Obruit Hesperia Phoebum nox umida porta,
1
imperiis properata Iovis; nec castra Pelasgum
aut Tyrias miseratus opes, sed triste, tot extra
agmina et immeritas ferro decrescere gentes,
panditur immenso deformis sanguine campus:
5
illic arma et equos, ibant quibus ante superbi,
funeraque orba rogis neglectaque membra relinquunt.
tunc inhonora cohors laceris insignibus aegras
secernunt acies, portaeque, ineuntibus arma
angustae populis, latae cepere reversos.
10
par utrimque dolor; sed dant solacia Thebis
quattuor errantes Danaum sine praeside turmae:
ceu mare per tumidum viduae moderantibus alni,
quas deus et casus tempestatesque gubernant.
inde animus Tyriis non iam sua castra, sed ultro
15
hostilem servare fugam, ne forte Mycenas
contenti rediisse petant: dat tessera signum
excubiis, positaeque vices; dux noctis opertae
sorte Meges ultroque Lycus, iamque ordine iusso
arma, dapes ignemque ferunt; rex firmat euntes:
20
‘ victores Danaum — nec enim lux crastina longe,
nec quae pro timidis intercessere tenebrae
semper erunt — augete animos et digna secundis
pectora ferte deis. iacet omnis gloria Lernae
praecipuaeque manus: subiit ultricia Tydeus
25
Tartara, Mors subitam nigri
1
stupet auguris umbram,
Ismenos raptis tumet Hippomedontis opimis,
Arcada belligeris pudet adnumerare tropaeis.
in manibus merces, nusquam capita ardua belli
monstrataeque ducum septena per agmina cristae;
30
scilicet Adrasti senium fraterque iuventa
peior et insanis Capaneus metuendus in armis.
ite age et obsessis vigilem circumdate flammam!
nulli ex hoste metus: praedam adservatis opesque
iam vestras.’ sic ille truces hortatibus implet
35
Labdacidas, iuvat exhaustos iterare
2
labores:
sicut erant — pulvis sudorque cruorque per artus
mixtus adhuc — vertere gradum; vix obvia passi
conloquia, amplexus etiam dextrasque suorum
excussere umeris, tum frontem aversaque terga
40
partiti laterumque sinus, vallum undique cingunt
ignibus infestis, rabidi sic agmine multo
sub noctem coiere lupi, quos omnibus agris
nil non ausa fames longo tenuavit hiatu:
iam stabula ipsa premunt, torquet spes inrita fauces,
45
balatusque tremens pinguesque ab ovilibus aurae 3;
quod superest, duris adfrangunt postibus ungues,
pectoraque et siccos minuunt in limine dentes.
3
4
5
At procul Argolici supplex in margine templi
coetus et ad patrias fusae Pelopeides aras
50
sceptrifcrae Iunonis opem reditumque suorum
exposcunt, pictasque fores et frigida voltu
saxa terunt parvosque docent procumbere natos,
condiderant iam vota diem; nox addita curas
iungit, et ingestis vigilant altaria flammis.
55
peplum etiam dono, cuius mirabile textum
nulla manu sterilis nec dissociata marito
versarat, calathis castae velamina divae
haud spernenda ferunt, variis ubi plurima floret
purpura picta modis mixtoque incenditur auro.
60
ipsa illic magni thalamo desponsa Tonantis,
expers conubii et timide positura sororem,
6
lumine demisso pueri Iovis oscula libat
simplex et nondum furtis offensa mariti,
hoc tunc Argolicae sanctum velamine matres
65
induerant ebur, et lacrimis questuque rogabant:
‘aspice sacrilegas Cadmeae paelicis arces,
siderei regina poli, tumulumque rebellem
disice et in Thebas aliud — potes — excute fulmen.’
quid faciat? scit Fata suis contraria Grais
70
aversumque Iovem, sed nec periisse precatus
tantaque dona velit; tempus tamen obvia magni
fors dedit auxilii, videt alto ex aethere elusa
moenia et insomni vallum statione teneri:
horruit irarum stimulis motaque verendum
75
turbavit diadema coma: non saevius arsit
7
Herculeae cum matris onus geminosque Tonantis
secubitus vacuis indignaretur in astris.
ergo intempesta somni dulcedine captos
destinat Aonios leto praebere, suamque
80
orbibus accingi solitis iubet Irin et omne
mandat opus. paret iussis dea clara polumque
linquit et in terras longo suspenditur arcu.
Stat super occiduae nebulosa cubilia noctis
Aethiopasque alios, nulli penetrabilis astro,
85
lucus iners, subterque cavis grave rupibus antrum
it vacuum in montem, qua desidis atria Somni
securumque larem segnis Natura locavit,
limen opaca Quies et pigra Oblivio servant
et numquam vigili torpens Ignavia voltu.
90
Otia vestibulo pressisque Silentia pinnis
muta sedent abiguntque truces a culmine ventos
et ramos errare vetant et murmura demunt
alitibus, non hic pelagi, licet omnia clament
litora, non ullus caeli fragor; ipse profundis
95
vallibus effugiens speluncae proximus amnis
saxa inter scopulosque tacet 1: nigrantia circum
armenta, omne solo recubat pecus, et nova marcent
germina,
8
terrarumque inclinat spiritus herbas,
mille intus simulacra dei caelaverat ardens
100
Mulciber: hic haeret lateri redimita voluptas,
hic comes in requiem vergens Labor, est ubi Baccho,
est ubi Martigenae socium pulvinar Amori
obtinet, interius tecti in penetralibus altis
9
10
et cum Morte iacet, nullique ea tristis imago
11
105
cernitur, hae species, ipse autem
12
umentia subter
antra soporifero stipatos flore tapetas
incubat; exhalant vestes et corpore pigro
strata calent, supraque torum niger efflat anhelo
ore vapor; manus haec fusos a tempore laevo
110
sustentat crinis, haec cornu oblita remisit,
adsunt innumero circum vaga Somnia vultu,
13
vera simul falsis permixtaque tristia blandis,
14
noctis opaca cohors, trabibusque aut postibus haerent,
aut tellure iacent, tenuis, qua circuit aulam,
115
invalidusque nitor, primosque hortantia somnos
languida succiduis exspirant lumina flammis.
