Search the Perseus Catalog for:

← Previous Next →

C. PLINI SECVNDI

NATVRALIS HISTORIAE

LIBER II

1 ²Mundum et hoc quodcumque³ nomine alio caelum appellare⁴ libuit, cuius circumflexu⁵ degunt⁶ cuncta, numen esse⁷ credi par⁸ est, aeternum, inmensum, neque genitum neque interiturum umquam. huius extera indagare nec interest hominum nec capit humanae coniectura mentis. 2 ⁹sacer est, aeternus, immensus, totus in toto, immo vero ipse totum¹⁰, infinitus ac finito similis, omnium rerum certus et similis incerto¹¹, extra intra cuncta conplexus in¹² se, idemque rerum naturae opus et¹³ rerum ipsa natura. 3 furor est mensuram eius animo quosdam agitasse atque prodere ausos, alios rursus occasione hinc sumpta¹⁴ aut hi c¹⁵ data innumerabiles¹⁶ tradidisse mundos¹⁷, ut totidem rerum naturas credi oporteret aut, si una omnes incubaret¹⁸, totidem tamen soles totidemque lunas et cetera etiam in uno et inmensa et innumerabilia sidera, quasi non eaedem¹⁹ quaestiones²⁰ semper in termino cogitationi²¹ sint occursurae²² desiderio²³ finis alicuius²⁴ aut, si haec²⁵ infinitas²⁶ naturae omniumn artifici possit adsignari, non idem²⁷ illud in uno facilius sit intellegi, tanto praesertim ²⁸ opere. 4 furor est profecto, furor egredi ex eo et, tamquam interna eius cuncta plane²⁹ iam nota³⁰ sint, ita scrutari³¹ extera, quasi vero mensuram ullius rei possit agere qui sui nesciat, aut³² me ns³³ hominis³⁴ videre³⁵ quae³⁶ mundus ipse non capiat.

5 ³⁷ 2 Formam eius in speciem orbis absoluti globatam esse nomen in primis et consensus in eo mortalium orbem appellantium, sed et argumenta rerum docent, non solum quia talis figura omnibus sui³⁸ partibus vergit in sese ac sibi ipsa³⁹ toleranda est seque includit et continet nullarum egens compagium⁴⁰ nec finem aut initium ullis sui partibus sentiens, nec quia⁴¹ ad motum, quo subinde⁴² verti mox adparebit, talis aptissima est, sed oculorum quoque probatione ⁴³, quod convexus mediusque quacumque cernatur, cum id accidere in alia non possit figura.

6 3 Hanc ergo formam eius aeterno et inrequieto ambitu, inenarrabili celeritate, viginti quattuor horarum spatio circumagi solis exortus et occasus haut dubium reliquere. an sit⁴⁴ inmensus et ideo sensum aurium excedens ⁴⁵ tantae molis rotatae vertigine adsidua⁴⁶ sonitus, non equidem⁴⁷ facile⁴⁸ dixerim, non, Hercule, magis quam circumactorum simul tinnitus siderum suosque volventium orbes an dulcis quidam⁴⁹ et incredibili suavitate⁵⁰ concentus⁵¹. nobis qui intus agimus iuxta diebus noctibusque tacitus labitur mundus. 7 ⁵² esse innumeras ei effigies animalium rerumque cunctarum inpressas nec, ut in volucrum notamus ovis, levitate⁵³ continua lubricum corpus, quod clarissimi⁵⁴ auctores dixere, terrenorum⁵⁵ argumentis indicatur⁵⁶, quoniam inde deciduis rerum omnium seminibus innumerae, in ⁵⁷ mari praecipue ac plerumque confusis monstrificae, gignantur effigies, praeterea visus probatione, alibi ursi⁵⁸, tauri alibi, alibi litterae figura⁵⁹, candidiore medio per verticem circulo. 8 ⁶⁰

equidem et consensu gentium moveor; namque et⁶¹ Graeci⁶² nomine ornamenti appellavere eum et nos⁶³ a perfecta absolutaque elegantia mundum. caelum quidem⁶⁴ haut dubie⁶⁵ caelati argumento diximus⁶⁶, ut interpretatur M. Varro. 9 adiuvat rerum ordo discripto⁶⁷ circulo qui signifer vocatur in duodecim animalium effigies et per illas solis cursus⁶⁸ congruens tot saeculis ratio.

10 ⁶⁹⁷⁰ 4 Nec de elementis video dubitari quattuor esse ea⁷¹: ignium⁷² summum⁷³, inde tot stellarum illos conlucentium oculos; proximum spiritus⁷⁴, quem Graeci nostrique eodem vocabulo aëra appellant, vitalem hunc et per cuncta rerum meabilem totoque consertum⁷⁵; huius⁷⁶ vi suspensam cum quarto aquarum elemento librari medio⁷⁷ spatii⁷⁸ tellurem. 11 ⁷⁹ita mutuo conplexu diversitatis effici nexum et levia ponderibus inhiberi quo minus evolent, contraque gravia ne ruant suspendi, levibus⁸⁰ in sublime tendentibus. sic pari in diversa nisu⁸¹ in suo⁸² quaeque consistere, inrequieto mundi ipsius constricta circuitu, quo semper in se recurrente⁸³ imam⁸⁴ atque mediam in toto esse⁸⁵ terram, eandemque uni⁸⁶- verso cardine⁸⁷ stare pendentem, librantem⁸⁸ per quae pendeat, ita solam inmobilem circa eam volubili universitate; ean⁸⁹- dem ex omnibus necti eidemque omnia inniti⁹⁰. 12 ⁹¹

inter hanc caelumque eodem spiritu pendent certis discreta spatiis septem sidera, quae ab incessu vocamus errantia, cum errent nulla minus illis. eorum medius sol fertur, amplissima magnitudine ac potestate nec temporum modo terrarumque, sed siderum etiam ipsorum caelique rector. 13 ⁹²hunc esse mundi totius animum ac planius mentem, hunc principale naturae regimen ac numen credere decet opera eius aestimantes. hic lucem rebus ministrat aufertque tenebras, hic reliqua sidera occultat, inlustrat⁹³; hic vices temporum annumque semper renascentem ex usu naturae temperat; hic caeli tristitiam discutit atque etiam humani nubila animi serenat; hic suum lumen ceteris quoque sideribus fenerat⁹⁴, praeclarus, eximius, omnia intuens, omnia etiam exaudiens, ut principi litterarum Homero placuisse in uno eo video.

14 ⁹⁵ 5 Quapropter effigiem dei formamque⁹⁶ quaerere inbecillitatis humanae reor. quisquis est deus, si modo est alius, et quacumque in parte, totus est sensus, totus visus ⁹⁷, totus auditus, totus animae, totus animi, totus sui. innumeros quidem credere atque⁹⁸ etiam ex vitiis hominum, ut Pudicitiam , Concordiam, Mentem, Spem, Honorem, Clementiam, Fidem, aut, ut Democrito placuit, duos omnino, Poenam et Beneficium, maiorem ad socordiam accedit. 15 fragilis et laboriosa mortalitas in partes ita⁹⁹ digessit infirmitatis suae 15 memor, ut portionibus coleret quisque quo¹⁰⁰ maxime indigeret. itaque nomina alia aliis gentibus et numina in iisdemn innumerabilia invenimus¹⁰¹, inferis quoque in genera¹⁰² d i¹⁰³- scriptis morbisque et multis etiam pestibus, dum esse placatas¹⁰⁴ trepido metu cupimus. 16 ¹⁰⁵ ideoque etiam publice Febris fanum in Palatio dicatum est, Orbonae ad aedem¹⁰⁶ Larumn¹⁰⁷ ara et¹⁰⁸ Malae¹⁰⁹ Fortunae¹¹⁰ Esquiliis. quam ob rem maior caelitum populus etiam quam hominum intellegi potest, cum singuli quoque ex semet ipsis totidem deos faciant Iunones Geniosque adoptando sibi, gentes vero quaedam animalia et aliqua¹¹¹ etiam obscena pro dis habeant¹¹² ac multa dictu magis pudenda, per fetidos¹¹³ cibos, alia¹¹⁴ et similia, iurantes. 17 ¹¹⁵ matrimonia quidem inter deos credi tantoque aevo ex iis¹¹⁶ neminem nasci et alios esse grandaevos semper canosque, alios iuvenes atque pueros, atri coloris¹¹⁷, aligeros, claudos, ovo¹¹⁸ editos et alternis diebus viventes morientesque, puerilium prope deliramentorum est, sed super omnem inpudentiam, adulteria inter ipsos fingi, mox iurgia et odia, atque etiam furtorum esse et scelerum numina. 18 ¹¹⁹ deus est mortali iuvare mortalem, et haec ad aeternam gloriam via. hac proceres¹²⁰ iere Romani, hac nunc caelesti passu cum liberis suis vadit maximus omnis aevi rector Vespasianus Augustus fessis rebus subveniens. 19 hic est vetustissimus referendi bene merentibus gratiam mos, ut tales numinibus adscribant¹²¹. quippe et aliorum¹²² nomina deorum et quae supra retuli siderum ex hominum nata sunt meritis. lovem quidem aut Mercurium aliterve alios inter se vocari et esse caelestem¹²³ nomenclaturam¹²⁴,§20? quis non interpretatione naturae fateatur inridendum¹²⁵? agere curam rerum humanarum illud, quicquid est, summum ac¹²⁶ vel tam tristi atque multiplici ministerio non pollui credamus dubitemusne¹²⁷? vix pro dest¹²⁸ iudicare¹²⁹, utrum magis conducat generi humano, quando aliis nullus est deorum respectus, aliis pudendus. 21 externis famulantur sacris ac digitis deos gestant, monstra quoque¹³⁰ colunt, damnant et excogitant cibos, imperia dira in ipsos, ne somno quidem quieto, inrogant. non matrimonia, non liberos, non denique quicquam aliud nisi iuvantibus¹³¹ sacris deligunt¹³². alii in Capitolio fallunt ac fulminantem periurant¹³³ lovem. et hos iuvant scelera, illos sacra sua poenis agunt.

22 Invenit tamen inter has utrasque sententias medium sibi ipsa mortalitas numen, quo minus etiam plana de deo coniectatio esset. toto quippe mundo et omnibus locis omnibusque horis omnium vocibus Fortuna sola invocatur ac¹³⁴ nominatur, una accusatur, rea¹³⁵ una agitur, una cogitatur¹³⁶, sola laudatur¹³⁷, sola arguitur et cum conviciis colitur, volubilis .... que¹³⁸, a plerisque¹³⁹ vero et caeca¹⁴⁰ existimata , vaga, inconstans, incerta, varia indignorumque fautrix. huic omnia expensa, huic feruntur¹⁴¹ accepta, et in tota ratione mortalium sola utramque paginam facit, adeoque obnoxiae sumus sortis, ut prors us ipsa¹⁴² pro deo sit qua deus probatur incertus. 23 pars alia et hanc pellit astroque suo eventus adsignat¹⁴³ et nascendi legibus, semelque in omnes futuros umquam deo¹⁴⁴ decretum, in reliquum vero otium¹⁴⁵ datum. sedere coepit sententia haec, pariterque et eruditum vulgus et rude in eam cursu vadit. ecce fulgurum monitus,§24?¹⁴⁶ oraculorum praescita, haruspicum praedicta atque etiam parva dictu in auguriis sternumenta¹⁴⁷ et offensiones pedum. Divus Augustus prodidit laevum sibi calceum praepostere inductum quo die seditione militari prope adflictus est. 25 ¹⁴⁸ quae singula inprovidam mortalitatem involvunt, solum ut inter ista vel¹⁴⁹ certum sit nihil esse certi nec¹⁵⁰ quicquam miserius homine aut superbius . ceteris quippe animantium sola victus cura est, in quo sponte naturae benignitas sufficit, uno quidem vel praeferendo¹⁵¹ cunctis bonis, quod de gloria, de pecunia, ambitione superque de morte non cogitant.

26 Verum in his¹⁵² deos agere curam rerum humanarum credi¹⁵³ ex usu vitae est poenasque maleficiis aliquando seras, occupato deo in tanta mole, numquam autem inritas esse nec ideo proximum illi genitum hominem, ut vilitate iuxta beluas esset. 27 ¹⁵⁴ inperfectae vero in homine naturae praecipua solatia, ne deum quidem posse omnia—namque nec sibi potest mortem consciscere, si velit, quod homini dedit optimum in tantis vitae poenis, nec mortales aeternitate donare¹⁵⁵ aut revocare defunctos nec facere ut qui vixit non vixerit, qui honores gessit non gesserit—nullumque habere in praeterita ius praeterquam oblivionis atque (ut facetis¹⁵⁶ quoque argumentis societas haec cum deo copuletur) ut bis dena viginti non sint aut multa similiter efficere non 25 posse. per quae declaratur haut dubie naturae potentia idque esse quod deum vocemus¹⁵⁷. in haec divertisse non fuerit alienum, vulgata¹⁵⁸ iam propter adsiduam quaestionem de deo.

28 6 Hinc redeamus ad reliqua naturae. sidera, quae adfixa diximus mundo, non illa¹⁵⁹, ut existimat volgus,¹⁶⁰ singulis attributa nobis et clara divitibus, minora pauperibus, obscura defectis ac pro sorte cuiusque lucentia adnumerata mortalibus, cum¹⁶¹ suo quaeque homine orta¹⁶² moriuntur¹⁶³ nec aliquem exstingui decidua significant. 29 non¹⁶⁴ tanta caelo societas nobiscum est, ut nostro fato mortalis sit ibi¹⁶⁵ quoque siderum fulgor. illa nimio alimento tracti umoris ignea¹⁶⁶ vi abundantiam reddunt, cum¹⁶⁷ decidere creduntur, ut¹⁶⁸ apud nos quoque luminibus¹⁶⁹ accensis liquore olei notamus¹⁷⁰ accidere . 30 ceterum aeterna caelestibus¹⁷¹ est natura intexen¹⁷²- tibus mundum intextuque¹⁷³ concretis, potentia autem ad terram magnopere eorum pertinens, quae propter effectus claritatemque et magnitudinem in tanta subtilitate nosci potuerunt, sicut suo demonstrabimus loco. circulorum¹⁷⁴ quoque caeli ratio in terrae mentione aptius dicetur, quando ad eam tota pertinet, signiferi modo invento ribus¹⁷⁵ non dilatis. obliquitatem eius intellexisse, hoc est rerum¹⁷⁶ fores¹⁷⁷ aperuisse, 31? ¹⁷⁸ Anaximander Milesius traditur primus Olympiade quinquagesima octava, signa deinde in eo Cleostratus, et prima arietis ac sagittarii, sphaeram ipsam¹⁷⁹ ante multo Atlas.

Nunc relicto mundi ipsius corpore reliqua inter caelum terrasque tractentur. 32 summum esse quod vocant Saturni sidus ideoque minimum videri et maximo ambire circulo ac tricesimo anno ad brevissima sedis suae principia regredi certum est, omnium autem errantium siderum meatus, interque¹⁸⁰ ea solis et lunae, contrarium mundo agere cursum, id¹⁸¹ est laevum, illo semper in dextra¹⁸² praecipiti. 33 et quamvis adsidua conversione immensae celeritatis attollantur ab eo rapianturque in occasum, adverso tamen ire motu per suos quaeque passus. ita fieri, ne convolutus aer eandem in partem aeterna mundi vertigine ignavo globo torpeat, sed fundatur adverso siderum verbere discretus et digestus. 34 ¹⁸³ Saturni autem sidus gelidae ac rigentis esse naturae, multumque ex¹⁸⁴ eo inferiorem¹⁸⁵ Iovis circulum et ideo motu celeriore¹⁸⁶ duodenis circumagi annis. tertium Martis, quod quidam Herculis vocant, igne¹⁸⁷ ardens¹⁸⁸ solis vicinitate, binis fere¹⁸⁹ annis converti, ideoque huius ardore nimio et rigore¹⁹⁰ Saturni, interiectum ambobus, ex utroque temperari Iovem salutaremque fieri. 35 ¹⁹¹ deinde¹⁹² solis meatum esse partium quidem trecentarum sexaginta, sed ut observatio umbrarum eius redeat ad notas¹⁹³, quinos annis dies adici superque quartam partem diei. quam ob causam quinto anno unus intercalarius¹⁹⁴ dies additur, ut temporum ratio solis¹⁹⁵ itineri¹⁹⁶ congruat.

36 ¹⁹⁷Infra solem ambit ingens sidus appellatum Veneris, alterno meatu vagum¹⁹⁸ ipsisque cognominibus aemulum solis ac lunae. praeveniens quippe et ante matutinum exoriens luciferi nomen accepit¹⁹⁹ ut sol alter diemque maturans, contra ab occasu refulgens nuncupatur vesper ut prorogans lucem vicemve²⁰⁰ lunae reddens. 37 ²⁰¹ quam naturam eius Pythagoras Samius primus deprehendit Olympiade circiter XLII²⁰², qui fuit urbis Romae²⁰³ annus CXLII²⁰⁴. iam²⁰⁵ magnitudine extra cuncta alia sidera est, claritatis quidem tantae, ut unius huius stellae radiis umbrae reddantur. itaque et in magno nominum ambitu²⁰⁶ est. alii enim lunonis, alii Isidis, alii Matris Deum appellavere. 38 ²⁰⁷ huius natura cuncta generantur in terris. namque in alterutro²⁰⁸ exortu genitali rore con²⁰⁹- spergens non²¹⁰ terrae modo conceptus inplet, verum animantium quoque omnium²¹¹ stimulat. signiferi autem ambitum peragit trecenis²¹² et duodequinquagenis diebus, a sole numquam absistens partibus sex atque quadraginta longius, ut Timaeo placet.

39 ²¹³Simili ratione, sed nequaquam magnitudine aut vi, proximum illi Mercurii sidus, a quibusdam appellatum Apollinis, inferiore circulo fertur VIIII diebus ociore ambitu, modo ante solis exortum, modo post occasum splendens, numquam ab eo XXII²¹⁴ parlibus remotior²¹⁵, ut Cidenas²¹⁶ et²¹⁷ Sosigenes docent. ideo et peculiaris horum siderum ratio²¹⁸ est neque communis cum supra dictis. 40 nam ea et quarta parte caeli a sole abesse et tertia, et adversa soli saepe cernuntur, maioresque alios habent cuncta plenae²¹⁹ conversionis ambitus in²²⁰ magni²²¹ anni ratione dicendos.

²²²

41 ²²³Sed omnium admirationem vincit novissimum sidus, terris²²⁴ familiarissimum et in tenebrarum remedium ab natura repertum, lunae. multiformisl²²⁵ haec²²⁶ ambigua²²⁷ torsit ingenia 42? contemplantium²²⁸ et proximum ignorare²²⁹ sidus²³⁰ maxime indignantium, crescens semper aut senescens et²³¹ modo curvata in cornua facie²³², modo aequa portione divisa, modo sinuata in orbem, maculosa eademque subito praenitens, inmensa orbe pleno ac repente nulla, alias pernox, alias sera et parte diei solis lucem adiuvans, deficiens et in defectu tamen conspicua —quae²³³ mensis exitu latet²³⁴, 43? ²³⁵ tum²³⁶ laborare non creditur—, iam vero humilis et excelsa²³⁷, et ne id quidem uno modo, sed alias admota caelo, alias contigua montibus, nunc in aquilonem elata, nunc in austros deiecta. quae.singula in ea deprehendit hominum primus Endymion; ob²³⁸ id amor²³⁹ eius fama²⁴⁰ traditur²⁴¹. non sumus profecto grati erga eos qui labore curaque lucem nobis aperuere in hac luce, miraque humani ingeni peste²⁴² sanguinem²⁴³ et caedes condere annalibus iuvat, ut scelera hominum noscantur mundi ipsius ignaris. 44 ²⁴⁴ proxima ergo cardini, ideoque minimo ambitu, vicenis diebus septenisque et tertia diei parte peragit spatia eadem, quae Saturni sidus altissimum XXX, ut dictum est, annis. dein morata²⁴⁵ in coitu solis biduo, cum tardissime, a tricesima luce rursum²⁴⁶ ad easdem vices exit,²⁴⁷ haut scio an omnium, quae in caelo pernosci²⁴⁸ potuerunt, magistra: in XII mensium²⁴⁹ spatia oportere dividi annum, quando ips a²⁵⁰ totiens solem redeuntem ad principia consequitur ; 45 solis fulgore, ut²⁵¹ reliqua siderum, regi, siquidem in totum mutuata ab eo luce fulgere, qualem in reper²⁵²- cussu aquae volitare conspicimus; ideo molliore et inperfecta vi solvere tantum umorem atque etiam²⁵³ augere, quem solis radii absumant. ideo²⁵⁴ inaequali lumine adspici²⁵⁵, quia²⁵⁶, ex adverso demum plena, reliquis diebus tantum ex se²⁵⁷ terris ostendat, quantum a sole²⁵⁸ ipsa concipiat; 46 in coitu quidem non cerni, quoniam haustum omnem lucis aversa²⁵⁹ illo regerat, unde acceperit. sidera vero haut dubie umore terreno pasci, quia²⁶⁰ dimidio orbe numquam²⁶¹ maculoso²⁶² cernatur²⁶³, scilicet nondum suppetente ad hauriendum ultra²⁶⁴ iusta²⁶⁵ vi²⁶⁶; masculas enim non aliud esse quam terrae raptas cum umore sordes.

defectus autem suos et solis, rem in tota contemplatione naturae maxime miram et ostento similem, magnitudinum²⁶⁷ umbraeque indices exsistere.

47 ²⁶⁸ 7 quippe manifestum est solem interventu lunae occultari lunamque terrae obiectu ac vices reddi, eosdem solis radios luna interpositu suo auferente terrae terraque²⁶⁹ lunae. hac²⁷⁰ subeunte repentinas obduci tenebras rursumque²⁷¹ illius umbra sidus hebetari. neque aliud esse noctem quam terrae umbram, figuram autem umbrae similem metae ac turbini²⁷² inverso, quando mucrone tantum ingruat neque lunae²⁷³ excedat altitudinem²⁷⁴, quoniam nullum aliud sidus eodem modo obscuretur et talis figura semper mucrone²⁷⁵ deficiat. 48 ²⁷⁶²⁷⁷ spatio quidem²⁷⁸ consumi umbras indicio sunt volucrum praealti volatus. ergo confinium illis est airis terminus initiumque aetheris. supra lunam pura omnia ac diurnae²⁷⁹ lucis plena. a nobis autem per noctem cernuntur sidera, ut reliqua lumina e²⁸⁰ tenebris, et propter has causas nocturno tempore deficit luna. stati²⁸¹ autem atque menstrui²⁸² non sunt utrique defectus propter obliquitatem signiferi lunaeque multivagos, ut dictum est, flexus, non semper in²⁸³ scripulis²⁸⁴ partium congruente siderum motu.

49 ²⁸⁵ 8 Haec ratio mortales animos subducit in caelum ac velut inde contemplantibus trium maximarum rerum naturae partium magnitudinem detegit. non posset quippe totus sol adimi terris intercedente luna, si²⁸⁶ terra maior esset quam luna. tertia²⁸⁷ ex utroque²⁸⁸ vastitas solis²⁸⁹ aperietur²⁹⁰, ut non sit²⁹¹ necesse amplitudinem eius oculorum argumentis atque²⁹² coniectura animi scrutari: 50 ²⁹³ inmenlsum²⁹⁴ esse, quia²⁹⁵ arborum in limitibus porrectarum in quotlibet²⁹⁶ passuum milia²⁹⁷ umbras paribus iaciat intervallis, tamquam toto spatio medius, et quia per aequinoctium omnibus in meridiana plaga habitantibus simul fiat a vertice, item quia circa²⁹⁸ solstitialem circulum habitantium meridie ad septentrionem umbrae cadant, ortu vero ad occasum, quae fieri nullo modo possent, nisi multo quam terra maior esset, nec non²⁹⁹ quod montem Idam exoriens latitudine exsuperet, dextra laevaque large amplectens, praesertim tanto discretus intervallo.

51 Defectus lunae magnitudinem eius haut dubia ratione declarat, sicut terrae parvitatenm ipse³⁰⁰ deficiens. namque cum sint tres umbrarum figurae constetque, si par lumini sit materia quae³⁰¹ iaciat³⁰², umbram columnae effigie iaci³⁰³ nec habere finem, si vero maior materia quam lumen, turbinis recti, ut sit imum eius angustissimum et simili modo infinita longitudo, si minor materia quam lux, metae existere effigiem in cacuminis finem³⁰⁴ desinentem talemque cerni umbram deficiente luna: 52 palam fit³⁰⁵, ut nulla³⁰⁶ amplius relinquatur³⁰⁷ dubitatio, superari³⁰⁸ magnitudinem³⁰⁹ terrae. id³¹⁰ quidem et tacitis naturae ipsius³¹¹ indiciis: cur enim partitis vicibus anni brumalis abscedit aut noctium opacitate terras reficit?³¹² exusturus haut dubie, et sic quoque exurens quadam in parte. tanta magnitudo est.

53 ³¹³

9 Et rationem quidem defectus utriusque primus Romani genesis in vulgum³¹⁴ extulit Sulpicius Gallus, qui consul cum M. Marcello fuit, sed tum³¹⁵ tribunus militum, sollicitudine exercitu liberato pridie quam Perses³¹⁶ rex superatus a Paulo est in concionem ab imperatore productus ad praedicendam eclipsim, mox et composito volumine. apud Graecos autem investigavit primus omnium Thales Milesius Olympiadis XLVIII anno quarto praedicto solis defectu, qui Alyatte rege factus est urbis conditae anno CLXX³¹⁷. post eos utriusque sideris cursum³¹⁸ in sexcentos annos praececinit³¹⁹ Hipparchus, menses gentium diesque et horas ac situs locorum et visus³²⁰ populorum complexus, aevo teste baut alio modo quam consiliorum naturae particeps . 54 ³²¹ viri ingentes supraque mortalia³²², tantorum numinum lege deprehensa et misera hominum mente iam soluta³²³, in defectibus³²⁴ scelera aut³²⁵ mortem aliquam siderum³²⁶ pavente —quo in metu³²⁷ fuisse Stesichori et Pindari vatum sublimia ora palam est deliquio solis—aut³²⁸ in luna³²⁹ veneficia arguente mortalitate et ob id³³⁰ crepitu dissono auxiliante —quo pavore ignarus causae Nicias Atheniensium imperator veritus classem portu³³¹ educere opes eorum adflixit —: macte³³² ingenio este, caeli interpretes rerumque naturae³³³ capaces, 55? ³³⁴ argumenti repertores, quo deos hominesque vicistis! quis enim haec cernens et³³⁵ statos³³⁶ siderum (quoniam ita appellate placuit) labores non suae necessitati mortales genitos ignoscat?

Nunc³³⁷ confessa de iisdem breviter atque capitulatim attingam ratione admodum necessariis locis strictimque reddita, nam neque instituti operis talis argumentatio est neque omnium rerum afferri posse causas minus mirum est quam constare in aliquis.

56 ³³⁸ 10 Defectus CCXXIII³³⁹ mensibus redire in suos orbes certum est,solis defectus³⁴⁰ non nisi novissima primave fieri luna, quod vocant coitum, lunae autem non nisi plena, semperque citra quam proxime fuerint³⁴¹; omnibus autem annis fieri utriusque sideris defectus statis³⁴² diebus horisque sub terra nec tamen, cum superne fiant³⁴³³⁴⁴, ubique cerni, aliquando propter nubila³⁴⁵, saepius globo terrae obstante convexitatibus mundi. 57 ³⁴⁶ intra ducentos annos Hipparchi sagacitate compertum est et lunae defectum aliquando quinto³⁴⁷ mense a priore fieri, solis vero septimo, eundem bis in XXX diebus super³⁴⁸ terras occultari, sed ab aliis hoc cerni, quaeque sunt in hoc miraculo maxime mira, cum conveniat umbra terrae lunam hebetari, nunc ab occasus parte hoc ei accidere, nunc ab exortus, quanam³⁴⁹ ratione, cum solis exortu umbra illa hebetatrix sub terra esse debeat, semel iam accident ut in occasu luna deficeret utroque super terram³⁵⁰ conspicuo sidere. nam ut XV³⁵¹ diebus utrumque sidus quaereretur, et nostro aevo accidit imperatoribus Vespasianis patre III³⁵². filio³⁵³ consulibus³⁵⁴.

58 ³⁵⁵ 11 Lunam semper aversis a sole cornibus, si crescat, ortus spectare, si minuatur, occasus, haut dubium est; lucere dodrantes semuncias³⁵⁶ horarum ab³⁵⁷ secunda adicientem usque ad plenum orbem detrahentemque in deminutionem³⁵⁸; intra XIIII autem partes solis semper occultam esse. quo argumento amplior errantium stellarum quam lunae magnitude colligitur, quando illae et a³⁵⁹ septenis interdum partibus emergant. sed altitudo cogit minores videri, sicut adfixas caelo solis fulgor³⁶⁰ interdiu non cerni, cum aeque³⁶¹ ac noctu³⁶² luceant idque manifestum fiat defectu solis et praealtis puteis.

59 ³⁶³ 12 Errantium autem tres, quas supra solem diximus sitas, occultantur meantes cum eo, exoriuntur vero³⁶⁴ matutino discedentes³⁶⁵ partibus numquam amplius undenis. postea radiorum eius contact³⁶⁶ reguntur³⁶⁷ et in triquetro a partibus CXX stationes matutinas faciunt, quae et primae vocantur, mox in adverso³⁶⁸ a partibus CLXXX exortus vespertinos, iterumque in CXX ab alio latere appropin³⁶⁹- quantes stationes vespertinas, quas et³⁷⁰ secundas vocant, donec assecutus³⁷¹ in partibus duodenis occultet illas, qui vespertini occasus appellantur. 60 ³⁷² Martis stella, ut propior, etiam ex quadrato sentit radios, a³⁷³ XC³⁷⁴ partibus, unde et nomen accepit motus³⁷⁵ primus et secundus nonagenarius dictus ab utroque exortu. eadem stationalis senis mensibus commoratur³⁷⁶ in signis, alioqui bimenstris, cum³⁷⁷ ceterae utraque statione quaternos menses non inpleant. 61 inferiores autem duae occultantur in coitu vespertino simili³⁷⁸ modo, relictaeque³⁷⁹ a sole totidem in partibus faciunt exortus matutinos, ad quos³⁸⁰ longissimis distantiae suae metis solem insequuntur adeptaeque occasu matutino conduntur ac praetereunt. mox eodem intervallo vespere exoriuntur usque ad quos diximus terminos. ab his retrogradiuntur³⁸¹ ad solem et occasu vespertino delitescunt. Veneris stella et stationes duas, matutinam vespertinamque, ab utroque exortu facit a longissimis distantiae suae finibus, Mercurii stationum³⁸² breviore momento quam ut deprehendi possint.

62 13 Haec est luminum³⁸³ occultationumque ratio,per-³⁸⁴ plexior motu³⁸⁵ multisque involuta miraculis, siquidem magnitudines suas et colores mutant³⁸⁶, et eaedem ad septentrionem³⁸⁷ accedunt abeuntque ad austrum terrisque propiores aut caelo repente cernuntur. in quibus aliter multa quam priores tradituri fatemur ea quoque illorum esse muneris qui primi vias quaerendi³⁸⁸ demonstraverint, modo ne quis desperet saecula proficere semper. 63 ³⁸⁹ pluribus de causis haec³⁹⁰ omnia accidunt: prima circulorum, quos Graeci ἀψῖδας in stellis vocant; etenim Graecis utendum erit vocabulis . sunt autem hi sui cuique earum aliique quam mundo, quoniam terra a³⁹¹ verticibus³⁹² duobus, quos appellaverunt polos, centrum caeli nec non³⁹³ et signiferi est³⁹⁴ oblique³⁹⁵ inter eos siti. omnia autem haec constant ratione circini semper indubitata³⁹⁶. ergo ab alio cuique centro apsides suae exsurgunt ideoque diversos habent orbes motusque dissimiles, quoniam interiores apsidas necesse est breviores esse. 64 ³⁹⁷

igitur a terrae centro³⁹⁸ apsides altissimae sunt Saturno in scorpione, Iovi in virgine, Marti in leone, soli in geminis , Veneri in sagittario, Mercurio in capricorno, lunae³⁹⁹ in tauro, mediis omnium partibus, et e contrario ad terrae centrum humillimae atque proximae. sic fit ut tardius moveri⁴⁰⁰ videantur, cum altissimo ambitu feruntur⁴⁰¹, non quia adcelerent tardentve naturales motus, qui certi ac singuli sunt illis, sed quia deductas ab summa apside lineas coartari⁴⁰² ad centrum⁴⁰³ necesse est, sicut in rotis radios, idemque motus alias maior, alias minor centri propinquitate sentitur. 65 ⁴⁰⁴ altera sublimitatium⁴⁰⁵ causa, quoniam a suo centro apsidas altissimas habent in aliis signis, Saturnus in librae parte vicesima, Iuppiter cancri quinta decima,Mars capricorni XXVIII, sol arietis XVIIII⁴⁰⁶, Venus piscium XXVII⁴⁰⁷, Mercurius virginis XV, luna tauri III⁴⁰⁸. tertia altitudinum ratio caeli mensura, non circuli, intellegitur, subire eas aut descendere per profundum aëris oculis aestimantibus.

66 ⁴⁰⁹Huic conexa latitudinum signiferi obliquitatisque causa est. per hunc stellae quas diximus⁴¹⁰ feruntur, nec aliud⁴¹¹ habitatur in terris quam quod illi subiacet, reliqua a polis squalent. Veneris tantum stella excedit eum binis partibus, quae causa intellegitur efficere ut quaedam animalia et⁴¹² in desertis mundi⁴¹³ nascantur. luna quoque per totam latitudinem eius vagatur, sed omnino non excedens eum⁴¹⁴. ab his Mercurii stella laxissime, ut⁴¹⁵ tamen e⁴¹⁶ duodenis partibus—tot enim sunt latitudinis⁴¹⁷—non amplius octonas⁴¹⁸ pererret, neque has aequaliter, sed duas in⁴¹⁹ medio eius et supra quattuor, infra duas. 67 sol deinde medio fertur inter duas partes flexuoso draconum meatu inaequalis , Martis stella quattuor mediis⁴²⁰, lovis media⁴²¹ et super eam duabus⁴²², Saturni duabus⁴²³ ut sol⁴²⁴. haec erit latitudinum ratio ad austrum descendentium aut ad aquilonem subeuntium . hac⁴²⁵ constare et tertiam illam a terra subeuntium in caelum, et pariter scandi eam quoque existimavere plerique falso⁴²⁶. qui ut coarguantur, aperienda est subtilitas inmensa et omnes eas conplexa causas.

68 ⁴²⁷Convenit stellas in occasu vespertino proximas esse terrae et altitudine et latitudine⁴²⁸, exortusque matutinos in⁴²⁹ initio cuiusque fieri, stationes in mediis latitudinum articulis , quae vocant ecliptica. perinde confessum est motum augeri, quamdiu in vicino sint terrae; cum abscedant in altitudinem⁴³⁰, minui. quae ratio lunae maxime sublimitatibus adprobatur. aeque non est dubium in exortibus matutinis etiamnum augeri atque a stationibus primis tris superiores deminuere⁴³¹ se usque ad stationes secundas. 69 quae cum ita sint⁴³², manifestum erit ab exortu matutino latitudines scandi, quoniam in eo primum habitu⁴³³ incipiat⁴³⁴ parcius adici motus, in stationibus vero primis et altitudinem⁴³⁵ subir i⁴³⁶, quoniam tum primum incipiant⁴³⁷ detrahi numeri⁴³⁸ stellaeque retroire. cuius rei ratio privatim reddenda est. percussae in qua diximus parte et triangulo solis radio inhibentur rectum agere cursum et ignea vi levantur in sublime. 70 hoc non protinus intellegi potest visu nostro, ideoque existimantur stare, unde et nomen accepit statio. progreditur deinde eiusdem radii violentia et retroire cogit vapore⁴³⁹ percussas. multo id magis in vespertino earum exortu, toto sole adverso⁴⁴⁰ cum in summas apsidas expelluntur minimaeque⁴⁴¹ cernuntur, quoniam altissime absunt, et minimo feruntur motu, tanto minore⁴⁴², cum⁴⁴³ hoc in altissimis apsidum evenit signis. 71 ab exortu vespertino latitudo descenditur parcius iam se minuente motu, non tamen ante stationes secundas augente, cum et altitudo descenditur , superveniente ab alio latere radio⁴⁴⁴ eademque vi rursus ad terras deprimente, qua⁴⁴⁵ sustulerat⁴⁴⁶ in caelum e⁴⁴⁷ priore triquetro. tantum interest, subeant radii an superveniant , multoque eadem magis in vespertino occasu accidunt . haec est superiorum stellarum ratio; difficilior reliquarum et a nullo ante nos reddita.

72 ⁴⁴⁸ 14 Primum igitur dicatur, cur⁴⁴⁹ Veneris⁴⁵⁰ stella⁴⁵¹ numquam longius XLVI⁴⁵² partibus, Mercurii XX⁴⁵³ ab⁴⁵⁴ sole abscedant, saepe citra eas ad⁴⁵⁵ solem reciprocent⁴⁵⁶. conversas habent. utraeque apsidas ut infra solem sitae, tantumque circulis⁴⁵⁷ earum subter⁴⁵⁸ est quantum superne praedictarum, et ideo non possunt abesse amplius, quoniam curvatura apsidum ibi non habet longitudinem maiorem. ergo utrique⁴⁵⁹ simili ratione modum⁴⁶⁰ statuunt apsidum suarum margines, ac spatia longitudinis latitudinum evagatione pensant. at 73 enim cur non semper ad quadraginta sex et ad partes viginti⁴⁶¹ perveniunt? immo vero, sed ratio canonicos⁴⁶² fallit. namque apparet apsidas quoque earum moveri, quod numquam⁴⁶³ transeant solem. itaque cum in partem ipsam eius incidere margines alterutro latere, tum et stellae ad longissima sua intervalla pervenire intelleguntur. cum citra⁴⁶⁴ fuere margines, totidem partibus et ipsae ocius redire cogurtur⁴⁶⁵, cum sit illa semper utrique extremitas summa.

74 Hinc et ratio motuumconversa intellegitur. superiores enim celerrime feruntur in occasu vespertino, hae tardissime; illae a terra altissime absunt, cum tardissime moventur, hae, cum ocissime, quia, sicut in illis propinquitas centri adcelerat, ita in his extremitas circuli. illae ab exortu matutino minuere celeritatem incipiunt, hae vero augere; illae retro cursum agunt a statione matutina⁴⁶⁶ usque ad vespertinam, Veneris a vespertina usque ad matutinam. 75 incipit autem ab exortu matutino latitudinem scandere, altitudinem⁴⁶⁷ vero ac⁴⁶⁸ solem insequi a statione⁴⁶⁹ matutina, ocissima in occasu⁴⁷⁰ matutino et altissima, degredi autem latitudine motumque minuere ab exortu vespertino⁴⁷¹, retro quidem ire simulque altitudine degredi ab⁴⁷² statione vespertina⁴⁷³, Mercurii rursus⁴⁷⁴ stella⁴⁷⁵ utroque modo scandere ab exortu matutino, degredi vero⁴⁷⁶ latitudine a vespertino, consecutoque sole ad quindecim partium intervallum⁴⁷⁷ consistit quadriduo prope inmobilis. 76 mox ab altitudine descendit retroque graditur ab occasu vespertino usque ad exortum matutinum, tantumque haec et luna totidem diebus, quot subiere, descendunt. Veneris quindecies⁴⁷⁸ pluribus subit, rursus Saturni et Iovis duplicato degrediuntur⁴⁷⁹, Martis etiam quadruplicato. tanta est naturae varietas, sed ratio evidens. nam quae in vaporem solis nituntur, etiam descendunt aegre.

77 15 Multa promi amplius circa haec possunt secreta naturae legesque, quibus ipsa serviat, exempli gratia in Martis sidere, cuius est maxime inobservabilis cursus, numquam id stationem facere Iovis sidere triquetro, raro admodum LX partibus discreto, qui numerus sexangulas mundi efficit formas, nec exortus nisi in duobus signis tantum, cancri et leonis, simul edere⁴⁸⁰, Mercurii vero sidus exortus vespertinos in⁴⁸¹ piscibus raros facere, creberrimos⁴⁸² in virgine, in libra⁴⁸³ matutinos, item⁴⁸⁴ matutinos in aquario, rarissimos in leone, retrogradum in tauro et geminis⁴⁸⁵ non fieri, in cancro vero non citra vicesimam quintam partem, 78 ⁴⁸⁶lunam bis coitum cum sole in nullo alio signo facere quam geminis, non coire aliquando in sagittario tantum, novissimam vero primamque eadem die vel nocte nullo alio in signo quam ariete conspici—id quoque paucis mortalium contigit⁴⁸⁷, et inde fama cernendi Lynceo—, non conparere in caelo Saturni sidus et Martis, cum plurimum, diebus CLXX, lovis XXXVI aut, cum minimum, denis detractis diebus⁴⁸⁸, Veneris LXVIIII⁴⁸⁹ aut, cum minimum, LII, 5 Mercuri XIII⁴⁹⁰ aut, cum plurimum, XVII⁴⁹¹.

