?’ turbatus inhorruit altis
rex odiis, mediaque tamen gavisus in ira est.
250
sic ubi regnator post exsulis otia tauri
mugitum hostilem summa tulit aure iuvencus
adgnovitque minas, magna stat fervidus ira
ante gregem spumisque animos ardentibus efflat,
nunc pede torvus humum, nunc cornibus aera findens;
255
horret ager, trepidaeque exspectant proelia valles.
Nec desunt regni comites: ‘sine, moenia pulset
inritus.’‘ ille autem fractis huc audeat usque
viribus?’‘ hic miseris furor est instare periclo,
nec librare metus et tuta odisse.’‘ resiste
260
hic fretus solio, nos propulsabimus hostem,
nos bellare iube.’ sic proxima turba, sed ardens
ecce aderat luctu dicturusque omnia belli
libertate Creon: urit fera corda Menoeceus;
nulla patri requies, illum quaeritque tenetque;
265
illum sanguineos proflantem pectore rivos
aspicit et saeva semper de turre cadentem.
ut dubium et pugnas cunctantem Eteoclea vidit:
ibis, ait, ‘neque te ulterius fratremque ducemque,
pessime, funeribus patriae lacrimisque potentem,
270
Eumenidum bellique reum, patiemur inulti.
sat tua non aequis luimus periuria divis.
urbem armis opibusque gravem et modo civibus artam,
ceu caelo deiecta
29
lues inimicave tellus,
30
hausisti vacuamque tamen sublimis obumbras?
275
deest tibi
31
servitio plebes: hos ignis egentes
fert humus, hos pelago patrius iam detulit amnis;
hi quaerunt artus, illi anxia vulnera curant,
redde agedum miseris fratres natosque patresque,
redde arvis domibusque viros! ubi maximus Hypseus
280
finitimusque Dryas, ubi Phocidos arma sonorae
Euboicique duces? illos tamen aequa duelli
fors tulit ad manes: at tu, pudet! hostia regni,
hostia, nate, iaces, ceu mutus et e grege sanguis,
ei mihi! primitiis ararum
32
et rite nefasto
285
libatus iussusque mori: et cunctabitur ultra
iste nec adverso nunc saltem Marte vocatus
stabit? an in pugnas alium iubet ire profanus
Tiresias iterumque meos oracula nectit
in gemitus? quid enim misero super unicus Haemon?
290
ille iube subeat, tuque hinc spectator ab alta
turre sede! quid saeva fremis famulamque cohortem
respectas? hi te ire volunt, hi pendere poenas;
ipsa etiam genetrix ipsaeque odere sorores.
33
34
35
36
in te ardens frater ferrum mortemque minatur
295
saevaque portarum convenit claustra, nec audis
1?’ Sic pater infrendens, miseraque exaestuat ira.
ille sub haec
non fallis, ait, ‘nec te inclyta nati
fata movent: canere illa patrem et iactare decebat,
sed spes sub lacrimis, spes atque occulta cupido
300
his latet: insano praetendis funera voto,
meque premis frustra vacuae ceu proximus aulae,
non ita Sidoniam Fortuna reliquerit urbem,
in te ut sceptra cadant, tanto indignissime nato.
nec mihi difficilis praesens vindicta; sed arma,
305
arma prius, famuli! coeant in proelia fratres,
vult gemitus lenire Creon: lucrare furorem;
victori mihi cuncta lues.’ sic iurgia paulum
distulit atque ensem, quem iam dabat ira, repressit.
ictus ut incerto pastoris vulnere serpens
310
erigitur gyro longumque e corpore toto
virus in ora legit; paulum si devius hostis
torsit iter, cecidere minae tumefactaque frustra
colla sedent, irasque sui bibit ipse veneni.
At genetrix primam funestae sortis ut amens
315
expavit famam — nec tarde credidit — ibat
scissa comam voltusque et pectore nuda cruento,
non sexus decorisve memor: Pentheia qualis
mater ad insani scandebat culmina montis,
promissum saevo caput adlatura Lyaeo.
