Search the Perseus Catalog for:

← Previous

ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ 404R ΙΩΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ

ΤΟΜΟΣ ΛΒ΄.

Ἀπὸ θεοῦ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ εὐοδούμενοι ἐρχώμεθα τὴν μεγάλην τοῦ εὐαγγελίου ὁδὸν καὶ ζῶσαν ἡμῖν, εἰ καὶ γνωσθείη καὶ ὁδευθείη ὑφ’ ἡμῶν, ὡς φθάσαι αὐτῆς καὶ ἐπὶ τὸ τέλος.

[2] νῦν μέντοι γε οἱονεὶ δευτέρας καὶ τριακοστῆς παρεμβολῆς ἐν τοῖς λεχθησομένοις
ἐπιβῆναι πειρώμεθα· καὶ παρείη γε ἡμῖν ὁ στύσος τῆς φωτεινῆς νεφέλης Ἰησοῦ, προάγων ἡμᾶς ὅτε δεῖ, καὶ ἱστὰς τῆς φωτεινῆς καὶ τῇ ὑπαγορεύσει τῶν εἰς τὸ εὐαλλέλιον, ἱερὲ ἀδελφὲ καὶ θεοῦ ἄνθρωπε Ἀμβρόσιε, διεξέλθωμεν τὸ εὐαγγέιον, μὴ ἐκκακοῦντες ἀπὸ τοῦ μακροῦ τῆς ὁδοιπορίας μηδὲ ἀποκάμνοντες διὰ τὴν ἡμετέραν 374H ἀσθένειαν, ἀλλ’ ἐκβιαζόμενοι κατ’ ἴχνη βαίνειν τοῦ στύλου τῆς ἀληθείας.

[3] πότερον δὲ βούλεται τὸν νοῦν ἡμῶν τελέσαι διὰ τῶν ὑπαγορεύσεων τὴν ὁδοιπορίαν τῆς ὅλου τοῦ κατὰ τὸν Ἰωάννην εὐαγγελίου γραφὴς ἢ μή, αὐτὸς ἂν εἰδείη ὁ θεός.

[4] μόνον καὶ ἐνδημοῦντες ἐν τῷ σώματι καὶ ἐκδημοῦντες αὐτοῦ ἐπὶ τῷ ἐνδημῆσαι
πρὸς τὸν κύριον ἔξω τοῦ εὐαγγελίου μὴ βαίνοιμεν, ἵνα καὶ τῶν τοὺς μακαρισμοὺς φερόνεων ἔργων καὶ λόγων ἐν τῷ παραδείσῳ τῆς τρυφῆς τοῦ θεοῦ ἀπολαύσωμεν.

¹²

13, 2 Καὶ δείπνου γινομένου, τοῦ διαβόλου ἤδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν ἴνα παραδῷ αὐτὸν Ἰούδας Σίμωνος Ἰσκαριώτης, 3 εἰδὼς ὄτι πάντα δέδωκεν αὐτῷ ὁ πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας, καὶ ὅτι ἀπὸ θεοῦ ἐξῆλθεν καὶ πρὸς τὸν θεὸν ὑπάγει, 4 ἐγείρεται ἐκ τοῦ δείπνου καὶ τίθησιν τὰ ἱμάτια, καὶ λαβὼν
λέντιον διέζωσεν ἑαυτόν· 5 εἶτα βάλλει ὕδωρ εἰς τὸν νιπτῆρα, καὶ ἤρξατο νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν καὶ ἐκμάσσειν τῷ λεντίῳ ᾦ ἦν διεζωσμένος.

[5] 2 Ἐν ταῖς εἰς τὸ κατὰ Λουκᾶν ὁμιλίαις συηνεκρίναμεν ἀλλήλαις τὰς παραβολάς, καὶ ἐζητήσαμεν τί μὲν σημαίνει τὸ κατὰ τὰς θείας
γραφὰς ἄριστον, τί δὲ παρίστησιν τὸ κατ’ αὐτὰς δεῖπνον.

[6] καὶ νῦν τοίνυν λελέχθω, ὅτι ἄριστον μέν ἐστιν ἡ πρώτη καὶ πρὸ τῆς συντελείας 405R τῆς ἐν τῷ βίῳ τούτῳ ἡμέρας πνευματικῆς τοῖς εἰσαγομένοις 282v ἁρμόζουσα τροφή δεῖπνον δὲ ἡ τελευταία καὶ τοῖς ἤδη ἐπὶ πλεῖον προκεκοφόσι παρατιθεμένη κατὰ λόγον.

[7] καὶ ἄλλως δ᾿ εἴποι
ἄν τις ἄριστον μὲν εἶναι τὸν νοῦν τῶν παλαιῶν γραμμέτων, δεῖπνον δὲ τὰ ἐναποκεκρυμμένα τῇ καινῇ διαθήκῃ μυστήρια.

[8] ταῦτα δὲ ἐν προοιμίῳ λέλεκται ἐξετάξοντι πῶς γινομένου δείπνου ἐγείρεται ὁ Ἰησοῦς ἐκ τοῦ δείπνου, καὶ βαλὼν ὕδωρ εἰς τὸν νιπτῆρα ἄρχεται τοὺς τῶν μαθητῶν νίπτειν πόδας.

[9] οἶμαι γὰρ ὅτι οἱ μετὰ τοῦ Ἰησοῦ
δειπνοῦντες καὶ ἐν τῇ ἐπὶ τέλει τοῦ βίου τούτου ἡμέρᾳ μεταλαμβάνοντες σὺν αὐτῷ τροξῆς δέονται μὲν καθαρσίου τινός, οὐ μὴν περί τι τῶν πρώτων τοῦ τῆς ψυχῆς, ἵν’ οὕτως ὀνομάσω, σώματος, ἀλλ’ ὡς ἂν εἴποι τις, χρῄζουσιν ἀποπλύνασθαι τὰ τελευταῖα καὶ τὰ ἔσχατα καὶ τῇ γῇ ἀναγκαίως ὁμιλοῦντα.

[10] καὶ τοῦτο τὸ καθάρσιον
πρῶτον μὲν ὑπ’ οὐδενὸς ἢ τοῦ Ἰησοῦ μόνου γενέσθαι σύναται, δεύτερον δὲ [καὶ τὸ] ὑπὸ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, πρὸς οὓς εἶπεν· »Καὶ »ὑμεῖς ὁφείλετε τοὺς πόδας ἀλλήλων νίπτειν· ὑπόδειγμα γὰρ ἔδωκα »ὑμῖν ἵνα καθὼς ἐγὼ ἐποίησα ὑμῖν, καὶ ὑμεῖς ποιῆτε«.

[11] καὶ ὁ εὐαγγελιστής γε ἐν τούτοις μοι δοκεῖ διεγείρων ἡμῶν τὸν νοῦν ἐπὶ τὸ
³⁴ νοητὸν τῶν κατὰ τὸν τόπον μὴ τετηρηκέναι μὲν σωματικὴν περὶ 375Η τοῦ νίψασθαι τὴν ἀκολουθίαν, ὅτε πρὸ τοῦ δείπνου καὶ τὴς ἐπὶ τὸ δειπνεῖν ἀνακλίσεως οἱ δεόμενοι τοῦ νίψασθαι τοὺς πόδας νίπτονται· ὑπερβὰς δὲ τὸν καιρὸν ἐκεὶνον τῷ λόγῳ ἥδη ἀνακλιθέντα τὸν
Ἰησοῦν ἐπὶ τὸ δειπνεῖν ἐγηγερκέναι ἐκ τοῦ δείπνου, Ἴνα δειπ0νησάντων ἄρξηται νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν ὁ διδάσκαλος καὶ ὁ κύριος.

[12] πρὸ μὲν .γὰρ τοῦ δείπνου ἦσαν λελουμένοι, καὶ γενόμενοι ὅλοι καθαροὶ κατὰ τὸ »Λούσασθε, καθαροὶ γένεσθε, ἀφέλετε τὰς »πονηρίας ἀπὸ τῶν ψυχῶν ὑμῶν κατέναντι τῶν ὀφθαλμῶν ὑμῶν«
καὶ τὰ ἑξῆς· μετὰ δὲ τὸ λουτρὸν ἐκεῖνο ἐδεήθησαν δευτέρου ὕδατος εἰς μόνους τοὺς πόδας, τουτέστιν τὰ κατωτάτω τοῦ σώματος.

[13] ἀδύναστον γὰρ οἶμαι μηδὲν ῥυπωθῆναι τῆς ψυχῆς μηδὲ τὰ τελευταῖα καὶ τὰ κατωτάτω αὐτῆς, κἂν ὑς ἐν ἀνθρώποις τέλειός τις εἶναι δοκῇ.

[14] οἱ μὲν οὖν πολλοὶ καὶ μετὰ τὸ λουτρὸν κονιορτοῦ τῶν ἁμαρτημάτων
πληροῦνται κατὰ τὴν κεφαλὴν ἢ ὀλίγῳ ταύτης κατωτέρω· 406R οἱ δὲ γνησίως τῷ Ἰησοῦ μαθητευθέντες; ὡς φθάσαι καὶ ἐπὶ τὸ συνδειπνεῖν αὐτῷ, μόνους τοὺς πόδας δεομένους ἔχουσιν τῆς ὑπὸ τοῦ λόγου νίψεως.

[15] ἐνορῶν δὲ διαφοραῖς ἀμαρτημάτων καὶ κατανοῶν τὰ ὡς μὲν πρὸς τὸ ἀκριβὲς καὶ τὸ ἐρρωμένον τοῦ λόγου ἁμαρτήματα, 283r πρὸς δὲ τοὺς πολλοὺς οὐδὲ νομιζόμενα εἶναι ἁμαρτήματα, ὅψει τίνα ἐστὶν ἐφ’ οἶς δέονται οἱ πόδες τοῦ νίψασθαι ὑπὸ τοῦἸησοῦ.

[16] καὶ εἴπερ τοιαῦτά ἐστιν τὰ κατὰ τοὺς μολύσματα, τί ποιήσωμεν οἱ μηδέποτε ἐπὶ τὸ μετὰ τοῦ Ἰησοῦ δεῖπνον ἐφθακότες, μηδὲ τοὺς πόδας μόνους μεμολυμμένοι; λέγοντος Ἰησοῦ τῷ
μὴ εἰδότι τότε Πέτρῳ. ἀλλὰ γνωσομένῳ μετὰ ταῦτα τὸ μυστήριον τῆς νίψεως τῶν ὑπὸ Ἰησοῦ καθαριζομένων ποδῶν τὸ »Ἐὰν μὴ νίψω »δε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ’ ἐμοῦ«.

[17] ὅτερ ζητήσεις τί δηλοῖ· πότερον ὅτι οὐδ’ ὅλως ἕχεις μέρος ἐὰν μὴ νίψω σε ἀγαθόν, δέ μου, ἐν οἶς
εἰσιν οἱ μετὰ τὸ λούσασθαι μήτε δειπνήσαντες τὸ μετ’ ἐμοῦ δεῖπνον μήτε νιψάμενοι ὑπ’ ἐμοῦ τοὺς πόδας, ἢ δειπνήσαντες μέν, οὐ νιψάμενοι δέ.

[18] ἐγὼ δ’ ἐφίστημι διὰ τὸ »Ἰδοὺ ἐγὼ ἔστηκα ἐπὶ τὴν θύραν »καὶ κρούω· ἐάν τις ἀνοίξῃ μοι τὴν θύραν, εἰδελεύσομαι πρὸς αὐτὸν »καὶ δειπνήσω μετ’ αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς μετ’ ἐμοῦ«, μήποτε ὁ Ἰησοῦς
οὔτε ἀριστᾷ μετά τινος (οὐ γὰρ δεῖται εἰσαγωγῆς καὶ πρώτων μαθημάτων), οὔτε ἀριστᾷ τις μετ’ αὐτοῦ, ἀλλ’ ὁ μετ’ αὐτοῦ ἐσθίων ⁵⁶ δειπνεῖ μόνον. »Πλεῖον, γάρ φησι, Σολομῶντος ὧδε«, περὶ οὗ γὲγραπται. 376Η »Καὶ ἦν τὸ ἄριστον Σαλομὼν τόδε«, ὃ κατείλεκται ἐν τῇ

[19] τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν. καὶ τοῦτο δὲ τολμήσας εἴποιμ'ἂν ὡς ἀκόλουθον τῷ »Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ'ἐμοῦ«, ὅτι οὐκ ἔνιψεν τοὺς πόδας τοῦ Ἰούδα, ὅτι ἤδη εἰς τὴν καρδίαν βεβλήκει ὁ διάβολος,
ἵνα τὸν διδάσκαλον καὶ κύριον παραδῷ, εὑρὼν αὐτὸν οὐκ ἐνδεδυμένον τὴν πανοπλίανλ τοῦ τὰ βέλη τοῦ πονηροῦ τὰ πεπυρωμένα σβέσαι.

[20] γεγραμμένου γὰρ τοῦ »Τοῦ διαβόλου ἥδη βεβληκότος« ἀκούω ὡς καὶ ἐν ἑβδόμῳ Ψαλμῷ τῆς γραφῆς περὶ τούτου διδασκούσης, ὡς
τοξότου καὶ βέλη πεπυρωμένα ἐξεργαζομένου τοῖς μὴ πάσῃ φυλακῇ

[21] τηροῦσι τὴν ἑαυτῶν καρδίαν. ἔχει δὲ οὕτων ἡ τοῦ Ψαλμοῦ λέξις. »Ἐὰν μὴ ἐπιστραφῆτε, τὴν ῥομφαίαν αὐτοῦ στιλβώσει. τὸ τόξον »αὐτοῦ ἐνέτεινεν καὶ ἡτοίμασεν αὐτό. καὶ ἐν αὐτῷ ἡτοίμασεν σκεύη 407R » θανάτου, τὰ βέλη αὐτοῦ τοῖς καιομένοις ἐξειργάσατο. ἰδοὺ ὠδίνησεν
»ἀδικάτου, συνέλαβε πόνον καὶ ἔτεκεν ἀνομίαν«.

[22] πᾶς μὲν οὖν ὁμολογήσει τὸ »Ἰδοὺ ὠδίνησεν ἀδικίαν, συνέλαβεν πόνον καὶ ἔτεκεν »ἀνομίαν«, δύνασθαι ἀναφέρεσθαι ἐπὶ τὸν διάβολον. ἄτοπον δὲ μὴ ὁμοίως τούτῳ καὶ αὐτὰ νομίζειν λέγεσθαι. »Ἐὰν μὴ ἐπιστραφῆτε, »μὴν ῥομφαίαν αὐτοῦ στιλβώσει. τὸ τόξον αὐτοῦ ἐνέτεινεν καὶ ἡτοί-
»μασεν αὐτό. καὶ 283v ἐν αὐτῷ ἠτοίμασεν σκεύη θανάτου«.σκεύη γὰρ θανάτου ἄλλος οὐδεὶς ἐν τῷ τόξῳ ἑαυτοῦ ᾦ ἐνέτεινεν ἠτοίμασεν ἢ οὗ τῷ φθόνῳ θάνατος εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον.