Huc se caeruleo libravit ab aethere virgo
discolor: effulgent silvae, tenebrosaque Tempe
adrisere deae, et zonis lucentibus icta
120
evigilat domus; ipse autem nec lampade clara
nec sonitu nec voce deae perculsus eodem
more iacet, donec radios Thaumantias omnis
impulit inque oculos penitus descendit inertes.
tunc sic orsa loqui nimborum fulva creatrix:
125
‘ Sidonios te Iuno duces, mitissime divum
Somne, iubet populumque trucis defigere Cadmi,
qui nunc eventu belli tumefactus Achaeum
pervigil adservat vallum et tua iura recusat,
da precibus tantis, rara est hoc posse facultas
130
placatumque Iovem dextra Iunone mereri.’
15
16
17
18
19
20
dixit, et increpitans languentia pectora dextra,
ne pereant voces, iterumque iterumque monebat,
ille deae iussis vultu, quo nutat, eodem
21
adnuit; excedit gravior nigrantibus antris
135
Iris et obtusum multo iubar excitat imbri.
Ipse quoque et volucrem gressum et ventosa citavit
tempora, et obscuri sinuatam frigore caeli
implevit chlamydem, tacitoque per aethera cursu
fertur et Aoniis longe gravis imminet arvis.
140
illius aura solo volucres pecudesque ferasque
explicat, et penitus, quemcumque
22
supervolat orbem,
languida de scopulis sidunt freta, pignus haerent
nubila, demittunt extrema cacumina silvae,
pluraque laxato ceciderunt sidera caelo.
145
primus adesse deum subita caligine sensit
campus, et innumerae voces fremitusque virorum
submisere sonum; cum vero umentibus alis
incubuit piceaque haud umquam densior umbra
castra subit, errare oculi resolutaque colla,
150
et medio adfatu verba imperfecta relinqui,
mox et fulgentes clipeos et saeva remittunt
pila manu, lassique cadunt in pectora voltus,
et iam cuncta silent: ipsi iam stare recusant
cornipedes, ipsos subitus cinis abstulit ignes.
155
At non et trepidis eadem sopor otia Grais
suadet, et adiunctis arcet sua nubila castris
noctivagi vis blanda dei: stant undique in armis
23
24
foedam indignantes noctem vigilesque superbos,
ecce repens superis animum lymphantibus horror
160
Thiodamanta subit formidandoque tumultu
pandere fata iubet, sive hanc Saturnia mentem,
sive novum comitem bonus instigabat Apollo,
prosilit in medios, visu audituque tremendus
impatiensque dei, fragili quem mente receptum
165
non capit: exundant stimuli, nudusque per ora
stat furor, et trepidas incerto sanguine tendit
exhauritque genas — acies huc errat et illuc —
sertaque mixta comis sparsa cervice flagellat,
sic Phryga terrificis genetrix Idaea cruentum
170
elicit ex adytis consumptaque bracchia ferro
scire vetat; quatit ille sacras in pectora pinus
sanguineosque rotat crines et vulnera cursu
exanimat: pavet omnis ager respersaque cultrix
25
arbor, et attoniti currum erexere leones.
175
ventum ad consilii penetrale domumque verendam
signorum, magnis ubi dudum cladibus aeger,
rerum extrema movens, frustra consultat Adrastus.
stant circum subiti proceres, ut quisque perempto
proximus, et magnis loca desolata tuentur
180
regibus haud laeti seque huc crevisse dolentes,
non secus amisso medium cum praeside puppis
fregit iter, subit ad vidui
26
moderamina clavi
aut laterum custos, aut quem penes obvia ponto
prora fuit: stupet ipsa ratis tardeque sequuntur
185
arma, nec accedit domino tutela minori.
27
28
ergo alacer trepidos sic erigit augur Achivos:
‘magna deum mandata, duces, monitusque verendos
advehimus, non hae nostro de pectore voces:
ille canit, cui me famulari et sumere vittas
190
vestra fides, ipso non discordante, subegit.
nox fecunda operum pulchraeque accommoda fraudi
panditur augurio divom; vocat obvia virtus,
et poscit Fortuna manus, stupet obruta somno
Aonidum legio: tempus nunc funera regum
195
ulcisci miserumque diem; rapite arma morasque
frangite portarum: sociis hoc subdere flammas,
hoc tumulare suos. equidem haec et Marte diurno
dum res infractae pulsique in terga redimus —
per tripodas iuro et rapti nova fata magistri —
200
vidi, et me volucres circum plausere secundae.
sed nunc certa fides, modo me sub nocte silenti
ipse, ipse adsurgens iterum tellure soluta,
qualis erat — solos infecerat umbra iugales — ,
Amphiaraus adit: non vanae monstra quietis,
205
nec somno comperta loquor, 'tune' inquit, 'inertes Inachidas —
redde haec Parnassia serta meosque
redde deos — tantam patiere amittere noctem,
degener? haec egomet caeli secreta vagosque
edocui lapsus? vade heia, ulciscere ferro
210
nos saltem! ' dixit, meque haec ad limina visus
cuspide sublata totoque impellere curru.
quare agite, utendum superis; non comminus hostes
sternendi: bellum iacet, et saevire potestas,
ecqui aderunt, quos ingenti se adtollere fama
215
non pigeat, dum fata sinunt? iterum ecce benignae
noctis aves; sequor, et comitum licet agmina cessent,
solus eo! atque adeo venit ille et quassat habenas.’
Talia vociferans noctem exturbabat, euntque
29
non secus accensi proceres, quam si omnibus idem
220
corde deus: flagrant comitari et iungere casus,
ter denos numero, turmarum robora, iussus
ipse legit; circa fremit indignata iuventus
cetera, cur maneant castris ignavaque servent
otia: pars sublime genus, pars facta suorum,
225
pars sua, sortem alii clamant, sortem undique poscunt,
gaudet in adversis animoque adsurgit Adrastus.
vertice sic Pholoes volucrum nutritor equorum,
cum fetura gregem pecoroso vere novavit,
laetatur cernens hos montis in ardua niti,
230
hos innare vadis, certare parentibus illos;
tunc vacuo sub corde movet, qui molle domandi
ferre iugum, qui terga boni, quis in arma tubasque
natus, ad Eleas melior quis surgere palmas:
talis erat turmae ductor longaevus Achivae.