79 ⁴⁹² 16 Colores ratio altitudinum temperat, siquidem earum⁴⁹³ similitudinem trahunt, in quarum⁴⁹⁴ aëra venere subeundo, tinguitque⁴⁹⁵ adpropinquantes utralibet alieni meatus⁴⁹⁶ circulus, frigidior in pallorem, ardentior in ruborem, ven- 10 tosus in horrorem⁴⁹⁷, sol atque commissurae apsidum extremaeque orbitae atram in obscuritatem. suus quidem cuique color est: Saturno candidus⁴⁹⁸, Iovi clarus, Marti igneus, Lucifero candens, Vesperi refulgens, Mercurio radians, lunae blandus, soli, cum oritur, ardens, postea⁴⁹⁹ radians, his causis conexo visu et earum quae caelo continentur . 80 namque modo multitude conferta inest circa dimidios orbes lunae, placida nocte leniter inlustrante eas, modo raritas, ut fugisse miremur, plenilunio abscondente⁵⁰⁰ aut cum solis suprave dictarum radii visus pr aestrinxere⁵⁰¹ nostros. et ipsa autem luna ingruentium solis radiorum haut dubie⁵⁰² differentias⁵⁰³ sentit⁵⁰⁴, hebetante cetero⁵⁰⁵ inflexos⁵⁰⁶ mundi convexitate eos praeterquam ubi recti angulorum conpetant⁵⁰⁷ ictus. itaque in quadrato solis dividua est⁵⁰⁸, in triquetro seminani ambitur orbe, inpletur autem in adverso , rursusque minuens⁵⁰⁹ easdem effigies paribus edit intervallis, simili ratione qua super⁵¹⁰ solem tria sidera.

81 ⁵¹¹ 17 Sol autem ipse quattuor differentias habet, bis aequata⁵¹² nocte diei, vere⁵¹³ et autumno, in centrum incidens terrae octavis in partibus arietis ac librae, bis permutatis spatiis, in auctum diei bruma, octava in parte capricorni, noctis vero solstitio, totidem in partibus cancri. inaequalitatis causa obliquitas e st⁵¹⁴ signiferi, cum pars aequa mundi super subterque terras omnibus fiat momentis. sed quae recta in exortu suo consurgunt signa longiore tractu tenent lucem; quae vero obliqua, ociore transeunt spatio.

82 ⁵¹⁵ 18 Latet plerosque magna caeli adsectatione conpertum principibus⁵¹⁶ doctrinae viris, superiorum trium siderum ignes esse qui decidui ad terras fulminum nomen habeant, sed maxime Iovis⁵¹⁷ medio loco siti, fortassis quoniam contagium nimii umoris ex superiore circulo atque ardoris ex subiecto per hunc modum⁵¹⁸ egerat⁵¹⁹, ideoque dictum lovem fulmina⁵²⁰ iaculari. ergo ut e flagrante ligno carbo cum crepitu, sic a sidere caelestis ignis exspuitur praescita secum adferens, ne abdicata⁵²¹ quidem sui parte in divinis cessante operibus. idque⁵²² maxime turbato fit aëre, quia collectus umor abundantiam stimulat aut quia turbatur quodam ceu⁵²³ gravidi⁵²⁴ sideris partu.

83 ⁵²⁵ 19 Intervalla quoque siderum a terra multi indagare temptarunt⁵²⁶, et solem abesse a luna undeviginti⁵²⁷ partes quantam⁵²⁸ lunam ipsam a terra prodiderunt. Pythagoras vero, vir sagacis animi, a terra ad lunam CXXVI⁵²⁹ stadiorum esse collegit⁵³⁰, ad solem ab ea duplum, inde ad duodecim signa triplicatum, in qua sententia et Gallus Sulpicius fuit noster⁵³¹.

84 ⁵³² 20 Sed Pythagoras interdum et⁵³³ musica ratione appellat tonum quantum absit a terra luna, ab ea ad Mercurium dimidium spatii⁵³⁴ et ab eo ad Veneris⁵³⁵, a quo⁵³⁶ ad⁵³⁷ solem sescuplum⁵³⁸, a sole ad Martem tonum [id est quantum ad lunam a terra], ab eo ad Iovem dimidium et ab eo ad⁵³⁹ Saturni⁵⁴⁰, et inde⁵⁴¹ sescuplum ad signiferum; ⁵⁴²ita septem tonis⁵⁴³ effici quam διὰ πασῶν ἁρμονίαϝ vocant, hoc est universitatem concentus⁵⁴⁴; in ea Saturnum Dorio moveri⁵⁴⁵ p hthongo⁵⁴⁶, Iovem Phrygio et in reliquis similia, iucunda magis quam necessaria subtilitate.

85 ⁵⁴⁷ 21 Stadium XXV nostros efficit passus, hoc est⁵⁴⁸ pedes DCXXV. Posidonius non⁵⁴⁹ minus XL stadiorum a terra altitudinem esse, in quam⁵⁵⁰ nubila ac venti nubesque perveniant⁵⁵¹, inde purum liquidumque⁵⁵² et inperturbatae lucis aëra⁵⁵³, sed a turbido ad lunam viciens C milia stadiorum⁵⁵⁴, inde ad solem quinquiens miliens, et⁵⁵⁵ spatio fieri, ut tam inmensa eius magnitudo non exurat terras. plures autem⁵⁵⁶ DCCCC⁵⁵⁷ in altitudinem nubes subire prodiderunt. inconperta haec et inextricabilia, sed⁵⁵⁸ prodenda, quia⁵⁵⁹ sunt prodita , in quis⁵⁶⁰ tamen una ratio geometricae collectionis numquam fallacis possit non repudiari, si cui libeat altius ista persequi, nec ut mensura — id enim velle paene dementis otii est —, sed ut tantum aestimatio coniectanti⁵⁶¹ constet animo. 86 nam cum CCCLX et fere sex partibus⁵⁶² orbis solis ex circuitu eius patere appareat circulum, per quem meat⁵⁶³, semperque dimetiens tertiam partem ambitus ettertiae paulo minus septimam colligat, apparet dempta eius dimidia, quoniam terra centralis interveniat, sextam fere partem huius inmensi spatii, quod⁵⁶⁴ circa terram circuli spatio R 2 E 2 v. -tii r solaris animo conprehenditur, inesse altitudinis spatio⁵⁶⁵, lunae vero duodecimam, quoniam tanto⁵⁶⁶ breviore quam sol ambitu currit. 87 ita fieri eam⁵⁶⁷ in⁵⁶⁸ medio solis ac terrae. miror⁵⁶⁹ quo procedat inprobitas cordis humani parvolo aliquo invitata successu, sicut in supra dictis occasionem inpudentiae ratio largitur. ausique divinare solis ad terrain spatia eadem ad⁵⁷⁰ caelum agunt, quoniam sit medius sol, ut protinus mundi quoque ipsius mensura veniat in digitos. quantas enim dimetiens habeat septimas, tantas habere circulum⁵⁷¹ duoetvicesimas, tamquam plane a perpendiculo mensura caeli constet. 88 Aegyptia ratio, quam Petosiris et Nechepsos⁵⁷² ostendere, singulas partes in lunari circulo, ut dictum est, minimo XXXIII stadiis⁵⁷³ paulo amplius patere⁵⁷⁴ colligit, in Saturni amplissimo duplum, in solis, quem medium esse diximus, utriusque mensurae dimidium. quae⁵⁷⁵ computatio plurimum habet pudoris, quoniam ad Saturni circulum addito signiferi ipsius⁵⁷⁶ intervallo nec numerabilis⁵⁷⁷ multiplicatio efficitur.

89 ⁵⁷⁸ 22 Restant pauca de mundo. namque et in ipso caelo stellae repente nascuntur. plura earum genera.

cometas Graeci vocant, nostri crinitas, horrentes crine sanguineo et comarum modo in vertice⁵⁷⁹ hispidas. iidem pogonias quibus⁵⁸⁰ inferiore ex parte in speciem barbae longae promittitur⁵⁸¹ iuba. acontiae iaculi modo vibrantur, ocissimo⁵⁸² significatu. haec fuit, de qua quinto consulatu suo Titus Imperator Caesar praeclaro carmine⁵⁸³ perscripsit , ad hunc diem novissima⁵⁸⁴ visa. easdem breviores et in mucronem⁵⁸⁵ fastigatas⁵⁸⁶ xiphias⁵⁸⁷ vocavere, quae sunt omnium pallidissimae et quodam gladii⁵⁸⁸ nitore ac sine ullis radiis, quos et⁵⁸⁹ disceus⁵⁹⁰, nomini⁵⁹¹ similis⁵⁹², colore autem electro, raros⁵⁹³ e⁵⁹⁴ margine⁵⁹⁵ emittit. 90 ⁵⁹⁶ pitheus doliorum cernitur figura, in concavo fumidae⁵⁹⁷ lucis. ceratias cornus speciem habet, qualis fuit cum Graecia apud Salamina⁵⁹⁸ depugnavit. lampadias ⁵⁹⁹ ardentes imitatur faces, hippeus equinas iubas, celerrimi motus atque in orbem⁶⁰⁰ circa se euntes⁶⁰¹. fit et candidus διὸς⁶⁰² cometes, argenteo crine ita refulgens, ut vix contueri liceat, specieque humana⁶⁰³ dei⁶⁰⁴ effigiem in se ostendens. fiunt et hirci⁶⁰⁵, villorum specie et nube⁶⁰⁶ aliqua circumdati. semel adhuc iubae effigies mutata in hastam est, Olympiade CVIII⁶⁰⁷, urbis anno CCCCVIII⁶⁰⁸. brevissimum quo cernerentur spatium VII dierum adnotatum est, longissimum CLXXX⁶⁰⁹.

91 ⁶¹⁰ 23 Moventur autem aliae⁶¹¹ errantium modo, aliae inmobiles haerent, omnes ferme sub ipso septentrione aliqua eius parte non certa, sed maxime in candida, quae lactei circuli nomen accepit. Aristoteles tradit et simul plures cerni, nemini conpertum alteri, quod equidem sciam, ventos autem ab iis⁶¹² graves aestusve⁶¹³ significari. fiunt et hibernis mensibus et in austrino polo, sed ibi citra ullum iubar. diraque conperta Aethiopum et Aegypti populis cui nomen aevi eius rex dedit Typhon⁶¹⁴, ignea specie ac spirae modo intorta, visu quoque⁶¹⁵ torvo, nec stella verius quam quidam igneus nodus. 92 sparguntur aliquando et errantibus stellis ceterisque crines. sed cometes numquam in occasura parte caeli est, terrificum magna ex parte sidus atque⁶¹⁶ non leviter⁶¹⁷ piatum, ut civili motu Octavio consule iterumque Pompei et Caesaris bello, in nostro vero aevo circa veneficium⁶¹⁸, quo Claudius Caesar imperium reliquit Domitio Neroni, ac deinde principatu eius adsiduum prope ac saevum. referre arbitrantur, in quas partes sese iaculetur aut⁶¹⁹ cuius stellae vires⁶²⁰ accipiat quasque simili tudines reddat et quibus in locis emicet⁶²¹: 93 ⁶²² tibiarum⁶²³ specie musicae arti portendere, obscenis autem moribus in verendis partibus signorum, ingeniis⁶²⁴ et eruditioni⁶²⁵, si triquetram⁶²⁶ figuram quadratamve paribus angulis ad aliquos perennium stellarum situs edat⁶²⁷; venena fundere in capite septentrionalis austrinaeve serpentis.

Cometes in uno totius orbis⁶²⁸ loco colitur in templo⁶²⁹ Romae, admodum faustus Divo Augusto iudicatus⁶³⁰ ab ipso, qui incipiente eo apparuit ludis, quos faciebat Veneri Genetrici non multo⁶³¹ post obitum patris Caesaris in collegio ab eo instituto. 94 ⁶³² namque his verbis in⁶³³.... gaudium⁶³⁴⁶³⁵ prodit⁶³⁶ is⁶³⁷: Ipsis ludorum meorum⁶³⁸ diebus sidus crinitum per septem dies in regione caeli sub⁶³⁹ septemtrionibus est conspectum. id oriebatur circa undecimam horam diei clarumque et⁶⁴⁰ omnibus e⁶⁴¹ terris conspicuum fuit. eo sidere significari vulgus credidit Caesaris animam inter deorum inmortalium numina receptam, quo nomine id insigne⁶⁴² simulacro capitis eius, quod mox in foro consecravimus, adiectum est. haec ille in publicum; interiore gaudio sibi ilium natum seque in eo nasci interpretatus est. et, si⁶⁴³ verum fatemur⁶⁴⁴, salutare id terris fuit.

Sunt qui et haec sideraperpetua esse credant⁶⁴⁵ suoque⁶⁴⁶ ambitu ire, sed non nisi relicta ab⁶⁴⁷ sole cerni; alii vero qui nasci umore fortuito⁶⁴⁸ et ignea vi⁶⁴⁹ ideoque solvi.

95 24 Idem Hipparchus numquam satis laudatus, ut quo nemo magis adprobaverit cognationem cum homine⁶⁵⁰ siderum animasque nostras partem esse caeli, novam stellam et aliam⁶⁵¹ in aevo suo genitam deprehendit eiusque⁶⁵² motu⁶⁵³, qua⁶⁵⁴ fulsit, ad dubitationem est⁶⁵⁵ adductus, anne hoc saepius fieret moverenturque et eae⁶⁵⁶, quas putamus adfixas, ideoque⁶⁵⁷ ausus rem etiam deo inprobam, adnumerare posteris stellas ac sidera⁶⁵⁸ ad nomen expungere⁶⁵⁹ organis excogitatis, per quae singularum loca atque magnitudines signaret, ut facile discerni posset ex eo non modo an obirent ac⁶⁶⁰ nascerentur⁶⁶¹, sed an omnino aliquae⁶⁶² transirent moverenturque ⁶⁶³, item an crescerent minuerenturque⁶⁶⁴, caelo in hereditate ⁶⁶⁵ cunctis relicto, si quisquam, qui cretionem⁶⁶⁶ eam caperet, inventus esset.

96 ⁶⁶⁷ 25 Emicant et faces, non⁶⁶⁸ nisicum deeidunt visae, qualis Germanico Caesare gladiatorum⁶⁶⁹ spectaculum edente praeter⁶⁷⁰ ora populi meridiano transcucurrit⁶⁷¹. duo genera earum⁶⁷². lampadas⁶⁷³ vocant plane⁶⁷⁴ faces, alterum bolidas, quale Mutinensibus malis visum est. distant quod faces vestigia longa faciunt priore ardente parte, bolis vero perpetua ardens longiorem trahit limitem.

26 Emicant⁶⁷⁵ et trabes simili modo, quas δοκοὺς vocant, qualis⁶⁷⁶ cum Lacedaemonii classe victi imperium Graeciae amisere. fit et caeli ipsius hiatus, quod⁶⁷⁷ vocant chasma⁶⁷⁸, 97? ⁶⁷⁹

27 fit et sanguinea species et⁶⁸⁰, quo nihil⁶⁸¹ terribilius mortalium timori est, incendium ad terras cadens inde, sicut Olympiadis CVII⁶⁸² anno tertio, cum rex Philippus Graeciam quateret. atque ego haec s tatis⁶⁸³ temporibus naturae vi,⁶⁸⁴ ut cetera, arbitror existere, non, ut plerique, variis de causis, quas ingeniorum acumen excogitat, quippe ingentium malorum fuere praenuntia; sed ea accidisse non quia haec facta sunt arbitror, verum haec ideo facta quia incasura erant illa, raritate autem occultam eorum esse rationem ideoque non, sicut exortus supra dictos defectusque et multa alia⁶⁸⁵, nosci⁶⁸⁶.20

98 ⁶⁸⁷

28 Cernuntur et stellae cum sole totis diebus, plerumque et circa solis orbem ceu spiceae⁶⁸⁸ coronae et versicolores circuli, qualiter Augusto Caesare in prima iuventa urbem intrante post obitum patris ad nomen ingens capessendum.

existunt eaedem coronae circa lunam et circa nobilia astra caeloque⁶⁸⁹ inhaerentia. 29 circa solem arcus adparuit L. Opimio Q. Fabio cos⁶⁹⁰., orbis C⁶⁹¹. Porcio M'⁶⁹². Acilio, circulus rubri coloris L. Iulio P. Rutilio cos.

30 Fiunt prodigiosi et longiores solis defectus, qualis occiso dictatore Caesare et Antoniano bello totius paene anni pallore continuo. 99 ⁶⁹³

31 et rursus soles plures simul cernuntur, nec supra ipsum nec infra, sed⁶⁹⁴ ex⁶⁹⁵ obliquo, numquam iuxta nec contra terram nec noctu, sed aut oriente aut occidente. semel et meridie⁶⁹⁶ conspecti in⁶⁹⁷ Bosporo produntur, qui ab matutino tempore duraverunt⁶⁹⁸ in occasum. trinos soles et⁶⁹⁹ antiqui saepius videre, sicut Sp. Postumio Q⁷⁰⁰. Mucio⁷⁰¹ et Q⁷⁰². Marcio M⁷⁰³. Porcio et M. Antonio P. Dolabella et M. Lepido L. Planco cos., et nostra aetas vidit Divo Claudio principe, consulatu eius Cornelio Orfito collega. plures quam tres simul⁷⁰⁴ visi ad hoc aevi numquam produntur.

32 Lunae quoque trinae, ut Cn. Domitio C. Fannio ⁷⁰⁵⁷⁰⁶consulibus, apparuere.

100 ⁷⁰⁷ 33 Quod⁷⁰⁸ plerique appellaverunt⁷⁰⁹ soles nocturnes, lumen de caelo noctu⁷¹⁰ visum est C. Caecilio Cn. Papirio consulibus et saepe alias, ut diei species nocte⁷¹¹ luceret.

34 Clipeus ardens ab occasu ad ortum scintillans transcucurrit⁷¹² solis occasu L. Valerio C. Mario consulibus.

35 Scintillam visam⁷¹³ e⁷¹⁴ stella cadere et⁷¹⁵ augeri terrae adpropinquantem ac⁷¹⁶, postquam lunae magnitudine⁷¹⁷ facta sit, inluxisse⁷¹⁸ ceu nubilo die, dein, cum in caelum⁷¹⁹ se reciperet⁷²⁰, lampadem factam semel umquam proditur Cn⁷²¹. Octavio C. Scribonio consulibus. vidit id Silanus⁷²² proconsul cum comitatu suo.

36 Fieri videntur et discursus stellarum numquam temere, ut non ex ea parte truces venti cooriantur .

101 ⁷²³ 37 ⁷²⁴ Existunt⁷²⁵ stellae et in mari terrisque. vidi nocturnis militum vigiliis inhaerere pilis pro vallo fulgorem⁷²⁶ effigie ea⁷²⁷; et antemnis navigantium aliisque navium partibus ceu⁷²⁸ vocali quodam sono insistunt, ut volucres sedem ex sede mutantes, graves, cum solitariae venere, mergentesque navigia et, si in carinae ima deciderint, exurentes, geminae autem salutares et prosperi⁷²⁹ cursus⁷³⁰ nuntiae⁷³¹, quarum adventu fugari diram illam ac minacem appellatamque Helenam ferunt et ob id Polluci ac Castori⁷³² id numen⁷³³ adsignant eosque in mari⁷³⁴ invocant. hominum quoque capita vespertinis⁷³⁵ magno praesagio circumfulgent. omnia⁷³⁶ incerta ratione et in naturae⁷³⁷ maiestate abdita.

102 ⁷³⁸ 38 Hactenus de mundo ipso sideribusque: nune reliqua caeli memorabilia. namque et hoc caelum appellavere maiores quod alio nomine aëra⁷³⁹, omne quod inani simile vitalem hunc spiritum fundit. infra lunam haec⁷⁴⁰ sedes multoque inferior, ut animadverto⁷⁴¹ propemodum constare, infinitum⁷⁴² ex superiore natura aëris⁷⁴³, infinitum⁷⁴⁴ terreni halitus⁷⁴⁵ miscens utraque sorte confunditur. hinc nubila, tonitrua⁷⁴⁶ et alia fulmina, hinc grandines, pruinae, imbres, procellae, turbines, hinc plurima mortalium mala et rerum naturae pugna secum. 103 terrena in caelum tendentia deprimit siderum vis eademque quae sponte non subeant ad se trahit⁷⁴⁷. decidunt imbres, nebulae subeunt⁷⁴⁸, siccantur amnes, ruunt grandines. torrent radii et terram in medium⁷⁴⁹ undique inpellunt, iidem infracti resiliunt et quae potuere auferunt secum. vapor ex alto cadit rursusque ⁷⁵⁰ in altum redit. venti ingruunt inanes⁷⁵¹ iidemque cum rapina remeant. tot animalium haustus spiritum e sublimi trahit, at ille contra nititur, tellusque ut inani caelo spiritum fundit⁷⁵². 104 sic ultro citro commeante natura ut tormento aliquo mundi celeritate discordia accenditur⁷⁵³. nec stare pugnae licet, sed adsidue rapta convolvitur et circa terram inmenso rerum causas⁷⁵⁴ globo ostendit⁷⁵⁵, subinde per nubes caelum aliud⁷⁵⁶ obtexens. ventorum hoc regnum. itaque praecipua eorum natura ibi et ferme reliquas complexa eas⁷⁵⁷ causas, quoniam tonitruum⁷⁵⁸ et fulminum iactus⁷⁵⁹ horum violentiae plerique adsignant, quin et ideo lapidibus pluere interim, quia vento sint rapti, et multa similiter. quam ob rem simul plura⁷⁶⁰ dicenda sunt.

105 ⁷⁶¹ 39 Tempestatum imbr iumque⁷⁶² quasdam statas⁷⁶³ esse causas, quasdam vero fortuitas aut adhuc rationis inconpertae, manifestum est. quis enim aestates et hiemes quaeque in temporibus annua vice intelleguntur siderum motu fieri dubitet? ergo ut solis⁷⁶⁴ natura temperando intellegitur anno, sic reliquorum quoque siderum propria est cuiusque⁷⁶⁵ vis et ad suam cuique naturam fertilis. alia sunt in liquorem soluti umoris fecunda, alia concreti⁷⁶⁶ in pruinas aut coacti in nives aut glaciati in grandines, alia flatus⁷⁶⁷, teporis⁷⁶⁸ alia aut⁷⁶⁹ vaporis, alia roris, alia rigoris⁷⁷⁰. nec vero haec tanta debent existimari, quanta cernuntur, cum esse eorum nullum minus luna tam inmensae altitudinis ratio declaret. 106 ⁷⁷¹ igitur in suo quaeque motu naturam suam exercent, quod manifestum Saturni maxime transitus imbribus faciunt. nec meantium modo siderum haec vis est, sed multorum etiam adhaerentium caelo, quotiens errantium accessu inpulsa aut coniectu⁷⁷² radiorum exstimulata sunt, qualiter in suculis sentimus accidere, quas Graeci ob id pluvio nomine⁷⁷³ appellant. quin et sua sponte quaedam statisque temporibus, ut haedorum exortus. arcturi vero sidus non ferme sine⁷⁷⁴ procellosa grandine emergit⁷⁷⁵.

107 ⁷⁷⁶ 40 Nam caniculae exortu accendi solis vapores quis ignorat⁷⁷⁷? cuius sideris effectus amplissimi in terra sentiuntur: fervent maria exoriente eo, fluctuant in cellis vina, moventur stagna. orygem⁷⁷⁸ appellat Aegyptus feram⁷⁷⁹, quam in exortu⁷⁸⁰ eius contra stare et contueri tradit ac velut adorare⁷⁸¹, cum sternuerit. canes quidem toto eo spatio maxime in rabiem agi⁷⁸² non est dubium⁷⁸³.

108 ⁷⁸⁴

41 Quin⁷⁸⁵ partibus quoque signorum quorundam sua vis inest, ut autum nali⁷⁸⁶ aequinoctio brumaeque⁷⁸⁷, cum tempestatibus confici sidus intellegimus, nec imbribus tantum tempestatibusque, sed multis et corporum et ruris⁷⁸⁸ experimentis. adflantur alii sidere, alii commoventur statis⁷⁸⁹ temporibus alvo, nervis⁷⁹⁰, capite, mente. olea et populus alba et salices solstitio folia circumagunt. floret⁷⁹¹ ipso brumali die⁷⁹² suspensi⁷⁹³ in tectis arentis herba⁷⁹⁴ pulei⁷⁹⁵. 109 ⁷⁹⁶ rumpuntur intentae⁷⁹⁷ spiritu membranae⁷⁹⁸. miretur hoc qui non observet⁷⁹⁹ cotidiano experimento, herbam unam, quae vocatur heliotropium, abeuntem solem intueri semper omnibusque horis cum eo verti, vel nubilo obumbrante⁸⁰⁰. iam⁸⁰¹ quidem⁸⁰² lunari potestate ostrearum conchyliorumque et concharum omnium⁸⁰³ corpora augeri⁸⁰⁴ ac rursus minui, quin et soricum fibras respondere numero⁸⁰⁵ lunae exquisivere⁸⁰⁶ diligentiores, minimumque animal, formicam, sentire vires sideris⁸⁰⁷ interlunio semper cessantem. 110 ⁸⁰⁸ quo turpior homini inscitia est fatenti⁸⁰⁹ praecipue iumentorum quorundam in oculis morbos cum luna increscere ac minui. patrocinatur vastitas rei⁸¹⁰, inmensa⁸¹¹ discreta altitudine⁸¹² in duo atque septuaginta signa, hoc⁸¹³ est rerum aut animantium effigies, in quas digessere caelum periti. in iis quidem⁸¹⁴ M⁸¹⁵ DC adnotavere stellas, insignes scilicet⁸¹⁶ effectu visuve, exempli gratia in cauda tauri septem quas appellavere vergilias, in fronte suculas, booten, quae⁸¹⁷ sequitur⁸¹⁸ septem triones.

111 ⁸¹⁹ 42 Extra has causas non negaverim exsistere imbres ventosque, quoniam umidam a terra⁸²⁰, alias vero propter vaporem fumidam⁸²¹ exhalari⁸²² caliginem certum est nubesque liquore egresso in sublime aut ex aëre coacto in liquorem gigni. densitas earum corpusque haut dubio⁸²³ coniectatur ⁸²⁴ argumento, cum solem obumbrent, perspicuum alias etiam urinantibus in quamlibet profundam aquarum altitudinem.

112 ⁸²⁵ 43 Igitur non eam infitias posse in has et⁸²⁶ ignes superne stellarum decidere, quales sereno saepe cernimus, quorum ictu concuti aëra verum est⁸²⁷, quando et tela vibrata stridunt, cum vero in nubem perveniunt, vaporem dissonum gigni, ut candente ferro in aquam⁸²⁸ demerso, et fumidum⁸²⁹ verticem volvi. hinc nasci procellas et, si in nube luctetur flatus aut vapor, tonitrua edi; si⁸³⁰ erumpat⁸³¹ ardens, fulmina; si longiore tractu nitatur, fulgetras⁸³². his findi⁸³³ nubem, illis perrumpi, et⁸³⁴ esse tonitrua inpactorum ignium plagas, ideoque protinus coruscare igneas nubium rimas. 113 ⁸³⁵ posse et repulsu siderum depressum qui a terra⁸³⁶ meaverit spiritum nube cohibitum⁸³⁷ tonare, natura⁸³⁸ strangulante sonitum⁸³⁹, dum⁸⁴⁰ rixetur, edito fragore, cum erumpat, ut⁸⁴¹ in⁸⁴² membrana spiritu intenta. posse et attritu, dum praeceps⁸⁴³ feratur, ilium, quisquis est, spiritum accendi. posse et⁸⁴⁴ conflictu⁸⁴⁵ nubium elidi, ut duorum lapidum, scintillantibus fulgetris. sed haec omnia esse fortuita. hinc bruta⁸⁴⁶ fulmina et vana, ut quae nullam habeant rationem⁸⁴⁷ naturae. his percuti montes, his maria, omnesque alios inritos iactus. illa vero fatidica ex alto statisque de causis et ex suis venire sideribus.

114 44 Simili modo ventos vel potius flatus posse et⁸⁴⁸ arido siccoque anhelitu terrae gigni non negaverim, posse et⁸⁴⁹ aquis aëra⁸⁵⁰ exspirantibus, qui neque in nebulam densetur nec crassescat in nubes⁸⁵¹, posse et⁸⁵² solis inpulsu agi, quoniam ventus. haut⁸⁵³ aliud intellegatur⁸⁵⁴ quam fluctus⁸⁵⁵ aëris, pluribusque etiam modis. namque et e fluminibus ac nivibus⁸⁵⁶ et e mari videmus, e t quidem⁸⁵⁷ tranquillo, et alios, quos vocant altanos, e⁸⁵⁸ terra consurgere. qui, cum e mari redeunt, tropaei vocantur, si pergunt, apogei⁸⁵⁹.

115 ⁸⁶⁰Montium vero flexus crebrique vertices et conflexa ⁸⁶¹ cubito⁸⁶² aut confracta⁸⁶³ in umeros⁸⁶⁴ iuga, concavi vallium sinus⁸⁶⁵, scindentes inaequalitate⁸⁶⁶ ideo⁸⁶⁷ resultantem aëra — quae causa etiam voces multis in locis reciprocas facit —, sine fine ventos generant.

iam quidem⁸⁶⁸ et⁸⁶⁹ specus, qualis in Dalmatia⁸⁷⁰ ore⁸⁷¹ vasto⁸⁷², praeceps⁸⁷³ hiatu⁸⁷⁴, in quem deiecto levi pondere quamvis tranquillo die turbini similis emicat procella; nomen loco est Senta⁸⁷⁵. quin et in Cyrenaica provincia rupes quaedam austro traditur sacra, quam profanum sit attrectari⁸⁷⁶ hominis manu, confestim austro volvente harenas⁸⁷⁷. in domibus etiam⁸⁷⁸ multis⁸⁷⁹ madefacta⁸⁸⁰ inclusa⁸⁸¹ opacitate conceptacula⁸⁸² auras⁸⁸³ suas habent. adeo causa non deest.

116 45 Sed plurimum interest, flatus sit an ventus. illos statos⁸⁸⁴ atque perspirantes, quos non tractus aliquis, verum terrae sentiunt, qui non aura, non procella, sed, mares⁸⁸⁵ appellatione quoque ipsa, venti sunt, sive⁸⁸⁶ adsiduo mundi⁸⁸⁷ motu⁸⁸⁸ et⁸⁸⁹ contrario siderum occursu nascuntur, sive hic est ille generabilis⁸⁹⁰ rerum naturae spiritus huc illuc⁸⁹¹ tamquam in utero aliquo vagus, sive disparili⁸⁹² errantium siderum ictu radiorumque multiformi iactu flagellatus aër, sive a suis sideribus exeunt his propioribus sive ab illis caelo adfixis cadunt⁸⁹³, palam est illos quoque legem habere naturae⁸⁹⁴ non ignotam, etiamsi nondum percognitam. 117

viginti amplius auctores Graeci veteres prodidere de his observationes. quo magis miror orbe⁸⁹⁵ discordi et in regna, hoc est in membra, diviso⁸⁹⁶ tot viris⁸⁹⁷ curae fuisse tam ardua inventu, inter bella praesertim et infida hospitia, piratis etiam, omnium mortalium hostibus⁸⁹⁸, transitu ros⁸⁹⁹ fam a⁹⁰⁰ terrentibus⁹⁰¹, ut hodie quaedam in suo quisque tractuex eorum commentariis, qui numquam eo accessere, verius noscat⁹⁰² quam indigenarum scientia, nunc vero pace tam festa, tam gaudente proventu rerum⁹⁰³ artiumque principe, omnino nihil addisci nova inquisitione, immo ne veterum quidem inventa perdisci. 118 non erant maiora praemia, in multos dispersa fortunae magnitudine, et ista plures sine praemio alio quam posteros iuvandi eruerunt⁹⁰⁴. namque⁹⁰⁵ mores hominum senuere, non fructus, et⁹⁰⁶ inmensa multitudo aperto, quo dcumque⁹⁰⁷ est, mari hospitalique litorum omnium adpulsu navigat, sed lucri, non scientiae, gratia. nec reputat caeca mens et tantum avaritiae intenta id ipsum scientia posse tutius fieri. quapropter⁹⁰⁸ scrupulosius, quam institute fortassis conveniat operi, tractabo ventos, tot milia navigantium cernens.

119 ⁹⁰⁹

46 Veteres quattuor omnino servavere per totidem mundi partes — ideo nec Homerus plures nominat —hebeti, ut⁹¹⁰ mox iudicatum est, ratione; secuta aetas octo addidit nimis subtili atque⁹¹¹ concisa⁹¹². proximis inter utramque⁹¹³ media placuit, ad brevem ex numerosa⁹¹⁴ additis quattuor. sunt ergo bini in quattuor caeli partibus, ab oriente aequinoctiali subsolanus, ab oriente brumali vulturnus . illum apelioten⁹¹⁵, hunc Graeci eurum appellant. a meridie auster et ab occasu brumali Africus; notum⁹¹⁶ et Liba nominant. ab occasu aequinoctiali favonius, ab occasu solstitiali corus⁹¹⁷; zephyrum et argesten vocant. a septentrionibus septentrio, interque eum et exortum solstitialem aquilo, aparctias⁹¹⁸ et boreas dicti. 120 ⁹¹⁹ numerosior ratio quattuor his interiecerat, thrascian⁹²⁰ media regione inter septentrionem et occasum solstitialem, itemque caecian ⁹²¹ media inter⁹²² aquilonem et exortum aequinoctialem ab ortu solstitiali, Phoenica⁹²³ media regione inter ortum brumalem et meridiem, item inter Liba et notum conpositum ex utroque medium inter meridiem et hibernum occidentem Libonotum⁹²⁴. nec finis. alii quippe mesen nomine etiamnum addidere inter borean et caecian, et⁹²⁵ inter eurum notumque euronotum⁹²⁶. sunt e ti am quidam peculiares quibusque gentibus⁹²⁷ venti, non ultra certum procedentes tractum, ut Atheniensibus sciron, paulo⁹²⁸ ab argeste deflexus, reliquae⁹²⁹ Graeciae ignotus. aliubi flatus⁹³⁰ idem Olympias vocatur. 121 ⁹³¹ consuetudo omnibus his nominibus argesten intellegit⁹³². caecian aliqui vocant Hellespontian⁹³³, et eosdem alii⁹³⁴ aliter. item⁹³⁵ in Narbonensi provincia clarissimus ventorum est circius nec ullo⁹³⁶ omni um⁹³⁷ violentia inferior Ostiam plerumque secto⁹³⁸ Ligustico mari perferens. idem non modo in reliquis partibus caeli ignotus est⁹³⁹, sed ne Viennam quidem eiusdem provinciae urbem attingens: paucis ante milibus⁹⁴⁰ iugi modici occursu⁹⁴¹ tantus⁹⁴² ille ventorum coercitus⁹⁴³! et austros⁹⁴⁴ in Aegyptum⁹⁴⁵ penetrare negat Fabianus. quo fit manifesta lex naturae, ventis⁹⁴⁶ etiam et tempore et fine dicto.

122 ⁹⁴⁷ 47 Ver ergo aperit navigantibus maria, cuius in principio favonii hibernum molliunt caelum sole aquarii XXV obtinente partem. is dies sextus Februarias ante idus. conpetit ferme et hoc⁹⁴⁸ omnibus, quos deinde ponam, per singulas intercalationes uno die anticipantibus rursusque⁹⁴⁹ lustro sequenti ordinem servantibus. favonium quidam a. d. VIII⁹⁵⁰ kalendas Martias⁹⁵¹ chelidonian vocant ab hirundinis visu, nonnulli vero ornithian⁹⁵², uno et LXX die post brumam ab adventu avium⁹⁵³ flantem per dies VIIII⁹⁵⁴. favonio contrarius est quem subsolanum appellavimus. 123 ⁹⁵⁵ dat aestatem⁹⁵⁶ exortus vergiliarum in totidem partibus tauri VI⁹⁵⁷ diebus ante Maias⁹⁵⁸ idus, quod tempus austrinum est, huic vento septentrione contrario. ardentissimo autem aestatis tempore exoritur caniculae sidus sole primam partem leonis ingrediente, qui dies⁹⁵⁹ XV ante Augustas⁹⁶⁰ kalendas est. huius exortum diebus VIII ferme aquilones antecedunt, quos prodromos appellant. 124 ⁹⁶¹ post biduum autem exortus iidem aquilones⁹⁶² constantius perflant⁹⁶³ diebus XL⁹⁶⁴. quos etesias appellant. mollire⁹⁶⁵ eos creditur solis vapor geminatus ardore sideris, nec ulli ventorum magis stati sunt. post eos rursus austri frequentes usque ad sidus arcturi, quod exoritur XI diebus ante aequinoctium autumni. cum hoc corns incipit. corns autumnat⁹⁶⁶; huic est contrarius vulturnus . 125 ⁹⁶⁷ post id aequinoctium diebus fere⁹⁶⁸ IIII et XL vergiliarum occasus hiemem inchoat, quod tempus in III⁹⁶⁹ idus Novembres incidere consuevit; hoc est aquilonis hiberni multumque aestivo illi⁹⁷⁰ dissimilis, cuius ex adverso est⁹⁷¹ Africus⁹⁷². ante brumam autem VII diebus totidemque post⁹⁷³ eam sternitur mare alcyonum⁹⁷⁴ feturae, unde nomen ii⁹⁷⁵ dies traxere. reliquum tempus hiemat. nec tamen saevitia tempestatum concludit⁹⁷⁶ mare. piratae primum coegere mortis periculo in mortem ruere et hiberna experiri maria; nunc idem⁹⁷⁷ avaritia cogit.

126 ⁹⁷⁸ 48 Ventorum⁹⁷⁹ frigidissimi sunt quos a septentrione diximus spirare et⁹⁸⁰ vicinus iis corus⁹⁸¹. hi et⁹⁸² reliquos⁹⁸³ conpescunt et nubes abigunt. umidi Africus⁹⁸⁴ et praecipue auster Italiae. narrant et in Ponto caecian⁹⁸⁵ in se⁹⁸⁶ trahere nubes. sicci corus et vulturnus, praeterquam desinentes. nivales aquilo et septentrio. grandines⁹⁸⁷ septentrio inportat et⁹⁸⁸ corus. aestuosus auster, tepidi⁹⁸⁹ vulturnus et favonius. iidem subsolano sicciores, et in totum omnes a⁹⁹⁰ septentrione et occidente sicciores quam a⁹⁹¹ meridie et oriente. 127 ⁹⁹² saluberrimus autem omnium aquilo, noxius auster et magis siccus, fortassis quia umidus frigidior est. minus esurire eo spirante creduntur animantes. etesiae noctu desinunt fere⁹⁹³ et a tertia diei oriuntur⁹⁹⁴. in Hispania et Asia ab oriente flatus est eorum, in Ponto ab aquilone, reliquis in partibus a meridie. spirant autem et a bruma, cum vocantur ornithiae, sed leniores et paucis diebus. permutant et duo naturam cum⁹⁹⁵ situ⁹⁹⁶: auster Africae serenus, aquilo nubilus. 128 ⁹⁹⁷ omnes venti vicibus suis spirant, maiore ex parte aut em ut⁹⁹⁸ contrarius desinenti incipiat. cum proximi⁹⁹⁹ cadentibus surgunt¹⁰⁰⁰, a laevo latere in dextrum¹⁰⁰¹ ut sol ambiunt. de ratione eorum menstrua quarta maxime luna decernit. isdem autem ventis in contrarium navigatur prolatis pedibus, ut noctu plerumque adversa vela concurrant. austro¹⁰⁰² maiores fluctus eduntur quam aquilone, quoniam ille inferus¹⁰⁰³ ex imo mari¹⁰⁰⁴ spirat¹⁰⁰⁵, hic summo. ideoque post austros noxii praecipue terrae motus. 129 ¹⁰⁰⁶ noctu auster, interdiu aquilo vehementior, et ab ortu flantes diuturniores sunt ab occasu flantibus. septentriones inpari fere desinunt numero, quae observatio et in aliis multis rerum naturae partibus valet; mares itaque existimantur inpares¹⁰⁰⁷ numeri¹⁰⁰⁸. sol et auget et conprimit flatus¹⁰⁰⁹: auget exoriens, occidens¹⁰¹⁰, conprimit meridianus¹⁰¹¹ aestivis temporibus. itaque medio diei¹⁰¹² aut¹⁰¹³ noctis¹⁰¹⁴ plerumque sopiuntur, quia¹⁰¹⁵ aut¹⁰¹⁶ nimio frigore aut aestu¹⁰¹⁷ solvuntur. et imbribus venti sopiuntur¹⁰¹⁸. exspectantur autem maxime unde nubes discussae adaperuere¹⁰¹⁹ caelum. 130 omnium quidem — si libeat observare minimos ambitus — redire easdem vices quadriennio exacto Eudoxus¹⁰²⁰ putat, non ventorum modo, verum et reliquarum tempestatum magna ex parte. et est principium lustri eius semper intercalario¹⁰²¹ anno caniculae¹⁰²² ortu. de generalibus ventis haec.