[23] ἀπὸ τούτων τοίνυν τῶν βελῶν, ἃ τοῖς καιομένοις ἐξειργάσατο ὁ διάβολος, ἐνέβαλεν εἰς τὴν καρδίαν Ἰούδα Σίμωνος Ἰσκαριώτου, ἤδη βεβλημένου
ἐν τῷ δείπνῳ οὐχ ὥστε δὲ ἀρέσεσθαι αὐτῷ, ἐπείπερ ἡ τοῦ δείπνου τούτου τροφὴ καὶ ὁ οἶνος ὁ ἐν αὐτῷ οὐκ ἐδύνατο γενέσθαι ἐν καρδίᾳ ὑπὸ τοῦ διαβόλου βεβλημένῃ βέλει περὶ τοῦ προδοθῆναι τὸν τάχα ἐστιάτορα, ἐπεὶ μὴ σαφῶς ἐν τούτοις φαίνεται τίς ἦν, ὑφ' οὖ τὸ δεῖπνον ἐγίνετο, ὡς ἐν τοῖς πρὸ τούτων. »Ἐποίησαν, φησίν,
»αὐτῷ δεῖπνον ἐκεῖ, καὶ ἡ Μάρθα διηκόνει, ὁ δὲ Δάζαρος εἷς ἦν ἐκ »τῶν ἀνακειμένων σὺν αὐτῷ«.

[24] ἐπὶ μὲν οὖν τοῦ Ἰούδα γέγραπται τὸ »Τοῦ διαβόλου ἤδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν ἵνα παραδῷ αὐ- »τὸν Ἰούδας Σίμωνος Ἰσκαριώτης«. τούτῳ δὲ ἀκολούθως λέγοις ἂν περὶ ἑκάστου τῶν ὑπὸ τοῦ διαβόλου εἰς τὴν καρδίαν τετρωμένων. τοῦ
⁷⁸ διαβόλου ἤδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα πορνεύσηται, τοῦ δεῖνα, καὶἵνα ἀποστερήσῃ, τοῦ δεῖνα, καὶ ἵνα δοφομανῶν εἰδωλολατρείαν 377Η ἀναδέφηται τὴν τῶν δοκούντων εἶναι ἐπ'ἀξιώματος, τοῦ δεῖνα, καὶ οὕτως ἐπὶ τῶν λοιπῶν ἁμαρτημάτων ἅπερ ὁ διάβολος
βάλλει εἰς τὴν γυμνὴν τοῦ θυρεοῦ τῆς πίστεως καρδίαν. ἐν ᾦ θυρεῷ πίστεως δύναταί τις οὑχ ἓν οὐδὲ δύο ἀλλὰ καὶ πάντα τὰ βέλη τοῦ πονηροῦ πεπυρωμένα σβέσαι.

[25] ΙΙΙ. Ἐγγιζούσης τοίνυν τῆς κατὰ τὸ πάθος οἱκονομίας, ἐφ᾿ ὃ ἔμελλεν αὐτὸν παραδιδόναι Ἰούδας Σίμωνος Ἰσκαριώτης τετρωμένος
ὑπὸ τοῦ διαβόλου, δείπνου ἤδη γινομένου· »Εἰδώς, φησίν, ὁ Ἰησοῦς, »ὅτι πάντα ἔδωκεν αὐτῷ ὁ πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας, καὶ ὅτι ἀπὸ θεοῦ »ἐξῆλθεν καὶ πρὸς τὸν θεὸν ὑπάγει, ἐγε΄ρεται ἐκ τοῦ δείπνου«.

[26] οὐκοῦν τὰ μὴ πρότερον ὅντα ἐν ταῖς χερσὶν τοῦ Ἱησοῦ δίδοται ὑπὸ 408R τοῦ πατρὸς εἰς τὰς χεῖρας αὐτοῦ, καὶ οὐ τινὰ μὲν τινὰ δ'οὔ, ἀλλὰ
πάντα. ὅτερ πνεύματι καὶ ὁ Δαβὶδ βλέπων φησὶ τὸ »Εἶπεν ὁ κύριος »τῷ κυρίῳ μου. Κάθου ἐν δεξιῶν μου, ἔως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου »ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου«.

[27] καὶγὰρ οἱ ἐσχθοὶ τοῦ Ἰησοῦ μέρος τι τῶν πάντων ῆσαν οὒς ᾒδει, ὅσον ἐπὶ τῇ προγνώσει, δεδόσθαι ἀπὸ τοῦ πατρὸς αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς. ἵνα δὲ σαφέτερον θεωρήσωμεν
τί ἔστιν τὸ »Πάντα ἔδωκεν αὐτῷ ὁ πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας«, προςχῶμεν τῷ »Ὥσπερ γὰρ ἐν τῷ Ἀδὰμ πάντες ἀποθνήσκουσιν, οὕτως 284r »καὶ ἐν τῷ † κυρίῳ πάντες ζωοποιηθήσονται«.

[28] ἀλλ'εἰ καὶ πάντα ἔδωκεν αὐτῷ ὁ πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας, καὶἐν τῷ χριστῷ πάντες ζωοποιηθήσονται, οὐ συγχεῖται ἡ δικαιοσύνη ἐπιφερομένου τῷ »Οὕ- »τως ἐν τῷ χριστῷ πάντες ζωοποιηθήσονται« τοῦ »Ἕκαστος δὲ ἐν »τῷ ἰδίῳ τάγματι«.

[29] πάλιν τε αὖ τὰ διάφορα νοήσεις τάγματα τῶν ἐν Χριστῷ ζωοποιηθησομένων ὅτε πληροῦται τὸ »Πάντα ἔδωκεν »αὐτῷ ὁ πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας«, ἐπιστήσας τῷ »Ἀπαρχὴ Χριστός,
»ἔπειτα οἱ τοῦ χριστοῦ ἐν τῇ παρουσίᾳ αὐτοῦ, εἶτα τὸ τέλος«, ὅπερ τέλος μετὰ τοῦ χριστοῦ ἐν τῇ παρουσίᾳ αὐτοῦ ἐνστήσεται, ὅτε »Παρα- »δώσει τὴν βασιλείαν τῷ θεῷ καὶ πατρί«, πρότερον καταργήσας »πᾶσαν ἀρχὴν καὶ πᾶσαν ἐξουσίαν καὶ δύναμιν«.

[30] ταῦτα δ'οἶμαι ἐστὶν πρὸς ἃ ἠ πάλη, καὶ διὰ τοῦτο μηκέτι ὑπάρχῃ πάλη, καταργηθείσης ⁹¹⁰ πάσης ἀρχῆς τε καὶ ἐξουσίας καὶ δυνάμεως.

[31] κινεῖ δέ με εἰς τὸ τὴν καταργουμένην »πᾶσαν ἀρχὴν καὶ πᾶσαν ἐξουσιαν καὶ δύναμιν« εἶναι τά πρὸςλ ἃ ἠ πάλη τὸ ἐπιφερόμενον παρὰ τῷ Παύλῳ τούτοις τὸ »Δεῖ γὰρ αὐτὸν βασιλεύειν ἄχοι οὖ θῇ πάντας τοὺς ἐχθροὺς τὸ »<τοὺς> πόδας αὐτοῦ«. εἶτα. »Ἔσχατος ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θά- 378Η »νατος«.

[32] καὶ συνάδει γε τῷ »Πάντα ἔδωκεν αὐτῷ ὁ πατὴρ εἰς τὰς »χεῖρας αὐτοῦ«, ὅπερ σαφέστερον ἐκτιθέμενός φησιν ὁ ἀπόστολος. »Ὅταν δὲ εἴπῃ ὅτι πάντα ὑποτέτακται, δῆλον ὅτι ἐκτὸ τοῦ ὑπο- »τάξαντος αὐτῷ τὰ πάντα«.

[33] εἰ δὲ ἅπαντα ὑποτέτακται, καὶ τοῦτο δῆλον, ὅτι »ὑποτέτακται πάντα ἐκτὸς τοῦ ὑποτάξαντος αὐτῷ τὰ
»πάντα«. καὶ οὗτος περὶ οὗ γέγραπται. »Ἐνώπιον κυρίου παντοκρά- »τορος ἐτραχηλίασεν«, τῶν ὑποτασσομένων αὐτῷ ἔσται, νικηθεὶς ἐπὶ τῷ εἶξαιτῷ λόγῳ καὶ ὑποταγῆναι τῇ εἰκόνι τοῦ θεοῦ, καὶ γενέσθαι ὑποπόδιον τῶν Χριστοῦ ποδῶν.

[34] τὴν τοίνυν οἰκονομίαν βλέπων ἐπὶ τὸ χρηστὸν τέλος ὁδεύουσαν ἤδη διὰ τὸ »Τοῦ διαβόλου 409R »ἤδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν ἵνα παραδῷ ὁ πατήρ«, καὶ ἔδωκεν εἰς τὰς χωρούσας τὰ πάντα χεῖρας, ἵνα ᾖ τὰ πάντα αὐτῷ ὑποχείρια, τὰς χωρούσας τὰ πάντα χεῖρας, ἵνα ᾖ τὰ πάντα αὐτῷ ὑποχείρα, ἢ πάντα ἔδεωκεν αὐτῷ ὁ πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας, τουτέστιν εἰς τὰς πράξεις αὐτοῦ καὶ τὰ ἀνοδραγαθήματα. »Ὁ πατὴρ μου, γὰρ φησιν,
»ἔως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι«.

[35] διὰ τὰ ἐξελθόντα δὲ ἀπὸ τοῦ θεοῦ ἐξῆλθεν ἀπὸ τοῦ θεοῦ, ἔξω γενομένου τοῦ θεοῦ καὶ τοῦ μὴ βουληθέντος προηγουμένως ἐξελθεῖν ἀπὸ τοῦ 284v πατρός, <ἵνα> ἔλθῃ τὰ ἐξελθόντα εἰς τὰς χεῖρας ὀδῷ καὶ τάξει τοῦ Ἰησοῦ, καὶ οἰκονομηθῇ πρὸς τὸν θεὸν ὑπάγειν ἀκολουθοῦντα αὐτῷ, διὰ τὸ
ἀκολουθεῖν αὐτῷ ἐσόμενα πρὸς τὸν θεόν.

[36] Πέτρῳ μὲν οὖν εἴρηταί ποτε. »Ὅπου ἐγὼ ἐσόμενα πρὸς τὸν θεόν. Πέτρῳ μὲν οὖν εἴρηταί ποτε. »Ὅπου ἐγὼ ὑπάγω, οὐ δύνασαι μοι νῦν <ἀκολουθῆσαι>, ἀκο- »λουθήσεις δὲ ὕστερον« (ἔτι γὰρ εἶχεν ὁ Πέτρος τὸ μὴ ἐπιτρέπον αὐτῷ ἀκολουθεῖν τῷ λόγῳ ἥδη τότε).

[37] τὸ δ'ὅμοιον [εἶναι] νοεῖν σε δεῖ, ἀλλὰ κατά τινα δικαίαν ἀναλογία, λεχθησόμενον πρὸς ἕκαστον
τῶν πάντων ὃ ἔδωκεν τῷ υἱῷ ὁ πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας. ἑκάστῳ μὲν γὰρ τῶν πάντων λεχθήσεται τὸ »Ἀκολουθήσεις δέ μοι ὕστερον«. ¹¹¹² ἀλλ'εἰ μὴ ἅμα ἀκολουθήσουσιν,

[38] οὐκ ἐπὶ τὸν ἀυτὸν ἀναφέρεται καιρὸν τὸ ἑκάστῳ τῶν ἀκολουθησόντων αὐτῷ ἁρμόζον τὸ ὔστερον ἐν τῷ »Ἀκολουθήσεις δὲ ὕστερον«.

[39] καὶ τοῦτό μοι νόει καὶ περὶ πάντων τῶν καταργουμένων, εἴτε ὅταν καταργήσῃ πᾶσαν ἀρχήν, εἴτε πᾶσαν
ἐξουσίαν, εἴτε πᾶσαν δύναμιν, καὶ ἁπαξαπλῆς. »Ἄχρι οὗ θῇ πάντας »τοὺς ἐχθροῦς αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ. ἔσχατος ἐχθρὸς καταρ- »γηθήσεται ὁ θάνατος«.

[40] »Εἰδὼς οὖν ὁ Ἰησοῦς ὅτι πάντα ἔσωκεν »αὐτῷ ὁ πατὴρ εἰς χεῖρας, καὶ ὅτι ἀπὸ θεοῦ ἐξῆλθεν καὶ πρὸς »τὸν θεὀν ὑπάγει«,καὶ εἰδὼς † ὅσον ἐφ'οἶς κεκινήμεθα, ὠς διηγησάμεθα
παριστάντες τὸ φανὲν ἡμῖν εἰς τὸ »Ἀπὸ τοῦ θεοῦ ἐξῆλθεν« 379Η καὶ εἰς τὸ »Πρὸς τὸν θεὸν ὑπάγε«, »ἐγείρεται, φησίν, ἐκ τοῦ »δείπνου«, ὅπερ μετὰ τοῦτο κατανοήσωμεν μετὰ τῶν ἐξῆς.

[41] καὶ ὅρα εἰ δύνασαι ἐν τούτοις λέγειν ὅτι ἀπεριστάτως μὲν αὐτὸν εὔφρανεν τὸ μετὰ τῶν μαθητῶν δειπνεῖν. περιστατικῶς δὲ καὶ ἀναγκαίως
διὰ τοὺς μαθητὰς ἀπὸ τοῦ δείπνου ἐγείρεται, καὶ ἐπὶ ποσὸν τοῦ δειπνεῖν παύεται, ἕως τοὺς τῶν μαθητῶν καθαρίσῃ πόδας, οὑ δυναμένων ἔχειν μέρος μετ'αὐτοῦ, ἐὰν μὴ αὐτὸς αὐτοὺς νίψῃ.

410R

[42] 4 Tί οὖν λέγεται μετὰ τὸ »Ἐγείρεται ἐκ τοῦ δείπνου« κατανοήσωμεν. »Τίθησιν, φησί, τὰ ἱμάτια, καὶ λαβὼν λέντιον διεζώ-
»σταο«.

[43] καὶ ἐν τούτοις δὲ εἴποιμεν ἂν τοῖς μὴ βουλομένοις ἀπὸ τῶν ῥητῶν ἀναβαίνειν καὶ νοητῶς νοεῖν τὰ παρατιθέμενα ἐν τούτοις τῆς ψυχῆς βρώματα. τί γὰρ ἐλύπει ἐνδεδυμένον αὐτὸν νίψαι τοὺς πόδας τῶν βρώματα. τί γὰρ ἐλύπει ἐνδεδυμένον αὐτὸν νίψαι τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν;

[44] ἀλλὰ μή πως ἐὰν ἴδωμεν ἀξίως τοῦ Ἰησοῦ τὰ ἐνδύματα αὐτοῦ, ἅ περιέκειτο δειπνῶν καὶ εὐφραινόμενος μετὰ τῶν μαθητῶν,
ἐννοήσωμεν τίνα κόσμον περίκειται ὁ γενόμενος σὰρξ λόγος.

[45] τοῦτον δὲ ἔν τινι ὑφάσματι λέφεων πρὸς λέξεις καὶ φωνῶν πρὸς φωνὰς συνεστηκότα ἀποτίθεται, καὶ γυμνότερος μετὰ δουλικοῦ σχήματος, ὅπερ δηλοῦται διὰ τοῦ »Δαβὼν λέντιον διεζώσατο«, γίνεται, ἵνα καὶ μὴ πάντη γυμνὸς ᾐ καὶ μετὰ τὸ νίψαι οἰκειοτέρῳ ὑφάσματι ἀπομάξῃ τοὺς τῶν μαθητῶν πόδας.

[46] καὶ ὅρα ἐν τούτοις 285r πῶς ἑαυτὸν σμικρύνει ὁ μέγας καὶ δεδοξασμένος λόγος γενόμενος σάρξ, ἵνα »νιπτῆρα«.