235
nec deest inceptis 2: ‘unde haec tam sera repente
numina? qui fractos superi rediistis ad Argos?
estne hic infelix virtus? gentique superstes
sanguis, et in miseris animorum semina durant?
laudo equidem, egregii iuvenes, pulchraque meorum
240
30
31
seditione fruor; sed fraudem et operta paramus
proelia, celandi motus: numquam apta latenti
turba dolo. servate animos, venit ultor in hostes
ecce dies; tunc arma palam, tunc ibimus omnes.’
his tandem virtus iuvenum frenata quievit:
245
non aliter moto quam si pater Aeolus antro
portam iterum saxo premat imperiosus et omne
claudat iter, iamiam sperantibus
32
aequora ventis.
Insuper Herculeum sibi iungit Agyllea vates
Actoraque: hic aptus suadere, hic robore iactat
250
non cessisse patri; comites tribus ordine deni,
horrendum Aoniis et contra stantibus agmen,
ipse novi gradiens furta ad Mavortia belli
ponit adoratas, Phoebea insignia, frondes,
longaevique ducis gremio commendat honorem
255
frontis, et oblatam Polynicis munere grato
loricam galeamque subit, ferus Actora magno
ense gravat Capaneus, ipse haud dignatus in hostem
ire dolo superosque sequi, permutat Agylleus
arma trucis Nomii: quid enim fallentibus umbris
260
arcus et Herculeae iuvissent bella sagittae?
Inde per abruptas castrorum ex aggere pinnas,
ne gravis exclamet portae mugitus aenae,
praecipitant saltu; nec longum, et protinus ingens
praeda solo ceu iam exanimes multoque peracti
265
ense iacent.’ ite, o socii, quacumque voluptas
caedis inexhaustae, superisque faventibus, oro,
sufficite!’ hortatur clara iam voce sacerdos,
33
‘cernitis expositas turpi marcore cohortes?
pro pudor! Argolicas hine ausi obsidere portas,
270
hi servare viros?’ sic fatus, et exuit ensem
fulmineum rapidaque manu morientia transit
agmina, quis numeret caedes, aut nomine turbam
exanimem signare queat? subit ordine nullo
tergaque pectoraque et galeis inclusa relinquit
275
murmura permiscetque vagos in sanguine manes:
hunc temere explicitum stratis, hunc sero remissis
gressibus inlapsum clipeo et male tela tenentem,
coetibus hos mediis vina inter et arma iacentes,
adclines clipeis alios, ut quemque ligatum
280
infelix tellure sopor supremaque nubes
obruerat. nec numen abest, armataque Iuno
lunarem quatiens exserta lampada dextra
pandit iter firmatque animos et corpora monstrat,
sentit adesse deam, tacitus sed gaudia celat
285
Thiodamas; iam tarda manus, iam debile ferrum
et caligantes nimiis successibus irae.
Caspia non aliter magnorum in strage iuvencum
tigris, ubi immenso rabies placata cruore
lassavitque genas et crasso sordida tabo
290
confudit maculas, spectat sua facta doletque
defecisse famem: victus sic augur inerrat
caedibus Aoniis; optet nunc bracchia centum
centenasque in bella manus; iam taedet inanes
exhaurire minas, hostemque adsurgere mallet.
295
Parte alia segnes magno satus Hercule vastat
Sidonios Actorque alia, sua quemque cruento
limite turba subit: stagnant nigrantia tabo
gramina, sanguineis nutant tentoria rivis;
fumat humus, somnique et mortis anhelitus una
300
volvitur; haud quisquam visus aut ora iacentum
erexit: tali miseris deus aliger umbra
incubat et tantum morientia lumina solvit.
traxerat insomnis cithara ludoque suprema
sidera iam nullos visurus Ialmenus ortus,
305
Sidonium paeana canens; huic languida cervix
in laevum cogente deo mediaque iacebant
colla replicta
34
lyra: ferrum per pectus Agylleus
exigit aptatamque cava testudine dextram
percutit et digitos inter sua fila trementes.
310
proturbat mensas dirus liquor: undique manant
sanguine permixti latices et Bacchus in altos
crateras paterasque redit, ferus occupat Actor
implicitum fratri Thamyrin, Tagus haurit Echetli
terga coronati, Danaus caput amputat Hebri:
315
nescius heu rapitur fatis, hilarisque sub umbras
vita fugit mortisque ferae lucrata dolores.
stratus humo gelida subter iuga fida rotasque
Calpetus Aonios gramen gentile metentes
proflatu terrebat equos: madida ora redundant
320
accensusque mero sopor aestuat; ecce iacentis
Inachius vates iugulum fodit, expulit ingens
vina cruor fractumque perit in sanguine murmur.
fors illi praesaga quies, nigrasque gravatus
per somnum Thebas et Thiodamanta videbat.
325
Quarta soporiferae superabant tempora nocti,
cum vacuae nubes et honor non omnibus astris,
35
adflatusque fugit curru maiore Bootes,
iamque ipsum defecit opus, cum providus Actor
Thiodamanta vocat: ‘satis haec inopina Pelasgis
330
gaudia: vix ullos tanto reor agmine saevam
effugisse necem, ni quos deformis in alto
sanguine degeneres occultat vita; secundis
pone modum: sunt et diris sua numina Thebis.
forsitan et nobis modo quae favere, recedunt.
36
’
335
paruit, et madidas tollens ad sidera palmas:
‘Phoebe, tibi exuvias monstratae praemia noctis
nondum ablutus aquis — tibi enim haec ego sacra litavi —
trado ferus miles tripodum fidusque sacerdos,
si non dedecui tua iussa tulique prementem,
340
saepe veni, saepe hanc dignare inrumpere mentem,
nunc tibi crudus honos, trunca arma cruorque virorum:
at patrias si quando domos optataque, Paean,
templa, Lycie, dabis, tot ditia dona sacratis
postibus et totidem voti memor exige tauros.’