320
37
non comites, non ferre piae
38
vestigia natae
aeque valent: tantum miserae dolor ultimus addit
robur, et exsangues crudescunt luctibus anni.
iamque decus galeae, iam spicula saeva ligabat
ductor et ad lituos hilarem intrepidumque tubarum
325
prospiciebat equum, subito cum apparuit ingens
mater, et ipse metu famulumque expalluit omnis
coetus, et oblatam retro dedit armiger hastam.
‘quis furor? unde iterum regni integrata resurgit
Eumenis? ipsi etiam post omnia, comminus ipsi
330
stabitis? usque adeo geminas duxisse cohortes
et facinus mandasse parum est? quo deinde redibit
victor? in hosne sinus? o diri coniugis olim
felices tenebrae! datis, improba lumina, poenas,
haec spectanda dies? quo, saeve, minantia flectis
335
ora? quid alternus voltus pallorque ruborque
mutat, et obnixi frangunt mala murmura dentes?
me miseram, vinces! prius haec tamen arma necesse est
experiare domi: stabo ipso in limine portae
auspicium infelix scelerumque immanis imago.
340
haec tibi canities, haec sunt calcanda, nefande,
ubera, perque uterum sonipes hic matris agendus,
parce: quid oppositam capulo parmaque repellis?
non ego te contra Stygiis feralia sanxi
vota deis, caeco nec Erinyas ore rogavi.
345
exaudi miseram: genetrix te, saeve, precatur,
non pater; adde moram sceleri et metire, quod audes,
sed pulsat muros germanus et impia contra
39
bella ciet. non mater enim, non obstat eunti
ulla soror; te cuncta rogant, hic plangimus omnes,
350
ast ibi vix unus pugnas dissuadet Adrastus,
aut fortasse iubet: tu limina avita deosque
linquis et a nostris in fratrem amplexibus exis?’
At parte ex alia taeitos obstante tumultu
Antigone furata gradus — nee easta retardat
355
virginitas — volat Ogygii fastigia muri
exsuperare furens; senior comes haeret eunti
Actor, et hic summas non duraturus ad arces,
utque procul visis paulum dubitavit in armis,
adgnovitque — nefas! — iaculis et voce superba
360
tecta incessentem, magno prius omnia planetu
implet et ex muris ceu descensura profatur:
‘comprime tela manu paulumque hancrespice turrem,
frater, et horrentes refer in mea lumina cristas i
agnoscisne hostes? sic annua pacta fidemque
365
poscimus? hi questus, haec est bona causa modesti
exsulis? Argolicos per te, germane, penates —
nam Tyriis iam nullus honos — per si quid in illa
dulce domo, submitte animos: en utraque gentis
turba rogant ambaeque acies; rogat illa suorum
370
Antigone devota malis suspectaque regi,
et tantum tua, dure, soror, saltem ora trucesque
solve genas; liceat voltus fortasse supremum
noscere
40
dilectos et ad haec lamenta videre,
anne fleas, illum gemitu iam supplice mater
375
frangit et exsertum dimittere dicitur ensem:
tu mihi fortis adhuc? mihi, quae tua nocte dieque
41
exsilia erroresque fleo, iamiamque tumentem
placavi tibi saepe patrem? quid crimine solvis
germanum? nempe ille fidem et stata foedera rupit,
380
ille nocens saevusque suis; tamen ecce vocatus
non venit.’ his paulum furor elanguescere dictis
coeperat, obstreperet quamquam atque obstaret Erinys;
iam submissa manus, lente iam flectit habenas,
iam tacet; erumpunt gemitus, lacrimasque fatetur
385
cassis; hebent irae, pariterque et abire nocentem
et venisse pudet: subito cum matre repulsa
Eumenis eiecit fractis Eteoclea portis
clamantem: ‘venio solumque, quod ante vocasti,
invideo; ne incesse moras, gravis arma tenebat
390
mater; io patria, o regum incertissima tellus,
nunc certe victoris eris!’ nec mitior ille
tandem inquit, ‘scis, saeve, fidem et descendis in aequum?
o mihi nunc primum longo post tempore, frater,
congredere: hae leges, haec foedera sola supersunt.’