[47] Ἀβραὰμ μὲν οὖν ἡνίακ »Ἀναβλέψας τοῖς ὀφθαλμοῖς αὐ- ¹³¹⁴ »τοῦ εἶδεν, καὶ ἰδοὺ ἄνδρες ἱστήκεισαν ἐπάνω αὐτοῦ. καὶ ἱδὼν προσέ- »δραμεν εἰς συνάντησιν αὐτοῖς ἀπὸ τῆς θύρας τῆς σκηνῆς καὶ προσε- »κύνησεν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ εἶπεν. Κύριε, εἰ ἄρα εὖρον χάριν ἐναντίον »σου, μὴ παρέλθῃς τὸν παῖδά σου«. οὐκ αὐτὸς λαμβάνει ὕδωρ οὐδὲ ἐπαγγέλλεται νίπτειν τοὺς πόδας αὐτῶν ὡς ξένων ἐλθόντων πρὸς
αὐτόν, ἀλλά φησι. »Δηφθήτω δὴ ὕδωρ, καὶ νιψάτωσαν τοὺςλ πόδας »ὑμῶν«.

[48] ἀλλ'οὐδὲ Ἰωσὴρ ἤνεγκεν ὕδωρ νίψαι τοὺς πόδας τῶν ἕνδεκα ἀδελφῶν, ἀλλ'ὁ ἐπὶ τοῦ οἵκου Ἰωσὴφ ἄνθρωπος »ἐξήγαγεν »πρὸς αὐτοὺς τὸν Συμεών, καὶ ἤνεγεν ὕδωρ νίψαι τοὺς πόδας »αὐτῶν«. ὁ δὲ εἰπών.

[49] »Ἦλθον οὐχ ὡς ὁ ἀνακείμενος ἀλλ'ὡς ὁ
»διακονῶν« καὶ δικαίως λέγων τὸ »Μάθετε ἀπ'ἐμοῦ, ὅτι πρᾶός »εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ«, αὐτὸς βάλλει ὕδωρ εἰς τὸν νιπτῆρα. ᾔδει γὰρ ὅτι οὐδεὶς οὔτω δύναται νίψαι τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, ὡς διὰ τὸ νίψασθαι ἔχειν αὐτοὺς τὴν μερίδα μετ'αὐτοῦ, ὡς αὐτός. 380Η

[50] τὸ δὲ ὕδωρ, κατ' ἐμέ, τοιόσδε λόγος ἦν, νίπτων τοὺς πόδας τῶν
μαθητῶν, ἐλθόντας ἐπὶ τὸν ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ παρατιθέμενον αὐτοῖς 411R νιπτῆρα.

[51] εἶτα ζητῶ τί δήποτε οὑ γέγραπται μὲν τὸ >ἕνιψεν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν]< λέλεκται δὲ τὸ »Καὶ ἥρξατο νίπτειν τοὺς »πόδας τῶν μαθητῶν«.

[52] ἆρα γὰρ συνήθειά ἐστιν τοιαύτη τῶν γραφῶν, καθ' ἣν δοκεῖ μὴ εὐλόγως, ὡς πρὸς τὴν τῶν πολλῶν συνήθειαν,
προτάσσεσθαι τὸ »Ηρξατο«;ἢ τότε μὲν »Ἤρξατο νίπτειν τοὺς »πόδας τῶν μαθητῶν« ὁ Ἰησοῦς, οὐ μὴν ἐπαύσατο τότε νίψας αὐτῶν τῶν τοὺς πόδας;

[53] ὕστερον γὰρ ἔνιψε καὶ ἐτέλεσε τὸ νίπτειν, ἐπεὶ ἐμολύνθησαν κατὰ τὸ »Πάντες ὑμεῖς σκανδαλισθήσεσθε ἐν ἐμοὶ ἐν »τῇ νυκτὶ ταύτῃ«, καὶ τὸ πρὸς Πέτρον λεγόμενον τὸ »Οὐ μὴ φω-
»νήσει ἀλέκτωρ, ἕως ἂν ἀρνήσῃ με τρίας«.

[54] τούτων΄γὰρ γενομένων τῶν ἁμαρτημάτων, νίψεως πάλιν ἐδέοντο οἱ μολυνθέντες τῶν μαθητῶν πόδες, οὓς ἥρξατο νίπτειν ἡνίκα ἐγείρεται ἐκ τοῦ δείπνου, συνετέλεσεν δὲτὸ νίπτειν καθαρίσας αὐτοὺς οὐκέτι μολυνθησομένους.

[55] οὕτω δὲ καὶ τό τεμὲν ἤρξατο ἐκμάσσειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, 30 συνετέλεσεν δὲ ἐκμάσσων, ὅτε συνετέλεσεν καὶ νίπτων.

¹⁵¹⁶

13, 6-11 Ἔρχεται οὖν πρὸς Σίμωνα Πέτρον. λέγει αὐτῷ. Κύριε, σύ μου νίπτεις τοὺς;7 ἀπεκρίθη Ἰησοῦς καὶ εἶπεν αὐτῷ. Ὅ ἐγὼ ποιῶ σὺ οὐκ οἶδας ἄρτι, γνώσῃ δὲ μετὰ ταῦτα. 8 λέγει αὐτῷ ὁ Πέτρος. Οὐ μὴ νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν
αἰῶνα. ἀπεκρίθη Ἰησοῦς αὐτῷ. Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ'ἐμοῦ. 9 285v λέγει αὐτῷ. Σίμων Πέτρος. Μὴ τοὺς πόδας μου μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰς χεῖρας, καὶ τὴν κεφαλήν. 10 λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς. ὁ λελουμένος οὐκ ἔχει χρείαν εἰ μὴ τοὺς πόδας νίψασθαι, ἀλλ'ἔστι καθαρὸς ὅλος. καὶ ὑεῖς καθαροί
ἐστε, ἀλλ'οὐχὶ πάντες. 11 ᾔδει γὰρ τὸν παραδιδόντα αὐτόν. διὰ τοῦτο εἶπεν. Οὐχὶ πάντες καθαροί ἐστε.

[56] 5 Τοῖς νῦν ὑπὸ τοῦ Πέτρου λεγομένοις ἐν καιρῷ χρησόμεθα παραδείγματος ἔνεκεν, εἴ που δέοι, ὅτι ἐστὶν δυνατόν τινα κατὰ πρόθεσιν βελτίστην λέγειν διὰ τὸ ἀνεπίστημον τὰ μηδαμῶς ἑαυτῷ
συμφέροντα.

[57] εἰ γὰρ συμφέρον μὲν τὸ ἔχειν μέρος μετὰ τοῦ Ἰησοῦ τὸ νίψασθαιτοὺς πόδας ὐπ'αὐτοῦ, Πέτρος δε μὴ ἐπιστάμενος, ὅτι συμφέρον τοῦτο ἦν, πρότερον μὲν εἶπεν οἱονεὶ ἐπαπορῶν δυσωπητικῶς τὸ »Κύριε, σύ μου νίπτεις τοὺς πόδας;« δεύτερον δὲ 412R τὸ »Οὐ μὴ νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα«, καὶ τὰ λεγόμενα
κωλυτικὰ ἦν ἔργου τοῦ φέροντος αὐτὸν ἐπὶ τὸ ἔχειν μετὰ τοῦ σωτῆρος τὸ μέρος, δῆλον ὅτι εἰ καὶ ὑριεῖ προθέσει καὶ σεβασμίῳ πρὸς τὸν διδάσκελον τοῦτο ἔλεγεν, ἐπιβλαβῶς ἑαυτῷ ἔλεγεν.

[58] τοῦ δὲ 381Η τοιούτου εἴδους τῶν ἁμαρτημάτων ὁ βίος πεπλήρωταιτῶν ἐν τῷ πιστεύειν προτιθεμένων μὲν τὰ κρείττονα, διὰ δὲ ἄγυοιαν τὰ ἐπὶ
τὸ ἐναντίον φέροντα λεγόντων ἢ καὶ πραττόντων.

[59] καὶ τοιτοῦτοί γέ εἰσιν οἱ τὸ »Μὴ ἅψῃ, μὴ γεύσῃ, μὴ θίγῃς« φάσκοντες περὶ πάντων τῶν εἰς φθορὰν καὶ ἀπόχρησιν τῶν ἀνθρώπων, κατά τινα πολὺ τῆς θείας ὑποβεβηκυῖαν τῆς »Ὡς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ« διδασκαλίαν.

[60] τί δὲ δεῖ περὶ τῶν ἐν ταῖς αἰρέσεσιν κλυδωνιζομένων καὶ περιφερο- ¹⁷¹⁸ μένων παντὶ ἀνέμῳ ἐπὶ τὴν κυβείαν τῶν ἀνθρώπων λέγειν, διαλαλούντων ὡς σωτήρια τὰ ὀλέθρια καὶ ὡς ἐπὶ σεβασμῷ τοῦ Ἰησοῦ τὰ ψευδῆ περὶ αὐτοῦ δοξαζόντων;

[61] πολλάκις δὲ τὸν Πέτρον τοιοῦτον ἡ γραφὴ ἐσημειώσατο, θερμότερον εἰς τὸ ἐπαγγέλλεσθαι τὰ φαινόμενα αὐτῷ κρείττονα· καθάπερ καὶ ἐν τῷ ἀνεξετάστως εἰρημένῳ καὶ ἀθετητικῶς
σκανδαλισθήσεσθε ἐν ἐμοὶ ἐν τῇ νυκτὶ ταύτῃ«, καὶ τὴν αἰτίαν παριστάντος ἐν τῷ »Γέγραπται γάρ· Πατάξω τὸν ποιμένα, καὶ δια- »ὑμεῖς σκανδαλισθήσεσθε ἐν ἐμοὶ ἐν τῇ νυκτὶ ταύτῃ«, καὶ τὴν αἰτίαν παριστάντος ἐν τῷ »Γέγραπται γάρ· Πατάξω τὸν ποιμένα, καὶ δια- »σκορπισθήσεται τὰ πρόβατα τῆς ποίμνης«. ἀνεξετάστως γὰρ πρὸς τοῦτο καὶ ἀθετητικῶς τῆς Ἰησοῦ ἀποφάσεως εἶπεν τὸ »Εἰ καὶ πάντες
»σκανδαλισθήσονται ἐν σοί, ἐγὼ οὐ σκανδαλισθήσομαι«.

[62] καὶ τοῦτο ἔτι τότε προπετὲς ὂν ἐν τῇ 286r ψυχῇ αὐτοῦ αἴτιον οἶμαι γέγονεν τοῦ ὑπὲρ τὸ μέτρον τοῦ τῶν λοιπῶν σκανδαλισμοῦ ἡμαριτηκέναι αὐτόν, ἀρνησάμενον τὸν Ἰησοῦν τρὶς πρὶν ἀλεκτοροφωνίας.

[63] διόπερ ἐπιστήσας τῇ τοιαύτῃ προτέρᾳ ἑαυτοῦ προπετείᾳ ὠφελήθη καὶ τὰ μέγιστα,
ὡς γένεσθαι στιβαρώτατος καὶ μακροθυμόντατος· ὅπερ δηλοῦται Παύλου μὲν εἰπόντος αὐτῷ »ἔμπροσθεν πάντων· Εἰ σὺ Ἰουδαῖος »ὑπάρχων ἐθνικῶς καὶ οὐκ Ἰουδαϊκῶς ζῆς, πῶς τὰ ἔθνη ἀναγκάζεις »ἰουδαίζειν;« καὶ τὰ ἑξῆς· τοῦ δὲ μετὰ στίβους σιωπήσαντος καὶ τὸ κατὰ τὸν τόπον εὔλογον ἀνεξικακώτατα μὴ παραστήσαντος,
περὶ οὖ ἐν τῇ πρὸς Γαλάτας οἰκειότερόν τις διαλήψεται.

[64] καὶ ἐν ταῖς Πράξεσι δὲ τῶν ἀποστόλων τὸ καθεστηκὸς αὐτοῦ, τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφωθέντος, τοῖς ἑκάστῳ ἐφιστᾶσι καὶ προσέχουσι φανεῖται.

[65] 6 Καὶ ἐνθάδε τοίνυν ἐγερθέτι τᾷω Ἰησοῦ ἐν τοῦ δείπνου καὶ
θέντι τὰ ἱμάτια καὶ διαζωσαμένῳ ὃ εἴληφεν λέντιον, καὶ βάλλοντι 413R ὕδωρ εἰς τὸν νιπτῆρα καὶ ἀρξαμένῳ τοὺς πόδας νίπτειν τῶν μαθητῶν καὶ ἐκμάσσειν τῷ λεντίῳ ᾦ ἦν διεζωσμένος, πάντες μὲν παρεῖχον τοὺς πόδας, ἀκολούθως τῇ περὶ τοῦ Ἰησοῦ προλήψει θεωροῦντες ὅτι οὐκ ἂν ὁ τηλικοῦτος ἀλόγως καί, ὡς ἂν οἱ πολλοὶ λέγοιεν,
βαρεῖν τοὺς μαθητὰς θέλων, νίπτοι αὐτῶν τοὺς πόδας, ἀλλά τι 382Η χρήσιμον ἐπιτελῶν ὃ περιέμενον γνώσεσθαι ὕστρεον, ἐννοοῦντες μήποτε σύμβολόν τινος ταῦτα πράττοιτο· μόνος δὲ ὁ Πέτρος τῷ προχεςιροτέρῳ ἐνιδὼν καὶ οὐδένα ἕτερον λογισμὸν ἐκείνῳ παρατιθείς, ¹⁹²⁰ ὡς σέβων τὸν Ἰησοῦν οὐ παρεῖχεν αὐτοῦ εἰς τὸ νίψασθαι τοὺς πόδας, ἀλλὰ πρότερον μὲν δυσωπεῖν αὐτὸν ἐπειρᾶτο ἐν τῷ »Κύριε, σύμβολόν »μου νίπτεις τοὺς πόδας;« μετὰ δὲ τοῦτο δέον αὐτὸν πεισθῆναι τὸ »Ὅ ἐγὼ ποιῶ σὺ οὐκ οἶδας ἄρτι, γνώσῃ δὲ μετὰ ταῦτα«, φησὶ τὸ»
»Οὐ μὴ νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα«.

[66] ἄλλως δὲ τῶν λοιπῶν μαθητῶν ἐμπιστευσάντων ἑαυτοὺς τῷ Ἰησοῦ καὶ περὶ μηδενὸς ἀντιλεγόντων αὐτῷ, οἶτος δι' ὦν λέγει, εἰ καὶ ὑγιῶς ἔδοξεν προτίθεσθαι, οὐ μόνον τοῦ Ἰησοῦ κατηγορεῖ, ὡς ἀλόγως ἀρξαμένου νίπτειν τοὺς τῶν μαθητῶν πόδας, ἀλλὰ καὶ τῶν συμφοιτητῶν.

[67] εἰ γὰρ
αὐτὸς μέν, ὡς ᾠήθη, τὸ καθῆκον ἐν τῷ κωλύειν ἐθέλειν ἐποίησεν, ἐκεῖνοι δὲ μὴ ἑωράκασιν αὐτό, κατηγόρησεν ἐκείνων, παρὰ τὸ καθῆκον ἑαυτῶν τοὺς πόδας ἐμπαρεσχηκότων τῷ Ἰησοῦ· καὶ εἰ ε'φρόνει τε τῷ εὐλόγῳ μὴ δεῖν ἀντιλέγειν καὶ εὔλογον ἐνόμιζεν εἶναι τὸ γινόμενον ἐν τῷ νίπτεσθαι τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, οὐκ ἂν ἀντέλεγεν 286v τῷ γινομένῳ.