345
dixerat, et laetis socios revocabat ab armis.
venerat hos inter fato Calydonius Hopleus
Maenaliusque Dymas, dilecti regibus ambo,
regum ambo comites, quorum post funera maesti
vitam indignantur. prior Arcada concitat Hopleus:
350
‘nullane post manes regis tibi cura perempti,
clare Dyma, teneant
37
quem iam fortasse volucres
Thebanique canes? patriae quid deinde feretis,
38
39
Arcades? en reduces contra venit aspera mater:
funus ubi? at nostro semper sub pectore Tydeus
355
saevit inops tumuli, quamvis patientior artus
ille nec abruptis adeo lacrimabilis annis,
ire tamen saevumque libet nullo ordine passim
scrutari campum, mediasve inrumpere Thebas,’
excipit orsa Dymas; ‘per ego haec vaga sidera iuro,
360
per ducis errantes instar mihi numinis umbras,
idem animus misero; comitem circumspicit olim
mens humilis luctu, sed nunc prior ibo’ — viamque
incohat et maesto conversus ad aethera voltu
sic ait: ‘arcanae moderatrix Cynthia noctis,
365
si te tergeminis perhibent variare figuris
numen et in silvas alio descendere voltu,
ille comes nuper nemorumque insignis alumnus,
ille tuus, Diana, puer — nunc respice saltem
— quaeritur,’ incendit
40
pronis dea cornibus
41
almum
370
sidus et admoto monstravit funera curru.
42
apparent campi Thebaeque altusque Cithaeron:
sic ubi nocturnum tonitru malus aethera frangit
Iuppiter, absiliunt nubes et fulgure claro
astra patent, subitusque oculis ostenditur orbis.
375
accepit radios et eadem percitus Hopleus
Tydea luce videt; longe dant signa per umbras
mutua laetantes, et amicum pondus uterque,
ceu reduces vitae saevaque a morte remissos,
subiecta cervice levant; nec verba, nec ausi
380
flere diu: prope saeva dies iudexque minatur
43
44
45
ortus, eunt taciti per maesta silentia magnis
passibus exhaustasque dolent pallere tenebras.
Invida fata piis et fors ingentibus ausis
rara comes, iam castra vident animisque propinquant,
385
et decrescit onus, subiti cum pulveris umbra
et sonus a tergo, monitu ducis acer agebat
Amphion equites, noctem vigilataque castra
explorare datus, primusque per avia campi
usque procul — necdum totas lux solverat umbras —
390
nescio quid visu dubium incensumque moveri
corporaque ire videt; subitus mox fraude reperta
exclamat:
cohibete gradum quicumque! sed hostes
esse patet: miseri pergunt anteire timentque
non sibi; tunc mortem trepidis minitatur et hastam
395
expulit, ac vanos alte levat eminus ictus,
adfectans errare manum, stetit illa Dymantis
ante oculos, qui forte prior gressumque repressit.
at non magnanimus curavit perdere iactus
Aepytus, et fixo transverberat Hoplea tergo
400
pendentisque etiam perstrinxit Tydeos armos,
labitur egregii nondum ducis immemor Hopleus,
exspiratque tenens — felix, si corpus ademptum
neseiat — et saevas talis descendit ad umbras.
viderat hoc retro conversus et agmina sentit
405
iuncta Dymas, dubius precibusne subiret an armis
instantes; arma ira dabat, fortuna precari,
non audere iubet: neutri fiducia coepto,
distulit ira preces; ponit miserabile corpus
ante pedes, tergoque graves, quas forte ferebat,
410
tigridis exuvias, in laevam torquet et obstat
exsertum obiectans mucronem, inque omnia tela
versus et ad caedem iuxta mortemque paratus:
ut lea, quam saevo fetam pressere cubili
venantes Numidae, natos erecta superstat
415
mente sed
46
incerta, torvum ac miserabile frendens;
illa quidem turbare globos et frangere morsu
tela queat, sed prolis amor crudelia vincit
pectora, et a media catulos circumspicit ira.
et iam laeva viro, quamvis saevire vetaret
420
Amphion, erepta manus, puerique trahuntur
ora supina comis, serus tunc denique supplex
demisso mucrone rogat: ‘moderatius, oro,
ducite, fulminei per vos cunabula Bacchi
Inoamque fugam vestrique Palaemonis annos!
425
si cui forte domi natorum gaudia, si quis
hic pater, angusti puero date pulveris haustus
exiguamque facem! rogat, en rogat ipse tacentis
47
voltus: ego infandas potior satiare volucres,
me praebete feris, ego bella audere coegi.’
430
immo ait Amphion, ‘regem si tanta cupido
condere, quae timidis belli mens, ede, Pelasgis,
quid fracti exsanguesque parent; cuncta ocius effer,
et vita tumuloque ducis donatus abito.’
horruit et toto praecordia protinus Arcas
435
implevit capulo.
summumne hoc cladibus inquit,
‘deerat, ut adflictos turparem ego proditor Argos?
nil emimus tanti, nec sic velit ipse
48
cremari.’
49
50
51
sic ait. et magno proscissum volnere pectus
iniecit puero, supremaque murmura volvens:
440
‘ hoc tamen interea mecum
52
potiare
53
sepulcro.’
tales optatis regum in complexibus ambo,
par insigne animis, Aetolus et inclytus Arcas,
egregias efflant animas letoque fruuntur.
vos quoque sacrati, quamvis mea carmina surgant
445
inferiore lyra, memores superabitis annos.
forsitan et comites non aspernabitur umbras
Euryalus Phrygiique admittet gloria Nisi.
At ferus Amphion, regi qui facta reportent
edoceantque dolum captivaque corpora reddant,
450
mittit ovans; clusis ipse insultare Pelasgis
tendit et abscisos sociorum ostendere voltus,
interea reducem murorum e culmine Grai
Thiodamanta vident nec iam erumpentia celant
gaudia, ut exsertos enses et caede recenti
455
arma rubere notant, novus adsilit aethera magnum
clamor, et e summo pendent cupida agmina vallo
noscere quisque suos. volucrum sic turba recentum,
cum reducem longo prospexit in aere matrem,
ire cupit contra summique e margine nidi
460
exstat hians, iamiamque cadat, ni pectore toto
obstet aperta parens et amantibus increpet alis.