395
sic hostile tuens fratrem; namque uritur alto
corde, quod innumeri comites, quod regia cassis
instratusque ostro sonipes, quod fulva metallo
parma micet, quamquam haud armis inhonorus et ipse
nec palla volgare nitens: opus ipsa novarat
400
Maeoniis Argia modis ac pollice docto
stamina purpureae sociaverat aurea telae.
Iamque in pulvereum Furiis hortantibus aequor
prosiliunt, sua quemque comes stimulatque monetque.
frena tenent ipsae phalerasque et lucida comunt
405
arma manu mixtisque iubas serpentibus augent.
stat consanguineum campo scelus, unius ingens
bellum uteri, coeuntque pares sub casside voltus,
signa pavent, siluere tubae, stupefactaque Martis
cornua; ter nigris avidus regnator ab oris
410
intonuit terque ima soli concussit, et ipsi
armorum fugere dei: nusquam inclyta Virtus,
restinxit Bellona faces, longeque paventes
Mars rapuit currus, et Gorgone cruda virago
abstitit,
42
inque vicem Stygiae subiere
43
sorores.
415
prominet excelsis volgus miserabile tectis,
cuncta madent lacrimis et ab omni plangitur arce.
hinc questi vixisse senes, hinc pectore nudo
stant matres parvosque vetant adtendere natos,
ipse quoque Ogygios monstra ad gentilia manes
420
Tartareus rector porta iubet ire reclusa.
montibus insidunt patriis tristique corona
infecere diem et vinci sua crimina gaudent.
Illos ut stimulis ire in discrimen apertis
audiit et sceleri nullum iam obstare pudorem,
425
advolat et medias immittit Adrastus habenas,
ipse quidem et regnis multum et venerabilis aevo.
sed quid apud tales, quis nec sua pignora curae,
exter honos 3? tamen ille rogat: ‘spectabimus ergo hoc,
Inachidae Tyriique, nefas? ubi iura deique,
430
bella ubi? ne perstate animis, te deprecor, hostis —
44
45
46
quamquam, haec ira sinat, nec tu mihi sanguine longe — ,
te, gener, et iubeo; sceptri si tanta cupido est,
exuo regales habitus, i, Lernan et Argos
solus habe!’ non verba magis suadentia frangunt
435
accensos, sumptisque semel conatibus obstant,
quam Scytha curvatis erectus fluctibus umquam
Pontus Cyaneos vetuit concurrere montes,
ut periisse preces geminoque ad proelia fusos
pulvere cornipedes explorarique furentum
440
in digitis amenta videt, fugit omnia linquens,
castra, viros, generum, Thebas, ac fata monentem
conversumque iugo propellit Ariona: qualis
demissus curru laevae post praemia sortis
umbrarum custos mundique novissimus heres
445
palluit, amisso veniens in Tartara caelo.
Non tamen indulsit pugnae cunctataque primo
substitit in scelere et paulum Fortuna morata est.
bis cassae periere viae, bis comminus actos
47
avertit bonus error equos, puraeque nefandi
450
sanguinis obliquis ceciderunt ictibus hastae,
tendunt frena manu, saevis calcaribus urgent
immeritos; movet et geminas venerabile divom
prodigium turmas, alternaque murmura volvont
mussantes: iterare acies, procurrere saepe
455
impetus et totum miseris opponere bellum.