[68] φαίνεται οὖν ἀκρίτως μὴ εὔλογον νενομικέναι εἶναι τὸ περὶ τοῦ νίψαι τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν τοῦ Ἰησοῦ βούλημα δὲ γρὴ μέχρι τῶν ἐλαχίστων εἶναι νομιζομενων ἐρευνᾶν τὴν γραφήν, ζητήσαι τις ἂν τί δήποτε, πρώτου κατειλεγμένου τοῦ Πέτρου εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν δώδεκα, τάχα ὡς τῶν εἰλεγμένου τοῦ Πέτρου εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν δώδεκα, τάχα ὠς τῶν
λοιπῶν τιμιωτέρου, ἐπεὶ καὶ ὁ ἀληθῶς πάντων ἔσχατος Ἰούδας ἦν, ὑπὸ τῆς μοχθηρᾶς διαθέσεως ἐπὶ τὰ τελευταῖα ἀνταπερριμμένος, ὁ Ἰησοῦς ἀρξάμενος νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν καὶ ἐκμάσσειν 414R τῷ λεντίῳ ᾦ ἦν διεζωσμένος, οὐκ ἀπὸ Πέτρου ἤρξατο.

[69] καὶ λετέον πρὸς τοῦτο ὅτι ὥσπερ ἰατρὸς πλείοσιν ἀρρώστοις κατὰ τὴν ἰατρικὴν
διακονούμενος, ἀπὸ τῶν κατεπειγόντων καὶ χείρονα πεπονθότων τὴν ἀρχὴν ποιεῖται τῆς θεραπείας, οὕτως ὁ ἐρρυπωμένους τοὺς πόδας νίπτων τῶν μαθητῶν ἄρχεται ἀπὸ τῶν μᾶλλον ἐρρυπωμένων, καὶ τάχα ἐπὶ τελευταῖον ἦλθεν τὸν Πέτρον, ὡς ἔλαττον πάντων δεόμενον τῆς νίψεως τῶν ποδῶν.

[70] τάχα δὲ καὶ εἰς τὸ δοκεῖν ἀντιλέγειν
ἡ ἐγγὺς καθαρότητος κατάστασις τῶν ποδῶν αὐτοῦ συνεβάλλετο.

[71] 7 6 Bασανιζόμενον δὲ τὸ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ εἰρημένον τὸ »Ὁ »λελουμένος οὐκ ἔχει χρείαν νίψασθαι, ἀλλ' ἔστιν καθαρὸς ὅλος· καὶ »ὑμεῖς καθαροί ἐστε, ἀλλ' οὐχὶ πάντες« τάχα ἂν ὑποβάλλοι νοῦν τοιοῦτον,
ὡς ἤδη νιψαμένων τοὺς πόδας ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ τῶν μαθητῶν, ²¹²² καὶ πρὸς τῷ λελοῦσθαι οὐκέτι ἐχόντων χρείαν νίψασθαι, ἔτι δὲ καὶ αὐτοῦ τοῦ Πέτρου ἤδη ὄντος καθαροῦ, καὶ ρὶν νίψῃ τοὺς πόδας αὐτοῦ ὁ Ἰησοῦς.

[72] ἐὰν δέ τις πρὸς ταῦτα ζητῇ τί δηποτοῦν εἰπών· »Ὁ λελουμένος οὐκ ἔχει χρείαν νίψασθαι, ἀλλ' ἔστι καθαρὸς »ὅλος«, μὴ χρείαν ἐχόντων νίψασθαι τῶν μαθητῶν, νίπτει τὸυς 383Η πόδας αὐτῶν ὁ Ἰησοῦς, λεκτέον αὐτῷ τὸ »Παντὶ τῷ ἔχοντι δοθήσε- »ται καὶ προστεθήσεται«.

[73] ἐπεὶ τοίνυν εῑχον καὶ οἱ μαθηταὶ τὸ εἶναι καθαροί, προστίθησιν Ἰησοῦς τῇ καθαρότητι αὐτῶν καὶ τὸ νίπτειν αὐτῶν τοὺς πόδας· οὔτε τοὺς μὴ λελουμένους νίψων ἂν οὔτε τοὺς μὴ ὅλους καθαρούς, ἀλλ' οὕτως ὥστ' ἂν εἰπεῖν περὶ τῶν οὕτως
καθαρῶν· κἂν γάρ τις ᾖ τέλειος ἐν υἱοῖς ἀνθρώπων, τῆς ἀπὸ Ἰησοῦ, ἵν' οὕτως ὀνομάσω, καθαρότητος ἀπούσης, εἰς καθαρὸν οὐ λογισθήσεται.

[74] καὶ ταῦτα δὲ ὕστερον ἐκτίθεμαι, ὑποπεσόντα μετὰ τὸ ὑπαγορευθῆναι τὰ πρότερα, σωζόντων ἡμῶν καὶ τὴν τάξιν τῶν ὑπεισελθόντων νοῦν, ὡς πρότερον μὲν ἔβλεπεν ῥυπωθέντας τοὺς πόδας
τῶν μαθητῶν δεδεῆσθαι τῆς ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ νίψεως, νῦν δ' ὅτι διὰ 415R τοῦ τ' αὐτῶν ἔνιψεν τοὺς πόδας, ἐπεὶ ἦσαν ὡς ἐν ἀνθρώποις καθαροὶ 287r ἀλλ' οὐχὶ καὶ παρὰ θεῷ· χωρὶς γὰρ Ἰησοῦ οὐδεὶς παρὰ θεῷ καθαρὸς γίνεται, κἂν πρὸ τούτου νομισθῇ διάτινος ἐπιμελείας αὑτὸν καθαρὸν πεποιηκέναι.

[75] τοῖς δ' ὡς ἐν ἀνθρώποις καθαροῖς ἤδη γεγενημένοις,
καὶ λουσαμένοις τὸ τοῦ Ἰησοῦ βάπτισμα, καὶ νιψαμένοις ὑπ' αὐτοῦ τοὺς πόδας, ἐνοικεῖν καὶ τὸ ἅγιον δύναται πνεῦμα καὶ ἡ ὡς ἔνδυμα ἐξ ὕψους δύναμις.

[76] ὁ μὲν οὖν Πέτρος μὴ θεωρῶν τὸν λόγον τοῦ βουλήματος Ἰησοῦ, ἀρξαμένου νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν καὶ ἐκμάσσειν τῷ λεντίῶ ᾦ ἦν διεζωσμένος, λέγει αὐτῷ·
»Κύριε, σύ μου νίπτεις τοὺς πόδας;« ἐπαπορητικῶς καὶ δυσωπητικῶς τοῦτο φάσκων· ὁ δὲ Ἰησοῦς »ἀπεκρίθη καὶ εἶπεν αὐτῷ«, διδάσκων ὅτι μυστήριον τοῦτο ἦν, τὸ »Ὅ ἐγὼ ποιῶ σὺ οὐκ οἶδας ἄρτι, »γνώσῃ δὲ μετὰ ταῦτα«.

[77] Τί δὲ ἦν ὃ ἐποίει νίπτων τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν ὁ Ἰησοῦς; ἢ
εἰργάζετο διὰ τοῦ νίπτειν αὐτῶν τοὺς πόδας καὶ ἐκμάσσειν τῷ λεντίῳ εἰργάζετο διὰ τοῦ νίπτειν αὐτῶν τοὺς πόδας καὶ ἐκμάσσειν τῷ λεντίῳ ᾦ ἦν διεζωσμένος ὡραίους αὐτούς, μελλόντων αὐτῶν εὐαγγελίσασθαι τὰ ἀγαθά;

[78] ὅτε γὰρ ἔνιψεν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν ὁ Ἰη- ²³²⁴ σοῦς, τότε, οἶμαι, πεπλήρωται τὸ περὶ τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ προφητικῶς εἰρημένον· »Ὡς ὡραῖοι οἱ πόδες τῶν εὐαγγελιζομένων τὰ »ἀγαθά«.

[79] εἰ δὲ πόδας μαθητῶν νίπτων ὡραίους αὐτοὺς ποιεῖ, τί φήσομεν ἀπὸ τοῦ ἀληθινοῦ κάλλους ἐγγίνεσθαι τοῖς ὑπὸ Ἰησοῦ
βαπτισαμένοις ὅλοις ἐν πνεύματι ἁγίνῳ καὶ πυρί;

[80] ὡραῖοι δὲ οἱ πόδες 384Η ἐγένοντο τῶν εὐαγγελιζομένων τὰ ἀγαθά, ἵνα νιψάμενοι καὶ καθηράμενοι καὶ ἐκμαξάμενοι ὑπὸ τῶν Χριστοῦ χειρῶν, ἐπιβῆναι δυνηθῶσιν τῆς ἁγίας ὁδοῦ καὶ ὁδεύειν τὸν εἰπόντα τὸ »Ἐγώ εἰμι ἡ »ὁδός«.

[81] μόνος γὰρ καὶ πᾶς ὁ νιψάμενος τοὺς πόδας ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ
ὁδεύει τὴν ὁδὸν ταύτην τὴν ζῶσαν καὶ φέρουσαν πρὸς τὸν πατέρα, καὶ οὐ χωρεῖ ἡ ὁδὸς αὕτη πόδας μεμολυσμένους καὶ τοὺς ἔτι μὴ καθαρούς.

[82] Μωσῆς μὲν οὖν ἐδεῖτο ὑπολύσασθαι τὸ ὑπόδημα ἀπὸ τῶν ποδῶν αὐτοῦ ἐπείπερ ἐφ' ὃν ἐφθάκει τόπον, ἐν ᾦ εἱστήκει, γῆ ἁγία ἦν· ὁμοίως δὲ ὁ τοῦ Ναυῆ Ἰησοῦς.

[83] οἱ δὲ μαθηταὶ τοῦ Ἰησοῦ,
ἵνα ὁδεύσωσιν τὴν ζῶσαν καὶ ἔμψυχον ὁδόν, οὐ μόνον ἀρκοῦνται τῷ μὴ ἔχειν ὑποδήματα κατὰ τὴν ὁδόν, τοῦτο τοῖς ἀποστόλοις αὐτοῦ ἐντειλαμένου τοῦ Ἰησοῦ, ἀλλὰ γὰρ ἔδει πρὸς τὸ ὁδεῦσαι τὴν ὁδὸν ταύτην αὐτοῖς καὶ τὸ νίψασθαι ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ ἀποθεμένου τὰ 416R ἱμάτια, τάχα μὲν ινα καθαροὺς αὐτῶν τοὺς πόδας ποιήσῃ καθαρωτέρους,
τάχα δὲ ἵνα τὸν ἐν τοῖς ποσὶ τῶν μαθητῶν ῥύπον ἀναλάβῃ εἰς τὸ ἑαυτοῦ σῶμα διὰ τοῦ λεντίου, ±ᾦ μόνῳ περιεζωσμένος ἦν. Αὐτὸς γὰρ τὰς ἀσθενείας ἡμῶν φέρει.

[84] 8 Ὅρα γοῦν ὅτι μέλλων νίπτειν 287v τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν οὐκ ἄλλον καιρὸν ἐπελέξατο ἢ ὅτε ὁ διάβολος ἤδη βεβλήκει εἰς τὴν
καρδίαν, ἵνα παραδῷ αὐτὸν Ἰούδας Σίμωνος Ἰσκαριώτης, καὶ ἡ ὑπὲρ ἀνθρώπων ἔμελλεν γίνεσθαι οἰκον΄ομία.

[85] πρὸς γὰρ τούτου εὔκαιρον οὐκ ἦν νίψασθαι τοὺς πόδας ὑπὸ τοὺ Ἰησοῦ τοὺς μαθητάς. τίς γὰρ αν τὸν ἐν τῷ μεταξὺ ἕως τοῦ πάθους ῥύπον τῶν ποδῶν αὐτῶν ἀπένιψεν ἄν; ἀλλ' οὐδὲ ἐν τῷ καιρῷ τοῦ πάθους· ἄλλος γὰρ
Ἰησοῦς οὐκ ἦν ὁ νίπτων αὐτῶν τοὺς πόδας.

[86] ἀλλ' οὐδὲ μετὰ τὴν οἰκονομίαν· ἤδη γὰρ ὥρα τοῦ ἁγίου πνεύματος ἐπιδημάσαντος τοῖς μαθηταῖς ἦν, γενομένοις καθαροῖς καὶ νιψαμένοις τοὺς πόδας, καὶ ἤδη ἔχουσιν ἑτοίμους αὐτοὺς καὶ ὡραίους πρὸς τὸ ἐν τῷ πνεύματι εὐαγγελίζεσθαι τὰ ἀγαθά.

[87] τοιοῦτον οὖν ἐστιν τὸ »Ὅ ἐγὼ ποιῶ σὺ ²⁵²⁶ »οὐκ οἶδας ἄρτι, γνώσῃ δὲ μετὰ ταῦτα«· σύμβολόν ἐστιν τὸ νίψασθαι ὑμῶν τοὺς πόδας ὑπ' ἐμοῦ τοῦ καθαρθῆναι τὰς βάσεις τῶν ψυχῶν ὑμῶν, ἵνα γένωνται ὡραῖοι, μελλόντων ὑμῶν εὐαγγελίζεθαι τὰ ἀγαθὰ καὶ καθαροῖς τοῖς ποσὶν ἐπιβαίνειν ταῖς τῶν ἀνθρώπων ψυχαῖς.

[88] τοῦτο δὲ τὸ μυστήριον σὺ νῦν μὲν οὐκ οἶδας, ἅτε μηδέπω
χωρῶν τὴν γνῶσιν αὐτοῦ, εὐκαιρότερον ἐσομένην ἐν σοὶ ἐπὰν νίψῃ 385Η τοὺς πόδας ὑπ' ἐμοῦ· μετὰ δὲ ταῦτα γνώσει ἐν τῷ τοῦτο συνιέναι φωτιζόμενος τῇ περὶ οὐκ εὐκαταφρονήτου καὶ βραχέος τινὸς νώσει.

[89] ταῦτα δὲ λέγοντος τῷ Πέτρῳ τοῦ Ἰησοῦ, ὁ μαθητὴς ἀποκρίνεται οὐκ ἐπιστημονικὴν ἀπόκρισιν, πλὴν φαντασίαν ἐξαποστέλλουσαν τοῦ
πρὸς τὸν Ἰησοῦν τιμητικοῦ καὶ σεβασμίου, φαντασίαν διεψευσμένην ἔτι. διόπερ, ἐπεὶ μὴ συμφέρουσα ἦν τῷ Πέτρῳ ἡ ἀπόκρισις αὐτοῦ.

[90] οὐκ ἐᾷ αὐτὴν γενέσθαι ἀηλθῆ ὁ τὰ ἐπὶ βλάβῃ ἀληθευσόμενα τῇ τοῦ λέγοντος πρεπόντως ἑαυτοῦ τῇ χρηστότητι κωλύων.

[91] ὁ μὲν γὰρ Πέτρος φησίν· »Οὐ μὴ νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα« καὶ
ἀπεφήνατο, κρίναντος τοῦ Ἰησοῦ νίπτειν αὐτοῦ τοὺς πόδας, τὸ μὴ νιφθήσεσθαι ὑπ' αὐτοῦ καὶ μὴ νιφθήσεσθαι εἰς τὸν ἅπαντα αἰῶνα· ὁ δὲ βλέπων λυσιτελέστερον εἶναι τὸ ἐν τούτῳ ψεύσασθαι τὸν Πέτρον τοῦ ἀληθεῦσαι αὐτὸν ὑποδείκνυσι τὸν ἐν τῷ μὴ δεῖν ἀληθεύειν τοῦτο εἰρηκότα λυσιτελές, φήσας· »Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος 417R »μετ' ἐμοῦ«.