dumque opus arcanum et taciti compendia Martis
enumerant laetisque suos complexibus implent
Hopleaque exquirunt tardumque Dymanta queruntur:
465
ecce et Dircaeae iuxta dux concitus alae
54
55
venerat Amphion; non longum caede recenti
laetatus videt innumeris fervere catervis
tellurem atque una gentem exspirare ruina,
qui tremor elicita
56
caeli de lampade tactis,
470
hic fixit iuvenem, pariterque horrore sub uno
vox, acies sanguisque perit, gemitusque parantem
ipse ultro convertit equus; fugit ala retorto
pulvere, nondum illi Thebarum claustra subibant,
et iam Argiva cohors nocturno freta triumpho
475
prosilit in campos; per et arma et membra iacentum
taetraque congerie sola semianimumque cruorem
cornipedes ipsique ruunt: gravis exterit artus
ungula, sanguineus lavat imber et impedit axes.
dulce viris hac ire via, ceu tecta superbi
480
Sidonia atque ipsas calcent in sanguine Thebas.
hortatur Capaneus: ‘satis occultata, Pelasgi,
delituit virtus: nunc, nunc mihi vincere pulchrum
teste die; mecum clamore et pulvere aperto
ite palam, iuvenes: sunt et mihi provida dextrae
485
omina
57
et horrendi stricto mucrone furores.’
sic ait; ardentes alacer succendit Adrastus
Argolicusque gener, sequitur iam tristior augur,
iamque premunt muros — et adhuc nova funera narrat
Amphion — miseramque intrarant protinus urbem,
490
ni Megareus specula citus exclamasset ab alta:
claude, vigil,subeunt hostes,claude undique portas!
Est ubi dat vires nimius timor: ocius omnis
porta coit; solas dum tardius artat Echion
58
59
Ogygias, audax animis Spartana iuventus
495
inrupit, caesique ruunt in limine primo
incola Taygeti Panopeus rigidique natator
Oebalus Eurotae; tuque, o spectate palaestris
omnibus et nuper Nemeaeo in pulvere felix,
Alcidama, primis quem caestibus ipse ligarat
500
Tyndarides, nitidi moriens convexa magistri
respicis: averso pariter deus occidit astro,
te nemus Oebalium, te lubrica ripa Lacaenae
virginis et falso gurges cantatus olori
flebit, Amyclaeis Triviae lugebere Nymphis,
505
et quae te leges praeceptaque fortia belli
erudiit genetrix, nimium didicisse queretur.
talis Echionio Mavors in limine saevit.
Tandem umeris obnixus Acron et pectore toto
pronus Ialmenides aeratae
60
robora portae
510
torserunt: quanta pariter cervice gementes
profringunt inarata diu Pangaea iuvenci.
par operis iactura lucro, quippe hoste retento
exclusere suos; cadit intra moenia Graius
Ormenus, et pronas tendentis Amyntoris ulnas
515
fundentisque preces penitus cervice remissa
verba solo voltusque cadunt, colloque decorus
torques in hostiles cecidit per vulnus harenas.
solvitur interea vallum, primaeque recusant
stare morae; iam se peditum iunxere catervae
520
moenibus: at patulas saltu transmittere fossas
horror equis, haerent trepidi atque immane paventes
abruptum mirantur agi 2; nunc impetus ire
61
62
margine ab extremo, nunc sponte in frena recedunt.
hi praefixa solo vellunt munimina, at illi
525
portarum obiectus minuunt et ferrea sudant
claustra remoliri, trabibusque atque aere
63
sonoro
pellunt saxa loco; pars ad fastigia missas
exsultant haesisse faces, pars ima lacessunt
scrutanturque cavas caeca testudine turres.
530
At Tyrii, quae sola salus, caput omne coronant
murorum, nigrasque sudes et lucida ferro
spicula et arsuras caeli per inania glandes
saxaque in adversos ipsis avolsa rotabant
moenibus: exundant saevo fastigia nimbo,
535
armataeque vomunt stridentia tela fenestrae,
qualiter aut Malean aut alta Ceraunia supra
cessantes in nube sedent nigrisque locantur
64
collibus et subitae saliunt in vela procellae:
talis Agenoreis Argivom exercitus armis
65
540
obruitur; non ora virum, non pectora flectit
imber atrox, rectosque tenent in moenia voltus
immemores leti et tantum sua tela videntes.
Anthea falcato lustrantem moenia curru
desuper Ogygiae pepulit gravis impetus hastae;
545
lora excussa manu, retroque in terga volutus
semianimos artus ocreis retinentibus haeret;
mirandum visu belli scelus: arma trahuntur,
fumantesque rotae tellurem et tertius hastae
sulcus arat; longo sequitur vaga pulvere cervix,
550
et resupinarum patet orbita lata comarum.
66
67
68
At tuba luctificis pulsat clangoribus urbem
obsaeptasque fores sonitu perfringit amaro,
divisere aditus, omnique in limine saevus
signifer, ante omnes sua damna et gaudia portans,
555
dira intus facies, vix Mavors ipse videndo
gaudeat; insanis lymphatam horroribus urbem
scindunt dissensu vario Luctusque Furorque
et Pavor et caecis Fuga circumfusa tenebris,
bellum intrasse putes: fervent discursibus arces,
560
miscentur clamore viae, ferrum undique et ignes
mente vident, saevas mente accepere catenas,
consumpsit ventura timor: iam tecta replerunt
templaque et ingratae vallantur planctibus arae.
una omnes eademque subit formido per annos:
565
poscunt fata senes, ardet palletque iuventus,
atria femineis trepidant ululata querellis,
flent pueri et flendi nequeunt cognoscere causas
attoniti et tantum matrum lamenta trementes,
illas cogit amor, nec habent extrema pudorem:
570
ipsae tela viris, ipsae iram animosque ministrant,
hortanturque unaque ruunt, nec avita gementes
limina nec parvos cessant ostendere natos:
sic ubi pumiceo pastor rapturus ab antro
armatas erexit apes, fremit aspera nubes,
575
inque vicem sese stridore hortantur et omnes
hostis in ora volant, mox deficientibus alis
amplexae flavamque domum captivaque plangunt
mella laboratasque premunt ad pectora ceras.
Nee non ancipitis pugnat sententia volgi
580
discordesque serit motus: hi reddere fratrem 1 —
nec mussant, sed voce palam claroque tumultu — ,
reddere regna iubent; periit reverentia regis
sollicitis: ‘veniat pactumque hic computet annum,
Cadmeosque lares exsul patriasque salutet
585
infelix tenebras; cur autem ego sanguine fraudes
et periura luam regalis crimina noxae?’
inde alii:
sera ista fides, iam vincere mavult.