Iamdudum terris coetuque offensa deorum
aversa caeli Pietas in parte sedebat,
non habitu, quo nota prius, non ore sereno,
48
49
50
sed vittis exuta comam, fraternaque bella,
460
ceu soror infelix pugnantum aut anxia mater,
deflebat, saevumque Iovem Parcasque nocentes
vociferans, seseque polis et luce relicta
descensuram Erebo et Stygios iam malle penates,
quid me, ait, ‘ut saevis animantum ac saepe deorum
465
obstaturam animis, princeps Natura, creabas?
nil iam ego per populos, nusquam reverentia nostri,
o furor, o homines diraeque Prometheos artes!
quam bene post Pyrrham tellus pontusque vacabant 1!
en mortale genus!’ dixit, speculataque tempus
470
auxilio
temptemus, ait,
licet inrita coner.
desiluitque polo, niveus sub nubibus atris
51
quamquam maesta deae sequitur vestigia limes,
vix steterat campo, subita mansuescere pace
agmina sentirique nefas; tunc ora madescunt
475
pectoraque, et tacitus subrepsit fratribus horror,
arma etiam simulata gerens cultusque viriles,
nunc his, nunc illis
agite, ite, obsistite, clamat,
‘quis nati fratresque domi, quis pignora tanta
! hic quoque — nonne palam est ultro miserescere divos? —
480
tela cadunt, cunctantur equi, Fors ipsa repugnat.’
Nonnihil impulerat dubios, ni torva notasset
Tisiphone fraudes caelestique ocior igne
adforet increpitans: ‘quid belli obverteris ausis,
52
53
numen iners pacique datum? cede, improba: noster
485
hic campus nosterque dies; nunc sera nocentes
defendis Thebas. ubi tunc, cum bella cieret
Bacchus et armatas furiarent orgia matres?
aut ubi segnis eras, dum Martius impia serpens
stagna bibit, dum Cadmus arat, dum victa cadit Sphinx,
54
490
dum rogat Oedipoden genitor, dum lampade nostra
in thalamos Iocasta venit?’ sic urget, et ultro
vitantem aspectus etiam pudibundaque longe
ora reducentem premit adstridentibus hydris
intentatque faces; deiectam in lumina pallam
495
diva trahit magnoque fugit questura Tonanti.
Tunc vero accensae stimulis maioribus irae:
arma placent, versaeque volunt spectare cohortes,
instaurant crudele nefas; rex impius aptat
tela et funestae casum prior occupat hastae.
500
illa viam medium clipei conata per orbem
non perfert ictus atque alto vincitur auro.
tunc exsul subit et clare funesta precatur:
‘di, quos effosso non inritus ore rogavit
Oedipodes flammare
55
nefas, non improba posco
56
505
vota: piabo manus et eodem pectora ferro
rescindam, dum me moriens hic sceptra tenentem
linquat et hunc secum portet minor umbra dolorem.’
hasta subit velox equitis femur inter equique ilia,
letum utrique volens 4; sed plaga sedentis
510
laxato vitata genu, tamen inrita voti
57
58
59
60
cuspis in obliquis invenit volnera costis.
it praeceps sonipes strictae contemptor habenae
arvaque sanguineo scribit rutilantia gyro.
exsultat fratris credens hunc ille cruorem:
515
credit et ipse metu; totis iamque exsul habenis
indulget, caecusque avidos inlidit in aegrum
cornipedem cursus, miscentur frena manusque
telaque, et ad terram turbatis gressibus ambo
praecipiant, ut nocte rates, quas nubilus auster
520
implicuit, frangunt tonsas mutantque
61
rudentes,
luctataeque diu tenebris hiemique sibique,
sicut erant, imo pariter sedere profundo:
haec pugnae facies, coeunt sine more, sine arte,
tantum animis iraque, atque ignescentia cernunt
525
per galeas odia et voltus rimantur acerbo
lumine: nil adeo mediae telluris, et enses
impliciti innexaeque manus, alternaque saevi
murmura ceu lituos rapiunt aut signa tubarum.
fulmineos veluti praeceps cum comminus egit
530
ira sues strictisque erexit tergora
62
saetis:
igne tremunt oculi, lunataque dentibus uncis
ora sonant; spectat pugnas de rupe propinqua
venator patiens canibusque silentia suadet:
sic avidi incurrunt; necdum letalia miscent
535
volnera, sed coeptus sanguis, facinusque peractum est.