[92] εἴπερ οὖν ὁ Πέτρος ἔμελλεν ἀποφηνάμενος μὲν τὸ »Οὐ μὴ νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα«, καὶ ἀληθεύων ἐν τούτῳ μὴ ἕξειν μετὰ τοῦ Ἰησοῦ μέρος, ἔμελλεν δὲ ἔχειν μέρος μὴ ἀληθεύων, ἐφ' ᾦ φθάσας εἶπεν προπετῶς, τί ἄλλο πράττειν ἐχρῆν ἢ μὴ ἀληθεύειν;

[93] ἵνα μὴ τὸ ἀληθεύειν τοῦτο ποιήσῃ αὐτὸν 288r μὴ ἔχειν μετὰ τοῦ Ἰησοῦ μνέρος, ψεύστην αὐτὸν ἀποδείξαντος ἐν τῷ νίψασθαι τοὺς πόδας αὐτοῦ.

[94] γέγραπται γάρ· »Πᾶς ἄνθρωπος ψεύστης«· εὐκαίρως δέ ποτε χρησόμεθα τῷ ῥητῷ ἐπὶ τῶν προπετέστερον καὶ ἀκρίτως εἰπόντων τι ποιήσειν ὅπερ αὐτοῖς μὴ λυσιτελεῖ ἐμμένουσι τῷ κακῶς κεκριμένῳ.

[95] ὑποδεικνύντες γὰρ αὐτοῖς ὅτι οὐχ
²⁷²⁸ ἕξουσιν μὲν μετὰ τοῦ Ἰησοῦ μέρος, τὴν προπετῆ ἐν ἐπαγγελείᾳ τηρήσαντες φωνήν, δυνήσονται δὲ ἀθετηθέντος τοῦ προειρημένου ἐλπίδα ἔχειν ἀγαθήν, ἀποστήσομεν αὐτοὺς τοῦ ἐμμένειν τοῖς κακῶς κεκριμένοις, κἂν μετὰ ὅρκου διὰ πολλὴν προπέτειαν τὸ τοιοῦτόν
ποτε γένηται.

[96] καὶ φήσομεν ὅτι ὥσπερ ὁ εἰπὼν Πέτρος· »Οὐ μὴ »νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα«, κωλύεται ἐμμένειν τῇ τοῦ λελεγμένου ὁμολογίᾳ, ἵνα ἔχῃ μετὰ τοῦ Ἰησοῦ μερος, οὕτως καὶ σὺ ὁ δεῖνα ἁμαρτὼν τὴν προπέτειαν καὶ ἀκρίτως ἐπαγγειλάμενος τόδε, βέλτιον ἂν ποιήσαις μεταθέμενος ἐπὶ τὸ τόδε πρᾶξαι εὐλογώτερον
ἀπὸ τοῦ ἐμμένειν τῷ κακῶς κριθέντι.

[97] ἐπιστήσαντες δὲ τῷ τε »Ὃ 386Η »ἐγὼ ποιῶ σὺ οὐκ οἶδας ἄρτι, γνώσῃ δὲ μετὰ ταῦτα«, καὶ τῷ »Ἐὰν »μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ«, οἱ μὴ βουλόμενοι τοῦτο καὶ τὰ τούτῳ παραπλήσια τροπολογεῖν αἰδεσθέντες παραδεξάσθωσαν τὸ τοιοῦτον εἶδος τῶν εὐαγγελικῶν ἐξετάσεων· ἢ μὴ βουλόμενοι
δεικνύτωσαν πῶς εὔλογόν ἐστιν τόν, ὡς ἂν ἐκεῖνοι λέγοιεν, διὰ σεβασμὸν τοῦ Ἰησοῦ εἰπόντα· »Οὐ μὴ νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν »αἰῶνα« τῷ διδασκάλῳ ἀκοῦσαι ὡς ἄρα οὐχ ἕξει μέρος μετὰ τοῦ υἱοῦ τοῦ θεοῦ, ὡς διὰ μέγιστον ἁμάρτημα τὸ μὴ <ἠθεληκέναι> νενίφθαι τοὺς πόδας ὑπ' αὐτοῦ.

[98] τὸ μὲν γὰρ > ἐὰν τόδε τὸ πταῖσμα ποιήσεις, οὐχ
ἕξεις μέρος μετ' ἐμοῦ< χώραν ἂν εἶχε λεγόμενον περὶ τῶν προφανῶς ἁμαρτημάτων· τὸ δὲ »Εὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ« οὐδαμῶς ἔχει τὸ εὔλογον κατὰ τοῦ ἱσταμένου ἐν τῷ τοὺς σωματικοὺς πόδας μὴ ἠθεληκέναι νίψασθαι τὸν Πέτρον.

[99] νίπτοντος δὲ αὐτοῦ τοὺς πόδας, <ἀν>ημερώτατα [ἃ], ὅπερ οὐ θέμις λέγειν, ὁ διδάσκαλος
δόξει ἀποκεκρίσθαι τῷ τιμῶντι αὐτὸν μαθητῇ, ὅπερ ἐστὶν ἀτοπώτατον.

418R

[100] ΙΧ. Δαὶ τοῦτο παρέχωμεν τῷ Ἰησοῦ τοὺς πόδας ἡμῶν καὶ νῦν ἐγειρομένῳ ἐκ τοῦ δείπνου, καὶ τιθέντι τὰ ἱμάτια καὶ λαμβάνοντι λέντιον καὶ διαζωννύντι ἑαυτόν, καὶ βάλλοντι ὕδωρ εἰς τὸν νιπτῆρα καὶ ἀρχομένῳ νίπτειν τοὺς πόδας Ἡμῶν, ὡς μαθητῶν, καὶ ἐκμάσσειν 288v τῷ λεντίῳ, ᾦ δι' ἡμᾶς γενόμενος ἐν μέσῳ ἡμῶν ὡς ὁ διακονῶν διαζώννυται.

[101] ἐὰν γὰρ μὴ ποιήσωμεν τοῦτο, οὐχ ἕξομεν μετ' αὐτοῦ μέρος οὐδὲ ὡραῖοι ἔσονται οἱ πόδες ἡμῶν, καὶ μάλιστα ὅτε ²⁹³⁰ ζηλοῦντες τὰ μείζονα χαρίσματα θέλομεν ἐγκαταταχθῆναι τοῖς εὐαγγελιζομένοις τὰ ἀγαθά.

[102] πλῆν ὄτι προπετής ἐστι Πέτρος ἀκούσας τὸ »Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ« αἰτούμενος ἐν τῷ παρασχεῖν τοὺς πόδας τῷ Ἰησοῦ, ὑλπερβάλλειν ἐθέλει τὰ μέτρα τῆς αἰτήσεως αὐτοῦ, καὶ παρεῖχεν νιφθησομένους ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ οὐκέτι
τοὺς πόδας μόνους, ἀλλ' ἤδη καὶ τὰς χεῖρας, ἄς οὐκέτι νίπτεσθαι ὁ Ἰησοῦς ἤθελεν, ὄταν ἄρτον ἐσθίωσιν, καταφρονῶν τῶν λεγομένων ὄτι »Οἱ μαθηταί σου οὐ νἰπτονται τὰς χεῖρας, ὄταν ἄρτον »ἐσθίωσιν«, καὶ πρὸς ταῖς χερσὶν τὴν κεφαλήν, ἤν οὐδὲ κατακαλύπτεσθαι ἔτι Ἰησοῦς ἐβούλετο, ἐφ' ἦς ἡ εἰκὼν καὶ ἡ δόξα ἤδη ἦν
τοῦ θεοῦ.

[103] ἀρκεῖται γὰρ ἡμῖν, ἐπὰν ἔλθωμεν εἰς ταὐτὸ τοῖς τοῦ Ἰησοῦ μαθηταῖς καιροῦ, τὸ τοὺς πόδας αὐτῷ παρέχειν νίψοντι καὶ ἐκμάσσοντι μόνους· »Ὁ γὰρ λελουμένος οὐκ ἔχει χρείαν νίψοντι »ἀλλ' ἔστιν καθαρὸς ὄλος«· εἰ δέ τις μή ἐστιν ὄλος καθαρός, οὐκ ἐλούσατο.

[104] Ζητήλσαι δέ τις ἄν, εἰ ὁ λελουμένος οὐκ ἔχει χρείαν νἰψασθαι ἀλλ' ἔσιν καθαρός, καὶ ἦσαν οἱ τοῦ Ἰησοῦ μαθηταὶ καθαροί, ὡς 387Η λελουμένοι, πῶς βάλλει ὔδωρ εἰς τὸν νιπτῆρα καὶ ἤρξατο νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν ὁ Ἰησοῦς;

[105] εἰς τοῦτο δὲ καὶ προλαβόντες μὲν ἐκ μέρους εἰρήκαμεν καὶ νὺν ἐκείνοις ταῦτα προσθήσομεν.

[106] τὸ
» Χρείαν ἔχομεν« ἐπὶ τῶν ἀναγκαίων, ὦν .ἄνευ διαζῆν τις οὐ δύναται, τέτακται· ὥστ' ἄν ἐν σωματικοῖς εἰπεῖν χρείαν ἔχειν τὸν ἄνθρωπον οὐ πλειόνων, ἀλλὰ τούτων μόνων, περὶ ὦν φησιν ὁ Παῦλος· »Ἕχοντες δὲ διατροφὴν καὶ σκεπάσματα, τούτοις ἀρκεσθησόμεθα«· τὰ δὲ εἰς πλοῦτον καὶ τρυφὴν συμβαλλόμενα ἐκ περιουσίας τοῖς
ἁβροδιαίτοις περιγίνεται, οὐχ ὡς χρειώδη καὶ ὦν οὐκ ἄνευ, ἀλλ' ὡς περισσά· οὔτω τοίνυν καὶ ποιούντων εἶναι ἐν τῷ λέγοντι· »Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή«· τὰ δὲ ὑπὲρ ταὺτα, περὶ ὦν λέγεται· »Κατατρύφησον 419R »τοῦ κυρίου, καὶ δώσει σοι τὰ αἰτήματα τῆς καρδίας σου«,
καὶ ὄσα νοεῖται κατὰ τὸν παράδεισον τῆς τρυφῆς καὶ τὸν πλοῦτον καὶ τὴν δόξαν, τὰ ἐν τῇ ἀριστερᾷ τῆς σοφίας, κατὰ τὸν εἰπόντα· »Μῆκος γὰρ βίου καὶ ἔτη ζωῆς ἐν τῇ δεξιᾷ αὐτῆς, ἐν δὲ τῇ ἀριστερᾷ ³¹³² »αὐτῆς πλοῦτος καὶ δόξα« ὑπὲρ τὴν χρείαν εἶναι λεχθείη ἄν.

[107] καὶ μήποτε τοιοῦτόν ἐστιν τὸ μετὰ τὸ λούσασθαι νίψασθαι τοὺς πόδας ὑπὸ τοῦ τηλικούτου διδασκάλου καὶ σωτῆρος· τὸ γὰρ χάρισμα τοῦτο θεοῦ ὑπερπαίει τὴν χρείαν, ὤσπερ καὶ τὸ εἶναι ἐν δόξῃ ἡλίου ἤ 289r σελήνης ἢ ἀστέρων ἐν τῇ ἱερᾷ τῶν νεκρῶν ἀναστάσει.

[108] οὐκ ἔχει μὲν <οὖν> χρείαν ὁ καθαρὸς καὶ λουσάμενος νίψασθαι· νίπτεται δέ, κατὰ τὸ προαποδεδομένον, ἐπεὶ »Τῷ ἔχοντι παντὶ προστεθήσεται;« καὶ ὡς ὁ Ἰωάννης φησί· »Καὶ ὁ καθαρὸς καθαρισθήτω ἔτι, καὶ ὁ »ἄγιος ἁγιασθήτω«.

[109] τὸ δὲ »Ὑμεῖς καθαροί ἐστε« ἀναφέρεται ἐπὶ
τοὺς ἔνδεκα, ᾦ ἐπιφέρεται τὸ »Οὐχὶ πάντες« διὰ τὸν Ἰσκαριώτην· ᾔδει γὰρ τὸν παραδιδόντα αὐτόν, ἤδη ὄντα οὐ καθαρόν, πρῶτον μὲν ὄτι περὶ τῶν πτωχῶν οὐκ ἔμελεν αὐτῷ, ἀλλ' ὄτι κλέπτης ἦν, καὶ τὸ γλωσσόκομον ἔχων τὰ βαλλόμενα ἐβάσταζεν· ὔστερον δὲ ἐπεὶ »Δείπνου γινομένου, τοῦ διαβόλου ἤδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν
»ἴνα παραδῷ αὐτὸν Ἰούδας Σίμωνος Ἰσκαριώτης«, οὐκ ἀπώσατο τὸ βεβλημένον.

[110] διόπερ οἱ μὲν λουσάμενοι καθαροὶ ἕνδεκα ἔτι ἐγένοντο καθαρὸς Ἰούδας (»Ὁ ῥυπαρός, γάρ φησι,ῥυπανθήτω ἔτι«) γέγονε ῥυπαρώτερος καὶ ἀκάθαρτος, ὄτε μετὰ τὸ ψωμίον εἰσῆλθεν
ὁ Σατανᾶς.

388Η

13, 12 Ὄτε οὖν ἔνιψεν τοὺς πόδας αὐτῶν καὶ ἔλαβεν τὰ ἱμάτια αὐτοῦ καὶ ἀνέπεσεν πάλιν, εἶπεν αὐτοῖς· Γινώσκετε τί πεποίηκα ὑμῖν· 13 † φωνεῖτέ με Ὁ διδάσκαλος καὶ Ὁ κύριος· καλῶς λέγετε· εἰμὶ γάρ. 14 εἰ οὖν ἐγὼ ἔνιψα ὑμῶν τοὺς
πόδας ὁ κύριος καὶ ὁ διδάσκαλος, καὶ ὑμεῖς ὀφείλετε ἀλλἠλων νίπτειν τοὺς πόδας· 15 ὑπόδειγμα γὰρ ἔδωκα ὑμῖν, ἴνα καθὼς ἐγὼ ἐποίησα ὑμῖν, καὶ ὑμεῖς ποιῆτε.

[111] Χ. 7 Εἰκὸς τοὺς νοήσαντας τὸ μέγεθος τῆς Ἰησοῦ δυνάμεως καὶ συνέντας τἰ πεποίηκεν νίψας τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, ἴνα καὶ
τὰ τελευταῖα καὶ τὰ τυχόντα αὐτῶν καθάρῃ ἀποπλύνας καὶ τὰ τῇ ³³³⁴ γῇ ὁμιλοῦντα σώματα, ὡν ἠν τὰ σώματα ἐκεῖνα σύμβολον, θαυμάσαντας τὸ ἐν τῇ νίψει ἔργον οὐκ ἄν τολμῆσαι καὶ αὐτοὺς τὸ τηλικοῦτο πρᾶξαι, μικροτέρους εἶναι νομίζοντας ἑαυτοὺς τοῦ νίπτειν τοὺς πόδας τοῦ ἔσω καὶ ἐν κρυπτῷ ἀνθρώπου, [ἥ] τῶν τὰ αὐτὰ ἀσπαζομένων τοῦ θεοῦ δόγματα, εἰ μὴ ὁ Ἰησοῦς διὰ τῶν ἐκκειμένων 420R ἐπὶ τοῦτο αὐτοὺς προετρέψατο, τὸ σχῆμα τοῦ δειπ[νοῦντος, ὄτε διδάσκειν αὐτοὺς ἤμελλεν δειπνήσαντας τὰ λεγόμενα, ἀναλαβών.