131 ¹⁰²³ 49 Nunc de repentinis flatibus, qui exhalante terra,¹⁰²⁴ ut dictum est, coorti rursusque deiecti, interim¹⁰²⁵ 111 obducta nubium¹⁰²⁶ cute¹⁰²⁷, multiformes exsistunt. vagi quippe et ruentes torrentium modo, ut aliquis placere ostendimus, 112 tonitrua et fulgura edunt. maiore vero inlati pondere incursuque, si late siccam rupere¹⁰²⁸ nubem, procellam gignunt, quae vocatur a Graecis ecnephias; sin¹⁰²⁹ vero depresso sinu artius rotati effregerunt¹⁰³⁰, sine igni¹⁰³¹, hoc est sine fulmine, verticem faciunt, qui typhon vocatur, id est vibratus ecnephias . 132 defert hic secum aliquid abruptum¹⁰³² e nube gelida¹⁰³³, convolvens versansque et ruinam suam illo pondere¹⁰³⁴ adgravans ac¹⁰³⁵ locum ex loco mutans¹⁰³⁶ rapida vertigine, praecipua navigantium pestis, non antemnas modo, verum ipsa¹⁰³⁷ navigia contorta frangens, tenui remedio aceti in advenientem effusi, cui frigidissima est natura. idem inlisu ipso¹⁰³⁸ repercussus correpta¹⁰³⁹ secum in caelum refert sorbetque in excelsum. 133 ¹⁰⁴⁰ 50 quod si maiore¹⁰⁴¹ depressae nubis¹⁰⁴² eruperit¹⁰⁴³ specu¹⁰⁴⁴, sed minus lato¹⁰⁴⁵ quam procella, nec sine fragore, turbinem vocant, proxima quaeque prosternentem. idem ardentior accensusque, dum furit¹⁰⁴⁶, prester vocatur, amburens contacta¹⁰⁴⁷ pariter et proterens.

non fit autem aquilonius typhon, nec nivalis¹⁰⁴⁸ aut¹⁰⁴⁹ nive iacente¹⁰⁵⁰ ecnephias. quod si simul rupit nubem exarsitque¹⁰⁵¹ et ignem¹⁰⁵² habuit, non¹⁰⁵³ postea concepit¹⁰⁵⁴, fulmen¹⁰⁵⁵ est. 134 ¹⁰⁵⁶ distat a prestere quo flamma ab igni¹⁰⁵⁷. hic late funditur flatu, illud conglobatur impetu. vertex autem remeando¹⁰⁵⁸ distat a turbine et quo¹⁰⁵⁹ stridor a fragore, procella latitudine ab utroque, disiecta nube verius quam rupta. fit et caligo beluae¹⁰⁶⁰ similis¹⁰⁶¹ i n nube, dira¹⁰⁶² navigantibus. vocatur et columna, cum¹⁰⁶³ spissatus umor rigensque ipse se¹⁰⁶⁴ sustinet, ex eodem genere et aulon¹⁰⁶⁵, cum veluti fistula¹⁰⁶⁶ nubes aquam trahit.

135 ¹⁰⁶⁷ 51 Hieme et aestate rara fulmina contrariis de causis, quoniam hieme densatus¹⁰⁶⁸ aër nubium crassiore¹⁰⁶⁹ corio spissatur, omnisque terrarum exhalatio rigens ac gelida quicquid accipit¹⁰⁷⁰ ignei vaporis exstinguit. quae ratio inmunem Scythiam et circa rigentia a¹⁰⁷¹ fulminum casu praestat, e¹⁰⁷² diverso¹⁰⁷³ nimius ardor Aegyptum, siquidem calidi siccique halitus terrae raro¹⁰⁷⁴ admodum tenuesque et infirmas¹⁰⁷⁵ densantur in nubes. 136 vere autem et autumno crebriora fulmina, corruptis in utroque tempore aestatis hiemisque causis, qua ratione crebra¹⁰⁷⁶ in Italia¹⁰⁷⁷, quia mobilior¹⁰⁷⁸ aer mitiore hieme et aestate nimbosa semper quodammodo¹⁰⁷⁹ vernat vel autumnat. Italiaeque partibus iis¹⁰⁸⁰, quae a septentrione descendunt¹⁰⁸¹ ad teporem, qualis est urbis et¹⁰⁸² Campaniae tractus, iuxta hieme et aestate fulgurat, quod non in¹⁰⁸³ alio situ¹⁰⁸⁴.

137 ¹⁰⁸⁵

52 Fulminum ipsorum plura genera traduntur. quae sicca veniunt, non¹⁰⁸⁶ adurunt, sed dissipant; quae umida¹⁰⁸⁷, non urunt¹⁰⁸⁸, sed infuscant. tertium est quod clarum vocant, mirificae maxime naturae, quo dolia exhauriuntur intactis operimentis nulloque alio vestigio relicto, aurum et aes et argentum liquatur¹⁰⁸⁹ intus, sacculis¹⁰⁹⁰ ipsis nullo modo ambustis ac ne confuso quidem signo cerae¹⁰⁹¹. Marcia, ... princeps Romanorum¹⁰⁹², icta gravida¹⁰⁹³ partu exanimato ipsa citra ullum aliud incommondum vixit. in Catilinianis¹⁰⁹⁴ prodigiis Pompeiano ex municipio¹⁰⁹⁵ M. Herennius decurio sereno die fulmine ictus est.

138 ¹⁰⁹⁶ 53 Tuscorum litterae novem deos emittere fulmina existimant, eaque esse undecim generum; Iovem enim trina iaculari. Romani duo tantum ex iis servavere, diurna attribuentes Iovi, nocturna Summano, rariora sane eadem de causa frigidioris caeli. Etruria erumpere terra¹⁰⁹⁷ quoque arbitratur, quae infera appellat¹⁰⁹⁸, brumali tempore facta saeva maxime et exsecrabilia, cum sint omnia, quae terrena existimant¹⁰⁹⁹, non illa generalia nec a sideribus venientia, sed ex proxima atque turbidiore natura. argumentum evidens, quod omnia¹¹⁰⁰ superiora¹¹⁰¹ e caelo decidentia obliquos habent ictus, haec autem, quae vocant¹¹⁰² terrena, rectos¹¹⁰³. 139 ¹¹⁰⁴ e t qua e¹¹⁰⁵ ex propiore materia cadunt, ideo creduntur e terra exire, quoniam ex repulsu¹¹⁰⁶ nulla vestigia edunt¹¹⁰⁷, cum sit illa ratio non inferi¹¹⁰⁸ ictus, sed adversi¹¹⁰⁹. a Saturni ea¹¹¹⁰ sidere proficisci subtilius ista consectati putant, sicut cremantia a¹¹¹¹ Martis, qualiter cum Volsinii¹¹¹², oppidum Tuscorum opulentissimum¹¹¹³, totum concrematum est¹¹¹⁴ fulmine. vocant et familiaria in totam vitam fatidica, quae prima fiunt familiam suam cuique indepto. ceterum existimant non ultra decem annos portendere privata, praeterquam aut¹¹¹⁵ primo patrimonio¹¹¹⁶ facta aut natali die, publica non ultra tricesimum annum, praeterquam in deductione oppidi.

140 ¹¹¹⁷ 54 Exstat annalium memoria sacris quibusdam et precationibus vel cogi fulmina vel impetrari. vetus fama Etruriae est, impetratum Volsinios¹¹¹⁸ urbem depopulatis agris subeunte monstro, quod vocavere Oltam¹¹¹⁹, evocatum a¹¹²⁰ Porsina¹¹²¹ suo rege. et ante eum a Numa saepius hoc factitatum in primo annalium suorum tradidit¹¹²² L. Piso, gravis auctor, quod imitatum parum rite Tullum Hostilium ictum fulmine. lucosque¹¹²³ et aras et sacra habemus interque Statores ac Tonantes et Feretrios Elicium quoque accepimus Iovem. 141 ¹¹²⁴ varia in hoc vitae sententia et pro cuiusque animo. imperare¹¹²⁵ naturae¹¹²⁶ sacra¹¹²⁷ audacis est credere, nec minus h ebetis¹¹²⁸ beneficiis¹¹²⁹ abrogare¹¹³⁰ vires¹¹³¹, quando in fulgurum quoque interpretatione eo profecit scientia, ut ventura alia finite die praecinat et an peremptura sint factum¹¹³² aut¹¹³³ prius¹¹³⁴ alia facta¹¹³⁵ quae lateant, innumerabilibus in utroque publicis privatisque experimentis. quam ob rem sint ista ut rerum naturae libuit, alias¹¹³⁶ certa alias dubia, aliis probata aliis damnanda: nos de cetero¹¹³⁷ quae sunt in his memorabilia non omittemus¹¹³⁸.

142 ¹¹³⁹

55 Fulgetrum¹¹⁴⁰ prius cerni quam tonitrua¹¹⁴¹ audiri, cum simul fiant¹¹⁴², certum est, nec mirum, quoniam lux sonitu velocior, ictum autem et sonitum congruere ita modulante natura, sed sonitum profecti esse fulminis, non inlati, etiamnum spiritum ociorem fulmine, ideo quati prius omne et adflari quam percuti, nec quemquam tangi qui prior¹¹⁴³ viderit fulmen¹¹⁴⁴ aut tonitrua¹¹⁴⁵ audierit. laeva prospera existimantur, quoniam laeva parte mundi ortus¹¹⁴⁶ est¹¹⁴⁷. nec tam adventus spectatur quam reditus, sive ab ictu resilit ignis sive opere confecto aut igne consumpto spiritus remeat. 143 ¹¹⁴⁸ in sedecim partes caelum in eo spectu¹¹⁴⁹ divisere Tusci. prima est a septemtrionibus ad aequinoctialem exortum, secunda ad meridiem, tertia ad aequinoctialem occasum, quarta obtinet quod est reliquum¹¹⁵⁰ ab occasu ad septemtriones. has iterum in quaternas divisere partes, ex quibus octo ab exortu¹¹⁵¹ sinistras, totidem e contrario appellavere dextras. ex iis¹¹⁵² maxime dirae¹¹⁵³ quae septemtriones¹¹⁵⁴ ab occasu¹¹⁵⁵ attingunt. itaque plurimum¹¹⁵⁶ refert unde venerint fulmina et quo concesserint. optimum est in exortivas redire partes. 144 ideo cum a prima caeli¹¹⁵⁷ parte venerint et in eandem¹¹⁵⁸ concesserint, summa felicitas portendetur¹¹⁵⁹, quale Sullae dictatori ostentum datum accepimus. cetera ad¹¹⁶⁰ ipsius mundi portione m¹¹⁶¹ minus prospera aut dira. quaedam fulgura¹¹⁶² enuntiare¹¹⁶³ non putant fas nec audire, praeterquam si hospiti indicentur ant parenti. magna huius observationis vanitas tacta Iunonis aede Romae deprehensa est Scauro consule, qui mox princeps fuit. 145 ¹¹⁶⁴ noctu magis quam interdiu sine tonitribus fulgurat.

Vnum animal, hominem¹¹⁶⁵, non semper exstinguit, cetera ilico¹¹⁶⁶, hunc videlicet natura tribuente¹¹⁶⁷ honorem, cum tot beluae viribus praestent. omnia contrarias¹¹⁶⁸ incubant¹¹⁶⁹ partes¹¹⁷⁰. homo, nisi¹¹⁷¹ convertatur in percussas, non respirat¹¹⁷². superne icti considunt¹¹⁷³. vigilans ictus coniventibus¹¹⁷⁴ oculis, dormiens patentibus reperitur. hominem ita exanimatum cremari¹¹⁷⁵ fas non est, condi terra religio tradidit. nullum animal nisi exanimatum fulmine accenditur. vulnera fulminatorum frigidiora sunt reliquo corpore. 146 ¹¹⁷⁶

56 ex iis¹¹⁷⁷, quae terra gignuntur, lauri fruticem non icit¹¹⁷⁸ nec umquam quinque altius pedibus descendit¹¹⁷⁹ in terram. ideo pavidi altiores specus tutissimos putant aut tabernacula pellibus¹¹⁸⁰ beluarum, quas vitulos appellant, quoniam hoc solum animal ex marinis non percutiat, sicut nec e¹¹⁸¹ volucribus aquilam, quae ob hoc armigera huius teli fingitur. in Italia inter¹¹⁸² Tarracinam¹¹⁸³ et aedem Feroniae¹¹⁸⁴ turres belli C ivilis¹¹⁸⁵ temporibus desiere fieri, nulla non earum fulmine diruta.

147 ¹¹⁸⁶ 57 Praeter haec inferiore¹¹⁸⁷ caelo relatum in monumenta est lacte¹¹⁸⁸ et sanguine pluisse¹¹⁸⁹ M'¹¹⁹⁰ . Acilio¹¹⁹¹ C. Porcio cos. et saepe alias, sicut carne P.¹¹⁹² Volumnio Servio Sulpicio cos., exque ea non perputruisse¹¹⁹³ quod non diripuissent aves, item ferro in¹¹⁹⁴ Lucanis anno ante quam M. Crassus a¹¹⁹⁵ Parthis¹¹⁹⁶ interemptus est omnesque cum eo Lucani milites, quorum magnus numerus in exercitu erat. effigies qu o¹¹⁹⁷ pluit ferri spongiarum¹¹⁹⁸ similis fuit. haruspices praemonuerunt superna volnera. L. autem Paulo C. Marcello ¹¹⁹⁹ cos. lana pluit circa castellum Carissanum¹²⁰⁰, iuxta quod post annum¹²⁰¹ T. Annius¹²⁰² Milo¹²⁰³ occisus est. eodem causam dicente lateribus coctis pluisse in acta eius anni relatum est.

148 ¹²⁰⁴ 58 Armorum crepitus et tubae sonitus auditos e caelo Cimbricis bellis accepimus, crebroque et prius et postea. tertio vero consulatu Mari ab Amerinis¹²⁰⁵ et Tudertibus spectata arma caelestia ab ortu occasuque inter se concurrentia, pulsis quae ab occasu erant. ipsum ardere caelum minime mirum est¹²⁰⁶ et saepius visum maiore¹²⁰⁷ igni¹²⁰⁸ nubibus correptis.

149 ¹²⁰⁹

59 Celebrant Graeci Anaxagoran Clazomenium Olympiadis LXXVIII secundo anno praedixisse caelestium litterarum¹²¹⁰ scientia, quibus diebus saxum casurum esset e¹²¹¹ sole, idque factum interdiu in Thraciae parte ad Aegos flumen, qui lapis etiam nunc ostenditur magnitudine vehis¹²¹², colore adusto, comete quoque illis noctibus flagrante. quod si quis praedictum¹²¹³ credat¹²¹⁴, simul fateatur necesse est, maioris miraculi divinitatem Anaxagorae fuisse solvique rerum naturae intellectum et confundi¹²¹⁵ omnia, si aut ipse sol lapis esse¹²¹⁶ aut umquam lapidem in eo fuisse credatur. decidere tamen crebro non erit dubium. 150 ¹²¹⁷ in Abydi gymnasio ex ea causa colitur hodieque modicus quidem, sed quem¹²¹⁸ in media¹²¹⁹ terrarum casurum idem Anaxagoras praedixisse narretur¹²²⁰. colitur et Cassandriae¹²²¹, quae Potidaea¹²²² quondam¹²²³ vocitata est, ob id deducta¹²²⁴. ego ipse vidi in Vocontiorum agro paulo ante delatum.

60 Arcus vocamus extra miraculum frequentes et extra ostentum. nam ne¹²²⁵ pluvios¹²²⁶ quidem aut serenos dies cum fide portendunt. manifestum est radium solis inmissum cavae nubi repulsa acie in solem refringi; eolorumque varietatem mixtura nubium, ignium, aëris¹²²⁷ fieri. certe nisi sole adverso non fiunt nec umquam nisi dimidia circuli forma nec noctu, quamvis Aristoteles prodat aliquando visum, quod tamen fatetur idem non nisi XXX¹²²⁸ luna posse fieri¹²²⁹. 151 ¹²³⁰ fiunt autem hieme maxime ab aequinoctio autumnali die decrescente. quo rursus crescente ab aequinoctio verno non exsistunt, nec circa solstitium¹²³¹ longissimis diebus, bruma vero¹²³² [id est brevissimis¹²³³ ] frequenter¹²³⁴, iidem¹²³⁵ sublimes humili sole humilesque¹²³⁶ sublimi, et minores oriente aut occidente, sed in latitudinem¹²³⁷ dimissi¹²³⁸, meridie exiles, verum ambitus maioris. aestate autem¹²³⁹ per meridiem non cernuntur, post autumni aequinoctium quacumque hora, nec umquam plures simul quam duo.

152 ¹²⁴⁰ 61 Cetera eiusdem naturae non multis dubia esse¹²⁴¹ video:

grandinem conglaciato imbre gigni¹²⁴² et nivem eodem umore mollius coacto, pruinam autem ex rore gelido; per hiemem nives cadere, non grandines, ipsasque grandines interdiu saepius quam noctu, et multo celerius resolvi quam nives; nebulas¹²⁴³ nec aestate nec maximo frigore exsistere, rores neque gelu neque¹²⁴⁴ ardoribus neque ventis nec nisi serena nocte; gelando liquorem minui¹²⁴⁵, resolutaque¹²⁴⁶ glacie non eundem inveniri modum;

varietates colorum figurarumque in nubibus cerni, prout admixtus ignis¹²⁴⁷ superet aut vincatur.

153 ¹²⁴⁸ 62 Praeterea quasdam proprietates¹²⁴⁹ quibusdam locis esse, roscidas aestate Africae noctes, in Italia¹²⁵⁰ Locris¹²⁵¹ et in lacu Velino nullo non die apparere¹²⁵² arcus, Rhodi et Syracusis numquam tanta nubila obduci, ut non aliqua hora sol cernatur, qualia aptius suis referentur¹²⁵³ locis. haec sint dicta de aëre.

154 ¹²⁵⁴ 63 Sequitur terra, cui uni rerum naturae partium eximia propter merita cognomen indidimus maternae venerationis. sic hominum illa, ut caelum dei¹²⁵⁵, quae nos nascentes excipit, natos alit semelque editos et sustinet¹²⁵⁶ semper, novissime conplexa gremio iam a reliqua natura abdicates, tum maxime ut mater operiens, nullo magis sacra merito¹²⁵⁷ quam quo nos quoque sacros facit, etiam monimenta ac titulos gerens nomenque prorogans nostrum et memoriam extendens contra¹²⁵⁸ brevitatem aevi, cuius numen ultimum iam nullis precamur¹²⁵⁹ irati grave, tamquam nesciamus hanc esse solan quae numquam irascatur homini. 155 ¹²⁶⁰aquae subeunt in imbres, rigescunt in grandines, lumescunt in fluctus, praecipitantur in torrentes, aer densatur nubibus¹²⁶¹, furit procellis: at haec benigna, mitis, indulgens ususque¹²⁶² mortalium semper ancilla, quae coacta generat, quae sponte fundit¹²⁶³, quos odores saporesque, quos sucos, quos tactus¹²⁶⁴, quos colores! quam bona fide creditum f aenus¹²⁶⁵ reddit¹²⁶⁶! quae nostra¹²⁶⁷ causa alit! pestifera enim animantia¹²⁶⁸, vitali spiritu¹²⁶⁹ habente¹²⁷⁰ culpam¹²⁷¹: illi necesse est semina¹²⁷² excipere et genita sustinere; sed in malis generantium noxa est. illa serpentem homine percusso amplius non recipit¹²⁷³ poenasque etiam inertium nomine exigit. illa medicas fundit herbas et semper homini parturit. 156 quin et venena nostri¹²⁷⁴ miseritam¹²⁷⁵ instituisse credi potest, ne in taedio vitae fames, mors terrae meritis alienissima, lenta nos¹²⁷⁶ consumeret tabe, ne lacerum corpus abrupta¹²⁷⁷ dispergerent, ne laquei torqueret poena praepostera incluso spiritu, cui quaereretur exitus, ne in profundo quaesita morte sepultura pabulo fieret, ne ferri cruciatus scinderet corpus. ita est, miserita genuit id, cuius facillimo haustu inlibato corpore et cum toto sanguine exstingueremur, nullo labore, sitientibus similes, qualiter¹²⁷⁸ defunctos non volucres¹²⁷⁹, non ferae¹²⁸⁰ attingerent ¹²⁸¹ terraeque¹²⁸² servaretur qui sibi ipsi¹²⁸³ periisset. 157 ¹²⁸⁴ verum¹²⁸⁵ fateamur¹²⁸⁶: terra nobis malorum remedium genuit, nos illud vitae facimus¹²⁸⁷ venenum. non enim¹²⁸⁸ et ferro, quo carere non possumus, simili modo utimur? nec tamen quereremur merito, etiamsi maleficii¹²⁸⁹ causa tulisset. adversus unam quippe naturae partem ingrati sumus. quas¹²⁹⁰ non ad delicias quasque non ad contumelias servit¹²⁹¹ homini? in maria iacitur aut, ut freta¹²⁹² admittamus, eroditur¹²⁹³ . aquis¹²⁹⁴, ferro, igni¹²⁹⁵, ligno, lapide, fruge omnibus cruciatur horis multoque plus, ut deliciis quam ut alimentis famuletur nostris¹²⁹⁶. 158 et¹²⁹⁷ tamen quae summa patitur¹²⁹⁸ atque extrema cute¹²⁹⁹ tolerabilia videantur¹³⁰⁰: penetramus in viscera, auri argentique venas et aeris ac plumbi metalla fodientes, gemmas etiam et quosdam parvulos quaerimus lapides ¹³⁰¹ scrobibus in profundum actis. viscera eius extrahimus, ut digito gestetur gemma, quo¹³⁰² petitur¹³⁰³. quot manus atteruntur, ut unus niteat articulus! si ulli essent inferi, iam profecto illos avaritiae atque luxuriae cuniculi refodissent . et miramur, si eadem ad noxam genuit aliqua! ferae enim, 159 credo, custodiunt illam arcentque sacrilegas manus. non¹³⁰⁴ inter serpentes fodimus et venas auri tractamus cum veneni radicibus? placatiore tamen dea¹³⁰⁵ ob haec¹³⁰⁶, quod¹³⁰⁷ omnes hi opulentiae exitus ad scelera caedesque et bella tendunt, quodque¹³⁰⁸ sanguine nostro rigamus insepultisque ossibus tegimus, quibus¹³⁰⁹ tamen velut exprobrato furore tandem ipsa se obducit et scelera quoque mortalium occultat.

Inter crimina ingrati animi et hoc duxerim¹³¹⁰ quod naturam eius ignoramus. 160 ¹³¹¹ 64 est autem figura prima, de qua consensus iudicat. orbem certe dicimus terrae globumque verticibus includi fatemur. neque enim absoluti orbis est forma in tanta montium excelsitate¹³¹², tanta camporum planitie, sed cuius amplexus, si cuncta¹³¹³ liniarum¹³¹⁴ conprehendantur ambitu¹³¹⁵, figuram absoluti orbis efficiat, id¹³¹⁶ quod ipsa rerum¹³¹⁷ natura¹³¹⁸ cogit¹³¹⁹, non isdem¹³²⁰ causis, quas attulimus in caelo. namque in illo cava in se convexitas vergit et cardini suo, hoc est terrae, undique¹³²¹ incumbit. haec ut solida ac¹³²² conferta¹³²³ adsurgit intumescenti similis extraque protenditur¹³²⁴. mundus in centrum vergit, at terra exit a¹³²⁵ centro¹³²⁶, inmensum eius globum in formam orbis adsidua circa eam mundi volubilitate cogente.

161 ¹³²⁷ 65 Ingens hic pugna litterarum contraque vulgi¹³²⁸, circumfundi terrae undique homines conversisque inter se pedibus stare, et cunctis similem esse verticem¹³²⁹, simili modo et¹³³⁰ quacumque parte media¹³³¹ calcari, illo quaerente , cur non decidant contra siti, tamquam non ratio praesto sit, ut nos non decidere mirentur illi. intervenit sententia quamvis indocili probabilis turbae, inaequali globo, ut si sit figura pineae nucis, nihilo minus terram undique incoli¹³³². 162 ¹³³³ sed quid hoc refert, alio miraculo exoriente, pendere ipsam¹³³⁴ ac non cadere nobiscum, ceu spiritus vis, mundo praesertim inclusi, dubia sit¹³³⁵, aut possit cadere, natura repugnante et quo cadat negante. nam sicut ignium sedes non est nisi in ignibus, aquarum nisi in aquis, spiritus nisi in spiritu¹³³⁶, sic¹³³⁷ terrae, arcentibus¹³³⁸ cunctis, nisi in se locus non est. globum tamen effici mirum est in tanta planitie maris camporumque. cui sententiae adest Dicaearchus, vir in primis eruditus, regum cura permensus montes, ex quibus altissimum prodidit Pelium¹³³⁹ MCCL passuum ratione perpendiculi, nullam esse eam portionem universae rotunditatis colligens. mihi incerta haec videtur coniectatio, haud¹³⁴⁰ ignaro¹³⁴¹ quosdam Alpium vertices longo tractu nec breviore quinquaginta milium¹³⁴² passuum adsurgere. 163 sed vulgo maxime¹³⁴³ haec pugna est, si coactam in verticem aquarum quoque figuram credere cogatur. atqui non aliud in rerum natura¹³⁴⁴ adspectu manifestius. namque¹³⁴⁵ et dependentes ubique guttae parvis globantur orbibus et pulveri inlatae frondiumque lanugini inpositae absoluta rotunditate cernuntur, et in poculis repletis media maxime tument, quae propter subtilitatem umoris mollitiamque in se residentem¹³⁴⁶ ratione facilius quam visu deprehenduntur. idque etiam magis mirum, in poculis repletis addito umore minimo circumfluere quod supersit, contra evenire ponderibus additis ad vicenos saepe denarios, scilicet quia intus recepta¹³⁴⁷ liquorem in verticem attollant, at cumulo eminenti¹³⁴⁸ infusa delabantur¹³⁴⁹. 164 eadem est¹³⁵⁰ causa, propter quam e navibus terra non cernatur , e navium malis conspicua¹³⁵¹, ac procul recedente¹³⁵² navigio, si quid quod fulgeat religetur in mali cacumine, paulatim descendere¹³⁵³ videatur et postremo occultetur¹³⁵⁴. denique oceanus, quemfatemur ultimum, quanam¹³⁵⁵ alia figura cohaereret¹³⁵⁶ atque non decideret nullo ultra¹³⁵⁷ margine includente? id ipsum¹³⁵⁸ ad miraculum redit, quonam modo, etiamsi globetur, extremum non decidat mare. contra quod, ut sint plana¹³⁵⁹ maria et qua videntur figura, non posse id accidere, magno suo gaudio magnaque gloria inventores Graeci subtilitate geometrica docent. 165 ¹³⁶⁰ namque cum e sublimi in inferiora aquae ferantur et sit haec natura earum confessa nec quisquam dubitet in litore ullo¹³⁶¹ accessisse eas quo longissime devexitas passa sil, procul dubio apparere, quo quid humilius sit, propius a¹³⁶² centro esse terrae, omnesque linias, quae emittantur ex eo ad proximas aquas, breviores fieri quam quae ad extremum mare a primis aquis; ergo totas omnique ex parte aquas vergere in centrum ideoque non decidere, quoniam in interiora nitantur.

166 ¹³⁶³ 66 Quod ita formasse artifex natura¹³⁶⁴ credi debet, ut, cum terra arida et sicca constare per se ac sine umore non posset, nec rursus stare aqua¹³⁶⁵ nisi sustinente terra, mutuo inplexu¹³⁶⁶ iungerentur¹³⁶⁷, hac sinus pandente, illa vero permeante totam, intra extra, supra infra,¹³⁶⁸ venis ut vinculis¹³⁶⁹ discurrentibus, atque etiam in summis iugis erumpente, quo spiritu acta et terrae pondere expressa siphonum modo emicat tantumque a periculo decidendi abest, ut in summa quaeque et altissima exsiliat. qua ratione manifestum est, quare tot fluminum cotidiano accessu maria non crescant.

est igitur in toto suo globo tellus medio ambitu praecincta circumfluo mari, nec argumentis hoc investigandum¹³⁷⁰, sed iam experimentis cognitum.

167 67 A Gadibus columnisque Herculis Hispaniae et Galliarum circuitu¹³⁷¹ totus hodie navigatur occidens. septentrionalis vero oceanus maiore ex parte navigatus est, auspiciis Divi Augusti Germaniam classe circumvecta ad Cimbrorum promunturium et inde inmenso mari prospecto aut fama cognito Scythicam ad plagam et umore nimio rigentia. propter quod minime verisimile¹³⁷² est illic maria deficere, ubi umoris vis superet¹³⁷³. iuxta vero ab ortu ex Indico mari sub eodem sidere pars tota vergens in Caspium mare pernavigata est Macedonum armis Seleuco atque Antiocho regnantibus, qui et Seleucida et Antiochida ab ipsis appellari voluere. 168 ¹³⁷⁴ et circa Caspium multa¹³⁷⁵ oceani litora explorata parvoque brevius¹³⁷⁶ quam totus hinc aut illinc septentrio eremigatus¹³⁷⁷, ut iam¹³⁷⁸ coniecturae locum sic ¹³⁷⁹quoque non relinquat ingens¹³⁸⁰ argumentum paludis Maeoticae¹³⁸¹, sive ea illius oceani sinus est, ut multos adverto credidisse, sive angusto discreti situ restagnatio. alio latere Gadium ab eodem occidente magna pars meridiani sinus¹³⁸² ambitu¹³⁸³ Mauretaniae¹³⁸⁴ navigatur hodie. maiorem quidem eius partem et orientis victoriae Magni Alexandri lustravere usque in Arabicum sinum, in quo res gerente C.¹³⁸⁵ Caesare Augusti filio signa navium ex Hispaniensibus¹³⁸⁶ naufragiis feruntur agnita. 169 ¹³⁸⁷ et Hanno Carthaginis potentia florente circumvectus a Gadibus ad finem Arabiae navigationem eam prodidit scripto, sicut ad extera Europae noscenda missus eodem tempore Himilco. praeterea Nepos Cornelius auctor est Eudoxum¹³⁸⁸ quendam¹³⁸⁹ sua aetate, cum Lathyrum¹³⁹⁰ regem fugeret, Arabico sinu egressum Gades¹³⁹¹ usque pervectum, multoque ante eum Caelius Antipater vidisse se qui navigasset ex Hispania in Aethiopiam commercii gratia. 170 ¹³⁹²idem Nepos de septentrionali circuitu tradit Quinto Metello Celeri, Afrani¹³⁹³ in consulatu collegae, sed tum Galliae proconsuli, Indos a rege Sueborum¹³⁹⁴ dono datos, qui ex India commercii causa navigantes tempestatibus essent in Germaniam abrepti. sic maria circumfusa undique dividuo globo partem orbis auferunt nobis, nec inde huc nec hinc¹³⁹⁵ illo pervio tractu. quae contemplatio apta detegendae mortalium vanitati poscere videtur, ut totum hoc, quicquid est, in quo singulis nihil satis est, ceu subiectum oculis quantum sit ostendam.

171 68 Iam primum in dimidio conputari videtur, tamquam nulla portio ipsi decedat¹³⁹⁶ oceano, qui toto circumdatus ¹³⁹⁷ medio et omnes ceteras fundens recipiensque aquas et¹³⁹⁸ quicquid exit in nubes ac¹³⁹⁹ sidera ipsa tot ac tantae¹⁴⁰⁰ magnitudinis pascens, quo tandem amplitudinis¹⁴⁰¹ spatio credetur¹⁴⁰² habitare? inproba et¹⁴⁰³ infinita debet esse tam vastae molis possessio. 172 ¹⁴⁰⁴ adde¹⁴⁰⁵ quod ex relicto¹⁴⁰⁶ plus abstulit caelum. nam cum sint eius quinque partes, quas vocant zonas, infesto rigore et aeterno gelu premitur¹⁴⁰⁷ omne, quicquid est subiectum¹⁴⁰⁸ duabus extremis utrimque circa vertices, hunc, qui trionum septem¹⁴⁰⁹ vocatur, eumque, qui adversus illi austrinus appellatur. perpetua caligo utrobique et alieno molliorum siderum adspectu maligna ac pruina tantum albicans lux. ver um media¹⁴¹⁰ terrarum, qua¹⁴¹¹ solis orbita est, exusta flammis et cremata comminus vapore torretur¹⁴¹². circa¹⁴¹³ duae tantum inter exustam et rigentes temperantur eaeque ipsae inter se non perviae propter incendium siderum ¹⁴¹⁴. 173 ¹⁴¹⁵ ita terrae¹⁴¹⁶ tres partes abstulit caelum; oceani rapina in incerto est. sed et relicta nobis una portio haud scio an etiam in maiore damno sit, idem siquidem oceanus infusus in multos, ut dicemus, sinus adeo vicino accessu¹⁴¹⁷ interna maria adlatrat, ut centum¹⁴¹⁸ quindecim milibus passuum Arabicus sinus distet ab Aegyptio mari, Caspius vero CCCLXXV a Pontico, idem interfusus intrat¹⁴¹⁹ per tot¹⁴²⁰ maria, quibus Africam, Europam, Asiam¹⁴²¹ dispescit¹⁴²², ut¹⁴²³ quantum terrarum¹⁴²⁴ occupet¹⁴²⁵? 174 ¹⁴²⁶ conputetur etiamnu m¹⁴²⁷ mensura tot fluminum , tantarum paludium¹⁴²⁸, addantur et¹⁴²⁹ lacus, stagna, iam elata in caelum et ardua aspectu quoque iuga, iam silvae ¹⁴³⁰ vallesque praeruptae et solitudines ac mille¹⁴³¹ causis deserta; detrahantur hae¹⁴³² tot portiones terrae, immo vero, ut plures tradidere, mundi puncto¹⁴³³ (neque enim aliud est terra in universo): haec est materia gloria nostrae, haec sedes. hic honores gerimus¹⁴³⁴, hic exercemus imperia, hic opes cupimus, hic tumultuamur¹⁴³⁵ humanum genus, hic instauramus bella etiam civilia mutuisque caedibus laxiorem facimus terram! et, 175? ut publicos gentiumfurores transeam, haec, in qua conterminos pellimus furtoque vicini¹⁴³⁶ caespitem nostro solo adfodimus¹⁴³⁷, ut, qui latissime rura metatus fuerit ultraque famam¹⁴³⁸ exegerit adcolas, quota terrarum parte gaudeat vel, cum ad mensuram avaritiae suae propagaverit , quam tandem portionem eius defunctus obtineat?

176 ¹⁴³⁹ 69 Mediam esse¹⁴⁴⁰ mundi totius¹⁴⁴¹ haut dubiis¹⁴⁴² constat ¹⁴⁴³ argumentis, sed clarissimo¹⁴⁴⁴ aequinocti paribus horis. nam nisi in medio esset¹⁴⁴⁵, aequales dies noctesque habere¹⁴⁴⁶ non posse¹⁴⁴⁷ deprehendere¹⁴⁴⁸ est¹⁴⁴⁹ dioptraeque¹⁴⁵⁰ vel maxime confirmant ¹⁴⁵¹, cum¹⁴⁵² aequinoctiali tempore ex eadem linia ortus occasusque cernatur¹⁴⁵³, solstitiali¹⁴⁵⁴ exortus per suam liniam, brumali occasus¹⁴⁵⁵. quae accidere nullo modo possent nisi in centro sita¹⁴⁵⁶.

177 ¹⁴⁵⁷ 70 Tres autem circuli supra dictis zonis inplexi inaequalitates temporum distingunt: solstitialis a parte signiferi excelsissima nobis ad septentrionalem plagam versus , contraque ad alium polum brumalis, item medio ambitu signiferi¹⁴⁵⁸ orbis¹⁴⁵⁹ incedens¹⁴⁶⁰ aequinoctialis.

71 Reliquorum quae miramur causa in ipsius terrae figura est, quam globo similem et cum ea aquas¹⁴⁶¹ isdem intellegitur argumentis. sic enim fit haut dubie, ut nobis septentrionalis plagae sidera numquam occidant, contra meridianae numquam oriantur, rursusque haec illis¹⁴⁶² non cernantur, attollente se contra medios¹⁴⁶³ visus terrarum globo. 178 ¹⁴⁶⁴ septentriones non cernit Trogodytice et confinis Aegyptus, nec canopum Italia et quem vocant Berenices crinem¹⁴⁶⁵, item quem sub Divo Augusto cognominavere Caesaris thronon, insignes¹⁴⁶⁶ ibi stellas. adeoque¹⁴⁶⁷ manifesto adsurgens fastigium curvatur, ut canopus quartam fere partem signi unius supra terram eminere Alexandriae intuentibus videatur, eadem¹⁴⁶⁸ a Rhodo terrain quodammodo ipsam stringere, in Ponto omnino non cernatur, ubi maxime sublimis septentrio. idem a Rhodo absconditur magisque Alexandriae, in Arabia Novembri mense, prima vigilia occultus, secunda se ostendit, in Meroë solstitio vesperi paulisper apparet paucisque ante exortum arcturi diebus pariter cum die cernitur. 179 ¹⁴⁶⁹ navigantium haec maxime cursus deprehendunt, in alia adverso, in alia prono mari, subitoque conspicuis atque ut e freto emergentibus, quake in anfractu pilae latuere, sideribus. neque enim, ut dixere aliqui, mundus¹⁴⁷⁰ hoc¹⁴⁷¹ polo excelsiore se attollit— aut¹⁴⁷² undique cernerentur¹⁴⁷³ haec¹⁴⁷⁴ sidera —, verum haec eadem quibusque¹⁴⁷⁵ proximis sublimiora creduntur eademque demersa¹⁴⁷⁶ longinquis, utque nunc sublimis in deiectu positis videtur hic vertex, sic in¹⁴⁷⁷ illam terrae devexitatem¹⁴⁷⁸ transgressis ¹⁴⁷⁹ illa se attollunt¹⁴⁸⁰, residentibus quae hic excelsa fuerant , quod nisi in figura pilae accidere non posset¹⁴⁸¹.

180 ¹⁴⁸² 72 Ideo¹⁴⁸³ defectus solis ac¹⁴⁸⁴ lunae vespertinos orientis incolae non sentiunt nec matutinos ad occasum habitantes, meridianos vero serius¹⁴⁸⁵ nobis¹⁴⁸⁶ il li. apud Arbilam¹⁴⁸⁷ Magni Alexandri victoria luna defecisse noctis secunda hora est prodita¹⁴⁸⁸ eademque in Sicilia exoriens. solis defectum Vipstano ¹⁴⁸⁹ et Fonteio cos., qui fuere ante paucos annos, factum pridie kalendas Maias Campania hora diei inter septimam et octavam sensit, Corbulo dux in Armenia inter horam diei decimam et undecimam prodidit visum¹⁴⁹⁰, circuitu globi alia aliis detegente et occultante. quod si plana esset terra, simul omnia apparerent cunctis noctesque non fierent inaequales; nam aeque¹⁴⁹¹ aliis¹⁴⁹² quam in medio sitis paria duodecim horarum intervalla cernerentur, quae nunc non¹⁴⁹³ in omni¹⁴⁹⁴ parte simili modo congruunt.

181 ¹⁴⁹⁵ 73 Ideo nec nox diesque¹⁴⁹⁶, quamvis¹⁴⁹⁷ eadem¹⁴⁹⁸, toto orbe simul¹⁴⁹⁹ est, oppositu¹⁵⁰⁰ globi noctem aut ambitu diem adferente. multis hoc cognitum experimentis, in Africa Hispaniaque turrium Hannibalis, in Asia vero propter piraticos terrores simili specularum praesidio excitato, in quis praenuntios¹⁵⁰¹ ignes¹⁵⁰² sexta hora diei accensos saepe conpertum est tertia noctis a tergo ultimis visos. eiusdem Alexandri cursor Philonides ex Sicyone¹⁵⁰³ Elin¹⁵⁰⁴ mille et ducenta stadia novem diei confecit horis indeque¹⁵⁰⁵, quamvis declivi itinere, tertia noctis hora remensus est¹⁵⁰⁶ saepius. causa¹⁵⁰⁷, quod eunti cum sole iter erat, eundem¹⁵⁰⁸ remeans obvium contrario praetervertebat¹⁵⁰⁹ occursu. qua de causa ad occasum navigantes, quamvis brevissimo die¹⁵¹⁰, vincunt¹⁵¹¹ spatia nocturnae navigationis, ut solem ipsum comitantes.

182 ¹⁵¹²¹⁵¹³ 74 Vasaque horoscopa¹⁵¹⁴ non ubique eadem sunt usui, in trecenis stadiis aut, ut longissime, in quingenis¹⁵¹⁵¹⁵¹⁶ mutantibus semet¹⁵¹⁷ umbris solis. itaque umbilici, quem gnomonem appellant, umbra in Aegypto meridiano tempore aequinoctii die paulo plus quam dimidiam gnomonis mensuram efficit, in urbe Roma nona pars gnomonis deest umbrae , in oppido Ancona superest quinta¹⁵¹⁸ tricesima, in parte Italiae, quae Venetia appellatur, isdem horis umbra gnomoni par fit.

183 ¹⁵¹⁹¹⁵²⁰

75 Simili¹⁵²¹ modo tradunt in Syene oppido, quod est supra¹⁵²² Alexandriam quinque milibus stadium¹⁵²³, solstiti die medio nullam umbram iaci puteumque eius experimenti gratia factum totum inluminari. ex quo apparere¹⁵²⁴ tum¹⁵²⁵ solem illi loco supra verticem esse, quod et in India supra flumen Hypasim fieri tempore eodem Onesicritus scribit¹⁵²⁶. constatque in Berenice urbe Trogodytarum, et inde¹⁵²⁷ stadiis IIII.DCCCXX in eadem gente Ptolemaide oppido, quod in margine Rubri maris ad primos¹⁵²⁸ elephantorum venatus conditum est, hoc idem ante solstitium quadragenis quinis diebus totidemque postea¹⁵²⁹ fieri, et per eos XC dies in meridiem umbras iaci. 184 ¹⁵³⁰ rursus in Merö— insula haec¹⁵³¹ caputque¹⁵³² gentis Aethiopum¹⁵³³ V milibus stadium¹⁵³⁴ a Syene in amne Nilo habitatur — bis anno¹⁵³⁵ absumi umbras, sole duodevicesimam tauri partem et quartam decimam leonis tunc¹⁵³⁶ obtinente. in Indiae¹⁵³⁷ gente Oretum mons est Maleus nomine, iuxta quem umbrae aestate in austrum, hieme¹⁵³⁸ in septentrionem¹⁵³⁹ iaciuntur. quindecim tantum noctibus ibi apparet septentrio. in eadem India Patalis, celeberrimo portu, sol dexter oritur, umbrae in meridiem cadunt. 185 septentrionem ¹⁵⁴⁰ ibi Alexandro morante adnotatum prima tantum parte noctis aspici. Onesicritus, dux eius, scripsit, quibus in locis Indiae umbrae non sint, septentrionem non conspici, et ea¹⁵⁴¹ loca appellari ascia, nec horas dinumerari ¹⁵⁴² ibi.