Tiresian alii lacrimis et supplice coetu
orant, quodque unum rebus solamen in artis,
590
nosse futura rogant, tenet ille inclusa premitque
fata deum: ‘quiane ante duci bene credita nostro
consilia et monitus, cum perfida bella vetarem?
te tamen, infelix,’ inquit, ‘perituraque Thebe,
si taceam, nequeo miser exaudire cadentem
595
Argolicumque oculis haurire vacantibus ignem,
vincamur, Pietas; pone heia altaria, virgo,
quaeramus superos.’ facit illa, acieque sagaci
sanguineos flammarum apices geminumque per aras
ignem et clara tamen mediae fastigia lucis
600
orta docet; tunc in speciem serpentis inanem
ancipiti gyro volvi frangique ruborem
demonstrat dubio, patriasque inluminat umbras,
ille coronatos iamdudum amplectitur ignes,
fatidicum sorbens vultu flagrante vaporem.
605
stant tristes horrore comae, vittasque prementes
caesaries insana levat: diducta putares
69
lumina consumptumque genis rediisse nitorem.
tandem exundanti permisit verba furori:
‘audite, o sontes, extrema litamina divum,
610
Labdacidae: venit alma salus, sed limite duro.
Martius inferias et saeva efflagitat anguis
sacra: cadat generis quicumque novissimus exstat
viperei, datur hoc tantum victoria pacto.
felix, qui tanta lucem mercede relinquet.’
615
Stabat fatidici prope saeva altaria vatis
maestus, adhuc patriae et tantum communia lugens
fata, Creon: grandem subiti cum fulminis ictum,
non secus ac torta traiectus cuspide pectus,
accipit exanimis sentitque Menoecea posci.
620
monstrat enim suadetque timor; stupet anxius alto
corda metu glaciante pater: Trinacria qualis
ora repercussum Libyco mare sumit ab aestu,
mox plenum Phoebo vatem et celerare iubentem
nunc humilis genua amplectens, nunc ora canentis
625
nequiquam reticere rogat; iam fama sacratam
vocem amplexa volat, clamavitque oracula Thebae.
Nunc, age, quis stimulos et pulchrae gaudia mortis
addiderit iuveni — neque enim haec absentibus umquam
mens homini transmissa deis — memor incipe Clio,
630
saecula te quoniam penes et digesta vetustas.
Diva Iovis solio iuxta comes, unde per orbem
rara dari terrisque solet contingere, virtus,
seu pater omnipotens tribuit, sive ipsa capacis
elegit penetrare viros, caelestibus ut tunc
635
desiluit gavisa plagis! dant clara meanti
astra locum quosque ipsa polis adfixerat ignes.
iamque premit terras, nec vultus ab aethere longe;
sed placuit mutare genas, fit provida Manto,
responsis ut plena
70
fides, et fraude priores
640
exuitur voltus, abiit horrorque vigorque
ex oculis, paulum decoris permansit honosque
mollior, et posito vatum gestamina ferro
subdita; descendunt vestes, torvisque ligatur
vitta comis — nam laurus erat — tamen aspera produnt
645
ora deam nimiique gradus, sic Lydia coniunx
Amphitryoniaden exutum horrentia terga
perdere Sidonios umeris ridebat
71
amictus
et turbare colus et tympana rumpere dextra.
Sed neque te indecorem sacris dignumque iuberi
650
talia Dircaea stantem pro turre, Menoeceu,
invenit; immensae reserato limine portae
sternebas Danaos, pariter Mavortius Haemon.
sed consanguinei quamvis atque omnia fratres,
tu prior: exanimes circum cumulantur acervi;
655
omne sedet telum, nulli sine caedibus ictus —
necdum aderat virtus — non mens, non dextra quiescit,
non avida arma vacant, ipsa insanire videtur
Sphinx galeae custos, visoque animata cruore
emicat effigies et sparsa orichalca renident:
660
72
73
cum dea pugnantis capulum dextramque repressit:
‘magnanime o iuvenis, quo non agnoverit ullum
certius armifero Cadmi de semine Mavors,
linque humiles pugnas, non haec tibi debita virtus:
astra vocant, caeloque animam, plus concipe, mittes,
665
iamdudum hoc hilares genitor baechatur ad aras,
hoc ignes fibraeque volunt, hoc urget Apollo:
terrigenam cuncto patriae pro sanguine poscunt,
fama canit monitus, gaudet Cadmeia plebes
certa tui 1; rape mente deos, rape nobile fatum.
670
i, precor, adcelera, ne proximus occupet Haemon.’
sic ait, et magna cunctantis pectora dextra
permulsit tacite seseque in corde reliquit,
fulminis haud citius radiis adflata cupressus
combibit infestas et stirpe et vertice flammas,
675
quam iuvenis multo possessus numine pectus
erexit sensus letique invasit amorem,
ut vero aversae gressumque habitumque notavit
et subitam a terris in nubila crescere Manto,
obstipuit. ‘sequimur, divum quaecumque vocasti,
680
nec tarde paremus,’ ait; iamiamque recedens
instantem vallo Pylium tamen Agrea fixit,
armigeri fessum excipiunt; tum vulgus euntem
auctorem pacis servatoremque deumque
conclamat gaudens atque ignibus implet honestis,
685
iamque iter ad muros cursu festinus anhelo
obtinet et miseros gaudet vitasse parentes,
eum genitor — steteruntque ambo et vox haesit utrique,
74
75
76
deiectaeque genae, tandem pater ante profatus:
‘quis novus inceptis rapuit te casus ab armis?
690
quae bello graviora paras? dic, nate, precanti,
cur tibi torva acies? cur hic truculentus in ore
pallor, et ad patrios non stant tua lumina voltus?
audisti responsa, palam est. per ego oro tuosque,
nate, meosque annos miseraeque per ubera matris,
695
ne vati, ne crede, puer! superine profanum
dignantur stimulare senem, cui vultus inanis
exstinctique orbes et poena simillima diro
Oedipodae? quid si insidiis et fraude dolosa
rex agit, extrema est cui nostra in sorte timori
700
nobilitas tuaque ante duces notissima virtus?
illius haec forsan, remur quae verba deorum;
ille monet! ne frena animo permitte calenti,
da spatium tenuemque moram, male cuncta ministrat
impetus; hoc, oro, munus concede parenti.