nec iam opus est Furiis; tantum mirantur et adstant
laudantes, hominumque dolent plus posse furores.
fratris uterque furens cupit adfectatque cruorem
et nescit manare suum; tandem inruit exsul,
540
63
64
hortatusque manum, cui fortior ira nefasque
iustius, alte ensem germani in corpore pressit,
qua male iam plumis imus tegit inguina thorax,
ille dolens nondum, sed ferri frigore primo
territus in clipeum turbatos colligit artus;
545
mox intellecto magis ac magis aeger anhelat
volnere, nec parcit cedenti atque increpat hostis:
‘quo retrahis, germane, gradus? hoc languida somno,
hoc regnis effeta quies, hoc longa
65
sub umbra
imperia! exsilio rebusque exercita egenis
550
membra vides; disce arma pati nec fidere laetis.’
Sic pugnant miseri; restabat lassa nefando
vita duci summusque cruor, poterantque parumper
stare gradus; sed sponte ruit fraudemque supremam
in media iam morte parat, clamore Cithaeron
555
erigitur, fraterque ratus vicisse levavit
ad caelum palmas: ‘bene habet! non inrita vovi,
cerno graves oculos atque ora natantia leto.
huc aliquis propere sceptrum atque insigne comarum,
dum videt.’ haec dicens gressus admovit et arma,
560
ceu templis decus et patriae laturus ovanti,
arma etiam spoliare cupit; nondum ille peractis
manibus ultrices animam servabat in iras.
utque superstantem pronumque in pectora sensit,
erigit occulte ferrum vitaeque labantis
565
relliquias tenues odio supplevit, et ensem
iam laetus fati
66
fraterno in
67
corde reliquit.
68
69
70
ille autem: ‘vivisne an adhuc manet ira superstes,
perfide, nec sedes umquam meriture quietas?
huc mecum ad manes! illic quoque pacta
71
reposcam,
570
si modo Agenorei stat Gnosia iudicis urna,
qua reges punire datur.’ nec plura locutus
concidit et totis fratrem gravis obruit armis.
Ite truces animae funestaque Tartara leto
polluite et cunctas Erebi consumite poenas!
575
vosque malis hominum, Stygiae, iam parcite, divae:
omnibus in terris scelus hoc omnique sub aevo
viderit una dies, monstrumque infame futuris
excidat, et soli memorent haec proelia reges.
At genitor sceleris comperto fine profundis
580
erupit tenebris, saevoque in limine profert
mortem imperfectam: veteri stat sordida tabo
utraque
72
canities, et durus sanguine crinis
obnubit furiale caput; procul ora genaeque
intus et effossae squalent vestigia lucis.
585
virgo autem impositae sustentat pondera laevae,
dextra sedet baculo, qualis si puppe relicta
exosus manes pigri sulcator Averni
exeat ad superos solemque et pallida turbet
astra, nec ipse diu fortis patiensque superni
590
aeris; interea longum cessante magistro
crescat opus, totisque
73
exspectent saecula ripis:
talis init campum, comitique extrema gementi
74
75
76
duc, ait, ‘ad natos patremque recentibus, oro,
inice funeribus!’ cunctatur nescia virgo,
595
quid paret; impediunt iter implicitosque morantur
arma, viri, currus, altaque in strage seniles
deficiunt gressus et dux miseranda laborat,
ut quaesita diu monstravit corpora clamor
virginis, insternit totos frigentibus artus.
600
nec vox ulla seni: iacet immugitque cruentis
vulneribus, nec verba diu temptata sequuntur,
dum tractat galeas atque ora latentia quaerit,
tandem muta diu
77
genitor suspiria solvit:
‘tarda meam, pietas, longo post tempore mentem
605
percutis? estne sub hoc hominis clementia corde?
vineis io miserum, vineis, Natura, parentem!
en habeo gemitus lacrimaeque per arida serpunt
volnera et in molles sequitur manus impia planctus,
accipite infandae iusta exsequialia mortis,
610
crudeles, nimiumque mei! nec noscere natos
adloquiumque aptare licet; dic, virgo, precanti,
quem teneo? quo nunc vestras ego saevus honore
prosequar inferias? o si fodienda redirent
lumina et in voltus saevire ex more potestas!