[112] δυσωπητικώτατα μὲν γὰρ καὶ ἐπὶ τὴν γνῶσιν τοῦ γινομένου προτρεπτικώτατα λέλεκται τὸ »Γινώσκετε τί πεποίηκα ὑμῖν;«

[113] ὅπερ ἤτοι ἐρωτηματικῶς ἀναγνωστέον, ἵν' ἐμφαίῃ τὸ νοῦν εἰς τὸ τοῦ γενομένου
μέγεθος· ἤ προστακτιῶς, ἴνα αὐτῶν διεγείρῃ τὸν νοῦν εἰς τὸ διὰ τοῦ ἐπιστῆσαι τῷ ἔργῳ λαβεῖν αὐτοῦ τὴν γνῶσιν.

[114] διδασκαλικώτατα δὲ μετὰ τοῦ δυσωπητικοῦ λέλεκται τὸ »Ὑμεῖς φωνεῖτέ με >Ὁ δικάσκαλος< »καὶ <Ὁ κύριος>, καὶ καλῶς λέγετε· εἰμὶ γάρ. εἰ οὖν ἐγὼ ἔνιψα »ὑμῶν τοὺς πόδας 289v ὁ κύριος καὶ ὁ διδάσκαλος, καὶ ὑμεῖς ὀφείλετε »ἀλλήλων νίπτειν τοὺς πόδας«.

[115] ὁ μὲν οὖν Ἰησοῦς ἔνιψεν τοῦς πόδας τῶν μαθητῶν, ᾖ διδάσκαλος αὐτῶν, καὶ τοὺς πόδας τῶν δούλων, ᾖ κύριος ἦν.

[116] διδασκαλίᾳ γὰρ ὁ ἀπὸ γῆς καὶ τῶν κοσμικῶν πραγμάτων κονιορτός, φθάνων οὐκ ἐπὶ ἄλλο τι ἤ ἐπὶ τὰ τελευταῖα καὶ τὰ κάτω τῶν μαθητῶν, ἀποκαθαίρεται· ἀλλὰ καὶ τῇ κυριότητι
τοῦ ἄρχοντος, ἐξουσιάζοντος τῶν διὰ τὸ ἔτι ἔχειν τὸ τῆς δουλείας πνεῦμα κἄν τὸν τυχόντα μολυσμὸν ἔτι δεχομένων, τὰ μολύνοντα τοὺς πόδας ἀποβάλλεται.

[117] καὶ οὐκ ἄν τις εὖ φρονῶν λέγοι ᾖ θύρα ἐστὶν τὸν Ἰησοῦν, ἤ ᾖ ποιμήν, ἤ ᾖ ἰατρός, νἰπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν καὶ δούλων. ἐγὼ δ' ἡγοῦμαι ὄτι ἐπιδέχονται τὸ δεῖσθαι
τῆς ἀπὸ τοῦ διδασκάλουτ νίψεως οἱ πόδες τῶν μαθητῶν, ὄσον οὐδέπω εἰλήφασιν τὸ ἀρκετόν, ἀλλ'ἔτι λείπουσιν εἰς τὸ »Ἀρκετὸν τῷ 389Η »μαθητῇ ἴνα γένηται ὡς ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ«.

[118] καὶ τοῦτο τέλος ἐστὶν τὸ πρὸς τὸν μαθητὴν τοῦ διδασκάλου, ᾖ διδάσκαλος, ποιῆσαι τὸν μαθητὴν ὡς ἑαυτόν, ἴνα μηκέτι δέηται τοῦ διδασκάλου, ᾖ διδάσκαλος,
εἰ καὶ ἄλλως αὐτοῦ δεήσεται.

[119] ὡς γὰρ τέλος τοῦ ἰατροῦ, οὖ χρῄζουσι μὲν οἱ κακῶς ἔχοντες, οὐ χρείαν δὲ ἔχουσιν οἱ ἰσχύοντες ἰατροῦ, τὸ παῦσαι τοὺς κακῶς ἔχοντας ἀπὸ τοῦ κακῶς ἔχειν, ἴνα μηκέτι αύτοῦ χρῄζωσιν, οὔτω τέλος διδασκάλου περιποιῆσαι τῇ μαθητῇ τὸ λεγόμενον ἀρκετὸν ἐν τῷ »Ἀρκετὸν τῷ μαθητῇ, ἴνα γένηται
ὡς ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ«.

[120] περὶ δὲ τοῦ σωτῆρος, ὄντος κυρίου, ³⁵³⁶ αὐτόθεν πλεῖόν ἐστιν ἰδεῖν παρὰ τοὺς ἄλλους κυρίους, μὴ βουηλομένους ἴνα γένηται ὁ δοῦλος ὡς ὁ κύριος αὐτοῦ.

[121] τοιοῦτος δὲ ὁ τῆς 421R πατιρικῆς ἀγαθότητος καὶ τῆς ἀγάπης αὐτοῦ υἱός· κύριος γὰρ ὤν ἐνειργάζετο τοῖς δούλοις τὸ γενέσθαι ὡς ὁ κύριος αὐτῶν, ὄτε οὐκἐτι
ἔξουσιν τὸ πνεῦμα τῆς δουλείας πάλιν εἰς φόβον, ἀλλὰ λήψονται τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας, ἐν ᾦ κράζονσιν· »Ἀββᾶ, ὁ πατήρ«.

[122] πρὶν οὖν γένωνται ὡς ὁ διδάσκαλος καὶ ὁ κύριος, δέονται τῆς νίψεως τῶν ποδῶν, ὡς ἐνδεεῖς τῶν μαθητῶν, καὶ ὠς ἔτι τὸ πνεῦημα τῆς δουλείας ἔχοντες εἰς φόβον· ἐπὰν δέ τις αὐτῶν κατὰ τὸ
»Ἀρκετὸν τῷ μαθητῇ, ἴνα γένηται ὡς ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ, καὶ ὁ »δοῦλος ὡς ὁ κύριος αὐτοῦ« γένητια ὡς ὁ διάσκαλος αὐτοῦ, καὶ ὁ κύριος αὐτοῦ, τότε μιμήσασθαι δύναται τὸν νίψαντα τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, καὶ νίψαι τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν ὡς ὁ διδάσκαλος. ὅν ὁ θεὸς ἔταξεν ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ μετὰ τοὺς πρώτην χώραζν ἐν αὐτῇ
εἰληχότας ἀποστόλους καὶ δεύτερον προφήτας.

[123] ΧΙ. Εἰ δὲ τὸ »Τῷ ἀδελφῷ σου δουλεύσεις« φθάνειν δύναται ἐπὶ τοὺς ὑποδεεστέρους, καὶ τὸ »Γίνου κύροις τοῦ ἀδελφοῦ σου« ἐπὶ τοὺς ὡς ὁ Ἰακὼβ κρείττονας, 290r δῆλον ὄτι γενόμενος ὁ δοῦλος ὡς ὁ κύριος νίπτει τοὺς πόδας τῶν δουλευόντων τῇ παρ' αὐτοῷ
διδασκαλίᾳ, ἐπεὶ τὸ »Ὑμεῖς φωνεῖτέ με >Ὁ διδάσκαλος καὶ Ὁ κύριος<, »καὶ καλῶς λέγετε· εἰμὶ γάρ« οὐκ ἀξιῶ μηδὲν ἔχειν βαθύτερον καὶ παρὰ τὸ ὑπὸ τῶν πολλῶν νενοημένον· οὐ πᾶσι γὰρ τοῖς λέγουσι· »Κύριε, Κύριε« λεχθήσεται ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ τὸ »Ὑμεῖς φωνεῖτέ με »>Ὁ κύριος< καὶ καλῶς λέγετε«.

[124] οὐ καλῶς οὖν λεγουσι· »Κύριε« οἱ
ἐν τῆ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ φήσονττες· »Κύριε, Κύριε, οὐκ ἐν τῷ ὀνόματί 390Η »σου ἐφάγομεν, καὶ ἐν τῷ ὀνόματί σου ἐπίομεν, καὶ ἐν τῷ ὀνόματί »σου δαιμόνια ἐξεβάλομεν καὶ δυνάμεις πεποιήκαμεν«;

[125] φήσει γοῦν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· »Ἀποχωρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ· οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς, ὄτι »ἐργάται ἐστὲ ἀδικίας«· οὐκ ἄν δὲ λέγουσιν αὐτοῖς καλῶς τὸ »Κύριε,
»Κύριε« εἶπεν τὸ »Ἀποχωρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ«.

[126] ἀλλὰ καὶ τὸ »Οὐ πᾶς ὁ »λέγων μοι· Κύριε, κύριε, εἰσελεύσεται εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρα »νῶν« παρίστησιν ὄτι οὐ πᾶς ὁ λέγων· »Κύριε, κύριε«, μαρτυρηθείη ³⁷³⁸ ἄν ὑπ' αὐτοῦ ὡς νῦν οἱ ἀπόστολοι, πρὸς οὔς εἶπεν· »Καλῶσ λέγετε·

[127] »εἰμὶ γάρ«. καὶ γὰρ ἀληθῶς κακία μὲν αὐτῶν οὐκέτι κυρία ἦν, ὁμιλοῦντα λόγος δέ, καὶ ἁπαξαπλῶς ὁ κύριος, ἡ πᾶσα ἔμψυχος καὶ ζῶσα ἀρετή.

[128] ἀλλὰ καὶ εἴπερ »Οὐδεὶς δύναται εἰπεῖν· Κύριος Ἰησοῦς, εἰ μὴ ἐν »πνεύμαται ἁγίῳ«, καὶ νοοῦμεν ἐν τούτῳ τί ἔστιν τὸ εἰπεῖν· »Κύριος 422R »Ἰνσοῦς«· ὁ ἐν πνεύματι ἁγίῳ λέγων· »Κύριος Ἰησοῦς« καλῶς λέγει.

[129] εἰ δὲ καὶ ὁ καλῶς λέγων πάντως ἐν πνεύματι ἁγίῳ λέγει, ζητήσεις διὰ τὸ νῦν »Καὶ καλῶς λέγετε« συνεξεταζόμενον τῷ »Οὔπω γὰρ »ἦν πνεῦμα, ὄτι Ἰησοῦς οὔπω ἐδοξάσθη«.

[130] γνησίως οὖν δουλεύοντος τῷ λόγῳ ἔργον ἐστὶν τὸ καλῶς εἰπεῖν· »Κύριος Ἰησοῦς« καὶ τοῦ
ἀνάλογον τούτῳ μαθητοῦ τὸ καλῶς εἰπεῖν τῷ σωτῆρι τὸ »ὁ διδά- »σκαλος«· πρὸς ὄν λέγοιτ' ἄν τὸ »Εἰμὶ γάρ«, οὐκ ἄν λεχθησόμενον ὑπὸ τοῦ λόγου τῷ δουλεύοντι τῇ ἁμαρτίᾳ καὶ τῷ μαθητευομένῳ τοῖς ψεύσεσιν.

[131] ΧΙΙ. Πλὴν καὶ ἄγιον ὄντα ἐνδέχεται δεῖσθαι τῆς νίψεως τῶν
ποδῶν, ἐπεὶ καὶ ἡ καταλεγομένη εἰς ἐκκλησιαστικὴν τιμὴν χήρα ἐξετάζεται μετὰ τῶν ἄλλων καλῶν καὶ ἐν τῷ »Εἰ ἁγίων πόδας »ἔνιψεν«· γελοῖον γὰρ φοἶμαι τυγχάνειν τὸ στῆναι ἐπὶ τοῦ ῥητοῦ καί, φέρε εἰπεῖν, τὴν ἔχουσαν πάντα τὰ χαρακτηρίζοντα τὴν ἁγίαν χήραν καὶ τούτῳ μόνῳ λείπουσαν, μὴ κατατεάχθαι εἰς ἐκκλησιαστικὴν
τιμήν, πολλάκις διὰ παιδισκῶν καὶ οἰκετῶν φιλοφρονησαμένην, ἐν ᾦ καιρῷ ηὐπόρει καὶ εἶχεν τὰ ἐπιτήδεια, τοὺς ξένους ἤ τοὺς ἁπαξαπῶς δεομένους τοῦ φιλάνθρωπόν τι ἔργου ἀπ' αὐτῆς παθεῖν.

[132] καὶ μὴ θαυμάσῃς εἰ ἀνάγειν σε δεῖ τὸ »Εἰ ἁγίων πόδας ἔνιψεν«,| ὅπου κελεύονται ἀνάλουον τοῖς πρεσβυτέροις πρεσβύτιδες, εἶναι καὶ 290v καλοδιδάσκαλοι.

[133] ὅρα δὲ εἰ μὴ καὶ ἐργῶδές ἐστιν τὸ πάνθ' ὁντινοῦν μαθητευόμενον τῷ χριστῷ, θέλοντα πληροῦν τὴν λέγουσαν ἐντολήν· »Καὶ ὑμεῖς ὀφείλετε ἀλλήλων νίπτειν τοὺς πόδας«, ὡς ὀφειλόμενον ἔργον ἐθέλειν ποιεῖν τὸ νίψαι τοὺς σωματικοὺς καὶ αἰσυητοὺς πόδας τῶν ἀδελφῶν, ὤστε τοὺς ἐν ὁποιᾳποτοῦν ὑποθέσει βίου τυγχάνοντας 391Η πιστὺς τοῦτο ποιεῖν, εἴτε ἐν ἐκκλησιαστικῇ δοκοῦντας εἶναι ὑπεροχῇ ἐπισκόπους καὶ πρεσβυτέρους, εἴτε καὶ ἐν ἄλλοις κοσμικοῖς τισιν ἀξιώμασιν· ὥστε κατὰ τοῦτο καὶ τὸν δεσπότην ἤκειν ἐπὶ τὸ νίπτειν τοὺς πόδας τοῦ πιστεύοντος δούλου, καὶ τοὺς γονεῖς τοῦ υἱοῦ· ὄπερ ἔθος ἤ οὐ γίνεται ἤ εἰς ὑπερβολὴν σπανιώτατα, καὶ παρὰ
³⁹⁴⁰ 423R τοῖς πάνυ ἁπλουστέροις καὶ ἀγροικοτέροις γίνεται.

[134] μνημονευτέον δὲ εἰς ταῦτα καὶ τῶν εἰρημένων εἰς τὸ »Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις »μέρος μετ' ἐμοῦ«, ἀλλὰ καὶ τοῦ» Γινώσκετε, τί πεποίηκα ὑμῖν;«

[135] καὶ γὰρ πρέπει ὑπόδειγμα ἡμῖν τὸν Ἰησοῦν δεδωκέναι τοῦ νίπτειν πόδας
ἀνάλογον τοῖς τροπικῶς ὑπὸ τῆς νύμφης ἐν τῷ ᾄσματι τῶν ᾀσμάτων εἰρημένοις ἐν τῷ »Ἐνιψάμην τοὺς πόδας μου. πῶς μολυνῶ »αὐτούς«;

[136] πρόσχες δὲ τῷ »Ἴνα καθὼς ἐγὼ ἐποίησα ὑμῖν καὶ ὑμεῖς »πιῆτε« συνεξετάζων αὐτὸ τῷ »Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος »μετ' ἐμοῦ«.