705
sic tua maturis signentur tempora canis,
et sis ipse parens et ad hunc, animose, timorem
pervenias: ne perge meos orbare penates,
externi te nempe patres alienaque tangunt
pignora? si pudor est,primum miserere tuorum.
710
haec pietas, hic verus honos; ibi gloria tantum
ventosumque decus titulique in morte latentes,
nec timidus te flecto parens: i, proelia misce,
i Danaas acies mediosque per obvius enses;
non teneo: liceat misero tremibunda lavare
715
vulnera et undantem lacrimis siccare cruorem,
teque iterum saevis iterumque remittere bellis,
hoc malunt Thebae.’ sic colla manusque tenebat
implicitus; sed nee lacrimae nec verba movebant
dis votum iuvenem; quin et monstrantibus illis
720
fraude patrem tacita subit avertitque timorem:
‘falleris heu verosque metus, pater optime, nescis,
non me ulli monitus, nec vatum exorsa furentum
sollicitant vanisque
77
movent: sibi callidus ista
Tiresias nataeque canat; non si ipse reclusis
725
comminus ex adytis in me insaniret Apollo,
sed gravis unanimi casus me fratris ad urbem
sponte refert: gemit Inachia mihi saucius Haemon
cuspide; vix illum medio de pulvere belli
inter utrasque acies, iamiamque tenentibus Argis —
730
sed moror; i, refove dubium turbaeve ferenti
78
dic, pareant leviterque vehant; ego vulnera doctum
iungere supremique fugam revocare cruoris
Aetiona petam.’ sic imperfecta locutus
effugit; illi atra mersum caligine pectus
735
confudit sensus; pietas incerta vagatur
discordantque metus, impellunt credere Parcae.
Turbidus interea ruptis venientia portis
agmina belligeri Capaneus agit aequore campi,
cornua nunc equitum, cuneos nunc ille pedestres,
740
et proculcantes moderantum funera currus;
idem altas turres saxis et turbine crebro
laxat, agit turmas idem atque in sanguine fumat,
nunc spargit torquens volucri nova vulnera plumbo,
nunc iaculum excusso rotat in sublime lacerto,
745
nullaque tectorum subit ad fastigia, quae non
deferat hasta virum perfusaque caede recurrat.
79
80
nee iam aut Oeniden aut Hippomedonta peremptos
aut vatem Pelopea phalanx aut Areada credunt:
quin socium coiisse animas et corpore in uno
750
stare omnes, ita cuncta replet, non ullius aetas,
non cultus, non forma movet; pugnantibus idem
supplicibusque furit; non quisquam obsistere contra,
non belli temptare vices: procul arma furentis
terribilesque iubas et frontem cassidis horrent.
755
At pius electa murorum in parte Menoeceus
iam sacer aspectu solitoque augustior ore,
ceu subito in terras supero demissus ab axe,
constitit, exempta manifestus casside nosci,
despexitque acies hominum et clamore profundo
760
convertit campum iussitque silentia bello.
‘armorum superi, tuque o qui funere tanto
indulges mihi, Phoebe, mori, date gaudia Thebis,
quae pepigi et toto quae sanguine prodigus emi.
ferte retro bellum captaeque impingite Lernae
765
relliquias turpes, confixaque terga foventes
Inachus indecores pater aversetur alumnos.
at Tyriis templa, arva, domos, conubia, natos
reddite morte mea: si vos placita hostia iuvi,
si non attonitis vatis consulta recepi
770
auribus et Thebis nondum credentibus hausi,
haec Amphioniis pro me persolvite tectis
ac mihi deceptum, precor, exorate parentem.’
sic ait, insignemque animam mucrone corusco
dedignantem artus pridem maestamque teneri
775
arripit atque uno quaesitam vulnere rumpit,
sanguine tunc spargit turres et moenia lustrat,
seque super medias acies, nondum ense remisso,
iecit et in saevos cadere est conatus Achivos.
ast illum amplexae Pietas virtusque ferebant
780
leniter ad terras corpus; nam spiritus olim
ante Iovem et summis apicem sibi poscit in astris.
Iamque intra muros nullo sudore receptum
gaudentes heroa ferunt: abscesserat ultro
Tantalidum venerata cohors; subit agmine longo
785
colla inter iuvenum, laetisque favoribus omni
concinitur vulgo Cadmum atque Amphiona supra
conditor; hi sertis, hi veris honore solutos
81
adcumulant artus patriaque in sede reponunt
corpus adoratum. repetunt mox bella peractis
790
laudibus; hic victa genitor lacrimabilis ira
congemit, et tandem matri data flere potestas:
‘lustralemne feris ego te, puer inclyte, Thebis
devotumque caput vilis ceu mater alebam?
quod molita nefas, cui tantum invisa deorum?
795
non ego monstrifero coitu revoluta novavi
82
pignora, nec nato peperi funesta nepotes,
quid refert? potitur natis
83
Iocasta ducesque
regnantesque videt: nos saeva piacula bello
demus, ut alterni — placet hoc tibi, fulminis auctor —
800
Oedipodionii mutent diademata fratres!
quid superos hominesve queror? tu, saeve Menoeceu,
tu miseram ante omnes properasti exstinguere matrem,
84
85
86
unde hic mortis amor? quae sacra insania menti?
quosve ego conceptus aut quae male pignora fudi
805
tam diversa mihi? nimirum Martius anguis,
quaeque novis proavum tellus effloruit armis —
hinc animi tristes nimiusque in pectore Mavors,
et de matre nihil, sponte en ultroque peremptus
inrumpis maestas Fatis nolentibus umbras.
810
ast egomet Danaos Capaneaque tela verebar:
haec erat, haec metuenda manus ferrumque, quod amens
ipsa dedi. viden ut iugulo consumpserit ensem?
altius haud quisquam Danaum mucrone subisset.’
Diceret infelix etiamnum et cuncta repleret
815
questibus: abducunt comites famulaeque perosam
solantes thalamoque tenent, sedet eruta multo
ungue genas; non illa diem, non verba precantum
respicit aut visus flectit tellure relictos,
iam vocis, iam mentis inops, sic aspera tigris
820
fetibus abreptis Scythico deserta sub antro
accubat et tepidi lambit vestigia saxi;
nusquam irae, sedit
87
rabidi
88
feritasque famesque
oris, eunt praeter secura armenta gregesque:
aspicit illa iacens; ubi enim, quibus ubera pascat
825
aut quos ingenti premat exspectata rapina?