615
heu dolor, heu iusto magis exaudita parentis
vota malaeque preces! quisnam fuit ille deorum,
qui stetit orantem iuxta praereptaque verba
dictavit Fatis? furor illa et movit Erinys
et pater et genetrix et regna oculique cadentes;
620
nil ego: per Ditem iuro dulcesque tenebras
immeritamque ducem, subeam sic Tartara digna
78
morte, nec irata fugiat me Laius umbra,
ei mihi, quos nexus fratrum, quae volnera tracto!
solvite quaeso manus infestaque vincula tandem
625
dividite, et medium nunc saltem admittite patrem.’
talia dequestus paulatim insumpserat iras
mortis, et occulte telum, ni nata vetaret,
quaerebat; sed cauta manu subtraxerat enses
Antigone, furit inde senex: ‘ubi noxia tela?
630
heu Furiae! num totum abiit in corpora ferrum?’
dicentem comes aegra levat mutumque dolorem
ipsa premit, saevum gaudens planxisse parentem.
Olim autem inceptae clamore exterrita pugnae
regina extulerat notum penetralibus ensem,
635
ensem sceptriferi spolium lacrimabile Lai.
multaque cum superis et diro questa cubili
et nati furiis et primi coniugis umbris,
luctata est dextra, et prono vix pectore ferrum
intravit tandem: venas perrumpit aniles
640
volnus et infelix lustratur sanguine lectus,
illius exili stridentem in pectore plagam
Ismene conlapsa super lacrimisque comisque
siccabat plangens: qualis Marathonide silva
flebilis Erigone caesi prope funera patris
645
questibus absumptis tristem iam solvere
79
nodum
coeperat et fortes ramos moritura ligabat.
Et iam laeta ducum spes elusisse duorum
res Amphionias alio sceptrumque maligna
transtulerat Fortuna manu, Cadmique tenebat
650
80
iura Creon. miser heu bellorum terminus! illi
pugnarant fratres, hunc et Mavortia clamant
semina, et impensus patriae paulo ante Menoeceus
conciliat populis, scandit fatale tyrannis
flebilis Aoniae solium: pro blanda potestas
655
et sceptri malesuadus amor! numquamne priorum
haerebunt documenta novis? iuvat ecce nefasto
stare loco Tegimenque manu tractare cruentum!
quid, melior Fortuna, potes? iam flectere patrem
incipit atque datis abolere Menoecea regnis.
660
primum adeo saevis imbutus moribus
81
aulae
indicium specimenque sui iubet igne supremo
arceri Danaos, nudoque sub axe relinqui
infelix bellum et tristes sine sedibus umbras,
mox reducem Ogygiae congressus limine portae
665
Oedipodem extimuit paulum, seseque minorem
confessus tacite, promptamque coercuit iram;
sed redit in regem caecumque audentius hostem
increpitans
procul, inquit, ‘abi, victoribus omen
invisum, et Furias averte ac moenia lustra
670
discessu Thebana tuo! spes longa peracta est:
vade, iacent nati. quae iam tibi vota supersunt?
‘ Horruit instinctu rabido, steteruntque trementes
ceu visu squalore
82
genae,
83
seniumque recessit,
tunc natam baculumque manu dimisit, et irae
675
innixus tumido vocem de pectore rumpit:
‘iamne vacat saevire, Creon? modo perfida regna
fortunaeque locum nostrae, miserande, subisti,
84
85
86
et tibi iam fas est regum calcare ruinas?
iam tumulis victos, socios iam moenibus arces?
680
macte, potes digne Thebarum sceptra tueri.
haec tua prima dies, sed cur nova contrariis amens
iura? quid anguste tantos metiris honores?
exsilium intendis. timida inclementia regum
ista! feros avidus quin protinus imbuis enses?