[137] ἐὰν δέ τις πρὸς ταῦτα λέγῃ, ὄτι κἄν ἀλληγορῆται,
οὐδὲν ἦττον γέγονε καὶ κατὰ τὸ ῥητόν, ἀκουστέον μετὰ τοῦ τροπικοῦ καὶ τῆς φασκούσης λέξεως· »Εἰ οὖν * ἔνιψα τοὺς πόδας ὑμῶν, ὁ »κύριος καὶ διδάσκαλος, καὶ ὑμεῖς ὀφείλετε ἀλλήων νίπτειν τοὺς »πόδας. ὑπόδειγμα γὰρ ἔδωκα ὑμῖν ἵνα καθὼς ἐγὼ ἐποίησα ὑμῖν »καὶ ὑμεῖς ποιῆτε«· λεκτέον πρὸς τὸν τοιοῦτον· ἄρ' ἐπεὶ κατὰ τὸ
ῥητὸν γέγονεν τὸ εἰρημένον πρὸς τὸν εἰπόντα Πέτρον· »Οὐ μὴ »νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα« τὸ »Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ »ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ«· καὶ ἡμεῖς κατὰ τὸ ῥητὸν τοῖς κατ' εὐλάβειαν μὴ ἐμπαρέχουσιν ἑαυτῶν τοὺς πόδας ἡμῖν ἴνα αὐτοὺς νἰψωμεν φήσομεν καὶ τολμήσομεν εἰπεῖν τοῖς τοιύτοις τὸ »Ἐὰν μὴ νίψω
»σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ«.

[138] εἰ δὲ ἐνταῦθα οὐ δυσωπεῖ τὸ ὄ εἶπον, ἐπίσκεψαι τί σε χρὴ λέγειν πρὸς τὴν περὶ τοῦ εἰ χρὴ καὶ τὴν λέξιν πάντως τηρεῖν ἐπαπόρησιν.

[139] ὄτι μὲν οὖν ποτε καθήξει τῷδε μὲν νίψαι τοὺς πόδας τοῦ δεῖνα μαθητοῦ Ἰησοῦ, τῷδε δὲ ἐμπαρασχεῖν αὐτοὺς νιφθησομένους ὑπ' αὐτοῦ, ὡς ἀπὸ ἀγάπης καὶ φιλοφροσύνης
τὸν μὲν ποιῆσαι, τὸν δὲ παρασχεῖν, καὶ αύτὸς ἄν ὁμολογήσαιμι.

[140] εἰ δὲ φήσομεν ἔκαστον τῶν μὴ συνειδότων ἑαυτῷ τοῦτο πεποιηκέναι καὶ ἁγίων οὔτω τοὺς πόδας νενιφέναι ὀφειλομένην τινὰ ἐντολὴν μὴ ἀποδεδωκέναι τὴν »Ὀφείλετε ἀλλήων νίπτειν τοὺς πόδας« ὤρα που λεγειν, ἐγγύς που πάντας ὀφειλέτας εἶναι τῆς ἐντολῆς
ταύτης.

⁴¹⁴²

13, 16 Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, οὐχ ἔστιν 291r δοῦλος μείζων τοῦ κυρίου † ἐαυτοῦ οὐδὲ ἀπόστολος μείζων τοῦ πέμψαντὸς 392Η αὐτόν. 17 εἰ ταῦτα οἴδατε, μακάριοί ἐστε ἀὰν ποιῆτε αὐτά. 18 οὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω· ἐγὼ οἶδα τίνας ἐξελεξάμην· ἀλλ’ ἱνα ἡ γραφὴ πληρωθῇ· Ὁ τρώγων ** τὸν ἄρτον, ἐπῆρεν
ἐπ’ ἐμὲ τὴν πτέρναν αὐτοῦ.

[141] 13 8 Ἔτι καὶ ταῦτα ἔχεσαί μοι δοκεῖ τοῦ δεῖν τὰ περὶ τῆς τῶν ποδῶν νίψεως τροπολογεῖν· τὸ γὰρ »Εἰ ταῦτα οἴδατε. »μακάριοί ἐστε ἐὰν ποιῆτε αὐτὰ «οὐδενὸς ποιητέου προειρημένου ἥ περὶ τῆς νίψεως τῶν ποδῶν, ἐπ’ ἐκείνην τὴν ἀναφορὰν ἔκει.

[142] τὰ
δὲ κατὰ τον τὄπον μαθήματα, πῶς τε πόδες μαθητῶν μολύνονται ἤδη λουσαμέων, καὶ τίνα τρόπον πλύνονται, εἰδέναι ὡς ὁ λόγος βούλεται, καὶ ποιεῖν ὡς θέλει ὁ Ἰησοῦς, ἀληθῶς μακαρίων ἐστὶν ἔρχον.

[143] οὐ γὰρ τὸ τηλικοῦτον ὄνομα τὸ >μακάριον< εὕλογον ἐπὶ τοῖς τυχοῦσιν φῆσαι παρεῖναί τισιν, ἐφ᾽ ᾧ καὶ οἰκέτης ἂν πλύνων
τοὺς πόδας τοῦ δεσπότου μακάριος ἂν κατ᾽ αὐτὸ τοῦτο δόξαι τυγχάνειν καὶ κόλαξ καὶ ὑποκριτής· ὃ γὰρ ἡμεῖς ἀποδίδομεν, νίπτειν τοὺς πόδας μαθητῶν Ἰησοῦ μεγάλου τινός ἐστιν καὶ Ἰησοῦν ἐν βούλεται, καὶ ποιεῖν ὡς θέλει ὁ Ἰησοῦς, ἀληθῶς μακαρίων ἐστὶν ἑαυτῷ ἔχοντος καὶ ἁπαξαπλῶς μακαρίου.

[144] χρὴ δὲ εἰδέναι τοῦτο, ὅτι παράκειται τῷ ῥητῷ ῥητῷ τούτῳ ὅμοια· ἐν μὲν τῷ κατὰ Ματθαῖον τὸ
»Οὐκ ἔστιον μαθητὴς ὑπὲρ τὸν διδάσκαλον, οἴδὲ δοῦλος ὑπὲρ τὸν »κύριον αὐτοῦ. ἀρκετὸν τῷ μαθητῇ, ἴωα γένηται ὡς ὁ διδάσκαλος »αὐτοῦ καὶ ὁ δοῦλος ὡς ὁ κύριος αὐτοῦ«· ἐν δὲ τῷ κατὰ Λουκᾶν τὸ »Οὐκ ἔστιν μαθητὴς ὐπὲρ τὸν διδάσκαλον· κατηρτισμένος δὲ πᾶς »ἔστω ὡς ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ«.

[145] Ἑξῆς τούτῳ ἐστὶν ζητῆσαι τὸ »Oὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω« ἐπὶ τί λελεγμένον ἀνοίσομεν. ὁ μὲν οὖν τις φήσει ἐπὶ τὸ »Μακὰ- »ριοί ἐστε ἀὰν ποιὴτε αὐητά«· οὐ γὰρ μακάριος Ἰούδας. οὐ νομίζω δὲ ὐγιῶς ἐπὶ τοῦτο ἀναφέρεσθαι τὸ λεγόμενον.

[146] τοῦτο γᾶρ ὅλον καὶ περὶ Ἰούδα καὶ παντὸς οὑτινοσοῦν, κἄν φαυλότατος ᾖ, ἀληθὲς
τὸ Μακάριος εἶ ὁ δεῖνα ἐὰν ποιήσῃς τάδε· ὡς εἰ λέγοιμι καὶ τῷ ἀκολάστῳ, εἰ καὶ μὴ ἀκούσεται τῶν λελομένων μηδὲ σωμρονήσει· ⁴³⁴⁴ >μακάριος εἶ, ἐὰν σωφρονήσῆς<· καὶ τῷ σοφίαν ἐξουδενοῦντι, εἰ καὶ ἐπιβαίνει τῇ προαιρέσει ταύτῃ· >μακάριος εἶ, ἐὰν σοφίαν καὶ παιδείαν ἀναλάβῃς>.

[147] μήποτε οὖν τὸ »Οὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω« ἀνοίσομεν εἰς τὸ εἰρημένον τὸ »Οὐκ ἔστιν δοῦλος μείξων τοῦ κυρίου αὐτοῦ«.

[148]
ἐπεὶ γὰρ »Πᾶς ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν, δοῦλός ἐστιν τῆς ἁμαρτίας«, ἐποίει δὲ τὴν ἁμαρτίαν ὁ Ἰούσας, καὶ μάλιστα τοῦ διαβόλου βεβληκάτος εἰς τὴν καρδίαν αὐτοῦ ἵνα παραδῷ τὸν σωτῆρα, δοῦδος ἦν 393Η Ἰούδας τῆς ἀμαρτίας.

[149] δοῦλος δὲ ὢν τῆς ἀμαρτίας, οὐκ ἦν τοῦ λόγου τοῦ θεοῦ δοῦλος.

[150] οὕτω δὲ οὐδὲ ἀπόστολος τοῦ Ἰησοῦ ἔετι ἦν·
ἤδη γὰρ τοῦ διαβόλου ἐγεγόνει, βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν αὐτοῦ ἵνα παραδῷ τὸν σωτπηρα.

[151] διὰ ἁρνούμενος αὐτὸν εἶναι 425R 291v δοῦλον ἐαυτοῦ ὁ σωτὴρ καὶ λἀπόστολον εἶπεν μετὰ τὸ »Οὐκ ἔστιν δοῦλος μείζων »τοῦ κυρίου αὐτοῦ, οὐδὲ ἀπόστολος μείθζν τοῦ πέμψαντος αὐτόν « τὸ »Οὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω«.

[152] 14 Mετὰ τοῦτο ἴδωμεν τὸ »Ἐγὼ οἶδα τίνας ἐξελεξάμην, ὅπερ ἀπλούστερον μὲν τοιοῦτόν ἐστιν· τίς ἐστιν ἔκαστος ὦν ἐξελεξάμην οἶδα· οἶδα οὖν καὶ τίς ἐστιν ὁ Ἰούδας καὶ οὐ οὐ λανθάνει με, τοῦ διαβόλου ἥδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν αὐτοῦ τὰ κατ' ἐμοῦ. καὶ τοιοῦτον δὲ ἔχει νοῦν διά τινα τῆς γραφῆς πεερὶ τοῦ »οἶδα« συνήθειαν
καὶ τῶν ὁμοίων τῇ λέξει ταύτῃ· ὁποῖόν ἐστιν καὶ τὸ »ἔγνων«.

[153] φησί που ὀ σωτῆρ ἐρεῖν τοῖς λέξουσιν· »Τῷ ὀνόματί σου ἐφάγομεν, »καὶ ἐπίομεν, καὶ δαιμόνια ἐξεβάλομεν« τὸ »Οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς« καὶ τὸ »Οὐκ οἶδα ὑμᾶς πάθεν ἐστέ«· ὅπερ ἀὰν ἁπλούστερον νοῆται, παρὰ τὸ ἀξίωμα δόξομεν τοῦ σωτῆρος ὑπολαμβάνειν.

[154] ἀλλὰ μήποτε
ἐπεὶ »Ἔγνω κύριος τοὺς ὅντας αὐτοῦ«, τοῦς μὴ ὄντας αὐτοῦ οὐκ ἔγνε, καὶ ὤς φησι περί τινων τὸ »Οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς«, οὔτω εἴποι ἄν καὶ περὶ τοῦ Ἰούδα, εἰ μὲν † οὖν· »Οὐδέεποτε ἔγνων σε«· εἰ δὲ γενόμενος μεταπέπτωκεν, λεχείη ἄν πρὸς αὺτόν· »Οὐκ οἶκ οἶδά σε «πόθεν εἶ«.

[155] καὶ νῦν οὖν οὖν τοῦ διαβόλου ἤδη βαβληκότος εἰς τὴν καρδίαν
δίαν αὐτοῦ τὰ κατὰ τοῦ Ἰησοῦ, οὐκ οἶδεν αὐτὸν ὁ Ἰησοῦς. διὸ οὐκ εἶπεν· >νῦν ἐγὼ οἶδα πάντας τοὺς παρόντας<, ἀλλ’ »Ἐγὼ οἶδα τίνας »ἐξελεξάμην«, ὡς εἰ ἔλεγεν >τοὺς ἐκλεκτούς μου>.

[156] οὐ περὶ πάντων δὲ τῶν παρόντων φημὶ τὸ »Ἐγὼ οἶδα τίνας ἐξελεξάμην« καὶ γίνεται ⁴⁵⁴⁶ τὸ γινόμενον ὑπὸ τοῦ ἐενὸς ἐξ ὑμῶν παραδώσοντός με, ἵνα πληρωθῇ ἡ λέγουσα γραφή· »Ὁ τρώγων μου τὸν ἄρτον, ἐπῆρεν ἐπ’ ἐμὲ τὴν »πτέρναν αὐτοῦ«.

[157] παραπέφρασται δὲ τὸ ῥητὸν ἀπὸ τοῦ τεσσαμου, »ἐφ’ ὅν ἥλπισα, ὁ ἐσθίων ἄρτους μου ἐμεγάλυνεν ἐπ’ ἐμὲ πτερνι-
»σμόν«.

[158] οὐκοῦν ὁ σωτὴρ τὸ ῥητὸν τοῦτο περὶ τοῦ Ἰούδα κααὶ ἐαυτοῦ φησιν εἰρῆσθαι. ἐν ᾦ ξητήσεις, πῶς ἄνθρωπος εἰρήνης Ἰούδας ἦν καὶ ἐπ’ αὐτὸν ὁ σωτὴρ ἤλπισεν.

[159] δηλοῦσθαι οὖν διὰ τούτων νομίζω ὄτι γνησίως ποτὲ ἐπεπιστεύκει· οὐ γὰρ ἄν μηδέποτε υἱὸν εἰρήνης γενόμενον αὐτὸν ἀποστέλλων μετὰ τῶν λοιτπῶν ἀποστόλων ἔλεγεν
καὶ αὐτῷ· τοῖς γὰρ δώδεκα ἀναγέγραπται εἰρηκέναι τὸ »Εἴπατε, 394Η »εἰρήνη τῷ οἶκῳ τούτῳ. καὶ ἐὰν ἐκεῖ ᾖ υἰὸς εἰρήνης, ἡ εἰρήνη 426R »ὑμῶν ἐπ’ αὐτὸν ἀναπαύσεται· εἰ δὲ μή γε, ἡ εἰρήνη ὑμῶν ἐφ’ ὑμᾶς ἀνακάμψει«.

[160] καὶ γὰρ ὅρα μεθ ’ ὅσα ὁ διάβολος ἔβαλεν αὐτοῦ εἶναι μεμαρτύρηται.

[161] οὐκ ἄν δ’ οἶμαι ἀρχῆθεν κλέπτης ὤν ἐπιστεύθη 292r τὸ γλωσσόκομον· ἄξιος οὖν τοῦ πιστευθῆναι ὤν, εἰ καὶ προεγνώσθη μεταπεσούμενος, ἐπιστεύθη.

[162] καὶ τηλικοῦτος ἦν ἄναὐτῷ, ὡς καλῷ ἀποστόλῳ, ἐσχηκέναι· ἄκουε γὰρ τοῦ »Ἐφ’ ὅν
»ἥλπισα«.

[163] ἐγὼ δ’ οἶμαι ὄτι καὶ λόγων ἀπορρήτων τροφιμωτάτων κεκοινώνηκεν τοῖς ἀποστόλοις, ἀπὸ Ἰησοῦ λαβών, περὶ ὧν εἶπεν·

[164] »Ὁ ἐσθίων ἄρτους μου«. τὸ δὲ »Ἐμεγάλυνεν ἐπ᾿ ἐμὲ πτέρναν αὐτοῦ« μεταπέφρσται εἰς τὸ »Ἐπῆρεν ἐπ’ ἐμὲ* πτέρναν αὐτοῦ«, ὡς ταὐτὸν εἶναι τὸ »Ἐμεγάλυνεν« τῷ »Ἐπῆρεν«.