Hactenus arma, tubae, ferrumque et vulnera: sed nunc
comminus astrigeros Capaneus tollendus in axis.
non mihi iam solito vatum de more canendum
89
;
90
91
92
maior ab Aoniis poscenda amentia lucis:
830
mecum omnes audete deae! sive ille profunda
missus nocte furor, Capaneaque signa secutae
arma Iovem contra Stygiae rapuere sorores,
seu virtus egressa modum, seu gloria praeceps,
seu magnae data fata
93
neci, seu laeta malorum
835
principia et blandae superum mortalibus irae.
Iam sordent terrena viro taedetque profundae
caedis, et exhaustis olim Graiumque suisque
missilibus lassa respexit in aethera dextra,
ardua mox torvo metitur culmina visu,
840
innumerosque gradus, gemina latus arbore clusos,
aerium sibi portat iter, longeque timendus
multifidam quercum flagranti lumine vibrat;
arma rubent una clipeoque incenditur ignis.
hac ait, ‘in Thebas, hac me iubet ardua virtus
845
ire, Menoeceo qua lubrica sanguine turris,
experiar, quid sacra iuvent, an falsus Apollo.’
dicit, et alterno captiva in moenia gressu
surgit ovans: qualis mediis in nubibus aether
vidit Aloidas, cum cresceret impia tellus
850
despectura deos nec adhuc immane veniret
Pelion et trepidum iam tangeret Ossa Tonantem.
Tunc vero attoniti fatorum in cardine summo,
ceu suprema lues urbi facibusque cruentis
aequatura solo turres Bellona subiret,
855
94
omnibus e tectis certatim ingentia saxa
roboraque et validas fundae Balearis habenas —
nam iaculis caeloque vagis spes unde sagittis? —
verum avidi et tormenta rotant et molibus urgent.
ille nec ingestis nec terga sequentibus umquam
860
detrahitur telis, vacuoque sub aere pendens '
plana velut terra certus vestigia Agat,
tendit et ingenti subit oecurrente ruina:
amnis ut incumbens longaevi robora pontis
adsiduis oppugnat aquis, iam saxa fatiscunt
865
emotaeque trabes; tanto violentior ille
— sentit enim — maiore salo quassatque trahitque
molem aegram, nexus donec celer alveus omnis
abscidit et cursu victor respirat aperto,
utque petita diu celsus fastigia supra
870
eminuit trepidamque adsurgens desuper urbem
vidit et ingenti Thebas exterruit umbra,
increpat attonitos: ‘humilesne
95
Amphionis arces,
pro pudor! hi faciles carmenque imbelle secuti,
hi, mentita diu Thebarum fabula, muri?
875
et quidnam egregium prosternere moenia molli
structa lyra?’ simul insultans gressuque manuque
molibus obstantes cuneos tabulataque saevus
restruit 2: absiliunt pontes, tectique prementis
saxea frena labant, dissaeptoque aggere rursus
880
utitur et truncas rupes in templa domosque
praecipitat frangitque suis iam moenibus urbem.
Iamque Iovem circa studiis diversa fremebant
96
97
Argolici Tyriique dei; pater aequus utrisque
aspicit ingentes ardentum comminus iras
885
seque obstare videt, gemit inservante
98
noverca
Liber et obliquo respectans lumine patrem:
‘nunc ubi saeva manus, meaque heu cunabula flammae,
fulmen, io ubi fulmen?’ ait. gemit auctor Apollo,
quas dedit ipse, domos; Lernam Thebasque rependit
890
maestus et intento dubitat Tirynthius arcu;
maternos plangit volucer Danaeius Argos;
fiet venus Harmoniae populos metuensque mariti
stat procul et tacita Gradivum respicit ira.
increpat Aonios audax Tritonia divos,
895
Iunonem tacitam furibunda silentia torquent.
non tamen haec turbant pacem Iovis: ecce quierunt
iurgia, cum mediis Capaneus auditus in astris.
nullane pro trepidis clamabat, ‘numina Thebis
statis? ubi infandae segnes telluris alumni,
900
Bacchus et Alcides? pudet instigare minores.
tu potius venias — quis enim concurrere nobis
dignior? en cineres Semcleaque busta tenentur — ,
nunc age, nunc totis in me conitere flammis,
Iuppiter! an pavidas tonitru turbare puellas
905
fortior et soceri turres exscindere Cadmi?’
Ingemuit dictis superum dolor; ipse furentem
risit et incussa sanctarum mole comarum,
‘quaenam spes hominum tumidae post proelia Phlegrae!
99
tune etiam feriendus?’ ait. premit undique lentum
910
turba deum frendens et tela ultricia poscit,
nec iam audet fatis turbata obsistere coniunx,
ipsa dato nondum caelestis regia signo
sponte tonat, coeunt ipsae sine flamine nubes
adcurruntque imbres: Stygias rupisse catenas
915
Iapetum aut vinctam
100
supera ad convexa levari
Inarimen Aetnamve putes, pudet ista timere
caelicolas; sed cum in media vertigine mundi
stare virum insanasque vident deposcere pugnas,
mirantur taciti et dubio pro fulmine pallent.
920
coeperat Ogygiae supra fastigia turris
arcanum mugire polus caelumque tenebris
auferri: tenet ille tamen, quas non videt, arces,
fulguraque attritis quotiens micuere procellis,
his ait, ‘in Thebas, his iam decet ignibus uti,
925
hinc renovare faces lassamque accendere quercum.’
talia dicentem toto Iove fulmen adactum
corripuit: primae fugere in nubila cristae,
et clipei niger umbo cadit, iamque omnia lucent
membra viri. cedunt acies, et terror utrimque,
930
quo ruat, ardenti feriat quas corpore turmas,
intra se stridere facem galeamque comasque
sentit,
101
et urentem thoraca repellere dextra
conatus ferri cinerem sub pectore tractat.
102
stat tamen, extremumque in sidera versus anhelat,
103
935
104
105
106
107
pectoraque invisis obicit fumantia muris,
ne caderet: sed membra virum terrena relinquunt,
exuiturque animus; paulum si tardius artus
cessissent, potuit fulmen sperare
108
secundum.
109