76 et¹⁵⁴³ tota Trogodytice umbras bis quadrag en is¹⁵⁴⁴ quin is diebus in anno Eratosthenes in contrarium cadere prodidit. 186 ¹⁵⁴⁵

77 sic fit, ut vario lucis incremento in Meroë longissimus dies XII¹⁵⁴⁶ horas¹⁵⁴⁷ aequinoctiales et octo partes unius horae colligat, Alexandriae vero XIIII horas¹⁵⁴⁸, in Italia XV, in Britannia¹⁵⁴⁹ XVII¹⁵⁵⁰, ubi aestate lucidae noctes haut dubie¹⁵⁵¹ se promittunt¹⁵⁵², id quod cogit ratio credi, solstiti diebus accedente sole propius verticem mundi angusto lucis ambitu subiecta terrae continuos dies habere senis mensibus noctesque e diverso ad brumam remoto. 187 ¹⁵⁵³ quod fieri in insula Thyle Pytheas Massiliensis scribit¹⁵⁵⁴, sex dierum navigatione¹⁵⁵⁵ in septentrionem¹⁵⁵⁶ a Britannia distante, quidam¹⁵⁵⁷ vero et in Mona, quae distat a Camaloduno Britanniae oppido circiter CC¹⁵⁵⁸, adfirmant.

78 Vmbrarum hanc rationem et quam vocant gnomonicen invenit Anaximenes¹⁵⁵⁹ Milesius, Anaximandri¹⁵⁶⁰, de quo diximus, discipulus¹⁵⁶¹, primusque¹⁵⁶² horologium, quod ap- 31 pellant sciothericon, Lacedaemone ostendit.

188 ¹⁵⁶³

79 Ipsum diem alii aliter observavere¹⁵⁶⁴: Babylonii inter duos solis exortus, Athenienses inter duos occasus, Vmbri a meridie ad meridiem, vulgus omne a luce ad tenebras, sacerdotes Romani et qui diem finiere¹⁵⁶⁵ civilem¹⁵⁶⁶, item Aegyptii et Hipparchus a media nocte in mediam. minora autem intervalla esse lucis inter ortus solis iuxta solstitia quam aequinoctia apparet, quia positio signiferi circa media sui obliquior est, iuxta solstitium¹⁵⁶⁷ autem rectior.

189 ¹⁵⁶⁸ 80 Contexenda sunt his caelestibus nexa causis. namque et¹⁵⁶⁹ Aethiopas vicini sideris vapore torreri adustisque similes gigni, barba et capillo vibrato, non est dubium, et adversa plaga mundi candida atque glaciali¹⁵⁷⁰ cute esse¹⁵⁷¹ gentes, flavis promissas¹⁵⁷² crinibus, truces¹⁵⁷³ vero ex¹⁵⁷⁴ caeli rigore¹⁵⁷⁵ has, illas¹⁵⁷⁶ mobilitate sa pientes¹⁵⁷⁷, ipsoque¹⁵⁷⁸ crurum¹⁵⁷⁹ argumento illis in supera¹⁵⁸⁰ sucum revocari natura vaporis, his in inferas partes depelli umore¹⁵⁸¹ deciduo; hic graves feras, illic varias effigies animalium provenire et maxime alitum¹⁵⁸² multas¹⁵⁸³ figuras igni¹⁵⁸⁴ volucres¹⁵⁸⁵; corporum autem proceritatem utrobique, illic ignium nisu, hic umoris alimento; 190 medio vero terrae salubri¹⁵⁸⁶ utrimque mixtura fertil es¹⁵⁸⁷ ad omn ia¹⁵⁸⁸ tractus, modicos¹⁵⁸⁹ corporum habitus magna et in colore temperie¹⁵⁹⁰, ritus molles, sensus liquidos¹⁵⁹¹, ingenia fecunda totiusque naturae capacia, isdem imperia, quae numquam extimis gentibus¹⁵⁹² fuerint, sicut ne illae quidem his paruerint, avolsae ac pro nu mi ne¹⁵⁹³ naturae urguentis illas solitariae.

191 ¹⁵⁹⁴ 81 Babyloniorum placita¹⁵⁹⁵ et motus terrae hiatusque , qua¹⁵⁹⁶ cetera omnia, siderum vi¹⁵⁹⁷ existimant fieri, sed illorum trium, quibus fulmina adsignant, fieri autem meantium cum sole aut congruentium et maxime circa quadrata mundi. praeclara quaedam et¹⁵⁹⁸ inmortalis in eo, si credimus, divinitas perhibetur¹⁵⁹⁹ Anaximandro Milesio physico, quem ferunt Lacedaemoniis¹⁶⁰⁰ praedixisse ut urbem ac tecta custodirent, instare enim motum terrae, cum¹⁶⁰¹ et urbs tota eorum corruit et Taygeti montis magna pars, ad formam puppis eminens, abrupta cladem eam insuper ruina pressit. perhibetur et Pherecydi, Pythagorae doctori, alia coniectatio, sed et illa divina, haustu aquae e puteo praesensisse ac praedixisse civi bus¹⁶⁰² terrae motum. 192 ¹⁶⁰³ quae si vera sunt, quantum a deo tandem videri possunt tales distare, dum vivant? et haec quidem arbitrio cuiusque existimanda relinquantur¹⁶⁰⁴: ventos in causa esse non dubium reor. neque enim umquam intremiscunt terrae nisi sopito maria caeloque adeo tranquillo , ut volatus avium non pendeant, subtracto omni¹⁶⁰⁵ spiritu qui vehit, nec umquam nisi post ventos, condito¹⁶⁰⁶ scilicet¹⁶⁰⁷ in venas et cava eius occulta¹⁶⁰⁸ flatu¹⁶⁰⁹. neque aliud est in terra tremor quam in nube tonitruum¹⁶¹⁰, nec hiatus aliud quam cum fulmen erumpit incluso spiritu luctante et ad libertatem exire nitente.

193 ¹⁶¹¹

82 Varie itaque quatitur, et mira eduntur opera, alibi prostratis¹⁶¹² moenibus, alibi hiatu profundo haustis¹⁶¹³, alibi egestis molibus, alibi emissis amnibus¹⁶¹⁴, nonnumquam etiam ignibus calidisve fontibus, alibi¹⁶¹⁵ averso fluminum cursu. praecedit vero comitaturque terribilis sonus, alias murmuri¹⁶¹⁶ similis¹⁶¹⁷, alias mugitibus aut clamori humano armorumve pulsantium fragori, pro qualitate materiae excipientis formaque vel cavernarum vel cuniculi, per quem meet¹⁶¹⁸, exilius¹⁶¹⁹ grassante in angusto, eodem rauco in recurvis, resultante in duris, fervente¹⁶²⁰ in umidis¹⁶²¹, fluctuante in stagnantibus, furente¹⁶²² contra solida. 194 ¹⁶²³ itaque et sine motu saepe editur sonus. nec simplici modo quatitur umquam¹⁶²⁴, sed tremit vibratque. hiatus vero alias remanet ostendens quae sorbuit, alias occultat¹⁶²⁵ ore conpresso rursusque ita inducto solo, ut nulla vestigia exstent, urbibus plerumque devoratis agrorumque tractu hausto. maritima autem maxime quatiuntur, nec montuosa tali malo¹⁶²⁶ carent. exploratum mihi est Alpes Appenninumque saepius tremuisse. 195 ¹⁶²⁷ et autumno ac vere terrae crebrius moventur, sicut fulmina¹⁶²⁸. ideo Galliae et Aegyptus minime quatiuntur, quoniam hic aestatis causa obstat, illic hiemis. item noctu¹⁶²⁹ saepius quam interdiu. maximi¹⁶³⁰ autem motus existunt matutini vespertinique, sed¹⁶³¹ propinqua luce crebri, interdiu autem circa meridiem¹⁶³². fiunt et solis lunaeque defectu, quoniam tempestates tunc sopiuntur, praecipue vero cum sequitur imbres¹⁶³³ aestus imbresve¹⁶³⁴ aestum.

196 ¹⁶³⁵ 83 Navigantes quoque sentiunt non dubia coniectura, sine flatu intumescente fluctu subito aut quatiente ictu¹⁶³⁶. intremunt¹⁶³⁷ vero et in navibus post es¹⁶³⁸ aeque quam in aedificiis crepituque praenuntiant¹⁶³⁹. quin et volucres non inpavidae sedent¹⁶⁴⁰. est et in caelo signum praeceditque motu futuro aut interdiu aut paulo post occasum sereno tenuis ceu¹⁶⁴¹ lineae¹⁶⁴² nube¹⁶⁴³ in longum¹⁶⁴⁴ porrecta¹⁶⁴⁵ spatium.

197 ¹⁶⁴⁶ 84 Est¹⁶⁴⁷ et in puteis turbidior aqua nec sine odoris taedio, sicut¹⁶⁴⁸ in isdem et¹⁶⁴⁹ remedium, quale¹⁶⁵⁰ et crebri specus praebent; conceptum enim spiritum exhalant. quod in totis¹⁶⁵¹ notatur oppidis: minus quatiuntur crebris ad eluviem cuniculis cavata, multoque sunt tutiora in isdem illis quae pendent, sicuti¹⁶⁵² Neapoli in Italia intellegitur, parte eius, quae solida est, ad tales casus obnoxia. tutissimi sunt¹⁶⁵³ aedificiorum fornices, anguli quoque parietum ostesque, alterno pulsu renitente¹⁶⁵⁴. et latere terreno facti parietes minore noxa quatiuntur. 198 ¹⁶⁵⁵ magna differentia est et in ipso genere motus, pluribus siquidem modis quatitur. tutissimum est cum vibrat crispante aedificiorum crepitu et¹⁶⁵⁶ cum intumescit¹⁶⁵⁷ adsurgens alternoque motu residit¹⁶⁵⁸; innoxium et cum concurrentia tecta contrario ictu arietant¹⁶⁵⁹, quoniam alter motus alteri renititur¹⁶⁶⁰. undantis inclinatio et fluctus¹⁶⁶¹ more quaedam volutatio infesta est aut cum in unam partem totus se motus inpellit. desinunt autem tremores, cum ventus emersit¹⁶⁶²; sin vero duravere, non ante XL dies sistuntur, plerumque et tardius, utpote cum quidam annuo et bienni¹⁶⁶³ spatio duraverint.

199 ¹⁶⁶⁴ 85 Factum¹⁶⁶⁵ est¹⁶⁶⁶ semel, quod equidem in Etruscae disciplinae voluminibus invenio¹⁶⁶⁷, ingens terrarum portentum L. Marcio Sexto Iulio cos. in agro Mutinensi¹⁶⁶⁸. namque montes duo inter se concurrerunt crepitu maximo adsultantes recedentesque, inter eos flamma fumoque in caelum exeunte interdiu, spectante e via Aemilia magna equitum Romanorum familiarumque et viatorum multitudine. eo concursu villae omnes elisae, animalia permulta, quae intra fuerant, exanimata sunt, anno ante sociale bellum, quod haud scio¹⁶⁶⁹ an funestius terrae ipsi Italiae fuerit quam civilia¹⁶⁷⁰. non minus mirum ostentum et nostra cognovit aetas anno Neronis principis supremo, sicut in rebus eius exposuimus, pratis oleisque intercedente publica via in contrarias sedes¹⁶⁷¹ transgressis in agro Marrucino praediis¹⁶⁷² Ve tti¹⁶⁷³ Marcelli equitis Romani res Neronis procurantis.

200 ¹⁶⁷⁴

86 Fiunt simul cum terrae motu et inundationes maris, eodem videlicet spiritu infusi aut¹⁶⁷⁵ ter rae¹⁶⁷⁶ sidentis sinu recepti. maximus terrae memoria mortalium exstitit motus Tiberii Caesaris principatu, XII urbibus Asiae una nocte prostratis; creberrimus Punico bello intra eundem annum septies ac¹⁶⁷⁷ quinquagies nuntiatus Romam, quo quidem anno ad Trasimenum lacum dimicantes maximum motum neque Poeni¹⁶⁷⁸ sensere nec Romani. nec vero simplex malum aut in ipso tantum motu periculum est, sed par aut maius ostento¹⁶⁷⁹. numquam urbs Roma tremuit, ut non futuri eventus alicuius id praenuntium esset.

201 ¹⁶⁸⁰

87 Eadem nascentium causa terrarum est, cum idem ille spiritus adtollendo¹⁶⁸¹ potens¹⁶⁸² solo non valuit erumpere. nascuntur enim, nec fluminum tantum invectu¹⁶⁸³, sicut Echinades insulae ab Acheloo amne congestae maiorque pars Aegypti a Nilo, in quam a Pharo insula noctis et diei cursum fuisse Homero credimus, nec recessu maris, sicuti¹⁶⁸⁴ o lim Cerceis¹⁶⁸⁵. quod¹⁶⁸⁶ accidisse et in Ambraciae portu decem milium passuum intervallo et Atheniensium ¹⁶⁸⁷quinque milium¹⁶⁸⁸ ad Piraeeum memoratur. et¹⁶⁸⁹ Ephesius¹⁶⁹⁰ quondam aedem Dianae adluebat¹⁶⁹¹. Herodoto quidem si credimus, mare fuit supra Memphim usque ad Aethiopum montes itemque a planis Arabiae, mare circa¹⁶⁹² Ilium et tota Teuthranie¹⁶⁹³ quaque campos intulerit Maeander.

202 ¹⁶⁹⁴

88 Nascuntur et alio modo terrae ac repente in aliquo mari emergunt, velut paria secum faciente natura quaeque¹⁶⁹⁵ hauserit hiatus alio loco reddente.

89 Clarae iam pridem¹⁶⁹⁶ insulae Delos et Rhodos memoriae¹⁶⁹⁷ produntur; et natae¹⁶⁹⁸ postea minores, ultra Melon¹⁶⁹⁹ Anaphe¹⁷⁰⁰, inter Lemnum et Hellespontum Neae¹⁷⁰¹, inter Lebedum¹⁷⁰²¹⁷⁰³et Teon¹⁷⁰⁴ Halone¹⁷⁰⁵, inter Cycladas¹⁷⁰⁶ * Thera et Therasia, inter easdem * Olympiadis CXLV¹⁷⁰⁷ anno * quarto¹⁷⁰⁸ [post annos CXXX] Hiera eademque Automate, et ab ea duobus stadiis post annos CCXLII¹⁷⁰⁹ nostro aevo lunio¹⁷¹⁰ Silano Vale rio¹⁷¹¹ [Balbo¹⁷¹²] cos. 203 ¹⁷¹³ a. d. VIII idus Iulias¹⁷¹⁴ Thia.

ante nos et iuxta Italiam inter Aeolias insulas, item iuxta Cretam emersit¹⁷¹⁵ MM.D passuum una cum calidis fontibus, altera Olympiadis CLXIII¹⁷¹⁶ anno tertio in Tusco sinu, flagrans haec violento cum flatu, proditurque memoriae, magna circa eam¹⁷¹⁷ multitudine piscium fluitante confestim expirasse quibus ex his cibus fuisset. sic et Pithecussas in Campano sinu ferunt¹⁷¹⁸ ortas, mox in his montem Epopon, cum repente flamma ex eo emicuisset, campestri aequatum planitiei¹⁷¹⁹. in eadem et oppidum haustum profundo, alioque motu terrae stagnum emersisse, et alio provolutis montibus insulam extitisse Prochytam.

204 ¹⁷²⁰ 90 Namque et hoc modo insulas rerum natura fecit: avellit Siciliam Italiae, Cyprum Syriae, Euboeam Boeotiae, Euboeae Atalanten et Macrian¹⁷²¹, Besbicum Bithyniae , Leucosiam Sirenum promunturio.

91 rursus abstulit insulas mari iunxitque terris, Antissam Lesbo, Zephyrium Halicarnaso, Aethusan¹⁷²² Myndo, Dromiscon et Pernen¹⁷²³ Mileto, Narthecusam Parthenio promunturio. Hybanda , quondam insula Ioniae, ducentis nunc a mari abest stadiis, Syrien¹⁷²⁴ Ephesus in mediterraneo¹⁷²⁵ habet, Derasidas et Sapphoniam¹⁷²⁶ vicina¹⁷²⁷ ei Magnesia¹⁷²⁸. 205 ¹⁷²⁹ Epidaurus et Oricum insulae' esse desierunt.

92 in totum abstulit terras primum omnium ubi Atlanticum¹⁷³⁰ mare est, si Platoni credimus, inmenso¹⁷³¹ spatio, mox interno quoque¹⁷³²: videmus¹⁷³³ hodie¹⁷³⁴ mersam¹⁷³⁵ Acarnaniam¹⁷³⁶ Ambracio sinu, Achaiam Corinthio , Europam¹⁷³⁷ Asiamque Propontide et Ponto. ad hoc perrupit mare Leucada, Antirrhium¹⁷³⁸, Hellespontum, Bosporos duos.

93 Atque ut sinus et stagna praeteream, ipsa se¹⁷³⁹ comest terra. devoravit Cibotum¹⁷⁴⁰ altissimum montem cum oppido Cari ae¹⁷⁴¹, Sipylum in Magnesia et prius in eodem loco clarissimam urbem, quae Tantalis vocabatur, Galenes¹⁷⁴² et Gamales¹⁷⁴³ urbium in Phoenice agros cum ipsis, Phegium, Aethiopiae iugum excelsissimum, tamquam non infida grassarentur et litora. 206 ¹⁷⁴⁴

94 Pyrram et Antissam¹⁷⁴⁵ circa Maeotim pontus abstulit, Helicen et Buram¹⁷⁴⁶ sinus¹⁷⁴⁷ Corinthius¹⁷⁴⁸, quarum in alto vestigia apparent. ex insula Cea¹⁷⁴⁹ amplius triginta¹⁷⁵⁰ milia passuum abrupta subito cum plurimis mortalium¹⁷⁵¹ rapuit et in Sicilia dimidiam Tyndarida urbem ac quicquid ab Italia deest¹⁷⁵², similiterin Boeotia ¹⁷⁵³ Eleusina.

95 Motus enim terrae sileantur¹⁷⁵⁴ et quicquid est, ubi saltem busta urbium exstant, simul ut terrae miracula potius dicamus quam scelera naturae. et, Hercules¹⁷⁵⁵, non caelestia enarratu difficiliora fuerint. 207 ¹⁷⁵⁶ metallorum opulentia tam varia, tam dives, tam fecunda, tot saeculis suboriens , cum tantum cotidie orbe toto populentur ignes, ruinae, naufragia, bella, fraudes, tantum vero luxuria et tot mortales conterant¹⁷⁵⁷; gemmarum pictura tam multiplex, lapidum tam discolores maculae interque eos candor alicuius praeter lucem omnia excludens; medicatorum fontium vis; ignium tot locis emicantium perpetua tot saeculis incendia; spiritus letales aliubi¹⁷⁵⁸ aut scrobibus emissi aut ipso loci situ mortiferi, aliubi volucribus tantum, ut Soracte vicino urbi tractu, aliubi praeter hominem ceteris animantibus, 208? ¹⁷⁵⁹ nonnumquam et homini, ut in Sinuessano agro et Puteolano¹⁷⁶⁰! spiracula vocant, alii Charonea¹⁷⁶¹, scrobes mortiferum spiritum exhalantes, item in Hirpinis Ampsancti ¹⁷⁶² ad Mephitis aedem locum, quem qui intravere moriuntur ; simili modo Hierapoli in Asia, Matris tantum Magnae sacerdoti innoxium. aliubi¹⁷⁶³ fatidici specus, quorum exhalatione temulenti futura praecinant, ut¹⁷⁶⁴ Delphis nobilissimo oraculo. quibus in rebus quid possit aliud causae adferre mortalium quispiam quam diffusae per¹⁷⁶⁵ omne¹⁷⁶⁶ naturae subinde¹⁷⁶⁷ aliter atque aliter numen erumpens?

209 ¹⁷⁶⁸

96 Quaedam vero terrae ad ingressus tremunt¹⁷⁶⁹, sicut in Gabiensi¹⁷⁷⁰ agro non procul urbe Roma iugera ferme ducenta equitantium cursu; similiter in Reatino.

quaedam ¹⁷⁷¹ insulae semper fluctuantur¹⁷⁷², sicut in agro Caecubo et eodem Reatino, Mutinensi, Statoniensi¹⁷⁷³, in Vadimonis¹⁷⁷⁴ lacu, ad¹⁷⁷⁵ Cutilias aquas opaca silva, quae numquam die ac nocte eodem loco visitur, in Lydia quae vocantur Calaminae, non ventis solum, sed etiam contis quo libeat inpulsae, multorum civium Mithridatico bello salus. sunt et in Nymphaeo parvae¹⁷⁷⁶, Sal iares¹⁷⁷⁷ dictae, quoniam in symphoniae cantu ad ictus¹⁷⁷⁸ modulantium pedum moventur. in Tarquiniensi lacu magno Italiae duae¹⁷⁷⁹ nemora circumferunt¹⁷⁸⁰, nunc triquetram figuram edentes, nunc rotundam conplexu ventis inpellentibus, quadratam numquam.

210 ¹⁷⁸¹ 97 Celebre fanum habet Veneris Paphos, in cuius quandam¹⁷⁸² aream¹⁷⁸³ non inpluit¹⁷⁸⁴, item in Nea¹⁷⁸⁵, oppido Troadis, circa simulacrum Minervae; in eodem et relicta sacrificia non putrescunt. 211 98 iuxta Harpasa oppidum Asiae cautes stat horrenda, uno digito mobilis, eadem¹⁷⁸⁶, si toto corpore inpellatur, resistens. in Taurorum paeninsula in civitate Parasino¹⁷⁸⁷ terra est, qua sanantur omnia vulnera. at circa Asson¹⁷⁸⁸ Troadis lapis nascitur, quo consumuntur omnia corpora; sarcophagus vocatur¹⁷⁸⁹. duo sunt montes iuxta flumen Indum: alteri natura ut ferrum omne teneat, ¹⁷⁹⁰ alteri ut respuat, itaque, si sint clavi in calciamento, vestigia ¹⁷⁹¹ evelli¹⁷⁹² in altero non possint¹⁷⁹³, in altero sisti¹⁷⁹⁴. Locris et Crotone pestilentiam numquam fuisse nec¹⁷⁹⁵ in Ilio¹⁷⁹⁶ terrae motum¹⁷⁹⁷ adnotatum est, in Lycia vero semper a terrae motu quadraginta dies serenos esse. in agro Arpano¹⁷⁹⁸ frumentum satum non nascitur; ad aras Mucias¹⁷⁹⁹ in Veiente¹⁸⁰⁰ et apud Tusculanum¹⁸⁰¹ et in silva¹⁸⁰² Ciminia loca sunt, in quibus in terram depacta non extrahuntur. in Crustumino natum faenum ibi noxium¹⁸⁰³, extra salubre est.

212 ¹⁸⁰⁴ 99 Et de aquarum natura complura dicta sunt, sed aestus maris accedere ac¹⁸⁰⁵ reciprocare maxime mirum, pluribus quidem modis, verum causa in sole lunaque¹⁸⁰⁶. bis inter duos exortus lunae adfluunt¹⁸⁰⁷ bisque¹⁸⁰⁸ remeant¹⁸⁰⁹ vicenis quaternisque¹⁸¹⁰ semper horis, et primum attollente¹⁸¹¹ se cum¹⁸¹² ea mundo intumescentes¹⁸¹³, mox a meridiano caeli fastigio vergente in occasum residentes, rursusque¹⁸¹⁴ ab occasu subter¹⁸¹⁵ ad¹⁸¹⁶ caeli ima et meridiano contraria accedente inundantes, 213? ¹⁸¹⁷ hinc, donec¹⁸¹⁸ iterum exoriatur¹⁸¹⁹, se resorbentes¹⁸²⁰ nec umquam eodem tempore quo pridie reflui, velut¹⁸²¹ anhelantes ¹⁸²² sidere¹⁸²³ avido trahente¹⁸²⁴ secum haustu¹⁸²⁵ maria et adsidue aliunde quam pridie exoriente¹⁸²⁶, paribus tamen intervallis reciproci ¹⁸²⁷ senisque semper horis, non cuiusque diei aut noctis aut loci¹⁸²⁸, sed¹⁸²⁹ aequinoctialibus ideoque inaequales vulgarium horarum spatio, utcumque plures in eos¹⁸³⁰ aut diei aut noctis illarum mensurae¹⁸³¹ cadant¹⁸³², 214? et aequinoctio tantum pares ubique. ingens argumentum plenumque¹⁸³³ lucis ac vocis etiam diurnae¹⁸³⁴, hebetes esse¹⁸³⁵ qui negent subtermeare sidera ac rursus eadem exsurgere¹⁸³⁶, similemque terris, immo vero naturae universae, et inde¹⁸³⁷ faciem in isdem ortus occasusque operibus, non aliter¹⁸³⁸ sub terra manifesto sideris cursu 5 aliove effectu quam cum praeter oculos nostros feratur.

215 ¹⁸³⁹ Multiplex etiamnum lunaris differentia, primumque septenis diebus. quippe modici a¹⁸⁴⁰ nova ad dividuam¹⁸⁴¹ aestus, pleniores ab ea exundant plenaque maxime fervent¹⁸⁴². inde mitescunt, pares ad septimam primis, iterumque alio latere dividua augentur. in coitu solis pares¹⁸⁴³ plenae. eadem in¹⁸⁴⁴ aquilonia¹⁸⁴⁵ et a terris longius recedente¹⁸⁴⁶ mitiores quam cum¹⁸⁴⁷ in austros¹⁸⁴⁸ digressa¹⁸⁴⁹ propiore¹⁸⁵⁰ nisu vim suam exercet . per octonos quo sque¹⁸⁵¹ annos ad principia motus et paria incrementa centesimo lunae revocantur ambitu¹⁸⁵². augent¹⁸⁵³ ea cuncta solis annuis causis¹⁸⁵⁴, duobus aequinoctiis maxime tumentes et autumnali amplius quam verno, inanes¹⁸⁵⁵ vero bruma et magis solstitio. 216 nec tamen in ipsis quos dixi temporum articulis, sed paucis post diebus, sicuti neque in plena aut novissima, sed postea, nec statim ut lunam mundus ostendat occultetve aut media plaga declinet, verum fere duabus horis aequinoctialibus serius, tardiore¹⁸⁵⁶ semper ad terras omnium, quae geruntur in caelo, effectu cadente¹⁸⁵⁷ quam visu, sicuti fulguris¹⁸⁵⁸ et tonitrus¹⁸⁵⁹ et fulminum.

217 ¹⁸⁶⁰Omnes autem¹⁸⁶¹ aestus in oceano maiora integunt spatia nudantque¹⁸⁶² quam in reliquo mari, sive quia in totum¹⁸⁶³ universitate animosius quam¹⁸⁶⁴ parte¹⁸⁶⁵ est¹⁸⁶⁶, sive quia¹⁸⁶⁷ magnitude aperta sideris vim laxe¹⁸⁶⁸ grassantis efficacius sentit, eandem¹⁸⁶⁹ angustiis arcentibus. qua de causa nec lacus nec amnes similiter¹⁸⁷⁰ moventur. — (octogenis cubitis supra Britanniam intumescere aestus Pytheas Massiliensis auctor est.) — et¹⁸⁷¹ interiora autem maria terris clauduntur ut portu¹⁸⁷²; 218 ¹⁸⁷³ quibusdam tamen in locis spatiosior laxitas dicioni paret, utpote cum plura exempla sint in tranquillo mari nulloque velorum pulsu¹⁸⁷⁴ tertio die ex Italia pervectorum¹⁸⁷⁵ Vticam aestu fervente. circa litora autem magis quam in alto deprehenduntur hi motus, quoniam et in corpore extrema pulsum venarum, id est¹⁸⁷⁶ spiritus, magis sentiunt. in plerisque tamen aestuariis propter dispares siderum in quoque tractu exortus diversi existunt¹⁸⁷⁷ aestus, tempore, non ratione discordes, sicut in Syrtibus.

219 ¹⁸⁷⁸ 100 Et quorundam tamen privata natura est, velut Tauromenitani¹⁸⁷⁹ euripi saepius et in Euboea septies die ac nocte reciprocantis. idem aestus¹⁸⁸⁰ triduo in mense consistit, septima¹⁸⁸¹, octava nonaque luna. Gadibus qui est delubro Herculis proximus fons¹⁸⁸², inclusus ad putei modum, alias simul cum oceano augetur minuiturque, alias¹⁸⁸³ utrumque¹⁸⁸⁴ contrariis temporibus; eodem in loco alter oceani motibus consentit. in ripa Baetis¹⁸⁸⁵ oppidum est, cuius putei crescente aestu minuuntur, augescunt decedente, mediis temporum immobiles. eadem natura Hispali¹⁸⁸⁶ oppido uni puteo, ceteris vulgaris. et Pontus semper extra meat in Propontidem , introrsus¹⁸⁸⁷ in Pontum numquam refluo mari.

220 ¹⁸⁸⁸ 101 Omnia plenilunio¹⁸⁸⁹ maria purgantur¹⁸⁹⁰, quaedam et stato¹⁸⁹¹ tempore. circa Messanam et Mylas fimo similia expuuntur in litus purgamenta, unde fabula¹⁸⁹² e st Solis¹⁸⁹³ boves ibi stabulari. his addit¹⁸⁹⁴ — ut nihil, quod equidem noverim, praeteream — Aristoteles nullum animal nisi aestu recedente expirare. observatum id multis¹⁸⁹⁵ in Gallico oceano et dumtaxat in homine compertum . 221 ¹⁸⁹⁶

102 quo vera coniectatio existit, haut frustra spiritus¹⁸⁹⁷ sidus lunam existimari; hoc¹⁸⁹⁸ esse quod terras saturet accedensque corpora impleat, abscedens inaniat. ideo cum incremento eius augeri conchylia et maxime spiritum sentire quibus sanguis non sit, sed et sanguinem, hominum etiam, cum lumine eius augeri ac¹⁸⁹⁹ minui¹⁹⁰⁰, frondes quoque et¹⁹⁰¹ pabula- ut suo loco dicetursentire ¹⁹⁰², in omnia eadem penetrante vi. 222 ¹⁹⁰³

103 itaque solis ardore siccatur liquor, et¹⁹⁰⁴ hoc esse masculum¹⁹⁰⁵ sidus accepimus¹⁹⁰⁶, torrens cuncta sorbensque. 104 sic mari late patenti¹⁹⁰⁷ saporem incoqui salis¹⁹⁰⁸, aut quia exhausto inde dulci tenuique, quod facillime trahat vis ignea, omne asperius¹⁹⁰⁹ crassiusque linquatur¹⁹¹⁰ — ideo summam¹⁹¹¹ aequorum¹⁹¹² aquam¹⁹¹³ dulciorem profunda¹⁹¹⁴; hanc esse veriorem causam asperi saporis quam¹⁹¹⁵ quod¹⁹¹⁶ mare terrae sudor sit aeternus — 5 aut quia plurimus¹⁹¹⁷ ex¹⁹¹⁸ arido misceatur illi¹⁹¹⁹ vapor aut quia terrae natura sicut¹⁹²⁰ medicatas aquas inficiat. est in exemplis Dionysio Siciliae tyranno, cum pulsus est ea¹⁹²¹ potentia, accidisse prodigium, ut uno die in portu dulcesceret mare. 223 ¹⁹²²

e contrario ferunt lunae femineum ac molle sidus, atque nocturnum solvere umorem et trahere, non auferre. id manifestum esse, quod ferarum occisa corpora in tabem visu¹⁹²³ suo resolvat somnoque sopitis torporem contractum¹⁹²⁴ in caput revocet¹⁹²⁵, glaciem refundat¹⁹²⁶ cunctaque umifico spiritu laxet. ita pensari naturae vices semperque sufficere, aliis siderum elementa cogentibus, aliis vero fundentibus. sed in dulcibus aquis lunae alimentum esse¹⁹²⁷, sicut in marinis solis¹⁹²⁸.

224 ¹⁹²⁹

105 Altissimum mare XV stadiorum Fabianu s tradit. alii in Ponto¹⁹³⁰ ex adverse¹⁹³¹ Coraxorum gentis¹⁹³² — vocant Bathea¹⁹³³ Ponti¹⁹³⁴ — trecentis¹⁹³⁵ fere a continente¹⁹³⁶ stadiis inmensam altitudinem maris tradunt, vadis numquam repertis.

106 mirabilius¹⁹³⁷ id faciunt aquae dulces iuxta mare ut fistulis emicantes. nam nec aquarum natura¹⁹³⁸ miraculis cessat¹⁹³⁹. dulces mari invehuntur, leviores haut dubie; ideo et marinae, quarum¹⁹⁴⁰ natura¹⁹⁴¹ gravior, magis invecta sustinent¹⁹⁴². quaedam vero et dulces inter se supermeant¹⁹⁴³ alias, ut in Fucino lacu invectus¹⁹⁴⁴ Pitonius¹⁹⁴⁵ amnis, in Lario Addua¹⁹⁴⁶, in Verbanno¹⁹⁴⁷ Ticinus¹⁹⁴⁸, in Benaco¹⁹⁴⁹ Mincius, in Sebinno¹⁹⁵⁰ Ollius, in Lemanno¹⁹⁵¹ Rhodanus: hic trans Alpis, superiores in Italia, multorum¹⁹⁵² milium¹⁹⁵³ transitu hospitali¹⁹⁵⁴ suas tantum nec largiores quam intulere aquas evehentes. proditum hoc et in Oronte amne Syriae multisque aliis. 225 ¹⁹⁵⁵ quidam vero odio maris ipsa¹⁹⁵⁶ subeunt vada¹⁹⁵⁷, sicut¹⁹⁵⁸ Arethusa, fons Syracusanus, in quo redduntur iacta in Alpheum, qui per Olympiam fluens Peloponnesiaco litori infunditur. subeunt terras rursusque redduntur Lycus in Asia, Erasinus in Argolica, Tigris in Mesopotamia et, quae in Aesculapi fonte Athenis mersa¹⁹⁵⁹ sunt, in Phalerico redduntur. et in Atinate¹⁹⁶⁰ campo fluvius mersus post XX milia passuum exit et in Aquileiensi¹⁹⁶¹ Timavus¹⁹⁶². 226 ¹⁹⁶³ nihil in Asphaltite¹⁹⁶⁴ ludaeae lacu, qui bitumen gignit, mergi potest nec in Armeniae maioris Aretissa¹⁹⁶⁵; is quidem nitrosus pisces alit. in Sallentino¹⁹⁶⁶ iuxta oppidum Manduriam¹⁹⁶⁷ lacus, ad margines plenus, neque exhaustis aquis minuitur neque infusis augetur. in Ciconum¹⁹⁶⁸ flumine et in Piceno lacu Velino lignum¹⁹⁶⁹ deiectum lapideo cortice obducitur et in Surio¹⁹⁷⁰ Colchidis flumine adeo, ut lapidem plerumque durans adhuc integat cortex. similiter in flumine Silero¹⁹⁷¹ ultra Surrentum non virgulta modo inmersa, verum et folia¹⁹⁷² lapidescunt, alias salubri¹⁹⁷³ potu eius aquae. in exitu paludis Reatinae saxum crescit [et¹⁹⁷⁴ in Rubro mari oleae virentesque frutices enascuntur].

227 ¹⁹⁷⁵Sed¹⁹⁷⁶ fontium plurimorum natura mira est fervore, idque etiam in iugis Alpium ipsoque in mari inter¹⁹⁷⁷ Italiam et Aenariam in¹⁹⁷⁸ Baiano sinu et in Liri fluvio multisque aliis. nam dulcis haustus in mari plurimis locis, ut ad Chelidonias insulas et¹⁹⁷⁹ Aradum¹⁹⁸⁰ et in Gaditano oceano. Patavinorum aquis calidis herbae virentes innascuntur, Pisanorum ranae, ad Vetulonios¹⁹⁸¹ in Etruria non procul a mari pisces. in Casinate fluvius appellatur Scatebra¹⁹⁸², frigidus , abundantior aestate; in eo, ut in Arcadia¹⁹⁸³ Stymphali, nascuntur¹⁹⁸⁴ aquatiles musculi. 228 ¹⁹⁸⁵ in Dodone Iovis fons, cum sit gelidus et inmersas faces extinguat, si extinctae admoveantur , accendit. idem meridie semper deficit, qua de causa ἀναπαυόμενον vocant, mox increscens ad medium noctis exuberat, ab eo¹⁹⁸⁶ rursus sensim deficit. in Illyricis¹⁹⁸⁷ supra fontem frigidum expansae vestes accenduntur. Iovis Hammonis stagnum¹⁹⁸⁸, interdiu¹⁹⁸⁹ frigidum, noctibus fervet. in Trogodytis fons Solis appellatur dulcis et¹⁹⁹⁰ circa meridiem maxime frigidus; mox paulatim tepescens ad¹⁹⁹¹ noctis media¹⁹⁹² fervore et amaritudine infestatur.

229 ¹⁹⁹³ Padi fons mediis diebus aestivis velut interquiescens semper aret. in Tenedo insula¹⁹⁹⁴ fons semper a tertia noctis hora in sextam ab aestivo solstitio exundat, et in Delo¹⁹⁹⁵ insula Inopus fons eodem quo Nilus¹⁹⁹⁶ modo ac ac om. FR 1 Ea pariter cum eo decrescit augeturve¹⁹⁹⁷. contra Timavum amnem insula parva in mari est cum fontibus calidis, qui pariter cum aestu maris crescunt minuunturque. in agro Pitinate¹⁹⁹⁸ trans Appenninum¹⁹⁹⁹ fluvius Novanus, omnibus solstitiis torrens, bruma siccatur.

230 ²⁰⁰⁰ In Falisco omnis²⁰⁰¹ aqua pota²⁰⁰² candidos boves facit, in Boeotia amnis Melas oves nigras, Cephisus ex eodem lacu profluens albas, rursus nigras Penius²⁰⁰³ rufasque iuxta Ilium Xanthus²⁰⁰⁴, unde²⁰⁰⁵ et nomen amni. in Ponto fluvius A xiaces²⁰⁰⁶ rigat²⁰⁰⁷ campos, in quibus pastae nigro lacte equae gentem alunt. in Reatino fons Neminie²⁰⁰⁸ appellatus alio atque alio loco exoritur, annonae mutationem significans. Brundisi in portu fons incorruptas²⁰⁰⁹ praestat aquas navigantibus. L yncestis²⁰¹⁰ aqua quae vocatur acidula vini modo temulentos facit; item in Paphlagonia et²⁰¹¹ in agro Caleno. 231 ²⁰¹² Andro²⁰¹³ in²⁰¹⁴ nsula templo²⁰¹⁵ Liberi patris fontem nonis Ianuariis semper vini saporem²⁰¹⁶ fu ndere²⁰¹⁷ Mucianus ter consul credit. dies²⁰¹⁸ θεοδοσία²⁰¹⁹ vocatur. iuxta Nonacrim²⁰²⁰ in²⁰²¹ Arcadia²⁰²² Styx, nec odore differens nec colore, pota²⁰²³ ilico necat; item in Liberoso²⁰²⁴ Taurorum colle tres fontes sine remedio, sine dolore mortiferi . in Carrinensi²⁰²⁵ Hispaniae agro duo fontes iuxta fluunt, alter omnia respuens, alter obsorbens²⁰²⁶. in eadem gente alius²⁰²⁷ aurei coloris omnes ostendit pisces, nihil extra illam aquam²⁰²⁸ differentes. 232 ²⁰²⁹ in Comensi iuxta Larium lacum fons largus horis singulis semper intumescit²⁰³⁰ ac residit²⁰³¹. in Cydonea²⁰³² insula ante Lesbum fons calidus vere tantum fluit. lacus Sannaus²⁰³³ in Asia circa²⁰³⁴ nascente absinthio inficitur. Colophone in Apollinis Clarii specu lacuna est, cuius potu mira redduntur oracula, bibentium breviore vita. amnes retro fluere et nostra vidit aetas Neronis principis supremis²⁰³⁵, sicut in rebus eius rettulimus.