685
crede, licet, veniat cupidus parere satelles
intrepidusque secet non evitantia colla.
incipe! an exspectas, ut pronus supplice dextra
sternar et immitis domini vestigia quaeram?
finge autem temptare, sines? mihine ulla minaris
690
supplicia, aut ullos reris superesse timores?
linquere tecta iubes? caelum terramque reliqui
sponte, atque ultricem crudelis in ora retorsi
non ullo cogente manum: quid tale iubere,
rex inimice, potes? fugio excedoque nefandis
695
sedibus; an refert, quo funera longa measque
transportem tenebras? ne non gens cuncta precanti
concedat, patriae quantum miser incubo terrae?
sed dulces Thebae, nimirum hic clarior ortus,
et meliora meos permulcent sidera voltus,
700
hic genetrix natique, habeas Thebana regasque
moenia, quo Cadmus, quo Laius omine rexit
quoque ego; sic thalamos, sic pignora fida capessas,
nec tibi sit virtus fortunam evadere dextra,
sed lucem deprensus ames. satis omina sanxi,
705
duc, age, nata procul, quid te autem luctibus addo?
da, rex magne, ducem.’ timuit miseranda relinqui
Antigone mutatque preces: ‘felicia per te
regna, verende Creon, sanctasque Menoeceos umbras:
da veniam adflicto dictisque ignosce superbis.
710
hunc morem fandi longae fecere querellae;
nec soli ferus iste tibi: sic fata deosque
adloquitur, durus luctu, facilisque nec ipsi
saepe mihi; pridem indomito sub pectore vivit
libertas misera et saevae spes aspera mortis.
715
et nunc ecce tuas inritat callidus iras
suppliciumque cupit; sed tu maioribus, oro,
imperii potiare bonis, altusque iacentes
praetereas, et magna ducum vereare priorum
funera, et hic quondam solio sublimis et armis
720
saeptus opem miseris et iura, potentibus
87
aequus
supplicibusque, dabat, cui nunc ex agmine tanto
una comes, necdum exsul erat. felicibus hicne
obstat? in hunc odiis et regni viribus exis,
hunc abigis tectis? an ne prope limina clarum
725
ingemat et votis intempestivus oberret?
pone metum, procul usque tua submotus ab aula
flebit; ego erectum subigam et servire docebo,
coetibus abducam solaque in sede recondam.
exsul erit. nam quae migranti externa patebunt
730
moenia? vis Argos eat hostilesque Mycenas
squalidus inreptet, victique ad limen Adrasti
Aonias referat clades, tenuemque precetur
88
rex Thebanus opem? miserae quid crimina gentis
pandere, quid casus iuvat ostentare pudendos?
735
conde, precor, quodcumque sumus, nec longa precamur
dona, Creon: miserere senis, maestosque parentis
hic, precor, hic manes indulge ponere: certe
Thebanos sepelire licet.’ sic orat humique
volvitur; abducit genitor saevumque minatur
740
indignans veniam, qualis leo rupe sub alta,
quem viridem quondam silvae montesque
89
tremebant,
iam piger et longo iacet exarmatus ab aevo,
magna tamen facies et non adeunda senectus;
et si demissas veniat mugitus ad aures,
745
erigitur meminitque sui, viresque solutas
90
ingemit et campis alios regnare leones.
Flectitur adfatu, sed non tamen omnia rector
supplicis indulget lacrimis partemque recidit
muneris.
haud, inquit, ‘patriis prohibebere longe
750
finibus, occursu dum non pia templa domosque
commacules. habeant te lustra tuusque Cithaeron;
atque haec ecce tuis tellus habitabilis umbris,
qua bellum geminaeque iacent in sanguine gentes.’
sic ait, et ficto comitum volgique gementis
755
adsensu limen tumidus regale petebat.
Interea pulsi vallum exitiale Pelasgi
destituunt furto; nulli sua signa suusque
ductor: eunt taciti passim et pro funere pulchro
dedecorem amplexi vitam reditusque pudendos.
760
nox favet et grata profugos amplectitur umbra.
91
92