233 ²⁰³⁶ Iam omnes fontes aestate quam hieme gelidiores esse quem fallit? sicut illa permira, naturae opera, aes ac plumbum in massa mergi, dilatatum fluitare, eiusdemque ponderis alia sidere, alia invehi, onera in aqua facilius moveri, Syrium²⁰³⁷ lapidem quamvis grandem innatare eundemque comminutum mergi, recentia cadavera ad vadum labi, intumescentia attolli, inania vasa baud facilius quam plena extrahi; pluvias salinis aquas²⁰³⁸ dulciores²⁰³⁹ esse quam reliquas, nec fieri salem nisi admixtis dulcibus; 234 ²⁰⁴⁰ marinas tardius gelari²⁰⁴¹, celerius accendi; hieme²⁰⁴² mare calidius esse, autumnale²⁰⁴³ salsius; omne oleo tranquillari, et ob id urinantes ore spargere, quoniam mitiget naturam asperam, lucemque deportet; nives in alto mari non cadere; cum omnis aqua deorsum feratur, exilire fontes atque etiam in Aetnae²⁰⁴⁴ radicibus, flagrantis²⁰⁴⁵ in tantum, ut quinquagena, centena²⁰⁴⁶ milia passuum harenas flammarum globo²⁰⁴⁷ eructet. 235? ²⁰⁴⁸ 107 namque²⁰⁴⁹ et²⁰⁵⁰ ignium, quod est naturae quartum elementum , reddamus aliqua miracula, sed primum ex aquis.

108 In urbe Commagenes²⁰⁵¹ Samosata²⁰⁵² stagnum est emittens limum — maltham vocant — flagrantem. cum quid attigit solidi, adhaeret; praeterea tactu²⁰⁵³ et sequitur²⁰⁵⁴ fugientes²⁰⁵⁵. sic defendere muros oppugnante Lucullo: flag²⁰⁵⁶- rabat miles armis suis. aquis et²⁰⁵⁷ accenditur; terra tantum²⁰⁵⁸ restingui docuere experimenta.

109 similis est natura naphthae²⁰⁵⁹. ita appellatur circa Babylonem²⁰⁶⁰ et in Austacenis²⁰⁶¹ Parthiae profluens bituminis liquidi modo. huic magna cognatio ignium, transiliuntque²⁰⁶² in eam²⁰⁶³ protinus undecumque visam. ita ferunt²⁰⁶⁴ a Medea²⁰⁶⁵ paelicem crematam, postquam sacrificatura²⁰⁶⁶ ad aras accesserat, corona igne rapto²⁰⁶⁷. 236 ²⁰⁶⁸

110 verum in montium miraculis ardet Aetna noctibus semper tantoque aevo materia²⁰⁶⁹ ignium sufficit, nivalis hibernis temporibus egestumque cinerem pruinis operiens. nec in²⁰⁷⁰ illo tantum natura saevit exustionem terris denuntians: flagrat in Phaselitis²⁰⁷¹ mons Chimaera, et quidem inmortali diebus ac noctibus flamma; ignem eius accendi aqua, extingui vero terra aut fimo²⁰⁷² Cnidius Ctesias tradit. eadem in Lycia Hephaesti²⁰⁷³ montes taeda flammante tacti flagrant, et²⁰⁷⁴ adeo²⁰⁷⁵ ut lapides quoque rivorum et harenae in ipsis aquis ardeant, aliturque ignis ille pluviis; baculo si quis ex iis²⁰⁷⁶ accenso traxerit sulcum²⁰⁷⁷, rivos ignium sequi narrant. flagrat in Bactris Cophanti noctibus vertex. 237 ²⁰⁷⁸ flagrat in Medis et²⁰⁷⁹ in Sitta cene²⁰⁸⁰ confinio Persidis, Susis quidem ad Turrim Albam XV caminis, maximo²⁰⁸¹ eorum²⁰⁸² et interdiu, campus²⁰⁸³. Babylone²⁰⁸⁴ flagrat²⁰⁸⁵ e quadam²⁰⁸⁶ veluti²⁰⁸⁷ piscina iugeri magnitudine, Aethiopum²⁰⁸⁸ iuxta Hesperu²⁰⁸⁹ montem stellarum modo campi noctu²⁰⁹⁰; similiter in Megalopolitanorum agro. nam si²⁰⁹¹ intermisit²⁰⁹² ille iucundus frondemque densi supra se nemoris non²⁰⁹³ adurens et iuxta gelidum²⁰⁹⁴ fontem semper ardens Nymphaei crater, dira Apolloniatis²⁰⁹⁵ suis portendit, ut Theopompus tradidit; augetur imbribus²⁰⁹⁶ egeritque bitumen temperandum fonte illo ingustabili²⁰⁹⁷, et alias omni bitumine dilutius²⁰⁹⁸. sed quis haec miretur? 238 ²⁰⁹⁹ in medio mari Hiera et Lipara²¹⁰⁰ insulae Aeoliae²¹⁰¹ iuxta Italiam cum ipso mari arsere²¹⁰² per aliquot dies sociali bello, donec²¹⁰³ legatio senatus piavit. maximo tamen ardet incendio Theon ochema dictum Aethiopum iugum torrentesque solis ardoribus flammas egerit²¹⁰⁴. tot locis, tot incendiis rerum natura terras cremat!

239 111 Praeterea cum sit huius unius elementi ratio fecunda seque ipsa pariat et minimis crescat a²¹⁰⁵ scintillis, quid fore putandum est in tot rogis terrae²¹⁰⁶ quae est²¹⁰⁷ illa natura²¹⁰⁸, quae voracitatem in toto mundo avidissimam sine damno sui pascit²¹⁰⁹? addantur his sidera innumera ingensque sol, addantur humani ignes et lapidum quoque insiti naturae attrit ique²¹¹⁰ inter se ligni²¹¹¹, iam nubium²¹¹² et origines fulminum: excedet²¹¹³ profecto miracula omnia ullum²¹¹⁴ diem fuisse, quo non cuncta conflagrarent²¹¹⁵, cum specula quoque concava adversa solis radiis facilius etiam accendant²¹¹⁶ quam ullus alius ignis. 240 ²¹¹⁷ quid quod innumerabiles parvi²¹¹⁸, sed naturales, scatent? in Nymphaeo exit e petra flamma, quae pluviis accenditur; exit et ad aquas Scantias²¹¹⁹, haec quidem invalida, cum transit, nec longe in alia durans²¹²⁰ materia — viret aeterno hunc fontem igneum contegens²¹²¹ fraxinus —; exit in Mutinensi agro statis²¹²² Volcano diebus. reperitur apud auctores subiectis Ariciae arvis, si carbo deciderit, ardere terram, in agro Sabino et Sidicino unctum flagrare lapidem, in Sallentino²¹²³ oppido Gnatia²¹²⁴ inposito ligno in saxum quoddam ibi sacrum protinus flammam existere, in Laciniae Iunonis ara sub diu²¹²⁵ sita cinerem inmobilem esse perflantibus undique procellis; 241 ²¹²⁶ quin et repentinos existere ignes et in aquis et in corporibus, etiam humanis: Trasimenum lacum arsisse totum; Servio Tullio dormienti in pueritia ex capite flammam emicuisse, L. Marcio in Hispania interemptis Scipionibus contionanti et milites ad ultionem exhortanti²¹²⁷ arsisse simili modo Valerius Antias narrat. plura mox²¹²⁸ et distinctius; nunc enim quadam mixtura rerum omnium exhibentur miracula. verum egressa²¹²⁹ mens interpretationem naturae²¹³⁰ festinat legentium animos per totum orbem veluti²¹³¹ manu ducere²¹³².

242 ²¹³³

112 Pars nostra terrarum, de qua memoro, ambienti, ut dictum est, oceano velut innatans²¹³⁴ longissime²¹³⁵ ab ortu ad occasum²¹³⁶ patet, hoc est ab India ad Herculis columnas Gadibus sacratas LXXXV²¹³⁷. LXXVIII²¹³⁸ p., ut Artemidoro auctori placet, ut vero Isidoro, XCVIII²¹³⁹. XVIII²¹⁴⁰. Artemidorus adicit²¹⁴¹ amplius a Gadibus circuitu Sacri²¹⁴² promunturii ad promunturium Artabrum, quo longissime frons²¹⁴³ procurrat²¹⁴⁴ Hispaniae, DCCCCXCI²¹⁴⁵. D. 243 mensura²¹⁴⁶ currit duplici via: a Gange amne ostioque eius²¹⁴⁷, quo se in Eoum oceanum effundit, per Indiam Parth yenenque²¹⁴⁸ ad Myriandrum²¹⁴⁹ urbem Syriae in Issico sinu positam LII. XV²¹⁵⁰, inde proxima navigatione Cyprum insulam, Patara Lyciae, Rhodum, Astypalaeam in Carpathio²¹⁵¹ mari insulam²¹⁵², Taenarum Laconicae , Lilybaeum Siciliae, Caralim²¹⁵³ Sardiniae XXI. XIII²¹⁵⁴, deinde Gades²¹⁵⁵ XII²¹⁵⁶ .L???, quae²¹⁵⁷ mensura universa ab Eoo²¹⁵⁸ mari efficit LXXXV²¹⁵⁹. LXXVIII²¹⁶⁰. 244 ²¹⁶¹ alia via, quae²¹⁶² certior et iniri²¹⁶³ terreno²¹⁶⁴ maxime potest²¹⁶⁵, a Gange ad Eu phraten amnem LI²¹⁶⁶. LXIX²¹⁶⁷, inde Cappadociae Mazaca CCXLIIII²¹⁶⁸, inde per Phrygiam²¹⁶⁹, Cariam, Ephesum CCCCXCVIIII²¹⁷⁰, ab Epheso per Aeg aeum pelagus Delum CC, Isthmum CCXII²¹⁷¹.D, inde²¹⁷² terra²¹⁷³²¹⁷⁴[et Laconico²¹⁷⁵ mari] et Corinthiaco sinu Patras²¹⁷⁶ Peloponnesi²¹⁷⁷ XC²¹⁷⁸, Leucadem LXXXVII²¹⁷⁹. D, Corcyram totidem, Acroceraunia LXXXII²¹⁸⁰ .D, Brundisium LXXXVII²¹⁸¹. D, Romam CCCLX, Alpes usque ad Scingomagum²¹⁸² vicum DXVIIII²¹⁸³, per Galliam ad Pyrenaeos montes Illiberim²¹⁸⁴ CCCCL XVI II²¹⁸⁵, ad oceanum et Hispaniae oram DCCCXXXI²¹⁸⁶, traiectu Gadis VII. D, quae mensura Artemidori ratione LXXXIX²¹⁸⁷ X LVefficit.

245 ²¹⁸⁸ Latitudo autem terrae a²¹⁸⁹ meridiano situ ad septentriones ²¹⁹⁰, dimidio²¹⁹¹ fere²¹⁹² min or, Isidoro²¹⁹³ colligit²¹⁹⁴ LIIII. LXII²¹⁹⁵, quo palam fit quantum²¹⁹⁶ et hinc vapor abstulerit et illinc²¹⁹⁷ rigor²¹⁹⁸. neque enim deesse terris arbitror aut non esse²¹⁹⁹ globi formam, sed inhabitabilia utrimque inconperta²²⁰⁰ esse. haec mensura currit a litore²²⁰¹ Aethiopici oceani, qua modo habitatur, ad Meroen DCXXV²²⁰², inde Alexandriam XII²²⁰³. L??? Rhodum DLXXXIIII²²⁰⁴, Cnidum LXXXVII²²⁰⁵. D, Coum²²⁰⁶ XXV, Samum C???, Chium XCIIII²²⁰⁷, Mytilenen²²⁰⁸ LXV, Tenedum CXIX²²⁰⁹, Sigeum promunturium XII. D, os Ponti CCCXII. D²²¹⁰, Cara m- bin²²¹¹ promunturium CCCL, os Maeotis²²¹² CCCXII. D²²¹³, ostium Tanais CCLXXV²²¹⁴, qui cursus conpendiis maris brevior²²¹⁵ fieri potest LXXIX²²¹⁶. 246 ²²¹⁷ ab ostio Tanais nihil inmodicum²²¹⁸ diligentissimi auctores fecere²²¹⁹. Artemidorus ulteriora inconperta existimavit, cum circa Tanain²²²⁰ Sarmatarum gentes²²²¹ degere fateretur ad septentriones versus²²²²; Isidorus adiecit XII.L???²²²³ usque ad Thylen²²²⁴, quae coniectura divinationis est. ego non minore quam proxime²²²⁵ dicto spatio Sarmatarum fines nosci intellego. et alioqui²²²⁶ quantum²²²⁷ esse debet quod innumerabiles gentes subinde sedem mutantes capiat? unde ulteriorem mensuram inhabitabilis plagae multo esse maiorem arbitror. nam et a²²²⁸ Germania inmensas insulas non pridem conpertas cognitum²²²⁹ habeo.

247 ²²³⁰ De longitudine ac latitudine haec sunt, quae digna memoratu putem. universum autem²²³¹ circuitum Erato-5 sthenes, in²²³² omnium quidem litterarum subtilitate, set²²³³ in²²³⁴ hac utique²²³⁵ praeter ceteros²²³⁶ solers, quem cunctis probari video, CCLII milium stadiorum prodidit, quae mensura Romana conputatione efficit²²³⁷ trecentiens²²³⁸ quindeciens centena milia passuum: inprobum ausum, verum²²³⁹ ita subtili argumentatione ²²⁴⁰ conprehensum, ut pudeat non credere. Hipparchus , et in coarguendo eo et in reliqua omni²²⁴¹ diligentia mirus, adicit²²⁴² stadiorum paulo minus XXVI²²⁴³. 248 ²²⁴⁴

alia Dionysodoro²²⁴⁵ fides. neque enim subtraham exemplum vanitatis Graecae²²⁴⁶ maximum. Melius²²⁴⁷ hic fuit, geometricae²²⁴⁸ scientia²²⁴⁹ nobilis²²⁵⁰; senecta²²⁵¹ diem obiit²²⁵² in patria²²⁵³. funus duxere ei²²⁵⁴ propinquae, adquas²²⁵⁵ pertinebat hereditas. hae²²⁵⁶, cum secutis diebus iusta²²⁵⁷ peragerent, invenisse dicuntur in sepulchre epistulam²²⁵⁸ Dionysodori²²⁵⁹ nomine ad superos scriptam: pervenisse eum a sepulchre ad²²⁶⁰ infimam terram; esse²²⁶¹ eo stadiorum XLII²²⁶². nec defuere geometrae qui interpretarentur , significare epistulam a²²⁶³ medio terrarum orbe²²⁶⁴ missam²²⁶⁵, quod²²⁶⁶ deorsum ab summo longissimum esset²²⁶⁷ spatium et idem pilae medium. ex quo consecuta conputatio est, ut circuitum²²⁶⁸ esse CCLII²²⁶⁹ stadiorum pronuntiarent²²⁷⁰.

113 Harmonica ratio, quae cogit rerum naturam sibi ipsam congruere, addit²²⁷¹ huic mensurae stadiorum²²⁷² XII²²⁷³ terramque²²⁷⁴ XCVI²²⁷⁵ partem totius mundi facit.

Naturalis Historia. Pliny the Elder. ed. Karl Friedrich Theodor Mayhoff. Lipsiae. 1906.

Sponsored by Perseus Project, Tufts University.

Funding provided by Google Digital Humanities Awards Program.

Current edition Perseus

Naturalis Historia, C. Plini Secundi naturalis historiae libri XXXVII (Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor)

Notes on the current edition

Naturalis Historia

1. Lib. II.

2. cfr. Mela 1, 3. (Cic. Timaeus 2).

3. quod p va. H

4. appellari p va.G

5. circumflexum F 1 a

6. teguntur p va.S. dicunt F 2

7. nomen esse F 1 a 1. contineri uel nunc inesse F 2

8. pari credi par a. ??? credi pars F 1

9. extr.: cfr. Mela 1, 3.

10. ipso to- tum (-to a) F 1 a

11. incerta F 1. -tus. ē. et a

12. & in ras. F 2.ē. in a. ???in F 1

13. et Fap v. ex r

14. hic sumpta F 1 a

15. hic ego. hinc F 2 z. his rv

16. innumerabiliter F 1 a

17. mundo F 1 a

18. incubaret Ven. -rent ll.v(S): de dictione cfr. II 145

19. eaedem F 2 z. eed- F 3 a. ea???d- E. ead- rv

20. quaestiones (quest- a) F 2 az. -onis F 1. -one rv

21. cogitationi sint F 2. -nis sint z. -nis rv. de dictione cfr. XXIX 2 init.

22. occursurae F 2 Ez. -ure a. -urę et e. -ura et dT. -ura F 1 p v

23. et siderio F 1 E 1 a. si deerit F 2 z

24. aliquis F 2 z

25. hoc Ea. horum F

26. infinitis F 1 E 1 a

27. illud idem p va. S

28. dist. CFW Müller p. 13

29. plana F 1 a

30. sint nota op va.S

31. exscrutari (excu- a) Fa

32. haut D

33. mens v. meror F 1 E 1 a. miror E 2 d 1 T( P) J. memor d 2. me- reantur F 2 z. om. opf. minor D. in cor Haupt ( Herm.IVp. 145). marcor O Rossbach

34. homines F 2 dTz J. -nes possint opf

35. uideri F 1 ad 1. -re possint d 2. cadere Haupt

36. quod F 2

37. init.: (Cic. de nat. deor. II 18, 47.) Beda n. r. 3.

38. suis F 2( item v.15)

39. ipsi a. om. o

40. compagium F 1 Ea D. -gum F 2 do( B) S. -ginum p v

41. ne qui (neque F 2) ad Fa

42. subinde ll.v. sublime D. an rotunde ( scriptum olim rutunde)?

43. pro- batione hoc declaratur F 2 in marg. z

44. an autem sit F 2 z

45. excedens facile E 2. fac- exc- p va.H

46. adsiduus F 2 z

47. quidem Fa

48. facile om. E 1

49. qui- dem E 1 va.H

50. incredibilis suauitatis F 2 f

51. conceptus F 1 E 1 a 1

52. cfr. Plat. Timaeus p. 33 (Cic. Tim. 6. de nat. deor. 1. 1.).

53. leuitate Fa J 2. laeu- r(?) v

54. clarissimi dT(?) v. -mum r

55. terrenorum F 2 f. cfr. Welzhofer p. 73. tenerum rv. uerum d 2 p. rerum z( P) H

56. indicatur (-cant p) F 2 zp v. iud- r

57. dist.ego coll. IX 2

58. alibi plaustri alibi ursi E 2 va.S. alibi ursi al. plaustri F 2 d

59. figurae F 1 Ea. -ra ē F 2

60. Beda n. r. 3.—Aelius Stilo ap. Varr. LL V 18. (Am- brosius hexaem. II 4, 15. Isidor. nat. rer. 12, 2.)

61. namque et Fa. -que op. nam et Beda. nam quem r(?) v

62. graeci FE 1 ad. cosmos (-on v) graeci E 2 op v. post ornamenti add. cosmuranon quem F 2 in marg. (apud Graecos . cosmos appellatur Beda)

63. et nos ll.v( S). nos G

64. autem ( pro quidem) F 2 in ras.

65. dubie a F 2

66. dicimus F 2 z ( Ambros., Isid.)

67. discripto F 1 des- rv

68. cursui F 2 aTz. -su va.G

69. cfr. Cic. de nat. deor. II 36, 91.

70. extr.: Beda n. r. 3.

71. ea om. FE 1 a

72. ignium (agn- F 1) EaF 1 B. -neum dT. -nitum opf v. -nem F 2 z ( D Herm. XXXIIp. 333)

73. summum F 2 E 1 az C. -mo rv

74. spiritus F 1 ed v. -tum r

75. confertum Eop v. conf- r

76. cuius op va.G

77. an in medio?

78. spatio F 2 ap C

79. (13. 14) Beda'n. r. 3.

80. leuibus E 2 d 2 op v.om.r. an intercidit post tendentibus?

81. nixu d. nifi a. uisu p

82. in sua E 2. ui sua op va. H

83. recurrente ( vel coeunte) CFW Müller p. 21 n.3. cfr. XXXVI 117. currente ll.v

84. unam op

85. esse FdaE 3 G( D). om. Eop v( S)

86. uniuersi C

87. cardinem J

88. librantemque F 2 zT

89. eandemque dp va.G( S)

90. omnia innecti op

91. (15-17) Beda n. r. 12. Cic. nat. deor. II 51. schol. German. p. 182, 15. Isid. n. r. 23, 3.

92. Cic. somn. Scip. 4, 9. Homer γ 277. μ 323.

93. inlustrat om. op va.H

94. fenerat dT v. ferenat r

95. extr.: cfr. Cic. nat. deor. II 61. de leg. II 19. 28.

96. formamquoque fere Ea. -amque nescire F 1

97. uisus— 10 animae totus om. F 1 f

98. atque etiam ex uirtutibus uitiisque E 3 va.S. atque tam (tam- que z) ex uirtutibus quam ex ( om. z) uitiis F 2 fz Welzhoferp. 74. D.l.l. p. 333. an ex uitiis hominum, non uirtutibus tantum?

99. ita coni. H. ista ll.v

100. an quo quisque?

101. reperimus E 2 ad marg. op va.S

102. genera deorum F 2 z

103. discriptis D. des- ll.v

104. placata pz

105. Cic. nat. deor. III 63. Val. Max. II 5, 6.—(133, 1) Sen. ep. 110, 1.—Cic. nat. deor. I 81. 101. II 39.—Plin. XIX 101.

106. eadem F 1. aedes F 2

107. laru F 1. -ruis F 2. -ri d 1. -riū d 2 va.S

108. et ara HD cum Iunio animadv. 3, 1 e Cic.

109. malae v. -le d. -la r

110. fortuna F 2

111. an aliquae?

112. habent E 2 op va. H

113. fetidas cepas f S

114. allia (alia S) et f vet. Dal. S. et alia ll.v

115. Cic. nat. deor. I 83. I 42.

116. eis o. his ll.v

117. atri coloris et albi O Rossbach

118. ouo d 1 E 3 v. e (et p) boue Eaop. al. boue d 2. cecosq. F 2 inras.

119. cfr. Cic. p. Ligar. 38.

120. proceres uere F 1 a. processere d. prec- T

121. ascribantur o Bas.

122. omnium aliorum. dE 2 op va.S( D)

123. caelestem E(?) G. -te F 1 dTap. -ti o. -tes F 2 z. -tis v

124. nomenclaturam z(?) G. nomen culturam E. -rarū. F 1 a. -ra dT. -rae op. -culaturae v. numina culturaru F 2 19-23 dist.ed.princ.( S)

125. irridendā F 1 a. -da E 1

126. ac uel ego. Ac ne F 1 a. anne rv

127. debitem. Ne F 1. dubite- musue. Ne f. -musue E(?) va.S. -tamusue p

128. prodest ego. prope est ll.v. profecto est D. probe est Haupt l.l.

129. iudicari F

130. quoque Fd 1 a G( S). quoque quae Epd 2 v( H)

131. iuben- tibus d 2 E 2 p vaH

132. deligunt E v. dil- r

133. periurant iouem dp S. -ue T. -ratione F 1 E 1 a. pererrant ioue (-uem e) E 2 e. peierant iouem F 2 v 11. 12 uocatur o

134. ac FE 1 az S. ac una E 2 o. et una p v. una d(?) G

135. rea una agitur ego. rea una arguitur E 2 op. rea FE 1 a. una agitur rea d v. om. z

136. cogitatur dop v. cogi- tur F 1 Ea. colitur F 2

137. sola sola laudatur F 1 Eaop

138. lac. ego indicavi. uolubilisque ll.v. -lis G. an instabilisque ( cfr. Pacuv. ap. Cic. ad Herenn. II 23, 36) aut volucris volubilisque?

139. a pluribus quoque p. a plerisque, a plerisque T S

140. et caeca etiam dTE 2 op va.S

141. feruntur Faop. refer- dT. omnia fer- E v

142. prors' ipsa pro ego. pro se ipsa F 1 a. pro se ( eraso se ab E 2) E 1. sors ipsa pro dop v. sors ipsa add. supra pro??? E 2. sors pro ipsa e. pro se (prope F 2) ipsa sola pro F 2 fz

143. adsignat et F 1 ao v. -at e F 2. -ant p. -at rH

144. dei (deo F 1 a. deū F 2) decreto Faopz

145. otium datur dT va.Bas.( S). otio dato F 2 z

146. Cic. de div. II 84. — cfr. Suet. Aug. 92 (Peter hist. Rom. fragm. p. 260).

147. sternutamenta op va.H. insternum- FE 1. instrum- a

148. (6. 7) Nausiphanes ap. Sen. ep. 88, 45.

149. uel om. Fd G

150. nec miserius quicquam op va.S

151. prae- ferendo E(?)L cum P( D). -da rv( S)

152. in his ll.v. aninprobis ( sc. hominibus)?

153. av. credi incipit R

154. (25) cfr. Sen. NQ II 45, 3.

155. donare F 2 E 2 op v. dan- F 1. damn- R 1 E 1 a. dare R 2 dT

156. facetis dE 2 op v. -eretis F 1 R. -eret his E 1 a. factis F 2

157. uocamus op va.S

158. uul- gata iam D. -tam F 2 dTE 2. -ta G. -tum r. (propter uulgatam assidue opz va.G)

159. illa ll.v.an ita?

160. 7-9

161. cum ll. nec cum G. quia nec cum d 2 opz v

162. orti a. del.D

163. oriuntur Rp D

164. nec op 2. nunc p 1

165. ille ( pro ibi) op va.H

166. ignea ut FR. -ea in p. ut a. cum z

167. tum FRa. tune z

168. ut dTE 3 v( D). quo ut ( an quod?) R 2 in marg. om.rS

169. id luminibus p va.D. id in lum- o

170. hoc Notamus F 2

171. caelestibus p S. -stis (& cel- F 2) FdEa. ???ce???lestis R. (est caelestibus v)

172. inte???xentibus F. intertex- D

173. intextumque F 1 R. -toque a. an recte ( sc. mundo)?

174. 8,210 sqq.

175. in- uentoribus D cum Sabell. -tionibus ll.v

176. 6,211 sqq.

177. ??? fores R. fortis- simi fores F 1 Ea. -mas fores F 2 z

178. cfr. Plin. VII 203.—Diog. La. II 1, 2.—Cic. nat. deor. II 52. Diodor. II 60, 2. IV 27, 1. Vitr. VI 10, 6.—32. 33: Beda n. r. 12. cfr. Vitr. IX 4, 10.

179. ipsam ante multo (-ta R) dR v( J). ipsā ???ante (undante F 2) mundo F. ipso mandante mundo Eap S

180. interque ea R 2 d v( J). -reaque (quae i) a yi. inter quae F 2 E S. -rque r. iterque p

181. id est laeuum del. U9

182. dextera Tapy. -tram va.S( D)

183. 34: Beda n. r. 13. tp. r. 8 b. MCap. VIII 885. cfr. Cic. nat. deor. II 52. 53. 119. somn. Scip. 4, 19. Vitr. IX 4, 16. 10. Cen- sorin. fragm. 3, 3. 4. Hygin. astr. II 42. Apul. de mundo 293.

184. ex del.G

185. inferiorem Rpm v. in inf- F 1 E 1 a. in terris inf- F 2 E 2 doz. interiorem in terris y

186. celeriorem FRmy. -ri C

187. igne FRm D. -nea Eaopz v. -nei dy G. -nis i

188. ardens F 2 m D. -ntis a d 2 y G. -ntis rv( S)

189. ferme R 2 y S

190. frigore y

191. Beda n. r. 13.

192. deinde op G. deum. inde dT v. inde FRE 1 a S. dein y D. deum dein E 2. tum m

193. no- tus y. motus (m in ras.) i. metas D coll. § 61 anni o

194. inter- calarius FRm S. -latur a. -laris rv(J). cfr. §130. XVIII 207

195. folis Rdmyz G. facilis F 1 Ea. -lius F 2 op. -lius solis v

196. itineri facilius z

197. Cic. nat. deor. II 53. Vitr. IX 4, 7. Censorin. fragm. 3, 4. 5. MCap. VIII 883.

198. uacum F 1. -cuum R 1 Ea

199. accepit FTaopy S. accipere R 1. -pit rv( J)

200. uicemque R 2 e corr. va.S( J). uicino i. -ni y

201. cfr. Diog. La. VIII 1, 14. MCap. VIII 882.—cfr. Hygin. astr. II 42. Apul. de mundo 293.

202. XLII Fd 2 RE 1 a B( S). XXXII d 1 E 2 op v( H). LXII Brot.( U 10)

203. romanae FRd

204. CXLII E 2 op v( S). CXIII d 2 T H. CXVI FRd 1. CX??? E 1. CVI a. CCXXII Brot. (qui—CXLII del.U 10)

205. iam FRa Bas. luo E 2 inras. Iuno e. largiori op v. om. dT

206. am- bitus Fa

207. 15-139, 1) Beda n. r. 13. tp. r. 8.

208. alterutro Eopy v. -tro??? d. -troque Ra. -tro quae F 1. -tro quaeque F 2( D Herm. XXXII p. 334)

209. conspargens opy

210. non (In R 2) terrae motu F 1 Ra. non modo terrae opy

211. omnium naturam F 2 z( D l.l.)

212. trecentis F 2 G. -cens F 1. recens a. tricenis Roi v. trinis p

213. extr.: cfr. MCap. VIII 880. Cic. nat. deor. II 53.

214. XXIII B

215. remotius op

216. cidenas dEopy S coll. Strab. XVI p. 739. -nac a. cidaene F 1. chideas R 2. cide R 1. ciden F 2. hic idem G. ctesias z v

217. to ( pro et) F 1 a

218. statio E 2 dz va.G

219. plenae do v. -na E 2 py. plana F 1 E 1 a. -nae F 2. -ne R

220. in del. F 2

221. magnitudine F 1 a. -ne in F 2. magn??? R 1

222. 10, 5

223. init.: cfr. Beda n. r. 13. tp. r. 8.

224. terris- que R(?) va.J

225. multiformi Fd va.S

226. h& R 2. & R 1

227. ambigua Eaop S. amagae F 1. ambage F 2 dRE 3 v( J)

228. contemplanti- bus F 1 R 1 f

229. ignorare FRaf U. -ri Edop B( D). -ti v. de dictione cfr. V 52

230. sidus maxime Eaop v. max- sid- rG

231. et om. m

232. facie F 2 mz H. -ies Brot. om. d 1 y v. fauces r. del. R 2 E 3. falcis J 15.16 dist. ego

233. qua a. ac F 2 z

234. latens F 2

235. (20) cfr. Cic. Tusc. I 92. schol. Germ. p. 201.

236. tum ego. cum ll.v

237. et excelsa R 2 dpm v. exc- rS

238. et ob id op va. S

239. amor ego. -ore ll.v. de dictione cfr. X 51

240. fama ll. captus fama opF 3 in marg. d 2 v

241. traditus FRz S

242. teste RE 1 a. -tes F 1

243. scribere opz

244. (4-6) Beda n. r. 13. tp. r. 8.

245. merata R 1. memor- F 1 a. remor- op va.G. commor- F 2 z

246. rursus d(?) v

247. 32

248. prae- nosci Eap va.G. pron- Ff

249. mensum F 1 S

250. ipsa G. -sum ll.v( S)

251. ut z. eam ut op v(S).om.ll.H( D)

252. re- percussu aquae Rd v. -ssaque a. -ssa??? F 1. -ssa qua E 1 aqua F 2 E 2 opz

253. etiam om. FR 1 a

254. ideo et R 2 va.S( J). ideo autem z

255. adspici E 2 ed 2 p v. adsumi (abs- F 2 z) r

256. qui F 1 Rae

257. a se a

258. ex sole p va.S( J)

259. auersa FdEa B( D). adu- R(?) Brot. -sae p

260. qui admini F 1 a. quia in eorū F 2

261. numquam F 1 dRE 1 ay. nonnu- F 2 E 2 p v

262. maculoso Eap. -lo F 1 R 1. -losa F 2 R 2 d v. -la y

263. cernantur F 2 R 2 E 2 py va.B

264. ultra om. p. an e terra?

265. iusta dE 2 y v. iuxta F 1 RE 1 eap. lucis F 2 f

266. ui om. a. uim R 2 E 1 e

267. magnitudinem F 1 R 1 Ea. ( R 2 periit marg.absciso). eorum magnitudinum op va.S

268. (3-8) Beda tp. r. 27. (n. r. 22).

269. terrae terraque R 2 d v.terraeque F 1 R 1 E. -re quē a. -raque F 2 Top. -rasque y

270. hac uero opz va.G an obduci terrae ( vel illi)?

271. rursusque p. -sus T

272. torbini F 1. orbi F 2 f

273. lunae om. FfRE 1 apz

274. altitudinem f ( F 2 add. lune) Sabell. latit- rv

275. in mucrone F 2 R 2. -nem z va.S

276. Beda tp. r. 27.

277. Beda n. r. 25.

278. eodem ( pro quidem) F 2 f

279. diurnae o D. -na et y. diuturnae ll.v

280. e E 2 o C. et rv. in dTz

281. statim E 1 a. -tuti F 2 dE 2 p

282. menstrui non v. non me- F 1 REap. me- F 2 d

283. 43

284. scrupulis R 1 p va.S

285. Beda n. r. 22.

286. si— 25 luna om. F 1 R 1 E 1 a

287. tertia ll.v( H). certior B cum Beda

288. utraque va.H

289. solis d 1 y v( D). solis oculorum argumentis r( J)

290. aperietur ( sc. § 51) REp J. -iretur da. -itur Foy v( D)

291. non sit ut R S. an non ut sit? cfr. VII 1

292. aut ( pro atque) y

293. (10. 11) cfr. Diodor. XVII 7, 5-7. (Mela 1 94. Sol. 11, 6.)

294. immensam Eaop

295. qui FRdy. que a

296. quodlibet F 1 R 1 a C. quol- R 2 y. quael- p

297. milia??? R. -arum d. -arium F 1 a

298. circa R 2 d 2 E 2 py v. citra z. om.r

299. nec non z. nec ll.H. et v( D)

300. ipse Fd 2 Ra B. -sa Epz v.om. d 1

301. quae R 2 E 2 dpy v. om.r

302. iaciat J. iactat dE 1 y v. -tatu a. -ta??? F 1 -tā F 2. -tans f. -tet R 1 p. faciat R 2

303. iacere y

304. fine py va.G

305. fit Fa. est y

306. ut nulla Eap v. haut (aut F 1 R) ulla FRd 2 Ty. nulla d 1

307. relinquatur Eap v. -uetur d. -uitur FRy

308. solem superare y D

309. magnitudinem terrae dTy S. -ne terrae FRa. -ne terram E(?) p v

310. hic ( pro id) Eaz. hec R 1. ??? F 1

311. ipsius naturae indiciis p va.J. nat- ind- ips- R

312. dist. J

313. cfr. Liv. XLIV 37, 5. Val. Max. VIII 11, 1. Quintil. I 10, 47. Lyd. ost. 9 p. 30 b.—(10) Herodot. I 74. Lyd. ost. 9 p. 30 ab.—Ptolem. geogr. 14. Lyd. ost. 7 p. 24 c.

314. uulgus opyz va.S. sed cfr. VIII 43. XXX V 84

315. tum E v. cum r

316. perses (pre- a 1) FRa 2 dp v ( S). Perseus E(?) a 3 ad marg.G( D)

317. CLXX F 2 ay v( Brot.). CLXXX F 1 fz. CXX r. CLX H

318. cursum om. FRd 1 a

319. praececinit F 2 R 2 p D. praec???nit R 1. -cinit r. -cinuit v

320. uisos F 2. uicos d 2 E 2 p va.H

321. (20) Plut. de fac. in orbe lunae p. 931 e. Pind. fragm. 74 (Bergk 2).—(144, 1) Plut. Nic. 23. Quintil. I 10, 48.

322. mortalia ll.Brot. -lium naturam v( S)

323. iam soluta ego. inso- FR 1 a. abso- rv. labe sol- D

324. defectibus stellarum R 2 va.H. -bus siderum D

325. aut d v. ut r

326. siderum del.D

327. metu F 2 R 2 d v. mente pz. -nse r

328. aut F 2 z. at (ad F 1 R e corr.) r Brot. et p v

329. luna??? F. -nae az. an recte?

330. id om. FR 1 a

331. parte (-tē E 1 a) seducere F 1 R 1 E 1 a

332. macte Fd 1 R 1 az. -ti r. cfr. Fels p. 76

333. naturae om. FR 1 a

334. (6) Verg. Aen. I 742.

335. et om. FE 1 a

336. status F 2 Rap

337. Nonne Fa. N??? R 1

338. Beda tp. r. 27. n. r. 22

339. CCXIII F 2 R 1 a. CC. XCIII F 1. CCXXII va. H. (CCXXXV M Cap.VII 868)

340. defec- tum d( Beda) va.S

341. fuerit dop( Beda) va.S

342. statis F 1 d 1 v. -tutis r Beda

343. fiant superne op va.H

344. fiunt y H Brot.

345. nebula y. -lam i Beda

346. (145, 4) Lydus ost. 9 p. 30 b.

347. quoto F 1 R 1 Ea

348. super Epy Beda. supra rv

349. et quanam va.S

350. terras F 2 T

351. in XV Fad. XII va.H

352. IV H cum Petavio. ac Ea. & p

353. filio Eap D. -10 II FR 1. -10 iterum dR 2 v

354. eos ( procos.) F. eius Eap

355. (11) Beda n. r. 13 extr.

356. semiuncias py

357. ad a. a py

358. di- minutionem Rapy va.S

359. a om. FR 1 Eapz

360. fulgor Rf H( sc. cogit).-ore rv( J)

361. aeque ll.H( J). -que die p v. -que diu C( S)

362. nocte p

363. (17. 18) Beda n. r. 13.—MCap. VIII 886. 887.—cfr. Vitr. IX 4, 6. 12.

364. 32 sqq.

365. discedentes F 2 z v. -dente sole m. -dunt R 3. descendentes d 2 p. -te R 1 d 1 E 2 a. -te a R 2. discente F 1. descente E 1

366. contractu p va.C

367. teguntur p va.H. regre- diuntur D coll. § 61. 69 sqq. et Vitr.

368. aduerso pm v( S). auerso ll. Brot.

369. appropinquantes p H. -te ll.v

370. et errore om. HSJ

371. post assecutus ( sc. contactus radiorum solis) inse- runt sol m D, radius M Cap.

372. (2) MCap. VIII 884.

373. a del. F 2

374. XC m B. LXXX ll.v

375. is motus d(?) va.S

376. cū moratur F. moratur m

377. cum dp v. et cum ll

378. si- miliū modo F 1 Ea

379. relictaeque a dTfz S. -tae quae a ll. -toque v

380. ad quos ll.S. atque F 2 f. -ue a v

381. 38

382. station Fa. -nē RdT. -nes E(?) p v

383. hominum Fa

384. perplexiori p. -ore z va.H

385. moti R 1. -tus F 2 Ea. -tis F 1

386. mutent F 1 R eadem Ff

387. septem triones FdT

388. quaerendi uias p va.s( J) demonstrauerunt ap va.H

389. Beda n.r. 14.

390. hapsidas Fdm ( fere semper)

391. a om. FaT. inter m

392. uertices duos m

393. nec non et dT ( Beda) S. non et FR 1 D. ???& E 1. nā et a. non est R 2. & E 2 epm. est nec non B. est non v

394. est R 2 F 2 S. et r. del.v

395. oblique R v. -ui r

396. omnia— 4 indubitata uncis inclusit D

397. cfr. MCap. VIII 886. 885. 884.

398. centro om. R 1. contra F 1 a

399. lunae in tauro D 2 ex Beda; cfr. v.21. om.ll.v

400. moueri ll.v. -eri et minores m D

401. ferun- tur ll.v. -tur cum uero terrae appropinquauerint maiores esse et celerius ferri m D. sed cfr. Welzhofer Beda p. 32.33

402. coar- talia. R 1 E 1 a

403. ad centrum F 2 in ras. dR 2 E 2 m v( J). decretum r.om. p S

404. cfr. Firmic. Matern. math. II 3, 6.

405. sublimitatum Eap va.S

406. XVIIIII, Ff H cum B ( D 2). XXVIIII rv( S)

407. XXVII H e Firmico. XVII Rd S. XVI rv

408. III H e Firmico. IIII ll.v( S)

409. (2-14) Beda n. r. 16.

410. dicimus Fa

411. 31 sq.

412. et om. p. etiam o

413. mundi partibus o

414. eam FRT SJ

415. et ( pro ut) F 1 R 1

416. e FdE v. ??? R. ē ap

417. latitudinis pm C. -nes ll. -ne d

418. sqq. rectius distributiva numeralia ponenda

419. in D 2 ex Beda.om.ll.v

420. medias Eap va.J

421. media m J. -iam ll.v

422. duabus R 2 m D. duas rv

423. duas Ea va.H

424. ut sol del. Voluit Külb

425. haec Fa

426. falso ut qui arguantur F 1 R 1

427. (23-26) ib. 14.

428. et latitudine om. F 1 R 1 E 1 a

429. in- imico F 1 a. -cas F 2

430. latitudinē F 1 R 1 E 1 a

431. deminuere se ego. -ere R 2 S. dim- rJ. -nui p v( D)

432. sint om. F 1 R 1 a 1

433. abitu G.om. a

434. incipiatur R 2. -piant F 2 d va.S

435. altitudine p va.H

436. subiri D. -re ll.v

437. incipiant dR 2 v( S). -piat rH

438. numeri FdR v( S). -ris afz. -rus E(?) p H

439. uapore percussas dTm D. -por repercussas FRa 3 v( S). -ssa p. -ssus Ea Hack.

440. auerso F 2 fR 1 Ea H

441. mini- maeque m J. -meque (-quae FR) rv

442. uminore m B. -res ll.v(J)

443. eum F 1 a

444. solis radio m. cfr. v.7.8

445. qua m D. que F 2 v.om.r

446. sustulerat m D. -erit ll.v

447. e priore om. F 1 R 1. re a. ??? E 1

448. init.: cfr. MCap. VIII 882. (880.) 881. Cic. nat. deor. II 53.

449. cur FfTE 2 H. cum r. cum sint z v

450. ueneris F 2 in ras. fdTR 2 E 2 p H. uniuersae r. diuersae v

451. stellae E 1 a. stellae cur ueneris stella ( z) va.H

452. XXXVI FfRa 2 in ras.

453. XX ll.v( S). XXIII C cum anon. ap.B( D) coll.§39.73

454. a dp va.S

455. ab Fa

456. reciproc???e sic F 2. -cae sint z. -cae sint. sic f. -cent. sic SJ

457. circulus Ea

458. subter ( z?) C cum anon. ap. B. sub terra ll.v(H). de dictione cfr. XXX VI 94.104. XI 133. XII 22. II 212.214

459. utrimque R 2. -raeque p va.H

460. admodum FRapfz va.C

461. uiginti Fd Eapz v( J). -ti tres R(?) C(D).cfr. 72 init.39

462. canonicas F. -ca E 2 p va.S

463. nonnumquam D

464. dist. D

465. coguntur (-unt R 1) ll.(P)D. creduntur v

466. a (ad F) statione matu- tina Fda v. ad -onem -nam r

467. et altitudinem uero FRa. subire add.voluit U( ann. Heidelb. 1867 p. 213). uespertino autem descendere incipit. In occasu uero m

468. ad F 1 Ra

469. stationem matutinam Ra

470. hoc casu R

471. matutino ( pro uespertino) d 1 va.H

472. ab R S. a F 2p v. ad r

473. stationem uespertinam Ead

474. rursū R 2 ecorr.S

475. stellam R 2

476. uero om. Ep

477. interuallo Fra

478. quindecies (-cim G) et F 2 R 2p va.H

479. digrediuntur ap va.H

480. edere (aed- F) ll.v. faciunt m. an facere?

481. in ( del. F 2) exortus FR 1Ea. -tu R 2

482. celebe rrimos F 1R 1E 1a

483. in libra om. FRd 1E 1a

484. matutinos ( post item) om. FRE 1ap

485. et in geminis dT S

486. (152, 2-6) Beda n. r. 13.

487. contigit F2 E(?) dT v( D). -ingit rDal. om.p

488. diebus mpF 3 v. cfr. Beda. -bus omnia ll. D

489. LXIIII R 1. LXXVIIII m

490. XIII Edpv. XII FRam. cfr. Beda

491. XVII Reapm v ( D). XVIII FdT ( Beda) H

492. (7-12) Beda n. r. 15 b. — (12-15) ib. 15 a.

493. eorum p

494. quarum F 2 in ras. Rd v. quaedam Ea. que iam p

495. tinguitque F S. -gitque d v. linquitque a. -iturque p. liquitque RE

496. alieni circuli meatus, circulus Beda

497. hororem F 1. hono- R 1 a. an liuorem?

498. candens R 2 p v. gaud- r

499. postea (post D) radians opd 3 v. -tea diens F 1. -tea dies r

500. 36 sq.

501. p???strinxere C F W Müller p. 16. pstr- ll.v

502. dubia Eapz. -iae F 1

503. differentias FR 2d v. -tia es a. -tia r. -tiam m. cfr. Rück 1 p. 77

504. sentitur z

505. ceteros FdTp. -ra va.H

506. inflexus Fp

507. competunt E(?) pva.S

508. dimidia est p.-dia nitet m

509. an minuens se?

510. supra va.D

511. Beda tp. r. 30.

512. aequata F 2 dR 2 v. aequa r

513. uere Eap C( D). uero F 1 R 1 uerno F 2 R 2 dT v( S)

514. obliquitas est v. -tate Eap. -ta F 1 R 1. -tas rS (signiferi est Beda)

515. (20) cfr. Lyd. ost. 46 (p. 174 d).

516. a principibus F 2 R 2 ( E?) op v

517. Iouis ego. is F 1.eis R 1 E 1 a. ex his (iis v) opyd rS. ex his Iouis D 2 Herm. XXXII.p. 335

518. motum R 2 dTy S

519. egerant R 2 op S. erat F 1

520. fulminare. Ergo o

521. ???dicata F 1. radi- R 1 ad. reddita p

522. idque minimo R 1 E 1 a( F 1)

523. ceti i. celi E 1 a. caeli F 1 R

524. graui R. -uis F 1 adTp

525. Beda tp. r. 26. Censorin. d. nat. 13, 3. - Plut. plac. philos. II 31.

526. temptauerunt do. tent- va.S

527. duodeuiginti coni. H coll.Plut. deplac.phil. 2,31

528. quantam FR 1 J. -tas R 2 ( Beda). -tum opmrv

529. CXXVI R 2 E(?) dTyfz( Beda) C. CXXV opm rv

530. collegit domy 1 ( Beda) v( D). -lligit ll. y 2 ipfz S

531. noster fuit y va.S

532. Censorin. d. nat. 13, 3. 4

533. et FfEamp. ex R(?) dz v

534. eius spatii R 2 d S.spatii eius v. spatii hoc est semitonium m

535. ueneris FfRTz S. -rem Eadp v. -rem tantundem m D. -rem fere tantundem E 3 C

536. qua ( pro quo sc. sidere) m( partim) va.S( D)

537. un cos posui coll. Censorino

538. sescuplum id est tria semitonia m. sesquiplum FRfz B ( item infra)

539. ad om. E 1 a. et F 1 R

540. saturnum E 2 dm va.S ( D). add. dimidium R 2 adE 3 v. tantundem spatii m

541. index R 2 dmfzE 3 v. de eo E 2 e. de r

542. harmonian (arm- R) FR. -iam (arm- am) rv

543. tonos R(?) p va. S

544. contectus F 1 R 1 a

545. moueri mercurium d 2 p va.H

546. thongo Fd. to- a

547. init.: cfr. Censorin. d. nat. 13, 2.

548. hoc est pedes (passus Ea) DCXXV del. U13

549. non E(?) op v( D). om. y rS

550. quam aopz D. qua y rv

551. perueniant (-iunt y) ll. yz v( D). proueniunt p. -iant C

552. lucidumque y

553. aera FfRTa S. -rem Ed(?) op v. -re y

554. centum ( pro centena) ll.v

555. eo ( pro et) d(?) pF 3 va. S( D)

556. autem nubes va. Brot.( S)

557. DCCC R 2 y. nongentis op E(?) v. add. mil. y.passus F 2 R 2. stadiis E 2 op va.S

558. sed F 2 inras. ydT S. sunt Ea.stam R 1. sunt tam op. sed tam R 2 v. an sed iam?

559. quia R 2 Ed S. qua R 1 a. quae F 2 in ras. y. quam op v. cfr. XXX 137. XI 273

560. in quis ll.v. initis y. nimis i. quamuis ( om. tamen) p

561. coniectandi F 2 G

562. partibus om. FRd 1 T. huc transpos.patere circulum per quem meat P

563. circulum — meat D

564. quod — spatio om. E 1

565.

566. quanto F 2

567. ferri eam E(?) va.S

568. in p v( D). om. ll.S

569. miror Eaopz. mir??? F 1. -rū F 2 R(?) d v

570. ad ( pro in) R(?) v

571. an a delendum?

572. nec ipsos a. Necepsos va.S

573. stadiis Eap v. -io F 1 R.-ios F 2. -iorum d

574. 44

575. 35

576. signiferi circulo ipsius a

577. nec numera bilis (muner- F) FdRa v( S). nec innum- p. innum- E(?) C

578. § 89: Beda n. r. 24. — Aristot. meteor. I 7 p. 344 a, 23. Lyd. ost. 10 p. 26, 2-9. —

579. uertice Eaop v( D). -cem rS iidem E v( J). hid- p. id- rS

580. quibus F 2 d v( J). cuius rS

581. promitur opz

582. ocissime RdTz. -me F. dist. va.J. an atrocissimo? cfr. XVIII 354

583. carminū Fa

584. nouissime R 2 d(?) v. -ssi E 1

585. mucronem d v. -ne r

586. fatigatas F 1 R 1 Eao

587. xiphias F 2 E 2 o v. xithias R 2. xitias r

588. gladiis R 1 a. om. p

589. et om. pva. S

590. disceus dT C. -caeus F 2 E 2. diceus a. -caeus r. chryseus v

591. nomini R 1 E 1 a. cfr. XXXII 154. -ne FdT. suo nomini (-ne R 2) E 2 R 2 C. specie no- D. auro nomine v

592. similes R 1 a. -li dT

593. rarus Fd 1

594. e R 2 d 1 v. i o. om.r

595. margines Eaopd 2

596. Sen. NQ I 14, 1. Lyd. ost. 10 p. 26, 9-27,2. epimetr. de cometis ap. Lyd. ost. p. 163 Wachsm. 1. Lyd. ost. 10 p. 27, 6-10. — (157, 8-10) Beda n. r. 24.

597. humidae a. tum- Gesner e Manilio 1839, sed cfr. Lyd.

598. salaminā F 2 fopz

599. lampadias F 2 d G. -pias R 2 in marg. padas r. -des op v

600. orbē Fdpa 3 v. -be o r

601. euntis Fao va. C( S)

602. dios ego coll. Lydop. 163. om. ll.v

603. humanae D

604. diei F 1 ap. faciei D

605. hirci Ffz C. hyrci a. hirti rv( G). οἱ λεγόμενοι τράγοι Lydus

606. iuba ( pro nube) p va.H

607. CV R 2.CVIIII E(?) H e coni.

608. CCCCVIII S cum Cagnatio obs. var. 4,8.CCCXCVIII ll.v

609. CLXXX H cum Mureto ad Senec. NQ V 21. LXXX ll.v. add. stad. y

610. Beda n. r. 24. — Aristot. meteor. I 6 p. 343 a 35. 7 p. 345 a, 9. Sen. NQ VII 6,1. 11, 1. 21, 1. Lyd. ost. 10 p. 28, 7. 27, 12 sqq. — Aristot. meteor. I 6 p. 343 a, 25. Sen. NQ VII 28, 1. — 92: Beda n. r. 24. — Aristot. meteor. I 6 p. 343 b, 9 sqq. Lyd. ost. 10 p. 28, 8. — cfr. Cic. nat. deor. II 14. Lucan. I 529. Sen. NQ VII 17, 2. 21, 3. Tac. ann. XIV 22. Suet. Claud. 46, Nero 36. Lyd. ost. 10 p. 28, 10.

611. alii .. alii va.S

612. his ll.S

613. aestusque E(?) op va.S

614. typhon C.tipho E. thipon F. -pog R 1. typon R 2 v. -po ap

615. que ( pro quoque) dTp

616. aeque F 1 RE 1 a. ac va.S

617. leniter E (?) z

618. beneficium F 1 Ra 1 op

619. aut—

620. uires F 2 R 2 v. uirus r

621. remicet F 1. renitet a

622. (15) Obseq. 67. —

623. tibiarum om. E 1

624. in genii Eap va.B

625. eruditionisi Fd B. -nis rv

626. triquetram Fd v. -tramque r

627. edat F 1 d R 1 D. (situ) sedeat a. edant rv

628. urbis F 1 Ra

629. templo Cae-saris D 2

630. iudicatus— multo, om. F 1 R 1 E 1 a

631. mul tum o

632. Suet. Caes. 88. Serv. ad Verg. ecl. 9, 47. cfr. Peter hist.Rom. fragm. p. 253. — (159, 7-9) Sen. NQ VII 19, 2. 22, 1. 23, 3.

633. in ll.S.id F 2 v. lac. ego indicavi; exciderunt fere uitae suae memoria ( velcommentariis)

634. in gaudium om. o.

635. in—prodit is om. P

636. prodidit F 2 v

637. is Ro. his Fd. iis r(?) v. dist.ego

638. meorum Eop v. eo- r

639. caeli quae sub R 2 E(?) v

640. et om. p. ex a. et ab o

641. e FfR 2 H. om.rv

642. insigne Rd v. -ni r

643. si R 2 E 2 d G. om.r. ut. opz v

644. fateamur opz va.G

645. credunt y

646. suo quoque o

647. ad y.a opi va.H

648. fortuito Rd. -tu oy r

649. ignea ui F 2 Rd v. -ne??? F 1 E. -ne aopz

650. 75

651. uel aliam F 2. del. Dutt dittogr.

652. uiusque R 1.hu- R 2 S

653. motū Fea

654. qua die F 2 R 2 E 2 v

655. est Rp v. om.r

656. hee R 2. hae p. e F 1 a. om. R 1

657. ideo a. idemque va. S

658. ad (ac F) sidera ac ll

659. normam expangere va.H

660. ac del. F 2 . om. R(?) pva. D

661. nascerenturue F G. -rque R 2 ecorr. v ( S). om. p

662. aliqua E(?) pva S

663. mouerenturque R 2 ecorr.S.-rue rv. -erent p

664. item— minuerenturque om. FR 1 E 1 ap

665. hereditatem Tp

666. rationem a d 2 inras.pva. H

667. Lyd. ost. 10 p. 28, 11-16. 29, 1-3. cfr. Sen. NQ I 1, 5. 3. —(160, 7-10) Lyd. ost. 10 p. 29, 3-5. Sen. NQ I 1, 5. VII 4, 3. 5, 2. I 14, 1. Aristot. meteor. I 5 p. 342 a, 35.

668. et non FEao. an set non?

669. gladiatorem R 1. -rium p

670. horam FRad T.

671. transcurrit ao va. H. cfr. §100. -siuerit p

672. eorum op

673. lampades dp va. S

674. planet F 2

675. docui R 1. -chus dT. -chos p. decos y. docos a 1 va. H

676. quales aop va.G

677. quem aoyz va. C q??? F 1

678. casma R 1 ap. -sina o

679. Lyd. ost. 10 p. 29, 7-9. — (16-18) cfr. Sen. NQ II 32, 2. I 1, 4. —

680. species et dy G. -cies F 2 a 3. -ciae F 1. -cie rv( H). -cie et D

681. nichil et R

682. cui in mae (=CVII umae) FR

683. statis G. fatis ll. ratis oz v ( cfr. Ru:;ck 3 p. 236). tantis p

684. ui ego. om. ll.v. cfr. §191 init.

685. alia om. FR 1 E 1 a

686. nasci op

687. Lyd. ost. 10 p. 29, 9-14. — Sen. NQ I 2, 1. Vellei. II 59, 6. Suet. Aug. 95. Dio Cass. XLV 17, 5. 4, 4. Ob- seq. 67. — Aristot. meteor. III 2 p. 371 b, 23. Sen. NQ I 2,10. — Lyd. ost. 10 p. 29, 14 sqq. — Plut. Caes. 69. Dio Cass. XLV 17, 5.

688. spice Ra. specie p va. H

689. caelo quoque E(?) ova. H

690. cos. om. FraT S

691. C. H cum Pigh.ann.3, 104. cfr. §147. L. ll.v( D)

692. M. Ra va.H

693. Aristot. meteor. III 2 p. 372 a, 10. Sen. NQ I 11, 2. Lyd. ost. 4 p. 14 a. — Liv. XLI 21, 12. Obseq. 67. 69. 30. — Lyd. ost. 4 p. 14 c. —

694. se sed F 1 dR 1 ao va.B

695. ex om. F 1 Rao

696. et in meridie o va.G

697. a p va.S

698. durauerant Fra

699. et FdRaopz S.om. E(?) y v( D)

700. Q. om. Ea

701. mucio G. minucio T v. -utio ll.m???. y

702. Q. om. Ea. quae F

703. Marcio M. v. mario (-rco F) martio FR. marco marcio r. om. py

704. quam tres simul f S. Quam simul tres FRaT. simul quam tres dE(?)p v

705. C. Fannio G.gai filio annio (-ni a. om. p) ll. C. F. L. Annio v

706. dist.J.

707. Obs. 45. — Lyd. ost. 4 p. 14 c. — Lyd. ost. 6 p. 22 a. — extr.: cfr. Verg. geo. I 365.

708. quos p va. S

709. appellauere op

710. nocte a

711. noctu R(?) p va.S

712. transcurrit aopy va.Brot. cfr. §96

713. uisam ego. om. ll.v. δόξας Lydus

714. e??? F 2.

715. et RaT

716. at ( lac. ante indicata) D

717. in lunae opz va. G magnitudinem F 1 Raop va. G

718. inluxisset FR 1 a

719. caelo ( om. in) o

720. recipere F 1 R 1

721. hoc d (?) va.S

722. lianus Eao. ???anus F 1. lucinius p. Licinius Syllanus va.H

723. Lyd. ost. 5 p. 18 a-c. cfr. Sen. NQ I 14. 13. (Lucian. navig. 9).

724. procellae op va.G

725. ex his (iis v) tune F 1 Eaopz va.G

726. fulgorem FRd G. -gurum Eapz v( D)

727. effigie eas D. gies. eae va.G. -gies z

728. ceu ll.v. an cū?

729. prospere a

730. cuius F 1 R 1 a

731. praenuntiae R(?) va.J( D). cfr. XVIII 357

732. accusatori F 1 Ea. et castori R 2 ecorr. p va.D

733. id numen F 2 d v(J). id nomen rS. is nomina coni.D 2 Herm. XXXII p. 336

734. in mari deos R 2 E 2 v. deos in mari d

735. uespertinis horis E 2 d 2 vaS( D)

736. haec sunt ( om. i) omnia et alia y

737. natura y

738. (3. 4) Beda n. r. 25. — cfr. Aristot. de mundo II p. 392 b, 5.

739. aere F 1. -rē F 2. aethera p

740. hec (ec in ras.) ao. hoc p.huic D 2

741. animo aduerto F

742. infinitum uidetur F 2

743. aetheris D 2. cfr. §48

744. infinitum et R 2 d G. om. p. et v

745. terrenis alitus Feap

746. et tonitrua R 2 S

747. trahunt p va.H

748. subeunt E(?) G

749. medium Ep v. -Iv??? F 2 in ras. -io m Ra. -io dT. -io mundi D

750. rursusque Fdao. -sumque rv

751. in inane D 2

752. infundit op va.S ultra citra op. -tro citroque H

753. accendatur Eaop va.C

754. causas ll.v( H). quasi B

755. globostendit FRa. -bo tendit B

756. aliud R 2 d v. -um r. om. p. an atrum?

757. complexa eas ego. cfr. §67 extr. -xa a se d 2 oz S. -xas a se Eap. -xa se FR 1. -xasse R 2. -xa d 1 v. -xa aeris D

758. et tonitruum E 2 v

759. ictus o

760. plura simul Ea va.S

761. (11-13) Beda n. r. 11. —

762. imbriumque ego. cfr. § 108 init.111 init. rerumque ll.v. siderumque CFW Müller p. 16

763. statutas F 3 aopyz ( item infra v. 23)

764. ergo ut solis Eaopv. ut (et ut R)solis (-lus R 1) ergo FfRd H

765. cuiusque ego. quibusque ll.v. de mendo cfr. p. 156,12

766. concreta F 1 R 1 ad

767. flatu dT

768. teporis F 2 Ra( Beda) v. temp- F 1 dTpy. alia tep- E(?) C

769. aut ego( et dist.). ut FE 1 a. autem F 3. om.rv

770. frigoris y( Beda). om. p

771. Beda n. r. 11. —(21-24) Lyd. ost. 7 p. 26 a. cfr. Plin. XVIII 247. Tiro ap. Gell. XIII 9, 4. Cic. nat. deor. II 11. schol. Germ. p. 75, 7 sqq. Serv. geo. I 138. Aen. I 744 (Isid. or. III 70, 12). Ov. fast. V 166. Ampel. 3, 2.

772. coniecta i. collecta a. contactu D 2

773. numus ( pronomine) y. add. hyadas Beda E 3 va. S( D). ὕαδας F 3 in marg. De suppresso nomine cfr. § 8. III 151. VI 187. Müller de stilo p. 90

774. non sine ferme FRa. cum Beda

775. mergit FRa. surgit Beda

776. Lyd. ost. 7 p. 26 a. — Aelian. nat. anim. VII 8 init. — Plin. VIII 152. —

777. ignoret o

778. origem F 2 Ra va.C. -ien F 1. -igam y

779. terram F 1 R 1 E 1 a

780. ortu y

781. adorari R 1. orare y

782. agit FRd. mittit y

783. nulli dubium est opz

784. cfr. Plin. XVIII 266. 267. 227. Varro r. r. I 46. Cic. de div. II 33. Aristot. probl. 20, 21. Lyd. ost. 7 p. 26 b. —

785. quin F 2 in ras. d G( D). qui in RE. quin in ao v( S). cum in p

786. autum nali dp v. -lis r

787. brumaque E 3 va.D

788. ruris F 2 inras. E 2 v. ruscis RE 1 a

789. estatis dT. aest- R. statutis aop

790. uer nis R

791. floret E(?) v. -res r

792. ipsorum alii die (dies F 1 R) F 1 Ra

793. suspensa E(?) va.S( J)

794. herbe Taop

795. pulegi ap va.S

796. Lyd. ost. 7 p. 26 b. — Cic. de div. II 33. Augustin. civ. dei V 6. - Plin. XVIII 252. — Lucil. ap. Gell. XX 8, 4. Hor. sat. IV 30. Plin. II 221. XXXII 59. IX 18. 96. XXIX 59. — Aelian. nat. an. II 56. Antig. hist. mir. 124 (136). — Plin. XI 109.

797. intente vel nitente, d 2 op. intento d 1 T

798. rumpuntur—membranae del. vult D 2

799. observat Eaop

800. obumbrantes F 1 y. -ari op

801. Iam F 2 ydp v. Nam r

802. quidem Fry v. -dam r

803. dist.D

804. augere F 1 R 1 d

805. numero F 2 E (?) y v (J). in nu- rS

806. exquisiere ay

807. siderum y

808. cfr. Plin. XI 149. —

809. fallenti F 1 R 1 Eap

810. rei F 2 doz J 2 ( puncto posito). serei F 1 Rp. seriei Eea. caeli v

811. ac y

812. altitudine, discreta P

813. hoc R 2 B 2 dy D. hec op. hae v. om.rJ 2 est y D. sunt ll.v ( J 2)

814. qui dem Rp C. -dam rv( D)

815. M om. y

816. uidelicet op va.S. om. y

817. quae ( sc. stella) Fedp v( D). quae vel quē o. que RaTy. qui C. cfr. Rück 2 p. 301

818. secuntur o D

819. cfr. Sen. NQ II 12, 4. Aristot. meteor. I 9 p. 346 b, 24. 30 sqq. — (18) Beda n. r. 32. —

820. humida terra Ry

821. fumi quandam i. -idam quandam Rück 2 p. 302

822. exalari FRap. -re (exha- v) y va. H

823. dubie (= iae) F 1 ap

824. coniectatur F 2 in ras. R 2 v. -tus y. -ectur R 1 d 1. -ecture d 2 Eap

825. cfr. Sen. NQ II 12, 3. 17. 19. 16. Cic. de div. II 44.

826. et in has et F 1 REap( o)

827. verū ē (v et ū ē in ras.) F 2. an certum est?

828. aequa F.equora a. aqua F 3

829. fumidam ceruicem Eaop

830. edi si F 2 dE v. disi F 1 a. ??? R 1. dis R 2. di op

831. rumpat Rop.aer- F. -pant a

832. fulgetra F 2 E(?) ova.S. -ta F 1. -trum p. -gidas a

833. fundi F 1 Rao

834. his et (ef a) F 1 Ra S

835. (7. 11) Beda n. r. 28. Sen. NQ II 20, 2. 27. 28. 30. 22. —Cic. de div. II 44. 45. —§ 114: (168, 4) Beda n. r. 26. — Aristot. meteor. I 13 p. 349 a, 17; de mundo 4 p. 394 b, 7 sqq. Cic. de div. II 44. Vitr. I 6, 2. Sen. NQ V 1, 3. 13, 4. —Theo- phr. de vent. 11. 12 sqq. (Aristot. de mundo 4 p. 394 b, 15. Theo- phr. 1. 1. 23. Sen. dial. III 17, 4. Isid. n. r. 37, 5). — Beda n. r. 27 extr. Isid. or. XIII 11, 18. Serv. Aen. VII 27. — Theophr. 1. 1. 53. 26. Aristot. de mundo 4 p. 394 b, 14; probl. 26, 5.

836. ad terram dT

837. nube cohibitum om. F 1 R 1 E 1 a

838. naturae F

839. sonitum ov. -tu ll

840. dum erumpat o

841. ut om. F 1 R 1 E 1 a

842. in om. dT

843. in praeceps R(?) va.D. cfr. §115 med.

844. et ( pro ut) FR 1 E 1 a

845. conflictū Fd Ra

846. bruta multa R 2 S

847. nullā habeant rationē F 1 R 1 E 1 adT. nulla ueniant ratione op rv. eadem add. praem. aut dT. cfr. 116 extr. XVII 236

848. ex (et ex G) F 3 y va. S

849. ex F 3

850. aere F 2 dy. om. F 1

851. nubibus E 2 in ras. op

852. posse et R 2 E(?) a 3 v. -sset r. -sse d 2 op

853. haud F 2 Eao S. aut r. om. dT. nihil y. non v

854. intellegitur y G

855. flatus op z

856. niuibus ll.v ( J). riui- p. nubi- oy S finibus Constantinus ap.Dal. -nubus H. cfr. Theophr. de vent. §11.12 διὰ τὴν τῆς χιόνος τῆξιν

857. et quidem G. aequ- F 1 R. equ- r Verc. qu- y. etiam v

858. e F 2 R 2 E(?) opy v( D). et r. et e dT S

859. apogaei Fa. epo- y

860. Theophr. 1. 1. 26. Sen. NQ V 7, 1. 14, 1.—(16-19) Mela I 39.

861. con plexa d. -xu Ty. -xi z

862. fubito Faopyz va.B

863. aut con fracta E(?) y v( D). autem fra- a. aut (au F 1) fra- rS. anfractu z

864. innumeros R 2 Ty. -sa z

865. in p. inde va.H13 dist.S

866. inaequa litate dTR 2 y H. -iter v. aequalitate r. -tem p

867. scindentes — ideo om. o

868. quidem py H. -daem i. -dam ll.v( Brot.)

869. et ll. H. om. y Dal. etiam o v

870. dalmatia E 1 d 2 y. -tiae E 2 aop v( D). delmatia F 2 R 1 dT S. -tiae r

871. ore-hiatu om. y ora E 2 op va.S( D)

872. uasto F 2 E 2 dT v. uosto R 2. uisto r. iusto op

873. in prae ceps R(?) E 2 va. S

874. hyatus a

875. senita y. secuta i. Senia coni. B e III 40

876. adtrectare R 3. contrectari a

877. rapinas E 2

878. et p

879. multis dR 2 E(?) p v( D). -to F 1 R 1 a. -ta F 2 f S

880. madefacta FR 1 a S. manu facta rv( J)

881. incluso F 1 a

882. receptacula R 2

883. auras F 2 R 2 p v. -res r

884. status a va.B

885. sed maris d 2 R 2 a. maris sed p va. H

886. qui siue yva. H. q??? siue d. quae siue op

887. non di F 1.non (et non a) de R 1 a

888. motu ego. incitu FRE 2 op v ( S). -to E 1 a.-tatu dT H. -tato y

889. et e y. ex p

890. generalis Rtpy

891. illuc que Faop va.G

892. disp... ( reliquis abscisis) R 2. -perili F 1.persus p. sperili E 1 a. -le R 1

893. cadant FREp. om. a

894. habere naturae FdRa v ( S). nat- hab- E(?) p G( J)

895. ue ( pro orbe) F 1 Ra.

896. diuisa F 1 ap. -sae R 1 d 2 in ras.

897. uires F 1 Ra

898. hospitibus F 1 RE 1 a

899. transituros ego. transitus ll.v. de dictione cfr. VIII 3. XI 103. XXXVI 4

900. fama ego. -mae p. -me ll.v. ferme C cum Sabellico

901. terrentibus p. tene- ll.v. cfr. XXV 57

902. agnoscat a. noscant S cum vet. Dal.

903. rerum ll.v. an litterarum?

904. erurunt F 1. erunt R 1 E 1 a. er.... R 2 marg.absc. eruerent p

905. namque E 2 d 2 p v. iamque z. que r. om. d 1 H

906. et d v. set R 1.sed rD.

907. quodcumque v. quoc- F 2 in ras. dE 2 pz. quec- r

908. quapropter F 2 in ras. d v. quaep- R 2. quaepro R 1 E 1 a. quae E 2. quo p

909. Homer. e 295. — § 119. 120: Aristot. de mundo 4 p. 394 b, 19 sqq.; meteor. II 6 p. 363 b, 11 sqq. Agathem. 2 (GGm II p. 472). Varro ap. Sen. NQ V 16, 3-6. Vitr. I 6, 4. 10. Gell. II 22, 16. Veget. r. mil. IV 38. Ampel. 5. Beda n. r. 27. Isid. n. r. 37; or. XIII 11, 2. 3. —

910. hebeti ut R 2 E(?) G. -tius rB. -ti v

911. ad quae R 1. et va.S

912. concisa do B. consc- F 1 R. -issa rv

913. utraque F 2 do va.C ex F 2 d G. ad R 2. in r. om. op v

914. nume rosam E 1 . -rum op va.G

915. apelioten Ed v. aphe- p. -then r

916. notum o D. -thum FdE. -thus ap. -ton R(?) v ( item infra)

917. corus E v. cho- r

918. aparctias v. -rtias dR 2. -rteas R 1.rcias F 2 a. -rceas Eop

919. (171, 9 sqq.) Sen. NQ V 17, 5. Gell. II 22, 19. Aristot. meteor. II 6 p. 363 b, 24. 25. Theophr. de vent. 62. Strabo I p. 28. Beda n. r. 27. Isid. n. r. 37, 5.

920. thrascian C. thrac- F. tra- RE. -Iā a. trasceam v

921. caecian S. -iam B. caician R 2 E 2. calc- Fd. canc- r. caetiam v.

922. inter—4 media om. a

923. phoenica R 2 E v( D). poen- FR 1.pen- p. penicam d. phoeniciam C ex Arist. -cian G( S). -cean Dal. -cem H (item praem.Sex R 2)

924. libonotum R 2 D. -ton ( P) L. libanotum R 1. -ton v. -na??? totum d. et liba et notum r

925. caecian et E v. calcian et F 2 R 2. om.r

926. et nothum (-ton v) p va.S 9 etiam v. etiam alii Beda. enim ll. D. om. o

927. an quibusdam gentibus? cfr. § 153 init.

928. paulo ll.v( S).-lum ( Beda) C

929. reliquae om. F 1 R 1 E 1 a

930. flatus D. cfr. §116. elatus d 2 (us in ras.) Ea. del- p. elator F 1 R 1. -tior F 2 R 2 v

931. Beda n. r. 27. — cfr. Plin. XVII 21. Gell. II 22, 28. 29. Strabo IV p. 182. — cfr. Theophr. de vent. 8. 61. 5.

932. intellegit ego. -gi et ll.S. -git et a 3 v

933. hellespontian F 2 C ( S).-iam dTE H. -ia r. -ium G. -ion v

934. alibi Ea va.S

935. idem SJ errore

936. ulli va. H

937. omnium (o iu) ego. in ll. S. om. E (?) v

938. fecto ego. recto ll.v( J). -te C. -ta Bas. dist. va.G

939. est del. G( S)

940. milibus R 2 S. -litibus FR 1 a. limitibus ( dE?) op v

941. occursu Ropz v. -sus r

942. tantos Fa

943. coercitus E 2 ( z?) G( S). praem. est v.circius FRdop. arcius E 1. cyrci' a 2 (cyrc in ras.). coercetur H cum vet. Dal. ( D)

944. austro Fra

945. aegypto FRd

946. uentus J cum vet. Dal.

947. cfr. Plin. XVIII 337. — (8. 9) Colum. XI 2, 21. Plin. XVIII 222. 223. —

948. et hoc et (ex a) Fad

949. rursusque R 2 E 2 d S. -sum p. -sumque v. om.r

950. VII va. H e Colum.

951. martias ego. mar???c. F. -tii rv

952. orinthian Ea.itiam p va.B

953. ab aduentu auium post ornithian transpos.D cum U18

954. VIII y. VII i

955. Beda tp. r. 35. Colum. XI 2, 39. — Beda n. r. 11 extr. — (20) Theophr. 1. 1. 11. Colum. 1. 1. 51.

956. data (-tus z v) est autem (huic add.v) Eadyz va.S. est autem p. an inchoat aestatem?

957. VII Beda

958. magias E 2. -gi r. Mai S

959. dies F 2 dpy v. die R 2. diu et r

960. augusti dy va. G

961. — § 124: cfr. Plin. XVIII 335. Colum. 1. 1. 56. Aristot. meteor. II 5 p. 361 b, 35 sqq. Apoll. Rhod. II 526. Gell. II 22, 25. 31.

962. aquilones R 2 v. -n??? R 1. -nem y.-nibus r

963. perflant R 2 d 2 p v( S). -nc R 1. -ns F 2 d 1 Ty. -nos F 1 Ea.nt his z H

964. XL dTy v. triginta R 2 p S. om.rH

965. molliri eos (eis C) y C cum Sabellico

966. autumnat R 2 E 2 y v. -ni. At d. -natur p. -ni r

967. (7. 8) Beda tp. r. 35. — cfr. Plin. XVIII 231. X 90. — (12-15) cfr. Sen. NQ V 6, 18.

968. ferme y

969. VII Beda

970. illis R 2 y

971. est et Fra

972. africus Eap v. -cus et Frdy S

973. postea Fedpy va.S. cfr. § 183 extr.

974. alcionum y. alchi- p. alti- FRai. halcy- Ed(?) va.S

975. ii v. i Fa. hi E 2 p G. om. y rS

976. cludit d 1 T H

977. idem ll.v( S). -em hoc G( J)

978. — § 126: (19) Aristot. meteor. II 6 p. 364 b, 13; probl. 26, 1. 29. Theophr. de vent. 37. Gell. II 22, 24. Apul. de mundo 14.

979. uentorum G. -ti etiam FRE 1 ap S. -ti o. -torum etiam (et T) E 2 dT v( D)

980. et R 2 E 2 y G. om.rv

981. chorus (-ros F 1) Fra 2 oy( fere semper)

982. et om. y

983. 119

984. auster. affricus o

985. caician R 2.calc- F. cec- R 1 a. cerran p. cfr. p. 171,2

986. ense ap

987. gran dine F 1 R 1 a

988. ei ( pro et) F 1 R. hei a

989. trepidit a. -dat F 1. ped??? R 1

990. a om. y. & p

991. quam a da 3 y G. quam rv

992. cfr. Cels. II 1 (p. 28, 12 Dar.). Aristot. probl. 26, 50. Theophr. 1. 1. 57. 58. — (4) Aristot. meteor. II 5 p. 362 a, 1. Sen. NQ V 1, 1. — Posid. ap. Strab. III p. 144. Polyb. IV 44, 6. V 5, 3. — (9. 10) Aristot. 1.. p. 362 a, 23 et 358 b, 2. Theophr. 1. 1. 4. 7. Sen. NQ V 18, 2.

993. flare d 2 pz

994. hora oriuntur E 2 p va.S( J). ori- hora d 2

995. ut cum R 2

996. situ R(?) v. sit r

997. — § 128: Aristot. probl. 26, 31. Theophr. 1. 1. 52 sqq. — (13) Verg. geo. I 432.

998. autem ut ego. autem y. aut ut (uter p) ll.v. itaut D

999. proxime F 2 pz va.G. -mi??? a. -mis F 3. maxime y

1000. surgant a. -gat z C

1001. in dexteram y. om. a

1002. austro—

1003. inferus ego. -rius aTfopy -rnus irv. cfr. § 138. 139. 189 med.

1004. maris dop va.S

1005. spirat om. F 1

1006. — § 129: cfr. Theophr. 1. 1. 5. — (20) Macrob. in som. Scip. I 6, 1. II 2, 17. Plin. XXVIII 23. — (175, 2) Aristot. meteor. II 5 p. 361 b, 14 (8 p. 366 a, 17); probl. 25, 4. Theophr. 1. 1. 15 sqq. 18.31. Sen. NQ V 8, 2. 3. — (5) cfr. Aristot. probl. 26, 6. 7.

1007. impares F 2 R 2 E 2 dTp v( S). -ri rG

1008. numeri Fd 1 T v( J). -res R 1. -ris R 2 S. -ro Ead 2 p G. cfr. XXVII 123

1009. flatus — 3 conprimit om. F 1

1010. occidensque E(?) opy va.S( D)

1011. meridianis F 1 R 1ap. -nis et oz ( punctum pos.D)

1012. die F 1 Ra

1013. iam y

1014. in noctis F 1 Eay

1015. quia— 6 sopiuntur om. a

1016. quia aut F 2 d v( D). qui aut r Dal. quia et o. quia p. de y parum liquet

1017. et estu E 1 o

1018. uenti sopiuntur om. opfz

1019. adaperuere E 2 dop v. pparere y. aperuere F 2. appar- r

1020. eudoxos d. -xonos F. xius o. -xinus a. -ximus E 1. edoxus y. teod- E 2

1021. inter calari d(?) va.S

1022. caniculae E(?) opy v( D). -lare FR. -lari adT S

1023. (18-21) Aristot. meteor. III 1 p. 370 b, 28. 371 b, 2. Sen. NQ V 12. Apul. de mundo 15. Lyd. ost. 44 p. 170 b.

1024. interim —15 cuti om. a

1025. interim ll.v( G). iterum p. in terram C cum anon. ap.B( D)

1026. nubium R 2 v. niui- E 2 p. nimi- r

1027. cuti F 1 RE 1( a) S. ferie p

1028. ruperint op va.H. rum- pere nuper e (nuper F 2. nuber F 1) Fra

1029. si F 2 in ras.

1030. effigerunt F 1 Ea. effregerint p va. S. effug- o

1031. igne R 2(?) d 2 op v

1032. abreptum o va. G. arre- p

1033. gelida Edopa 3 v. -di r. calidi D

1034. que—ponde om. F 1 R 1 E 1 a

1035. ad FR 1 ao. et va.S

1036. mu tat op

1037. ante ( pro ipsa) F 1 R 1 E 1 a

1038. ipso ll.v( S). -se R(?)L(J)

1039. arrepta op

1040. Lucret. VI 300 sqq. Sen. NQ V 13, 3. Aristot. meteor. III 1 p. 371 b, 4. (Apul. de mundo 15). Lyd. ost. 44 p. 170 b.

1041. maiores Ead 2 p

1042. nubes F 1 Eadp

1043. eruperint Eap

1044. specus Rdp. secus E 1 a

1045. alto F 1 R 1 E 1 a va.G

1046. fuerit FRaf. add. rubro colore R 2

1047. contracta FR 1 ap

1048. nec niuales FR. om. a

1049. ac ( pro aut) d 2 op

1050. niue iacente (-tem F) FRd 1 v. niuem iaciens op r

1051. rumpit.. exardescit que .. habet op

1052. et ignem (-ne p) F 2 R 2 E 2 dop v. euertiginem r

1053. aut non F 2 R 2. ac non fz. aut va. G

1054. concipit pz. inc- o

1055. fulminem ( om. est) F 1 a. -men autem F 2

1056. —§ 134: cfr. Plut. plac. phil. III 3 p. 893 f. — Cic. de div. II 49. — Lucret. VI 426 sqq. Olympiod. ad Aristot. meteor. III p. 86 Idel.

1057. igne p va.H

1058. remediando F 1 R 1

1059. et quo ll.G( S). quo dT v. quomodo f H

1060. belluae R 2. nebulae D

1061. similis in ego. -lisi F 1 R 1 a. -lis e R 2. -lis F 2 E 2 cum ras. dp v. -li ( U21) J

1062. nudire F 1 R 1 a. ??? E 1

1063. cum R(?) v. con r

1064. se om. F 1 E 1 a

1065. aulon (-one R 2) cum R 2 coni. S. aut longum (-gaum F) FR 1 aT. in longum ( Ed?) fp H. in longam v

1066. fistu lam Ra va.H

1067. Lyd. ost. 43 p. 168 bc. (Arrian. ap. Stob. eel. phys. 29 p. 610). Beda n. r. 30.

1068. densitas aeris y

1069. grassiore Fa. gross- R 1

1070. accepit F 1 RT Ven.

1071. a om. F 2 y. ad F 1 R

1072. e F 2 y D. et e op v. et r

1073. diuersa y. cfr. Rück 2 p. 304

1074. raras R 2 va.H( S)

1075. et infirmans F. -mis R 1. firmas d 2. om. d 1 T H Brot.

1076. crebra sunt F 2 f

1077. in italia fulmina d 2 o va.G

1078. moblior o. mollior py. prob. Rück 2 p. 304 coll. Lydi εὔκρατος σχεδὸν παρὰ πᾶν χωρίον. sed cfr. § 189

1079. que ego. quoque ll.v

1080. iis dp v. his r

1081. descendunt Eaop v( D). discend- F 1 R 1. disced- rG. demendocfr. p. 181,21

1082. et om. opva.G

1083. in om. F 1 RE 1 a

1084. situ euenit oz

1085. — 137: Sen. NQ II 31, 1. Arrian. l. l. p. 608. Lyd. ost. 44 p. 170 d. 172 a. — Cic. de div. I 18 (v. 23. 24). Obseq. 122.

1086. non om. y

1087. humide F 2. um???e F 1. humore Ra

1088. urunt ll.v. adu- opy. prob. Rück 3 p. 237

1089. liquat y. cfr. Rück 2 p. 305

1090. saculis y. saec- F 1. sec- R 1 a. (loculis Seneca)

1091. sic nocere F 1 Ra. sine onere F 2

1092. romanorum ll. -narum R 3 p v. matronarum coni. J

1093. lac. ego indicavi; excidit femina: cfr. VIII 119 et XXX VII 44

1094. cati linianis R 2 v ( J). -lianis r. cfr. XXXIII 34. -linanis ( P) L. -ariis SD

1095. municipis F 1 R. -piis Eap

1096. Sen. NQ II 41. — Paul. Festi p. 75. Fest. p. 229. Augustin. civ. dei IV 23.

1097. terrae F. e terra z.a (ea a p) terra op va.G

1098. appellatur Ed. -antur opz

1099. existimantur z

1100. omnia e F 2 Rd D. -ia ae F 1. -nia a va.S

1101. superiora e Rea 2 o S. -ora ae F 1. -ora a 1. -orae F 2. -ore d v( D) cfr. Rück 3 p. 237

1102. uocantur opz va. H. uo ( om. cant terrena recto) R

1103. rectos et ego. -to sed F 1 ( R) a. -tos sed rv

1104. — § 139: (179, 1. 2) Tertull. ad nat. I 9. apol. 40. — (2 sqq.) Sen. NQ II 47. 48, 1.

1105. quae ego. quia ll.v

1106. repulso a. repercusso op

1107. edant a v. edunt ll. H

1108. inferni R 2 e corr. V a. H

1109. aduersi a R 2 e corr. G. -si op v sa Fd. -so Ea

1110. ea FdR G. eo Ea. ea a p v

1111. a om. E 1 ap

1112. uulsinis Fad

1113. opulentum pz. om. o

1114. ex ( pro est) R 2 S

1115. aut E 2 G. haec r. haec quae p v

1116. matri monio va.S

1117. (12) cfr. Plin. XXVIII 14. Peter hist. Rom. fragm. p. 79. 80. — Liv. I 10, 6. 12, 6. 31, 8. Varro LL VI 9, 94.

1118. uulsinius (uol- F 2) F. -sonios R 1. -ius Ead.(uolsiniis et urbe et agris depopulatis f)

1119. oltam ll.v ( D).uoltan T. -tam G. olcam D It.p. 57 n.1. cfr. Vulcam XXXV 157

1120. a R 1 EaTp D. o F 1. et a F 2 R 2. ??? a d 1. fulmen a d 2

1121. porsina E 1 a S. -sinna FR 1 E 2. -sena p v( Brot.). -senna R 2 dT Dal.cfr. XXXIV 29. 139. XXXV 191 ( B)

1122. tradit va.S( J)

1123. luquosque R 1. locosque d. lucos p. pro corru pt habet D 2

1124. Sen. NQ II 49, 1. 2. 39, 2.

1125. impetrare a. -ri p. imperari va.S

1126. natura a

1127. sacris F. om.va.S

1128. hebetis v. hab- FR. habitis r. auitis f

1129. uene- ficiis Jcum U23

1130. abrogari D

1131. uiris FR 1 a 20 proficit F 1 dTEa

1132. fatum F 2 v

1133. aut apertura E 3 v. ( salter aperiat)

1134. potius va.S

1135. fata F 2 v

1136. alias .. alias ll.S. aliis .. aliis p v

1137. nos cetera va.S

1138. omittimus FR 2 aS. -tti R 1

1139. Aristot. de mundo 4 p. 395 a, 14 sqq. Lucret. VI 164. Apul. de mundo 15. Isid. n. r. 30, 2; or. XIII 8, 2. Lyd. ost. 21 p. 88 b. — (9) Sen. NQ II 20, 3. Ammian. XVII 10, 2. — (11) Varro ap. Fest. p. 339 M. Cic. de div. II 43.

1140. fulgetra R 2. -gora y

1141. tonitrua R 2 yS. -tru R 1. -trū rv( J). cfr. Rück 2 p. 305

1142. fiunt FdTy

1143. quam prior R. quem prior a. qui D

1144. fulmina R 2

1145. tonitrua FdTEaop v( S).-tru R G. -trum ( Dal.) J

1146. exortus y

1147. est om. FR 1 Ea

1148. (15) Cic. de div. II 42. Lyd. ost. 22 p. 88 c.

1149. spectu Fd 1 TR J cum U 24. asp Ead 2 z H. resp- v( S)

1150. est reliquum dR 2 S. rel- est F 2 E(?) o v( J). rel- r

1151. ortu FRE 1 a S

1152. ex iis v. sexies Ra.??? F 1. ex his rC

1153. dirae ll.( G) S. -ra v

1154. septemtriones dy D. nem F 1 RE 1 a G. per septemtrionem (-nes v) F 2 E 2 v

1155. occa sum ( del. ab) va.G

1156. perplurimum FREo va. H

1157. parte caeli ay

1158. eam FR 1

1159. portendetur F 2 Eop.-ntetur F 1 R 1. -ntur a. -nditur R 2 d v. est y

1160. ad ego. om. ll.v. pro coni. D 2 . cfr. XIII 133. XIV 133. XXIV 46. XXXVI 130

1161. portion ego. -ne ll.v

1162. fulgure ( pro -rae) a. -gore F 1 R 1. fulmina R 2. om z

1163. nuntiare F 1 RadTp

1164. (14) Plin. XXVIII 47. (cfr. Sen. NQ II 31, 2). — (16) Tertull. apol. 48.

1165. hominum F 1 R 1 a

1166. ilico Rao. ill- rv huic R 2 opz

1167. nature tribuendo F 2

1168. contraria??? F 1. -ia a

1169. incubans F 1 Ra

1170. parte R 1. -te??? F 1. -tē a. in partes E 2 C

1171. homini si F 1 Ra

1172. respirat FdTE 1 az Salmant.P. exsp- R(?) E 2 V. cfr. XXVIII 47

1173. concidunt opz va.L

1174. contuentibus F 1 R 1 Eaop

1175. cremari E 2 p v ( D). -are FRdT S. -atum (concr- a) E 1 a

1176. Plin. XV 134. Geop. VII 11. XI 2, 7. Lyd. ost. 45 p. 172 bc. — (22 sqq.) cfr. Suet. Aug. 90.

1177. iis v. his ll.D

1178. icit F 2 R 2 v. iacit r

1179. discendit FR 1 y

1180. pellibus ll.v( S).pedi- y. e pell- E 3 C

1181. nec ex d 1 E va.S( J)

1182. in ( pro inter) R 1 a

1183. tarracinam R 2 d G( S). terr- (-nem FE 1 a) rv( H)

1184. feronia (-ā F. -ae a 3) et urbes F 1 Ra

1185. belli ciuilis ego. bellicis F 2 dEp v. -ces r. belli caesariani D

1186. Lyd. ost. 6 p. 22 ab. — cfr. Liv. III 10, 6. Val. Max. I 6, 5. Dion. Hal. X 2.

1187. in inferiore R 2 S. om. oz

1188. celum lacte oz

1189. pluuisse F 1 REo va.G( SJ,item infra)

1190. M'. a H. M. rv

1191. acilio R 2 v ( G).atti- a C. ati- r

1192. P. R(?) H cum Pighio. L. rv

1193. perpu truisse Frafoz v. putr- dE(?) L

1194. in F 2 R 2 E 2 dop v. a r

1195. a R(?)v. in r

1196. partis FR 1. -tes Ea

1197. quo ego. que ap.quae ll.v

1198. ferri spongiarum ego. spo- ferri (-rro op) ll.D. spo fere v

1199. marcello v. -llono d. -llino ll

1200. carissanum FE v. carisa- R 1 ad. capsa- R 2. carifa- o. carupha- p. compsa .Se Vell. II 68,3. περὶ κάψαϝ Lydus

1201. post annum T. om. E 1 a.annum T. om. FR 1. post om. o

1202. manlius o

1203. milo om. o

1204. Lyd. ost. 6 p. 22 c. Obseq. 41. 43. — (cfr. Verg. geo. I 474). — Plut. Mar. 17 med.

1205. ab amerinis B. a mamertinis ll.v

1206. est om. FRa. an recte?

1207. in maiore R 1 a

1208. igni R 2 S. igne F 2 d H( D). -nib; E 2. ne r. ui o. ui ignis v

1209. Lyd. ost. 7 p. 24 b-d. — § 149: (Aristot. meteor I 7 p. 344 b, 32). — Diog. Lae. II 3, 5. Plut. Lys. 12. Ammian. XXII 8, 5. 16, 22.

1210. militiarum F 2 fa, tiae rarum F 1 R 1

1211. ex d. de R 1. a o

1212. uehibilis d 2 o

1213. re lictum Fa. ???ictum R 1

1214. credat R 2 Ed v. -dit r

1215. et con fundi R 2 d v. interfu- r

1216. esse E v. esset (et R 1) FRd. fuisset a

1217. (22 sqq.) cfr. Sen. NQ I 6, 1. 3, 11. — (23 sqq.) Beda n. r. 31. Aristot. de mundo 4 p. 395 a, 33. - Sen. NQ I 8, 3. 7. 3, 1. Aristot. meteor. III 2 p. 372 a, 26.

1218. quem R 2 Ed v. quia r

1219. medio a va.S

1220. narretur R 2 S. -rratur rv( J). cfr. nov. luc. p. 41 n.15

1221. casandriae FR 1. Cas sandre a. alexandriae R 2 in marg.

1222. potid???e E. -die Fa. post idaea R 2

1223. quondā ego. om. ll.v. cfr. IV 36

1224. deductae R 2 SD

1225. nec F 2

1226. pluuis R 1. -iis F 1 Ea. -iales oz

1227. aeris igniumque va.S

1228. XXX ego. tricesima ll.v( H) D.XIIII C( Brot.) cum Rhodig. exAristot.

1229. posse fieri ego. fieri posse y D. posse ll.v

1230. Aristot 1. 1. 2 p. 371, 30 sqq. 5 p. 377 a 11 sqq. 4 p, 375 b, 12. Sen. NQ I 8, 6. 3, 11.

1231. uncos posui cum U26

1232. hoc p v a. S

1233. breuissi- mis diebus E(?) dp va.S

1234. frequenter F 2 dE v( J). -tes R 2 T S. om r.

1235. idem F 2 R 2 a. id est F 1. om. R 1. item y

1236. humilisque Fray

1237. latitudinem dy v. altitudine (lati- E) ll

1238. dimissi E 1 a isi y. diffusi F 2 v. -so F 3. demissi rS

1239. autem Fd 2 Ra S. uero E 2 v haec E 1. om. d 1 y

1240. Aristot. de mundo 4 p. 394 a, 32 sqq.; meteor. I 10. 11. 12. Sen. NQ IV 12. 3,6. 4, 1. — (18-20) Beda n. r. 34. — (22) cfr. Plin. XXXI 33.

1241. eius FR 1 E 1 az

1242. igne ( pro imbre) FR 1 E 1 a

1243. nebula F 1 Rea 1 -lā ova.G

1244. gelu neque om. FR 1 E 1 a

1245. minui v. -uere ll. om.p. cfr. XXXI 33

1246. resolutaque R 2 S. sol- rv

1247. admixtus ignis F 2 R 2 v. -tis signis r

1248. (6) Sol. 5, 8. 11, 32. cfr. Cic. Verr. V 26. Sen. cons. ad Marc. 17, 4.

1249. proprietates caeli o va. H

1250. italie E. -lie Ra. -lia??? F 1

1251. locris et v. ocrisie F 2 d. crisie R. -siae r

1252. apperire F 1. ape- R 1 E 1 a

1253. re ferentur R 2 v. feruntur r

1254. (10) cfr. Lucret. II 998. — (14) cfr. Cic. leg. II 56. 63. — (18) Tertull. test. an. 4.

1255. diei F 1 a. dies F 2 o

1256. et sustinet ego. sustinet et ll. -net dy v

1257. sacra (-ro F 1) merito RF 1 H cum Dal. -ramento r. om. o

1258. ultra coni. Haupt.

1259. imprecamur d 2 va. G

1260. (22) cfr. Plin. XVIII 1. 2. — (186, 2) cfr. Sen. NQ VI 28, 1. — (4) Plin. XXIX 74.

1261. in nubibus o

1262. usibusque R 2 S

1263. effundit R 2 S

1264. quos iactos FR 1 E 1 a

1265. faenus S. fe- a H. foe- rv. om. oz

1266. ???ddit d 1. dedit al. reddit d 2. dedit R 1 a. ??? F 1

1267. nostri va.S

1268. an animantia alit? certe tacite supplendum est

1269. uitalis spiritus Fd 1 Tea

1270. habent F 2

1271. culpa RaT

1272. semi nata p v et om. FdE 1 a

1273. amplius non Frado S. non amp E(?) G. (non recipit amp- v)

1274. nostrae o

1275. misertam F 2 R(?) G. -ta v. -rie ita od 3

1276. nos d 2 E 2 p v( D). om.rS

1277. obrupta F 1.abruta R 1. obr- dTa

1278. quo taliter va.G

1279. uolucres dTo v. ris rG

1280. fere dEp v( D). -re F 1 R 1 aTo. -ra F 2 R 2 G

1281. attingerent Top v( D). -ret FR 2 a 3 G. -re r

1282. terrae quo D

1283. ipsi E(?) a 3 o C.-se rv

1284. (17-19) cfr. Plin. XVIII 2. 3. XXXIV 138.

1285. et ut uerum F 2 R 2 va.H

1286. fateatur F 1 R 1 a Ven.

1287. facimus Ffa. fati- R 1. fecimus R 2 E(?) ov

1288. nos enim F 2 o va.H

1289. maleficti R 1 a

1290. quasi oa 3 va.H

1291. seruiat o va. H

1292. fr&ia R

1293. eroditur ll. G. eluitur o B. erudi- v. erui anon. ap. B. elidi- C. effodi- S ( et dist.) cum Rhnkenio. al. cō-mittit epditur R 2 ad marg.

1294. aliquis F 2

1295. igni (-ne T) ligno FdTao. ligno igni (-ne v) E(?) v( S). ligno Rp G

1296. nostris (nīs) FRE 2 G( S). nis E 1 a. ???nis d. om.o.nostris. nisi H. (n???ris famul- p v)

1297. et R 1 E 2 d 2 G( S). etiam R 2. om. Fd 1 H. i E 1 a. illi op. illa z v. ut Jeconi.S

1298. patitur op G. -iatur ll.v( H)

1299. a cute Fra S

1300. uidentur op

1301. dist. va.S

1302. quo d 2 op Salmant. quam E 2 v. om.rS. cfr. Rück 3 p. 238

1303. petimus E(?) z va.S

1304. nonne a 3 va.H

1305. ea R 2

1306. ob hoc Ea va.S. add.utimur F 2 G, praem. v

1307. que om. FdR 1 a. an ac caedes?

1308. quodque (-que a R 2) ll.S. quamque C. quaeque v

1309. que om. E(?) va.S

1310. dixerim F 2 a va. G

1311. (22-188, 2) Beda n. r. 46. (cfr. Sen. NQ IV 11, 3).

1312. celsitate y

1313. cuncta (-nta F 1) ll. ( Beda) v. capita E 3 C e coni. coll. Sen. NQ IV 11. ( iungenda liniarum ambitu)

1314. linearum Reaop va.S

1315. ambitus F 1 Ra. habitu o

1316. id om. y

1317. re rerum Ee. ratio rerum et E 3

1318. natura ll.D. -rae E 3 v

1319. cogit ratio va.D

1320. isdem ay. hisd- FR. eisd- E(?) op va.S( D)

1321. incumbit undique y

1322. ad Ra. a??? F 1. atque va.D

1323. conferta a

1324. portenditur Fd 1 R 1 Ea

1325. a ( pro at) FdEa

1326. a (ad F 2) centrum F

1327. cfr. Macrob. in som. Scip. II 5, 23 sqq. — (16) Beda tp. r. 34.

1328. uulgi opinionem ova.G

1329. uer ticem ( sc. terrae) ll. caeli uert- F 2 R 2 E 2 opy v. uert- caeli d 2

1330. et ego. ex ll.v

1331. media ll. -Iā a 3 v. om. p

1332. includi y

1333. (19-23) Beda n. r. 45.— (189, 1-3. 6) Dicuil 9, 11. — (3. 4) cfr. Sen. NQ IV 11, 2.

1334. ipsas Fd 1 a. -sos R 1 d 2 va.B

1335. dubium sit an F 2 d 2 ecorr. va.G

1336. nisi sit in spiritu sic R 2. nisi in a. in F. om R 1 E 1

1337. sic et Beda. ita ova.S

1338. cohaerentibus Beda

1339. pelion va.D 3 dist.C

1340. aut FR. an p

1341. ignaro C( D). -ros R 2. -noto R 1 S. -noro rv

1342. milium FdR 1 S. -lia R 2 ap. -libus E(?) v ( D)

1343. maxime FR 1 aoz v. -ma a 3 rB

1344. nature Fro

1345. nam FdR 1 E 1 a

1346. residente FraT

1347. recepta Fa 3 v. -tu a. -tum d 2 in ras. Ep. -t R 1. -ta saepe R 2

1348. emi nenti R 2 S. -te rv

1349. dilabantur va.D

1350. est om. FR 1 a

1351. conspitia F 1. -iciatur R 2

1352. recedente d v. prec- F. proc- R 2 Ea. protend- R 1

1353. destendere F. dist- R 1 a

1354. conculcetur a. excu FR 1. exu- E

1355. quan FR 1. qui in a

1356. coheret FR 1 a

1357. intra FdR 1 E 1 a 1

1358. id ipsum R 1 dT S. in id ips- Ffa. id ips- nullum R 2. ips- E 1. ips- id E 2 v

1359. plena FE 1 a

1360. (10-19) Beda n. r. 44.

1361. ??? illo d 2. ultro coni.D 2

1362. a ll.v( S). del.B

1363. cfr. Sen. NQ III 3. 15, 1. 7, 3 et 4. 4. 5. — (23. 24) cfr. Mela III 44. 45. - § 167: MCap. VI 617-619. cfr. Berger Eratosth. fragm. p. 91. (cfr. Vellei. II 106, 3. Tac. Germ. 34. Plin. VI 58).

1364. naturae FfT

1365. aque dT. aquis F 1 Ra

1366. in flexu Ea. compl - dT. ampl- va.G

1367. fungerentur F 1 R 1 a 1 dT

1368. infra Beda. om. ll.v. cfr. Welzhofer p. 39

1369. an ut cuniculis?

1370. uestigandum FRd 2 SJ

1371. circuits Fado

1372. uerisimilis F 1 a

1373. supere F 1 Ra

1374. MCar VI 619-621. —§ 169. 170: MCap. VI 621.

1375. multo F 1 a. -to labore d 2 z. mare R 1

1376. breuibus F 1 a

1377. eremigatus E 2(?) v.rem- ll.( MCap.)

1378. iam ego. tamen ll.v

1379. dist. ego

1380. ingeniis R 1. id R 2

1381. meotiae F. -tie ad 1. -tide Rd 2

1382. situs F 1 R 1 a

1383. ambitu E(?) v. om. o. -tus r

1384. mauritaniae R ao va.S

1385. C. om. FR 1 adT

1386. hispanensibus Ea. -niensium R 2

1387. Mel III 90. Nepos fr. 48. Halm. Cael. Ant. fr. 56 (Peter p. 107).

1388. eudoxiū??? F 2 d 2 -ius F 1 Ea

1389. quondam FE 1 a. qu???n d 1

1390. latyrum Ra. -thurum H

1391. gadium E 1 a. gad??? F 1. ???ad??? R 1. cades R 2

1392. Nepos fr. 47. Mela III 45.

1393. ofrani a. C. (L. H) Afranii va.D. africani R Ven.

1394. sue borum Fra D 2. cfr. IV 81.100. sueuo- r(?) v. botorum Mela

1395. neque hinc F 2 dE 2 o 2. neque F 1 E 1 ao 1

1396. decedat F 2 pz v.cidat F 1 dEo. -dit a. -datur R(?) G

1397. circumdatur R

1398. et om. FR 1 ao

1399. ac v. hac R. aut r o

1400. tota tante do. tota & ante F 1 Ra. tot et tante F 2 va.S

1401. pascens — amplitudinis F 2 d v. om.r

1402. crederetur FRa. (terra creditur habitari o va.G)

1403. et om. F 1 Ra

1404. Beda tp. r. 34. — Cic. som. Scip. 6,13 (Macrob. II 17. 18. 21). Verg. geo. I 233 sqq. Mela I 4. MCap. VI 602.

1405. adde E 2 op v. age r

1406. relicto spatio op va.G

1407. premitur gelu Eo va. G

1408. uerticem ( om. huno) y

1409. trionē septem F. septē trionē a. -mtrio ( G. -ion v) E(?) va.S

1410. uerum media ego. uero med- ll.v. med- uero E 3 G. ( dist.G)

1411. qua R 2 a 2 v. quae FE. que r

1412. torrentur Fra SJ

1413. et circa a. circa quam op va. G

1414. siderum ll. P H. -ris R 2o v( S)

1415. (11) Beda n. r. 42.— (12) cfr. Plin. VI 31.

1416. terre et tres Fa. -restres Rd

1417. lib.3 sqq.

1418. uicentum F. u ce- a. uice num R 1

1419. intra D cum U29

1420. tota F 1 Rad

1421. asiam FdTao G( S). -mque rv( L) D

1422. dispesci R 1. -pcit a. -pertit o va.G. dumdispertit z

1423. ut ego. om. ll.v

1424. dist. H

1425. occupet FdRa v. -pat E(?) H.petur ( om. conputetur) op

1426. (18) cfr. Sen. NQ I prol. 11 sqq.

1427. etiamnum ego. -unc. ll.v

1428. paludium ll.v( S). -dum do C

1429. et ll. dop v. ac D

1430. dist. J

1431. ac mille FdEaop. et mille R(?) v

1432. haec FdR 1 a

1433. punctus d 2 inras. o va.J

1434. regimus FR 1 E 1 a

1435. tumultuatur o va.H

1436. caeni F 1 R 1

1437. adfodimus ll.v. ordimur opz. prob. Gronov. et Rück 3 p. 239

1438. famam ll.v( S). fines ( Sabell.) C

1439. cfr. MCap. VI 601. 602.

1440. esse terram F 2 z D

1441. totius terram va. G

1442. dubie F 1 R 1 E 1 a

1443. constat terram o

1444. cla rissime E(?) p va.D

1445. esset om. F 1 R 1 E 1 a. an recte?

1446. habere ( sc. terram) R 2op v. -ret F 1 R 1 a. -ri F 2 dE(?) C

1447. posse Edop v. ent rS

1448. deprehendere FR 1 E 1 aT J. -rē d. -rent E 2. -retur op.runt R 2 v( Brot.). -dunt H

1449. est ego. et ll.v

1450. dioptraeque ego.ae quae ll.v. in ap spat. vac.

1451. id confirmant E 2 v. ut conf- F 2 dp

1452. cum R 2 E 2p v. cum et dT. et r

1453. cernatur — 11 occasus quae om. F 1 R 1 E 1 a

1454. solstitiali exortu F 2 E 2 T. -li occasu R 2. -lis exortus va.S

1455. brumalis occasusque R 2. om. que T. -lisue occasus va.S

1456. sita esset E 3p v ( sc. terra)

1457. (20). 178: Beda n. r. 46 (cfr. n. r. 6. tp. r. 32). — MCap. VI 593.

1458. signiferi FER 3 o v. -fero R 2 a. -fer d. signi ( om. feri orbis ince) R 1

1459. obis F 1.bis ao

1460. incidens F 1 E 1 a. descendens R 2

1461. aqua R 2 ao. -uam z. quasi F 2

1462. ab illis ova.G

1463. medio sui F 1. -10 (-ios a 3) fitu a

1464. (4) Manil. I 215 sqq.

1465. crines F 1 RE 1 a

1466. insignis (-nes Fa) sibi (ibi z v) stella Feaz va.G

1467. ab eoque Ra

1468. eandem Fa

1469. (18-25) Beda n. r. 6.

1470. ita mundus Beda

1471. hic opz va.G

1472. aut ll.G. ut opz( Beda) v. ??? ut d. ita ut D

1473. non cernantur (-nerentur o) op va. G

1474. haec (ac F 1) ll. om. dT ( Beda)

1475. quibusque F 2 dR 2 o v. -bus r

1476. dimersa Ea. dim???sa o

1477. in del. H

1478. illa terre deuexitate o

1479. trans uectis R 2

1480. se attolluntur Ra

1481. posse F 1 Ra

1482. MCap. VI 594. — (26-196, 8) Beda n. r. 23.— cfr. MCap. VI 591. 592 extr.

1483. et ideo FdRa. ideoque va.S

1484. hac R. et o

1485. serius a D. sepius FR 2 o. se i???us R. saepius rv

1486. nobis illi D. nobis R 2. -bi??? R 1. -bili r. cfr. MCap.

1487. arbilam J coll. V 141. -belam R 2 Bas.( S). -la G. arabiam ll.v ( H)

1488. prodita est R 2 va.S. -ta R 1

1489. Vipstano H cum Ursino fam. Rom.p. 28. cfr. Tac. ann. XIV 1. -sanio R 2 G. -no a 3 v. uipiano r

1490. uisu R 1 E 2 a 1. -so E 1. Usū F 1

1491. nam aeque R(?) H. n??? q. a 1. neque rv. nam d 1 T. nam n??? d 2

1492. aliis ll.v( H). -ias C

1493. non F 2 RdTz v( H). om.rG

1494. in omni R 2 E 2 d 2 in ras. Tz v. omni F 2. nomini F 1 R 1. -ine E 1 a

1495. (14. 15) Beda n. r. 23.

1496. an diesue?

1497. quamuis FdRap v( S). quaeuis E(?) C

1498. eadem om. a

1499. similis d 2 p

1500. opposito F 1 R 1 p

1501. praenuntios R 2 S. -tio??? d 1. -tio ē d 2. -tiatiuos E 2 G. -tia- tos v. pr???n???ciatio sidiosos F 2. praesidio r

1502. signis R 1. -ni F 1

1503. sitione o. iicyonē F 1. icione a. -n??? (iic- R 1) R

1504. elin E 2 G. om.r. ad helin (elin v) d 2 in ras. op v

1505. indeque E 2 op v. inde r.om. d

1506. reuersus est ( om.saepius) opz

1507. causae F 1 Ea

1508. eundemque d 2 opz va.G

1509. p??????uertebat F 1 R 1 o va. G

1510. diei F 1 R 1 Ea

1511. iungunt Ea

1512. Beda tp. r. 31.

1513. MCap. VI 595. Beda n. r. 48. — (10) cfr. Plin. VI 217. 218.

1514. horoscopa v( S).pica J. -pii Beda. oroscopia R 2. orospica a. oro??? R 1. horo-spica dEp H. horisp- FT

1515. quingenis U30. -entis ll.v

1516. dist.P

1517. semitū (-tā a) maris Fea

1518. quinta om. a. (Quinta, decima H)

1519. cfr. Berger Eratosth. fragm. p. 124.

1520. Beda n. r. 48. — (14) cfr. Plin. VI 183. V 59. Strabo I p. 114.— Lucan. II 587.—(20) Plin. VI 171.

1521. simili quidem Beda

1522. super Beda

1523. stadio rum E(?) do va.S( D)

1524. appareret Beda

1525. tum om. o

1526. scripsit d( Beda) va. S. cfr. p. 198,11

1527. et inde d 2 op v( D).unde rS

1528. primos F 2 dR 2 o v. -mum r

1529. post (p 1 F 2) eos F 2 o ( Beda)

1530. cfr. Strabo I p. 32. II p. 77. Ammian. XXII 15, 31. MCap. VI 593. — cfr. —Plin. VI 69.

1531. haec om. d 1. quae Beda. quae est o va.H

1532. caput quęę F 2. apudque d 1. apud y. caput d 2 o ( Beda) va.H

1533. et quinqueo va. H

1534. stadiorum R (?) oy va. S

1535. in anno y ( Beda)

1536. tunc F 2 D. hunc r. om.dopv

1537. india R 2 va.G( S)

1538. hieme ad opy( Beda) va.G

1539. VII triones iaciunt y

1540. septentrionū F 1 a

1541. et ea Edop v( J). ex ea y. ea FR 2 a S. a R 1. ex eo ( Beda) D 2

1542. denumerari y

1543. et FdTE 1 ay( Beda) S. ex R. et in op v.at in E 3 C( D)

1544. XLV Fa. quadraginta quinque r op v. cfr. p. 197,23

1545. MCap. VI 695. Beda tp. r. 31. — cfr. Strabo II p. 133. — Plin. IV 104. Caes. BG V 13, 3. cfr. Berger Eratosth. fragm. p. 124.

1546. XV y

1547. horas om. Ead 1 Ty

1548. XIII horas o

1549. brit tania (-nnica a) hispania Fra

1550. XVIII y

1551. dubi F 1 R. -bia d 1 T. -bitare D

1552. fe promittunt ego. cfr. XV 1107.( X 82). repromittunt (???e pro- R) F 2 dTRop v. -itiū . -ittit y. promunt Ea.promittunt S. perm- D

1553. Dicuil 7, 7. — (cfr. Diog. Lae. II 1).

1554. qui (quaes F 1) scribit E 1 a. scribsit y 2 i. -psit E 2 p va.S

1555. nauigationem y

1556. septentrionali Fa. -on??? R 1

1557. quaedam FR 1 a

1558. CC milia R 2 S. -libus E (?) d o v ( J)

1559. anaxima R 1 Ea.man F ( reliquis abruptis traiectione quaternionum, qua factum est ut hic sequantur IV 67 acellatusam—V 34 cubitorum altitudi: cfr. D mus. Rhen. XIII p. 369 sqq.

1560. anaximandri—9 diximus om. l

1561. et thaletis discipulus d 2 l va.G( Brot.)

1562. primus qui dT

1563. Varro ap. Gell. III 2, 4-7 (Macrob. I 3, 2). Suet. fragm. 113 R. Cen- sorin. d. nat. 23, 3. Lyd. mens. II 1 (2). Beda de die 3. Isid. or. V 30, 4; n. r. 1, 2.— cfr. Plut. quaest. Rom. 84 p. 284. Serv. Aen. VI 255. X 216.

1564. obseruant y

1565. diffiniere d 2 p va.S( D)

1566. ciuitatem F 1 R 1 a

1567. solstitia y

1568. cfr. Vitr. VI 1, 3 sqq. 9. 11. Veget. r. mil. I 2. Firm. Matern. math. I 3, 1. Isid or. IX 2, 105.

1569. et om. R 1 p va.S

1570. atque glaciali candida op va.S

1571. esse om. y

1572. promissa F 1 ad. propensas p. om. o

1573. trucis R 2 S. crocis y

1574. ex E(?) op v( J).et rS. ob d 2 in ras.

1575. rigorē Rad S

1576. et illas va.H

1577. mobili-tate sapientes D coll. Veget. r. mil. 12. (-tem sap- U32). -tes (-tem y)habentes ll.v( S). -te hebetes ( Rhodig.) H( J). de re cfr. Vitruv. VI 1, 3 sqq., Plin. VI 187, de dictione XI 221. XXII 119

1578. ipso R 2 S.sorum F 2

1579. crinium p va. G

1580. insuper Fa. an in superas?

1581. umoris R S. humo a

1582. alituum Fa

1583. multas ego. in (etin E 2 v) mu- ll.S. an innumeras? In—uolucres del. vult. D

1584. igni F 1. signi R 2. -ne E 1 a. -no R 1. cigni dT. gigni r y v

1585. uolucris F 1 R 1 a. -cri R 2

1586. salubris E 2 op va.S. -bro y

1587. fertiles ego.lis ll.v

1588. omnia E 2 B. -n??? R. -ne DE 1 a. -nes Fdopi v. om??? y

1589. modicos Dfa J. -cus dopy rv

1590. temperie o S. -iae F 1. -ia E 1 -ie' R 2. -ies F 2 E 2 py v

1591. liquidos F 2 Rdy v( J). -dus op rB

1592. ex timis gentibus B. extimescen- ll.v

1593. numine ego. nunciate DR 1 a. -ntiat??? Ep. ???atae F 1. unitate F 2 R 2 dT v( S). immanitate B ( D). locus nondum sanatus

1594. (201, 2 sqq.) Cic. de div. I 112. — (201, 8 sqq.) Diog. Lae. I 11, 2. (Ammian. XXII 16, 22).

1595. placita et F 2 R 2 T S. -te et d 2 in ras. -tae F 1. -ta??? R 1. -te a. -ta E v

1596. qua D 1 F 1 D.qita (qua?) R 2. qia D 2. quae F 2 d. que E 1 a. q. R 1. et E 2 p v

1597. uī a. ut R 1. u??? F 1. (ui siderum va.S)

1598. esse et R(?) E 2 va.S

1599. prohibetur F 1 Ea

1600. ne ( pro ut) margo Dal.

1601. cum et G. et cum ll. et tum D 2 pz v ( S)

1602. ciuib, ego. tibi D 2 F 1. ibi Eap v. ??? R. om.rS.

1603. (12) Aristot. meteor. II 8 p. 366 a, 3-6. Sen. NQ VI 12, 2. Ammian. XVII 7, 11. 14. Beda n. r. 49.

1604. linquantur d. [a]liquantum F 1 E 1 a

1605. omniū F 1 Eao

1606. conditos R 2 d 1 va.( P) H. calidos ad 2 oz

1607. inuentas F 1 a

1608. occultato d 2 oz. -lto va. H

1609. aflatu E. affl- FdTao va.H

1610. tonitruum Edopy( Beda) v. -trū (tho- R 2) DFaR 2 D. thonit R 1

1611. Aristot. de mundo 4 p. 395 b, 33.—(202, 1) id. meteor. II 8 p. 368 a, 14. 22 sqq. Sen. NQ VI 13, 5. 14, 3. 4. 18, 2 sqq. Ammian. l.l. 14. Apul. de mundo 18 extr.

1612. prostratis moenibus (-iis p) alibi E (?) dp v. om oy r. (montibus coni. D 2)

1613. haustu FRa

1614. perfusis amnibus y

1615. aliubi FRa

1616. murmure FR 1a. -ur Edoy va.S.

1617. similis alias Faz S. -lis R 2 E(?) doy. -les R 1. -lius v

1618. meet D(?) dTR 2 y S. et r. fit op. meat v

1619. ex illius F 1 a. exitus op

1620. feruente ll.v ( H) D. fre- mente C( S). uerbentur y

1621. in umidis—7 furente om. o

1622. fu- rente D. -ene y. feriente p. feruente ( praem., item D 2 E 2 v) ll.v ( S). item fremente C

1623. (7) Aristot. de mundo 4 p. 396 a, 12; meteor. II 8 p. 367 a, 17; 366 b, 18. — (12) Sen. NQ VI 26, 5.

1624. umquam D 2 F 2 R 2 dy v( S). um D 1 F 1. om. opz rH( J). nonnumquam D

1625. occultore (-to ore F 2) non F. -tore d 1. -tior est d 2 T

1626. malo ll.Bas. modo R 2 v. moto y. -tu I C. cfr. p. 205,4

1627. Aristot. meteor. II 8 p. 367 b, 2. Lyd. ost. 54 p. 190 a. — cfr. Sen. NQ VI 26, 1. — (18 sqq.) Aristot. 1. 1. p. 366 a, 13. 367 b, 20. (cfr. Lyd. ost. 54 p. 190 b).

1628. flumina R 1 ap. fiunt fulmina (flum- E 1) E(?) va.S

1629. nocte y

1630. maxime F 1

1631. sub ( pro sed) coni.D 2

1632. meridiem F 2 y v. -ies r

1633. imbrem RE(?) ova.D

1634. imbresue aestum om. a

1635. (5-7) Aristot. 1. 1. p. 367 b, 10.

1636. icti va.S

1637. tremunt y

1638. postes aeque Rück 2 p. 307. posite- que A. -tiaeque y. -ta aeque rv

1639. pronuntiant FRdpy

1640. sedent. est Aroy v( S). -ntes r. -nt sed E 2 z. -ntes. est H

1641. ceu tenuis p va.S

1642. lineae AfdTapy v. -ea r( ?) C cum Sabell.

1643. nubis E(?) va.S. -bes D

1644. longo FE 1 a

1645. porrectae E(?) va.S

1646. (15) cfr. Sen. NQ VI 30, 4.

1647. est del. F 2

1648. sed et o. sicut et va. G

1649. et A. est rv. et est dT

1650. quare E. qualem (1 in ras.) F. quam rem R 1 o

1651. tutis p. certis R(?) va.S

1652. sicut in dT. sicut E(?) va.D

1653. sunt om. AdT. s F 1 a

1654. renitente AE(?) v( H). -tes o C. retinente (-tenn- R 2) r. -tes p

1655. (20) Aristot. 1. 1. p. 368 b, 24. — (204, 1) Aristot. 1. 1. p. 367 b, 32 sqq.

1656. et om. A

1657. intumescat A. inu- a

1658. rese- dit A. residet F 2 E(?) va.S

1659. arietine E 1. -tum a

1660. reni- tituros dantis F 1 R 1

1661. fluctuus F 1 R 1 D. -tuū F 2

1662. emersit AF 2 v. sem- DF 1 d. rem- R. se mergit a. se em- E 1. em- E 2 op

1663. biennio AT. bino F 1 E 1 a. bimo (abi- R 1) F 2 R. an recte?

1664. (15-19) cfr. Plin. XVII 245.

1665. et factum FRE 1 a

1666. est om. F 1 E 1 a. est et E 2. est et hoc va.G( Brot.)

1667. inuenio AdTR 2 S. -nit D 1 a. -nitur F. -ni D 2 R 1 Ep v

1668. mutinense R. -tiense a

1669. inscio R 1 a

1670. ciuile op va. G. bella ciuilia F 2 R 2 J

1671. sedis A S. -dens F 1

1672. praesidis FR 2 E 1 ao

1673. uetti D 2. cfr. XVII 245. CIL IX 3019. ueti A. uecti rv

1674. Aristot. meteor. II 8 p. 368 b, 8. Beda n. r. 49. — (23) Tac. ann. II 47. Strabo XII p. 579. Sol. 40, 5. — (205, 2) Cael. Antip. ap. Cic. de div. I 78 (Peter hist. Rom. fragm. p. 102). Liv. XXII 5, 8. (Flor. II 6, 14).

1675. ac R(?) H. uel Beda

1676. terrae sidentis vet.Dal. residentis (-tes R 2) ll.v. terrae resid- H

1677. atque R(?) va S

1678. nec poeni ( D?) d D

1679. ostentum o va. H

1680. (10) cfr. Herodot. II 10. Thuc. II 102. Strabo I p. 59; X p. 458. — Homer. δ 354. cfr. Plin. V 128. XIII 69. 70. XXV 12. Aristot. meteor. I 14 p. 351 b, 29. Mela II 104. Sen. NQ VI 26, 1. Lucan. X 509. Serv. Aen. XI 262. — (13) cfr. Plin. III 57. Theo- phr. hist. pl. V 8, 3. — (14) Strabo I p. 58 extr. — Herodot. II 10.

1681. adtollendum ap. att- DFE

1682. potens R 2 adp v. -tē A. -test E 2. ponens r

1683. inuecto Ra. uecto F 1

1684. sicuti olim ego, -ut idem AR 2 dT v( S). -ut eodem (eid- D 2 B) r. -ut pridem coni. D 2

1685. cerceis FR 1 adTp. circ- rv( S). de circ- C

1686. quod del. U 34

1687. dist.ego

1688. milium passuum F 1 Ra S

1689. et—16 adluebat om.p

1690. ephesius ( sc. portus) FRE 1( D?). -sios AdT. -sus a. -si E 2 v. addunt ubi AE 2 a( RD?) v, post quondam d 2 T

1691. adluebat AR 2 E 2 v. abluerat r

1692. mare et circa E 2 C

1693. teuthranie T( D?) S. -niae AF 2 v. -nte R 2. -nia B. -tranie R 1 a. -nia F 1 E

1694. (1) Ammian. XVII 7, 13. — (4) cfr. Plin. IV 70. Sen. NQ VI 21,1 (II 26, 6). Iustin. XXX 4. Plut. de Pyth. orac. 11 p. 399 c.

1695. que quae F 1. Quaequae F 2. quae E

1696. primae F 1 R 1 E 1 a

1697. memoria FRaz

1698. enatae ( del. et) R 2 v. dist.ego

1699. melo R 1 va. C

1700. anafe FE 1 a. nafe R 1. olathe R 2

1701. neao A. nec a. Nea F 2 va.S

1702. lebedum AdE 2 v. lesbum F 1 E 1 a. besb- r

1703. uncos posui cum U

1704. theon d va. C. puteo RE 1 a. ??? on F 1

1705. helone a. alonae A. -ne F va. H

1706. Cycladas exhibent ll.v

1707. centum XLV A. CXXXV Ed va. D. XXXV r

1708. Olympiadis — quarto cum U 36 huc ransposui; post

1709. CCXLII ego cum U. CX in ll.v. LX R 2

1710. iunio Ad 1 f Salmant. m. iunio rv

1711. ualerio ego coll. Sen. N Q II 26, 6 et U 36. laelio A. c. lelio R 2. maro lellio (??? ellio E 1) E. m. celio (cellio a. ???elio d 2) R 1 ad. marco caelio (caellio D) r. L. G. et L v

1712. ballo E. uncos posui cum U

1713. Posid. ap. Strab. VI p. 277. — (15) Timae. ap. Strab. V p. 248; p. 247 extr.

1714. iulii dEa va.G

1715. emersit e mari va.S

1716. CLXVIII R 2. CXLIII va. H

1717. illam R(?) va. D

1718. fertur Ea. cfr. § 235 extr.

1719. planitiei ego. -itie F 2 dRE C. -tiae rv ( S)

1720. Strabo I p. 54. 60. VI p. 258. Sen. NQ VI 30, 3. Ov. met. XV 290. — Plin. IV 63. - Diodor. XII 59, 2. — Plin. III 85. - (207, 5) Strabo I p. 60. Ov. met. XV 287. — (7-10) cfr. Plin. V 133. 115. 114.

1721. macrian A S. -Iā rv. -in G

1722. aethusam P( L). eth- p v. aechusan F. echu- (ecu- a. echiu- R 2) r

1723. Prienen B

1724. syriten AF 2 va.( P) L. cfr. V 115

1725. mediterranio a. -nea va. S

1726. sapphoniam AE 2 D. sapho- dTp. sappo- R. sapo- FE 1 a. -nia D. Sophoniam v

1727. uicina ei R 2 Ep C( D). -nam ei AF 2 dT v. -nei DF 1. -ne R 1 a. -na est R 2

1728. magnesię a. -sie R 2 e corr.

1729. Plato Tim. p. 25 (Strabo II p. 102). — (16) Strabo I p. 59. 49. (Plin. IV 5). Ov. met. XV 289. — (19) cfr. Plin. V 106). — (20) Aristot. meteor. II 8 p. 368 b, 30. Strabo I p. 58,

1730. atlantiū FR 1 E 1 a

1731. inm???se R 1. in medio R 2 va. G

1732. quoque ego ( et dist.). quo pz Salmant. que a. hodieque F 2 f. quae r v. an potius in quo?

1733. uidemus F 2 R p v. -dimus r

1734. hodie om. F 2

1735. mersam in R 2 sin F 1 a

1736. hodie — acarnaniam om. D 1 F 1 R 1 E 1 a

1737. an Europam perruptam? cfr. V 141

1738. antirrhium A B. -ipyrrhum DF. -rrum EdT. -pirrum a. antypirrium R

1739. se (quae se z) comest E(?) fz( P) H. se condens F 2 R 2 v. secum (saec- F 1) est r

1740. cebotum R 2. cyb- FdE va.S

1741. cariae D. -ice R 2 in ras. -ite DF 1 dE. cante a. caryce A, curice F 2. -ite v

1742. galenis A. -lanis va.H

1743. gamales B coll. V 69 et Suet. Tit. 4 extr. galames (ca- A) ll. S. -anies v

1744. (4) Plin. IV 12. Aristot. de mundo 4 p. 396, 20. Callisth. ap. Sen. NQ VI 23, 4. 26, 4. — (6) Plin. IV 62. Diodor. XV 48, 3. — (9) Strabo IX p. 407. Paus. IX 24, 2. Ammian. XVII 7, 13.

1745. antissam R 2 Ed(?) C. -istam r p v. locus corrupts: cfr. U 37. an Pyrram, ante sitam circa introitum portus, abstulit ( sc. litus)?

1746. bursam AF 2

1747. in sinu va. S

1748. corinthios F 2. -thio va. S. an -thii ( sc. litus)?

1749. cea ADE(?) B( J). caea F 2. ceae Rd S. cee a. caeae F 1. Aeaea: v

1750. tricenta Ea. trec- R 1 z

1751. mortalium Ad v( J). -ibus r H( D)

1752. ac — deest del. U 38

1753. boeotia et R 2 v a. Brot.

1754. si legantur F 1 RE 1 a

1755. hercules AF 1 a. -le si F 2. -le rv

1756. (19) Plin. XXXVI 163. — (23) Plin. XXXI 27. Serv. Aen. XI 785.

1757. conterant AF 2 d v. -exant p. -exerant (-tigerant R 2) r

1758. aliubi f, item 22. 23 FfREa S. alibi rv( D)

1759. cfr. Sen. NQ VI 28, lsqq. — (3) Verg. Aen. VII 565. Cic. de div. I 79. Vib. Seq. (ARiese GLm p. 153, 6). — (5) Ari- stot. de mundo 4 p. 395 b, 30. 28. Strabo XII p. 579 init.; XIII p. 629. Apul. de mundo 17. Ammian. XXIII 6, 18. Dio Cass. LXVIII 27.

1760. puteolano AdE G. -no uo DF 1 R. -no quae (que a) F 2 a D. -no sunt quae v. (sunt spiracula quae p z)

1761. charunea F 1. car- F 2. caronea ea a. charoneas R 2 Edp va. S

1762. amsancti R 2 E va.S. -acti FR 1. ans- f

1763. aliubi F 2 fRa S. alibi rv( D)

1764. ut om. F 1. ur R 1 a

1765. per om. Rad

1766. omnes FdRap

1767. perinde F I REap

1768. cfr. Plin. III 109. Sen. NQ III 25, 8. — Varro r. r. III 17, 4 (LL V 71). MCap. IX 928. MFHG IV p. 436, 8. — (20) cfr. Plin. XXXI 25.

1769. tremunt AD 2 F 2 in ras. E 2 o v. p???munt R. -tur r

1770. gabiensi E(?) G. gaui- AF 2 o. graui- (u e corr. in FR) r. gabine- v

1771. quaedam — 15 reatino om. a

1772. fluctuant AR(?) op va.D. sed cfr. III 109. IV 66

1773. statoniensi R 2 C. stationensi (-se D 2 R 1. stadi- Ea) rv

1774. uadimoniis R 2 T. -ontis Fa

1775. et ad FdEa va.J

1776. par FR 2. p E 1 a. p R 1 p

1777. salia- res H cum Salm. exerc. 88 b A. saltares AR 2 E 2 p v. -tatares d. -tuares C. salatere a. -Itare r

1778. ad ictum F 2 dT S. dictum F 1 RE 1 a

1779. quae R 1. que FE 1 a. duo dTo va.G

1780. circumferunt d 1 R 2 G. -tur Ad 2 E 2 Top v. -mierunt r

1781. Tac. hist. II 3. — 211: (12) Plin. XXXVI 131. — (17) Strabo VI p. 262 extr.

1782. quandam ll.v. quad- p

1783. area p. aram fS

1784. pluit F 1 REap S

1785. in ea AF 1 d 2 Ea va.C. in eo d 1 R

1786. ea F 1 REao

1787. parafino o. -refino A. Characena P coll. IV 85

1788. adson Ad. a???son R. ason FEao va.B

1789. uocatus o

1790. dist. ego

1791. uestigiae F 1. -gie a. -giis d 2 in ras. T

1792. uelli d 1. uel Da. om. E 1. auelli R(?) r

1793. possint E 1 a. pos??? F 1. -sse rv

1794. siti F 1. sitis Ra

1795. ne f

1796. in ilio A. in illo (illis J 2) r. ullo p v

1797. motum AdT J 2. -tu r. -tu laboratum E 3 v

1798. arpano DR 2 B( H). cfr. III 105. -auo (har- v) AFdEa v. afpicuo R 1. arpino p. ardano C ( errore)

1799. mucias (muti- F) ll.v( H). murtias C

1800. in uehiente AF 2. inueni- F 1 R 1 Ea. interuenie- R 2

1801. circum tusculanum R 2

1802. in insula a

1803. ibi noxium foenum A

1804. (3) Aristot. de mundo 4 p. 396 a, 25-27. Sen. dial. I 1, 4. Apul. de mundo 19 init. — (4. 5) Beda n. r. 39.

1805. ac FdREay S. et rv( J)

1806. an sola luna. nāque bis?

1807. adfluentib; F 1 R 1 E 1 a

1808. bis qui F 1. his qui E 1 a

1809. redeunt y

1810. uicinis quaterque F 1 R 1 a

1811. attollente Reop B. -tes AF 2 dy v. -tis r

1812. se cum B. cfr. § 177 extr. 179. seu F 1. secum rv

1813. intumescentib; R 1 Ea. -ent??? F 1

1814. rursumque y

1815. sub terra D. sed cfr. II 214. VI 128. XI 133. XII 22. XXXVI 94. 104

1816. ad AdR 1 y U( D). in r. del. R 2 v

1817. Mela III 2. (Sol. 23, 20-22). Isid. n. r. 40, 1. (Strabo I p. 53). cfr. Ambros. hexaem. IV 7, 30. Beda n. r. 39; tp. r. 29.

1818. donec F 1 R 1 ao

1819. exoriatur R 2 C. -ientur Ay. -iantur r

1820. se resorbentes H. reso- II. se so- v

1821. reflui uelut Rück 2 p. 309. ???flui ??? ut d. refluit ut - AF 2 opy v. refuit ut DF 1. -udit ut a. -ui ut E 1. reflui ut R 2 in ras. E 2 G. -uunt U

1822. anhelantes ego. cfr. Mela 111 2. anchel- y. cancell- p. cangellatis a. cancangell- E 1. -gill- F 1. cancillantes o. anicill- d. ancill- AR 2 in ras. E 2 f S. -te F 2 v

1823. anhelantes ego. cfr. Mela 111 2. anchel- y. cancell- p. cangellatis a. cancangell- E 1. -gill- F 1. cancillantes o. anicill- d. ancill- AR 2 in ras. E 2 f S. -te F 2 v

1824. trahente ego. -tes (trach- y) A 1 y. -teque F 2 C. -tique f Salmant.S. -ndique R 2. -ntesque rv

1825. haustu auido F 2. au- ha- va.S

1826. exorientes op. -ti DTf Salmant.S

1827. reciprocis F 2 R

1828. luci F 1 a. -cis F 2

1829. sed E(?) B. sub a. sed (set R) ab rv( J 2)

1830. eos D e coni.Dal. eas ll.v

1831. aut diei—16 mensurae om. DF 1 R 1 E 1 a

1832. cadant AdTop S. candant R 1. -dent Da. cadent R 2. -dunt F 2 in ras. E (?) y v ( D)

1833. plerumque AFa va.C

1834. diuinae U D e coni.Dal.

1835. esse F 2 Edop v. esset A. -ent r

1836. exsurgere (exu- A) Ay D. resu- rv

1837. et inde FdEay v. exi- r(?) C

1838. alter Fa. an alio?

1839. cfr. Beda n. r. 39. — (12-18) Beda tp. r. 29. — (22) Sen. NQ III 28, 6.

1840. modici a R 2 ETf H ( D). -cis Adp. -cus y. -ca r. -ci v( U)

1841. diuiduum FfRE 1 a

1842. peruenit F 1 RE 1 a

1843. parties FR 1 a

1844. in Apy( Beda) D. om.rv

1845. aquiloniae DF. -nie RE 1. -ne ap

1846. recedentes FREa

1847. cum om. FfR 1 E 1 a. quo R 2

1848. austrus F 1. -ro Ty Beda. astris a

1849. degressa R 1 dTy. -sso FEa

1850. priore F 1 Ra

1851. quosque CFW Müller p. 16. quoque ll.v

1852. ambitu??? F. -tus Rad

1853. augent ego ( et dist.). -nte ll.v. -ntibus P

1854. causisis AF 1. -sis his EadTpy

1855. inanis Ay. an inertes?

1856. tar- diores FREd

1857. cadentes R 2 e corr. an cadendi?

1858. fulguri a. -gori F 1. -ris AF 2 y. -res R

1859. tonitruus F 1 D. -ruis a. -rui dTy va. G

1860. (6. 7) Dicuil 8, 24.

1861. enim ( pro autem) AdTy va. Bas.

1862. inundantque R(?) va. D

1863. in totum J. totum in AE 2 dopy v( U). totum rS. motum D

1864. est quam E 2 va.S

1865. in parte E 2 ado va.S. partes U

1866. est del. E 2 va.s

1867. quia om. F 1 RE 1 a

1868. lax??? F 1. laxare R. las- sare a. late y

1869. eadem AdR 1 oy va. C

1870. uncos ego posui

1871. et om. p v a.S. et ne E 1 a

1872. an ut in portu?

1873. (15) cfr. Sol. 27, 3.

1874. impulsu a d va.S

1875. prouectorum E(?) G

1876. id est spiritus del. U 40

1877. exiunt F 1 R 1. exeunt Ea

1878. (19) Mela II 108. Strabo I p. 55. (Cic. nat. deor. III 24). — (21) Polyb. ap. Strab. III p. 172. — (214, 4) Aristot. meteor. II 1 p. 354 a, 14. Strabo I p. 55. Sen. NQ IV 2, 29.

1879. taurominitani Ad v a. H. -tam y

1880. aestus idem E(?) d va. S

1881. septena E 1 a

1882. frons R 1

1883. alias uero R(?) E 2 va.S

1884. utrīque a

1885. betis A. bęotis FR 1 Ea

1886. hispoli F. isp- E 1 a. in ips- E 2. in hispali va.S

1887. prorsus F 1 dR 1 E 1 a

1888. Strabo I p. 53. Sen. NQ III 26, 8. 7. — Aristot. loco deperdito. — (12) cfr. Philostr. vita Apoll. V 2 med.

1889. an pleno fluctu?

1890. pugnantur F 1 R 1 E. -ant a

1891. statu A. -uto EadTo. estato R

1892. fabula est D. -la E(?) op v. -lae r

1893. soles bouis A

1894. additur d. -tum a. adde ut o va. G

1895. multis R 2 J 2. -ti A. -tum rv

1896. (16) cfr. Plin. II 109. — (17) Firm. Matern. math. IV 1, 5.

1897. spiritum (-tus G) sidus lunae o va. H

1898. hoc ē FfR 1 E 1 a. et hoc esse o va.G. cfr. v. 21

1899. 18,321 sqq.

1900. aut minui F 1 o

1901. ac ( pro et) D(?) va.S( J)

1902. an nāque?

1903. (23) Beda n. r. 41. — cfr. Aristot. meteor. II 1 p. 353 b, 8; probl. 23, 31. (30). Plut. plac. phil. II 16 p. 897 a. Ambros. hexaem. II 3, 14. Isid. n. r. 42.

1904. et om. a

1905. masculinū a

1906. accipimus F 1 R 1 E 1 ay

1907. mare late patentis FRa

1908. saliis F 1 a

1909. et asperius Fa

1910. liquatur Aop. liquor y

1911. summum E 1 op. -ma R(?) G. cfr. § 224. Welzhofer Beda p. 40

1912. equor o

1913. aqua R(?) G

1914. profunda horum habere R 2. -dam G. -do y. -dit o. -fudit p

1915. quam om. p

1916. quod F 2 Salmant. v. quia r. de y parum liquet

1917. plurimus F 2 in ras. p Salmant. S. -mum AE ( ?) y v. pri- mus R 2 ad marg. pluribus r

1918. ex (et F 1 a) alio F 1 dTR 1 a

1919. ille y uapor ll.S. -ore v( H). sine uapore Dal.

1920. sicut om. va. ( P) H medicatis f Dal.

1921. ē se ea DFRa

1922. (10) cfr. Plin. II 45 (XX 1). — (11) Macrob. VII 16, 16. 18. 25. 26. Plut. qu. conv. III 1. — (16) Posid. ap. Diog. Lae. VII 1, 145. Beda n. r. 41.

1923. hospitis F 1 da

1924. con- tactu Ay

1925. reuocat Ay

1926. refundant F 1 a

1927. esse sicut om. FR 1 E 1. sicut in om. a. sicut om. o

1928. solis in maria Beda

1929. Dicuil 8, 25. - (19) Aristot. meteor. I 13 p. 351 a 11. — (216, 3-5) Beda n. r. 40. — (6-8) cfr. Plin. III 131

1930. fonte F 1 Ea

1931. aduersorum A

1932. gentes Ad

1933. bachea R 2. -hex R 1

1934. pontis R 1

1935. tricentis F. triricentis R

1936. continente R 1 a. -tis R 2. -ti??? F. -ti R 3 rv

1937. mirabile F 1 fdR 1 E 1 a

1938. natura a o va.S

1939. cessit R 2

1940. quarum om. F 1 dTR 1 E 1 a

1941. natura est A. -re dT

1942. sustinet F 1 dTR 1 ap

1943. super- fusas ( pro inuecta) Beda

1944. inuectu R 1 a. Iuuencus D 2. cfr. Madvig adv.I p. 147

1945. Pitonius add. ego ex XXXI 41. Vib. Seq. s. v.

1946. ardua FEa. -dita R

1947. uerbanno AE 2 S. -ano ( D?) v. -anono Fd 1. -amno R 2 e corr. -ant no E 1 d 2. -ant com a. cfr. 111 131. IX 69

1948. ticus FdE 1. micus a

1949. bonaco F 1 dR 1 E 1. -na a. uenaco R 2

1950. sebinno S coll. III 131. seuinno ADF 2 a v. -irino R. -ino F 1 dE H

1951. lemnano F. lemano R 1 va. H

1952. mutiorum F 1 R 1 Eao

1953. militum ATo

1954. hospitali A. -lis DRao S. -les r v. cfr. § 118. V 165

1955. cfr. Plin. XXXI 55. Verg. ecl. X 1.4. 5. Mela II 117. Sen. NQ III 26, 5. Timaeus ap. Antig. hist. mir. 140 (155). Sol. 5, 16. — (15) Strabo VI p. 275. 270. 271; VIII p. 389. (Herodot. VI 76). Ov. met. XV 273 sqq. (Sen. NQ III 26, 4). — (19) Strabo V p. 215 init.

1956. ipsa ADFao v( J). om.r(?) Dal.

1957. uada om. F 1 R 1 E 1. da a. ipsa uada d

1958. sicuti FRao

1959. immersa E(?) va.S

1960. athinate R. attino Ea

1961. aquiliensi F 2 Rad. equal- F 1

1962. temnus F 1 R 1 Ea

1963. cfr. Plin. V 72. Tac. hist. V 6. Aristot. meteor. II 3 p. 359 a, 17. — (5) Ov. met. XV 313. (Sen. NQ II 20, 3). — (8) Strabo V p. 251. Sil. Ital. VIII 580. — (10. 11) cfr. XXXI 12. (XIII 139. 135).

1964. a phaltita (-pal- FR 1 a 1) AFR 1 a 1 d. -tida a 2. -to o

1965. aretissa B ( D) coll. VI 127. -tisa R. -thisso v. -ssa G. -thusa C( L). aritissa AF 2 E 2 J. -sso o. artisa DF 1 E 1 a. -tesa d. areisa S e Ptol. V 13, 8

1966. sallentino DF D. sale- rv. cfr. § 240. X V 20( M)

1967. manduriam Ad v. mund- R 2. and- o r

1968. cocco- num Ea. quoco- R 1

1969. ligno FRa

1970. syrio F 1 adT. sirio R. cfr. VI 13

1971. silero ll.v( D). -lari B. -ro p G. cfr. III 70. 71. 74

1972. folia F 2 dR 2 v. uolia A. uolatilia E 2 q. in R 1. om.r

1973. salu- bria F 1 REa

1974. et ( om. p) in rubro — enascuntur D 3 F 2 R 2 E 2 p v. om.r. uncos pos. ( H) J. cfr. v. 17 et XIII 139. 135

1975. (16) Strabo XVI p. 754. III 172. Lucret. VI 890. — (17) Claudian. carm. min. 26 (49), 19 sqq. Cassiod. var. II 39.

1976. sed et p va.D

1977. et inter Ad va. G. ac inter p. ut inter D 3 R 2 S

1978. in ego. ut in AdE 2 p v. et in R 2 S. ut r

1979. et del. F 2

1980. taradum A. har- R 2. arabum FEa va.C. har- R 1

1981. ueto- lonios A. ueluto- FREa

1982. statebra AFR 1 a. -era d 2. stabera d 1

1983. arcadia (-cha Ba) FdRa S. -diae rv( J)

1984. enascuntur F 2 R 2 va.J. om. R 1

1985. Mela II 5. Sol. 7, 2. Augustin. civ. dei XXI 5, 1. Isid. or. XIII 13, 10. — (6-10) Herodot. IV 181. Diodor. XVII 50, 4. 5. Lucret. VI 848. Mela I 39. Ov. met. XV 310. Curtius IV 7, 22. (31). Vib. Seq. (GLm p. 153, 12). cfr. Plin. V 31. (36).

1986. ab eo om. E 1. ab R 1. a F 1 a

1987. illyrico R 2 S. -riis v

1988. fons ( pro stagnum) et frigidus ova. H

1989. inter diem F 1 Ea. -dum R 1

1990. et om.Dal.

1991. ac ( pro ad) A

1992. medio A. -ium p

1993. (14) Strabo VI p. 271. Paus. II 5, 3. — (15) cfr. Plin. III 151.

1994. insulae F 1 R 1 a

1995. delon FRa

1996. inolus FRa

1997. augeturque R(?) va.D

1998. pitunate F 1 dEa. -tanate R 2. t???na??? R 1

1999. apen- ninum F 2 R va.S. alpennium F 1 dEa

2000. cfr. Plin. XXXI 13. Vitr. VIII 3, 14. Sen. NQ III 25, 3. 4. Sol. 7, 27. 33, 1. Isid. or. XIII 13, 5. Aristot. hist. an. III 12 p. 519 a, 18. Aelian. n. an. VIII 21. — (219, 8) cfr. Plin. XXXI 16 (cfr. Theopomp. fr. 229 Müll.). Aristot. meteor. II 3 p. 359 b, 17. Ov. met. XV 329 sqq. (Sen. NQ III 20, 6). Vib. Seq. (GLm p. 149, 16). — (9) Vitr. VIII 3, 20. Athenaeus II 17 p. 42 e. Val. Max. I 8 ext. 18.

2001. omnis ll.G. amnis T Salmant. o. Clitumni amnis z v

2002. potata R 1 Eo va.G

2003. penius A G( S). -nitus orv. -neus ( B) H

2004. sanctus F 1 a

2005. ad unde suprascr. ex eodem iactu R 2

2006. axiaces ego coll. IV 82. ( Mela 11 7). astac- ll.v

2007. rigat Afd G( J). inri- rS( D). irri- aop v. cfr. vol. IV p. 499 ad XVIII 29

2008. neminiae A G. -niea D. -nia v( Dal.)

2009. incorruptas AdE 2 v( J). -tas in spira F 2 D. -ta in spira r. -ta spera op. -tas semper z S

2010. lyncestis v. linc- AF 2 E 2 o ling- R 1. in ling- R 2. lingentis r

2011. et om. FdR 1 E 1 a

2012. cfr. Plin. XXXI 16. 26. Vitr. VIII 3, 16. Sen. NQ III 25, 1. (Ov. met. XV 332). Strabo VIII p. 389. Sol. 7, 12.

2013. antro R 2. in andro va. S

2014. in del. F 2. om. R

2015. in templo R 2

2016. sapore va.S( J)

2017. fundere ego. fluere ll.v. cfr. XXXVII 202 extr.

2018. dios E(?) d va.J

2019. theodosia AdEp H. tedo- v. tecno- B. theudosie R. theodesia (thaeo- F 2. haeo- F 1) r. θεοδαίσια Welcker ad Philostr. p. 356

2020. nonacrina (na e corr.) R 2. -inam va. B

2021. in om. R va. H

2022. archadie R. -cadiae va. H

2023. pota ego. epota ll.v

2024. libroso E(?) H. beroso F 2 d 2 v. -sa A. embroso p

2025. carinense F. carrensi a. -rriniensi R 2. -rrimensi coni.H

2026. obsorbens AR 2. abs- DF 2 d v( J). nas- F 1. res- Eap. so- R 1 S. cfr. IX 131. XI 117. XXVII 15 et Fels p. 74

2027. alueus F 2

2028. aquam ceteris E 3 va.S

2029. Plin. ep. IV 30, 2.— (220, 2) cfr. Plin. V 140. — (4) Tac. ann. II 54.

2030. intumescentibus (-sc??? F 1) ac F 1 R 1 E 1 a

2031. residit AF 1 S. -sidet F 2 dE 2 p v. -sedit r

2032. cydonea A H ( J). cfr. IV 61. -nia DfdE C. cid- a. lid- R 2. cidonie R 1. -na p. cynonia v

2033. sannaus Rd va. B( S). sonn- A. ann- r. inn- f. sinn- B

2034. circumnascente E 2 va. S

2035. supremis ll. G( S). annis su- E 3 v ( L)

2036. (8) Lucret. VI 841. — (12) cfr. Plin. XXXVI 130. — (15) cfr. Plin. XXXI 81.

2037. syrium R 2. cfr. XXXVI 130 ( B). scy- H. tinereum R 1. tyreum (-raeū F) r. tir- p. thyrr- v

2038. aquis adfo

2039. utiliores R(?) C e coni. B

2040. Aristot. probl. 23, 15. 32. Plut. qu. conv. I 9 p. 627 c. — (17) Aristot. 1. 1. 26, 57. — (18) Plut. aet. phys. 12 p. 914. 915. Oppian. hal. V 638. 646. - (20) Beda n. r. 35.

2041. gelari Ay. -re rv. cfr. Rück 2 p. 310

2042. hie F 1 E 1. hi R 1. hy a. himum R 2

2043. autumno F 2 o va.S

2044. aethnae F 2. ethne R 2 a. ???ne R i

2045. flagrantes R 2

2046. et cen- tena E 2 op va.S

2047. globo ADFdT Brot.( J). -bos REaz. -bus op v ( S)

2048. (4) cfr. Plin. XXXVI 181. (Dio Cass. XXXVI 3 a). — cfr. Sol. 21, 4. — (9) cfr. Plin. XXXV 179. Diosc. I 101. Strabo XV p. 743.

2049. iamque dTp va.S( J)

2050. et om.p

2051. commagene E va.G. -nae o. -na a

2052. Samosatis ( P) L

2053. tactu et Ay. -tus et dT( P) D. -tus v. -tu f H. tractu R 2. om. R 1. et tactu r. -tus p. -tum o Salmant.

2054. sequi Ay. exsequitur R 2 S

2055. rugientes F. 1 a. fugien- tis op Salmant.

2056. flagrabatque AE 2 op va.S( J)

2057. et A. etiam E 2 v( J). om.rS

2058. tamen o

2059. naphtae o. -ptae AF 2. -pte R 1 a. nuptae F 1. neptae y

2060. babylonē DF( y) D. -ne A. -niam rv

2061. austagenis Ay v. -athenis p. -tragenis dT. astacenis ( Salm. exerc. p. 17 1 a B) H

2062. transiliumque A. -luitque p. -lientium y

2063. ea Fp. eum y

2064. fertur D(?) f J. cfr. § 203

2065. Media J 2

2066. sacrificatur F 1 a. -tum R 2 p. -ta R 1

2067. rapta RE(?) op va.D

2068. cfr. Sol. 5, 10. Sen. ep. 79, 2. 4. — (18-20) Ctesias Ind. fr. § 10 p. 250 Bähr. Antig. hist. mir. 166 (182):

2069. materiae ignium F 1. ign- materia (-iae a G) REa va.S

2070. in AF 2 E 2 dopy v. om.r S

2071. Phaselide B

2072. fimo Sabell. e Ctesia. faeno A S. fano d. feno Raoy. foeno ( D?) FEpi v. caeno coni. D 2

2073. ephesti AF 1 a. epe- R. ephesii F 2

2074. et om. AE(?) dy va.S( D)

2075. adeo (-os a) sub F 1 R 1 a

2076. iis E v. is FR 1. istis R 2. his rD

2077. sulcos FR 1 Eao va.S

2078. Aristot. mir. ausc. 35 p. 833 ainit. - Theopomp. fr. 316 Müll. Aelian. var. hist. XIII 16. Strabo VII p. 316. Dio Cass. XLI 45, 2 sqq. (cfr. infra § 240).

2079. ???t ( om. in) Ap v a.D

2080. Sitta- cene H ex Aristot. mir. ausc. 35 coll. Plin. VI 114. cestia (cessia R 2) gente E 2 R 2 p v. cestia in cuti gente A. cuti (citti F?) gente r. Cissia gente D coll. Herodot. VI 119

2081. maximo om. F 1 R 1 E 1 a

2082. corum F 1. earum R 2

2083. inter campos FR 1 a. dist.ego ex Aristot. ( ἐν ὁμαλοῖς τόποις καὶ οὐκ ἐν ὑψηλοῖς)

2084. babylone DF J 2. -nae A. -nie a. -niae Ed v. -bilone R. -ne??? p. -niae o

2085. flagrat ( sc. cam- pus) e ego. -rato R 1 a. -rat rv

2086. quaedam F 2 fR 1

2087. uelut Adfo. -ud F

2088. item aethiopum R 2 E 2 va.S

2089. Hesperu P. -rium E(?) v. -rum r. cfr. V 10. VI 197

2090. noctu nitent E 2 va.S( D)

2091. tametsi E 3 va.J

2092. intermis sit R. -minis sit Faop. internum sit E. -nus sit E 3 va.J

2093. nem non a. ne??? non R 1. nemon F 1

2094. ege- lidum P e Strab.

2095. apolliniatis R 2 d. -natis F 1 R 1 a

2096. igni- bus R 2

2097. & ego. a R 1 a. om.rv

2098. dilutus R. dulcius F 2 pz

2099. cfr. Plin. III 93. Posid. ap. Strab. VI p. 277. — (223, 3) Plin. VI 197.

2100. et lipara add. ego coll. Strab.

2101. insulae aeoliae ego. -la aeolia AE 1 G 2 ( J). insula FdTR 1 a G 1( S). -la ??? E 3. -la ardet. Aeolię (-ia v) insulę (-la v) R 2 p v

2102. arsere (asese R 1) 11.S. arsit E 3 v

2103. et donec F 1 REa expiauit R 2 S

2104. regeret R 2. regerit S

2105. a DF 1 dR S( D). om.rv( J)

2106. quae uelut natura q??? R 1 ( falso iterata)

2107. quaeue est R 2 S. om. R 1. que a

2108. est — quae om. a

2109. facit FR 1 E. -iat a

2110. attritique ego. -tuque (-tusque R 2) ll. S. -ta p v

2111. ligna AE(?) p va.S

2112. an et nubium ( sc. ignes)?

2113. excedet AFR 1 Ea. -dit rv

2114. unum FRaT. num p

2115. flagrarent FdTR 1 a. -ret p

2116. accendantur va.H

2117. (17) cfr. supra § 237.— (24) Horat. sat. I 5, 97 sqq. — (224, 2) Val. Max. I 8 ext. 18. Liv. XXIV 3, 7.

2118. paruis Ap. partus va.G

2119. scanthias AFa. -ncias R 2. -ncies R 1

2120. uirens R 2 S. om.a

2121. contexens FR 1 Ea va. G. -tegit R 2 S

2122. statutis a. an sacris? cfr. XXXI 16

2123. sallentino DF D. sale- rv. cfr. § 226

2124. gnatia F 2 J 2. cfr. Niss. lt. II p. 860. natium Ap. ina- v. galacia R 2. igna- tia (inn- d) rC. egn- ( Be III 102) Bas.

2125. dio E(?) G. diuo F 2 v

2126. Liv. XXV 39, 16. Sil. Ital. V 72 sqq. — Plin. XXXVI 204. Val. Max. I 6, 1. 2. Lyd. ost. 5 p. 18 c. Plut. de fort. Rom. 10 p. 323 d. (Peter hist. Rom. fragm. p. 155. 157).

2127. exhortanti d v. exorta- R 2 E. exora- ADFa. exorna- R 1

2128. modo ( pro mox) FR I E 1 ap

2129. ingressa R 2 S

2130. natura F 1 Ra

2131. uelut Ad Dal.

2132. duce- retur R. -cens a

2133. MCap. VI 611. Die. 5,1.— § 243: Agathem. 15. 16 (MGGm II p. 475 sqq.). MCap. VI 612.

2134. innatrans R 1. -ta Ad. inata y. maria i

2135. 170

2136. ad occasum F 2 d( E?) C( item MCap. Dic.). ab (a??? F 1) occasu (-sus R 1) DF 1 Ra. et occ- (-ssus A) Ay. atq. (et v) ab occ- p v

2137. LXXX y. LXXXVIII R 2

2138. LXXVIIII R 2. -VII MCap. LXXV a. LXX dT. om. p. LXVIII H coll. § 243 extr. ( numeros hos et seqq. antiquo more primus scripsit D)

2139. LXCVIII Ay

2140. LXVIII AF 2 y

2141. adiecit y

2142. circuitus agri F 2 R 2 y. -tu agri F 1 a. -tura agri R 1 ( E?)

2143. fons DFR 1 a

2144. procurat DF 1. -rsat R 1. -rrit E(?) va.S

2145. DCCCC. XC.ID Ay. cfr. D M E p. 2. -XCI MCap. DCCC. XC id r. CCCCXCI. id H

2146. mensurae R(?) p va.D

2147. eoum E 3 ve MCap. eum ll

2148. partienenque AR 1. -te- nienenque R 2. -thiensemque r. -thię neque d. -thiamque y. -tyenemque codd. MCap.

2149. miriandrum F 2.. -dram y. mirandum DF 1 E 1 a

2150. LIII R. LV dT

2151. carpathio E(?) v -tio FRa. -tro AD mari R(?) C. -ri in rv

2152. insulam DFEa D. -la Adep. -las R (?) E 3 v

2153. caralim ll. S. -lium v. calarim ( B) C

2154. XXI. XIII ego. XXXIIII AF 2 y v. -III R 2 in marg. -IIII. L E 3 B e MCap. XXX ( om. IIII deinde gades X) r. XXI - III H

2155. deinde gades AF 2 E 3 V. -de eadem y. D In.... ( reliquis absc.) R 2 in marg.

2156. XII .L H. XII m. L va.B. XLII. L Ay MCap. XXII p. L R 2 in marg. II . L (V. L R) r. L e. IIII decies centena et quinquaginta Milia pass. E 3( B) C. cfr. III 84

2157. quae om. Ay

2158. eoo D. eo ll.v

2159. LXXXII R 1. XCV R 2 in marg. LXXX y. XCVIII v a. B

2160. LXXVIII E 3 B e MCap. -VII. L y. -IIII i. LXVIII r H. -VIIII p v

2161. Agathem. IV 17 (GGm II p. 476). MCap. VI 613.

2162. qua y

2163. et iniri ego. iteneri A. inirie R 1 Eead 2. -riae F 1. inrie a. iniri R 2 d 1. itinere F 2 E 3 y v

2164. terreno F 2 R 2 E 3 y v. -raeno A. -re (-rę DEe) non r

2165. potest ll. patet p E 3 v. dist.ego

2166. LI om. y. II R 2 in marg. L F 2. DF 1. LC E 3 v

2167. LXIX H. LXI.X A. LXVIII R 2 in marg, XIX r. XXI p E 3 C. XVIII v. om. y ( item sqq. numeros)

2168. CCXLVII A. CCLXLIIII D 1. CCCXIX H

2169. phrygiam E(?) v. fryg- DF. frug- A. frig- r

2170. CCCCXCVIIII Ap J. - XCVIII (- CXLVIII R) rv. CCCCXV H

2171. CCXII om. p. CCCII R

2172. D inde D 1 F 1 dTREa H. inde AF 2 D 1. Deinde D 2 p v

2173. terra—226, 1 mari et om. y

2174. uncos posui cum D MEp. 3

2175. laconico ll.v. lechaico f( P) H. alcyonio J

2176. patros Ay

2177. peloponensi AE 2 y. pol- i. pell- a. pelo- ponnensessi DF 1

2178. XC H ex Agathem. IV 17 coll. Plin.IV 9. 11. CCII.D ll.v. CII .D D 1

2179. LXXXVII.d A H. -VI.id DF 1 da. -VI Ad F 2. -III. id R. -VI-D E(?) p v

2180. LXXXII.D MGG m II p. 477. CXXXII. D AE(?) dp v. -II.id (ad R) r. cfr. IV 52

2181. LXXXVII .d AFH. -VI-id D. -VI-D rv

2182. ad Scingomagum H ex Agath. l. l. coll. Strab.p. 179. ad cinco- A G. -ngomacū F 2. -neomachum Rd. calcineo- rv

2183. DXVIIII AR(?) H. -VIII rv

2184. illiberium R 1. -birium DFE 1 ad. -brium va.B

2185. CCCCLXVIII MGG m II p. 478. -LVI Ad D. CCCCC. LVI (-LIII R 1) rv. DCCCCXXVII H

2186. DCCCXXXI D ME p. 3. -II AF 2 D 1. CCCXXXII rv. -I H

2187. LXXXIX. XLV H ex Agath. l. l. - XCV D 1. LXXX. LX. XCV Ay. .... et XCV R 2 in marg. LXXX. IX. XC r. LXXXVI (-VII E 3) LXXXV E 3 C e MCap.

2188. MCap. VI 614. Dicuil 5, 2. — (227, lsqq.) Agathem. IV 18. 19 (GGm II p. 478-481). MCap. VI 615.

2189. a om. DFEea ( add. E 3)

2190. septemtrio- nem E 3 va.S

2191. dimedio Ay. medio R 2

2192. fere RE 2 p v. -rme F 2 a Dic. D 1. feri r. fieri y

2193. minor Isidoro ego coll. D MEp. 6. minoro AE 2. -re y. -rj E 3. minor R 2 p v. om. F 2 a( Dic.). mi r. Isidoro D 1

2194. collegit y. -lligitur RE(?) v

2195. LIIII. LXII (-LXXII R 1. -LXI i) ll.MCap. v ( D). XLIIII . LXXXX mil. H

2196. quorum y

2197. et illinc Ay( E?) v. ill- r

2198. liquor DFRE 1 aT Dic.

2199. aut motis non esse et R 2

2200. incomrepta F 1. -orrepta DE 1 a. -orrupta R 1

2201. a litore R 2 v. altiore (-rē D 1. -ra R 1) r

2202. DCXXV> MGGm II p. 479. cfr. VI 196. DXXV A. DCCCV (DCCCCV R) r. DL mil. E 3 v. decies centena mil. H. DCCV D 1

2203. XII R

2204. DLXXXIIII (-III Ad v) ll. D. cfr. V 132. DLXIII H

2205. LXXXVII. D H. -VI (-III DdT) D ll. D. -VI p. -V. D f. -IIII. D E 3 v

2206. coum ll. S. con C cum Sabell. cum v

2207. LXXXIIII p va.H. cfr. V 136

2208. mitylenen ADF C. mitil- R 2 a Ven. -lonen R 1

2209. CXIX f MGGm l. l. XC. IX (-LX A) 11. XLIXi> D 1. XLIV H. XXVIII C. XXIX v

2210. D om. p

2211. carambin v. -abin A. -abim r

2212. maeotidis E 3 va. D e MCap. -dos R 2. memis R 1

2213. D om. p. CCCXVI-D A natanais Rad. -naeis D

2214. CCLXXV R(?) H. -LXV ADEap v. -LXII FfdT. -LXVI D 1. cfr. IV 78

2215. breuioris R 2

2216. LXX. IX ll. cfr. MGG m l. l. LXXIIX y. LXXXI p. -IX E 3 v. XXI. X??? D 1 ( ad sqq. referens)

2217. MCap. VI 616. 614. 616.

2218. nihil inmodicum ego. nihil mod- ll.v. nihil- dum modi coni.D ME p. 4. nihil modi quam coni.S. Nili Cano- picum D 1

2219. facere A

2220. tanais R 2. -im C

2221. gentem y

2222. uersas va. S

2223. XXII-L R

2224. thylen J. tylen A. -lin y. thilen F 2. ti- v. thulen C. mithelen R. mitthilenen F 1. mythel- D. mitel- r

2225. proxime dicto (-ta p) AF 2 p v. -mo dicte (-to R) r

2226. alioquin p va.J. alio DF 1 R 1 E 1. ali a

2227. quintum DF 1 R 1 E 1

2228. a om. A 1 y. in p

2229. cognitas compertum R S. cōpertas conpertas a

2230. Vitr. I 6, 9. Censorin. d. nat. 13, 2. MCap. VI 596. 609. cfr. Berger Eratosth. fragm. p. 121.— (11) cfr. Berger Hipparchi geogr. fragm. p. 27.

2231. autem hunc E 3 va.S

2232. in om. eap

2233. set ego. et p v. om. ll. D

2234. in om. p

2235. ???ui???e F 1. quippe a

2236. ceteras Ay

2237. effecit AFRea

2238. trecenties (tric- y) et AF 2 y

2239. uero R

2240. argumentatione DFdREapz v( H). con- putat- AR 2 inmarg.y G

2241. omni om. DFR 1

2242. adiecit y

2243. XXVI ARTy S. XXV rv

2244. cfr. Berger Eratosth. fragm. p. 124.

2245. dionysodoro E(?) G. -siodoro rv

2246. grecię F 1 Eap. gratie R 1

2247. melius DF 1 dRa v( G). aelius A 1. cae- A 2. elius F 2. ???el- E 1. Cel- E 2 e. chius z. cidius p. cydnius B

2248. geometriae DFR 1. -ica va.S

2249. scientiae DF 1 R 1 Ea

2250. nobilis om. D

2251. senectā Da. -tu R

2252. obit ADF 1 R

2253. patriae A

2254. et ( pro ei) A

2255. adque F 1 a. atq; D

2256. hec a. heę d. eae va. S

2257. iuxta DFR 1 a

2258. epistula A

2259. dionysidori F. -siodori R 2 va. G

2260. ab R 2 S. ad R 1

2261. esseque E 3 va S

2262. XLII AF 2 in ras. ( RE?) v. alii Dad

2263. a om. R

2264. orbem D

2265. missa Da

2266. quo R 2 E 3 va.D. quae p

2267. esse ADFap va. C

2268. circuitu E(?) va. S ( J)

2269. C???CLII AR 2 fp( P) H. -LV rv

2270. pronuntiaret F 2

2271. addita AF 2

2272. stadia va. S

2273. XII z( P) H. cfr. § 87. VII ll.v

2274. terram A

2275. XCVI DFdR H. XC. VI Eeapl. XCVI mil. E 3 v. XC.V A. XCV D

Pliny the Elder Naturalis Historia 2