[165] καὶ εἰ χρὴ τὴν »Ἐπῆρεν ἐπ’
»ἐμὲ τὴν πτέρναν αὐτοῦ« καὶ »Ἐμεγάλυνεν ἐπ’ ἐμὲ πτερνισμὸν »αὐτοῦ« σαφηνίσαι λέξιν, φήσομεν ὅτι τοῦτο ποιεῖ ὁ λὰξ ἐντείνων τινί· τοιοῦτος δὲ καὶ Ἰούδας ἦν, τὸν υἰὸν τοῦ θεοῦ καταπατῶν.

[166] καὶ τρώγων ἦν μετὰ τοῦ Ἰησοῦ τὸν ἄρτον αὐτοῦ, ὄτε βάψας ὁ ⁴⁷⁴⁸ Ἰησοῦς τὸ ψωμίον λαμβάνει, καὶ δίδωσιν Ἰούδᾳ Σίμωνος Ἰσκαριώτῃ.

[167] ἐπῆρεν δὲ Ἰούδας ἐπὶ τὸν διδάσαλον τὴν πτέρναν αὐτοῦ, ὄτε μετὰ τὸ ψωμίον εἰσῆλθεν ὁ Σατανᾶς εἰς τὸν Ἰούδαν.

[168] εἰ δὲ δύναται καὶ τὸ »Ἡ ἀνομία τῆς πτερνης μου κυκλώσει με« συνεξεταζόμενον
τῷ »Ἐπῆρεν ἐπ’ ἐμὲ τὴν πτέρναν αὐτοῦ« ἀναφέρεσθαι ἐπὶ τὸν Ἰούδαν, γενόμενον ἐν τῇ μερίδι τοῦ Ἰησοῦ καὶ κτῆμα χρηματίσαντα αὐτοῦ καὶ ἀπόστολον, πτέρναν δὲ διὰ τὸ τελευταῖον αὐτὸν γεγονέναι τροπικῶς λεγόμενον, καὶ αὐτὸς συνεπισκέψει.

13, 19 Ἀπ’ ἄρτι λέγωὐμῖν πρὸ τοῦ γενέσθαι, ἴνα πιστεύητε
ὅπαν γένηται ὄτι ἐγώ εἰμι.

[169] 15 9 Τὴν ἀναφορὰν ἡ λέξις αἀτη ἔχει τὸ προειρημένον τὸ »Οὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω· ἐγὼ οἶδα τίνας ἐξελεξάμην· ἀλλ’ »ἴνα ἡ γραφὴ πληρωθῇ· Ὁ τρώγων μετ’ ἐμοῦ τὸν ἄρτον, ἐπῆρεν »ἐπ’ ἐμὲ τὴν πτέρναν αὐτοῦ«· τοῦτο γὰρ τὸ ἐσόμενον, ἴνα ἡ γραφὴ
πληρωθῇ περὶ τοῦ ἐπαίροντος ἐπ’ ἄρτι λέγω ὑμῖν, καὶ λέγω πρὸ τοῦ γενέσθαι, ἵνα, ἐπὰν γένηται τὸ πληρωθησόμενον τῶν προφητευθέντων ἐν τῇ γραφῇ, πιστεύσητε ὅτι ἐγώ εἰμι περὶ οὑ ταῦτα 427R πεπροφήτευται, ἀπὰ τοῦ τρώγοντος μετ’ αὐτοῦ τὸν ἄρτον ἐπά- 395Η Ζητήσαι δ’ ἄν τις πῶν εἴρηται τοῖς μαθηταῖς,

[170] ὦν ἔνιψεν τοὺς πόδας ὁ Ἰησοῦς, ὡς μηδέπω πιστεύσασιν ὅτι καὶ αὐτὸς εἴη ὁ χριστός, τὸ »Ἀπ’ ἄρτι λέγω ὑμῖν πρὸ τοῦ γενέσθαι« καὶ διὰ τοῦτο λέγω »ἴν’ὄταν γένηται πιστεύσητε ὅτι ἐγώ εἰμι« ὄπροφητευθεὶς χριστός.

[171]
καὶ ὅρα εἰ δυνάμεθα, μὴ κατηγοροῦντες τῶν τηλικούτων Ἰησοῦ μαπόντος· ὡς οὐδέπω πεπιστευκότων, καὶ τὸ βούλημα σώζειν τοῦ εἰποντος·

[172] »Ἵνα πιστεεύητε ὅταν γένηται ὄτι ἐγώ εἰμι«. ὀ παραλαμβάνων 292v σοφίας θεωθήματα ἔσθ’ ὄτε ἐπὶ προτέροις, δι’ ἅ ἥδη σοφός ἔστιν, ἀναλαμβάνει δεύτερα, ἐφ’ οἶς οὐ πρότερον ἦν σοφός,
καὶ σοφώτερος ἔσται· καθὼς λέγεται καὶ τὸ »Τῶνδε γὰρ ἀκούσας »σοφός, σοφώτερος ἔσται«.

[173] ὥσπερ οὖσπερ οὖν, εἰ ἐλέγετο τῷ σοφῷ τάδε τινὰ καὶ ἐπεφέρετο· ταῦτά σε ποιεῖ σοφόν· οὐ πάντως ἐκ τοῦ μὴ σοφοῦ σοφὸν ἐνοήσαμεν ἀλλὰ καὶ ἐκ σοφοῦ σοφώτερον, ὠς ἐπιγινομέης γινομένης τῆς προκοπῆς καὶ ὀδευούσης ἐπὶ τὴν τελειότητα· οὔτω ⁴⁹⁵⁰ μοι νόει καὶ τὸν πιστεύοντα δδύνασθαι πιστότερον γενέσθαι.

[174] καὶ γὰρ οἱ ἀπόστολοι, π΄ροσελθόντες ποτὲ τῷ κυρίῳ, οὐχ ἐαυτῶν κατηγοροῦντες ὡς ἀπιστων ἔλεγον αὐτῷ τὸ »Κύριε, πρόσθες ἡμῖν »πίστιν«· καὰ γὰρ ἐν τῷ »πρόσθες« σαφῶς παρίσταται ὅτι πίστιν εἶχον χωροῦσαν προσθήκην.

[175] εἴπερ οὖν συνήκαμεν ταῦτα, νόει μοι
τὰς προσθήκας τῶν πιστοποιούντων μετά τινα πράτερον πιστοποιήσαντα προστιθέναι τῇ πίστει· ὥστε καὶ τοὺς μαθητὰς πρὸς οὖς εἶχον πιστοποιητικοῖς καὶ τοῦτο προσειληφέναι τὸ βλέεπειν πληρουμένην τὴν πτέρναν αὐτοῦ«, παριστάντος τοῦ προφητευομένου ὅτι
αὐτὸς ἦν περὶ οὖ ταθτα ἐθεσπίζετο.

[176] καὶ ἄκουε τοῦ »Ἵνα πιστεύητε« ὡς ἴσου δυναμένου τῷ >ἵνα † πιστεύητε ἐενεργῆτε<, παραμένοντες τῷ πιστεύειν καὶ μηδεμίαν ἀφορμὴν πρὸς τὸ μετατίθεσθαι ἴσχοντες.

[177] καὶ εἴ τοι μὴ μεγέθει μεγάλη ἡ πίστις ἦν ἤ πλήθει πολλή, οὐκ ἄν ἔλεγεν γεν ὅ παῦλος τὸ »Κἄν ἔχω πάσαν τὴν πίστιν«.

[178] ὤσπερ γὰρ ὁ τέλειος
καὶ πάσας ἔκων τὰς ἀρετάς, τελείαν ἐκάστην ἀναλαβών, τελείαν ἔκει τὴν σοφίαν καὶ τελείαν τὴν σωφροσύνην, οὕτω δὲ καὶ τὴν εὐσέβειαν καὶ τὰς λοιπάς· οὔτως ἄν τις/εἴποι τῇ τοῦ πιστεύειν ἀρετῇ τέλειος τὸ πάσαν ἔχειν τὴν πίστιν.

[179] ταῦτα δέ φημι ὡς οὐ 428R κυρίως ἄν λεχθησομένης τῆς ἀτελοῦς σοφίας ἤσωφροσύνης ἢ εὐσεβείας ἢ τῶν λοιπῶν ἀρετῶν, ἀλλὰ καταχρηστικῶς, καὶ τῶν ἐν ἐκάστῃ ἀρετῇ προκοπῶν ὁμωνύμως τῇ τελείᾳ ὀνομαζομένων.

[180] οὕτω 396Η γὰρ σοφὸς λέγεται ὁ ἀμαρτάνων μέν τινα ὠς ἐλέγχου δεῖσθαι, οὐ μὴν καὶ μισῶν τοὺς ἐλέγχοντας ἀλλὰ καὶ μᾶλλον ἀγαπῶν, καθ’ ὅ γέγρατιται· »Ἔλεγχε σοφόν, καὶ ἀγαπήσει σε«.

[181] οὔτω δὲ καὶ σοφὸς
λέγεται, ἐπιδεκτικὸς ὤν ἐτέρων θεωρημάτων σοφίας καὶ μηδέπω ἔχων τὰ δεύτερα, καθ’ ὅ λέγεται καὶ τὸ »Δίδου σοφῷ ἀφορμήν, »καὶ σοφώτερος ἔσται«.

[182] ἀλλὰ γὰρ ἐπὶ ταῦτα ἐληλύθαμεν, δεικνύντες ὅτι ἐνδέχεεται τὸν ἥδη πιστεύοντα μανθάνειν τινά, ἴνα πάλιν πιστεύῃ, καὶ διὰ τῆς 293r προσθήκης τῶν μαθημάτων προστιθέναι τῇ πίστει.

[183] 16 Eἰ δὲ βουλόμεθα εἰδέεναι τίς ἐστιν ὁ πᾶσαν ἔχων τὴν πίστιν, λάβωμεν ἐπὶ παραδείγματος κεφαλαιωδῶς τὰ ἐν τῷ πιστεύεσθαι σώζοντα τὸν πιστεεύοντα, φέρε εἰπεῖν, ὄτα τὸν ἀριθμὸν ἐκατόν, καὶ καὶ λέγμεν ὄτι ὁ μὲν τὰ προειρημένα ἐκατὸν ἀδιστάκτως
⁵¹⁵² παραδδεχόμενος καὶ ἑκάστῳ αὐτῶν βεβαίως πιστεύων πᾶσαν ἔκει τὴν πίστιν· ὁ δὲ λείπων ἔν τινι ἀριθμῷ τῶν ἐν τῷ πιστεύσθαι σωπάσαν, ἥ τῇ πρὸς τὰ πιστευόμενα βεβαιότητι, τοσοῦτον λείπεει τοῦ πᾶσαν ἔχειν τὴν πᾶστιν, ὅσοις ἀριθμοῖς πιστεύων ἐνδεῖ ἤ ὅσον
ἀφέστηκεν τῆς περὶ τῶν πιστευομένων βεβαιότητος εἴτε πάντων εἴτε τινῶν· ἴν’ ἐπὶ τοῦ παρόντος δοθῇ τισὶν μὲν δόνασθαι βεβαίως πιστεύειν τινά, τισὶν δὲ πιστεύειν μέν, οὐ βεβαίως δέ· πλὴν ὁμολογουμένως δοθείη ἄν ἀμήκανον ἀποδείκνυσθαι τὸν ἐνὶ ἀτελῆ πρὸς μηδδὲν ἔχειν βεβαιότητα, ὄτι οὐ τὸ ἴσον ἀπόστημα ἀπὸ τῆς
πρὸς τὰ πιστευόμενα βεβαιότητος ἀπέχει ἔκαστος τῶν, ἴν’ οὔτως ὀνομάσω, κατὰ τὴν γραφὴν ὀλιγοπίστων καὶ τὴν πρὸς τὰ πιστευόμενα βεβαιότητα οὐδέπω ἀνειληφόντων.

[184] τούτοις δὲ ἔπεεται διὰ τὸ »Κατὰ τὴν »πίστιν σου γενηήτω σοι« καὶ κιὰ τὸ» Ἡ πίστις* σέσωκέν σε« ἐκάστῳ ἀπαντῆσαι κατὰ ἐν τῇ δικαίᾳ κρίσει τοῦ θεοῦ ἀμοιβὴν ἀνάλογον
τοσῇδε καὶ τοιᾷ δε πίστει καὶ σωτηρίαν· εἴ γέ ἐστίν τις καὶ ἐεν ταύτῃ σωζομένων διαφορά, ὠς τὸ »Ὦι μέτρῳ μετρεῖτεε, ἀνττιμετρηθήσεται »ὑμῖν« φθάνειν καὶ ἐπὶ τὰ μέτρα τῆς πίστεως καὶ τὰ μέτρα τῆς ἀπὸ θεοῦ ἀμοιβῆς καὶ σωτηρίας.

[185] ὁ δὲ τὸν τούτων κατανοήσας λόγον θεωρήσει πῶς εὐλόγως ὠς μὴ δυναμένοις κρίνειν τοῖς ἀνθρώποις 429R λέγεται· »Μὴ κρίνετε, ἴνα μὴ κριθῆτε« καὶ τὸ »Μὴ πρὸ καιροῦ τι »κρίνετε, ἔως ἄν ἔλθῃ ὁ κύριος«.

[186] πάλιν τ’ αὖ ἐπεὶ ἔλεεγον ἐς ἐπὶ παραδείγματος, ἐκατὸν ὄντων τῶν σωζόντων ἐν τῷ πιστεύεσθαι, τὸν μὲν τοῖς ἐκατὸν βεβαίως πιστεύοντα πᾶσαν ἔχειν τὴν πίστιν, 397Η τὸν δὲ λείποντα τῇ πρός τινα τῶν ἐκατὸν πίστει ἥ τῇ πρὸς τὰ
πιστευόμενα βεβαιότητι διαφόρως μὴ πάσαν ἔχειν τὴν πίστιν, ἐκθήσομεν σαφηνείας ἔνεκεν τοιαῦτα.

[187] »Πρῶτον πάντων πίστεευσον ὄτι εἶς ἔστιν »ὁ θεός, ὁ τὰ πάντα κτίσας καὶ καταρτίσας καὶ ποιήσας ἐκ τοῦ μὴ »ὄντος εἰς τὸ εἶναι τὰ πάντα«.

[188] χρὴ δὲ καὶ πιστεύειν ὅτι κύριος Ἰησοῦς Χριτός, καὶ πάσῃ τῇ περὶ αὐτοὺ κατὰ τὴν θεότητα καὶ τὴν
ἀνθρωπότητα ἀληθείᾳ.

[189] διεῖ δὲ καὶ εἰς τὸ ἄγιον πιστεύειν πνεῦμα, καὶ ὄτι αὐτεξούσιοι ὄντες κολαζόμεθα μὲν ἐφ’ οἶς ἁμαρτάνομεεν, τιμώμεθα δὲ ἐφ’ οἶς εἶ πράττομεν.

[190] φέρε οὖν καθ’ ὑπόθεσιν, εἴ τις δοκῶν πιστεεύειν εἰς τὸν Ἴησοῦν μὴ πιστεύοι ὄτι εἶσ ἐστιν ὁ θεὸς ὁ νόμου καὶ εὐαγγελίου, οὖ τὴν δόξαν οὐρανλί, ὠς ὐπ’ αὐτοῦ γεγενημένοι,
γενημένοι, διηγοῦνται, καὶ τὸ στερέωμα ἀναγγέλλει τὴν ποίησιν τῶν ⁵³⁵⁴ κειρῶν αὐτοοῦ, ὡς ἔργον 293v τυγχάνον αὐτῶν, οὗτος ἄν μεγίστῳ λείποι τῆς πίστεως κεφαλαίῳ.

[191] ἤ πάλιν εἴ τις πιστεύων ὅτι ὁ ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου σταυρωθεὶς ἱερόν τι χρῆμα καὶ σωτήριον τῷ κόσμῳ ἐπιδεδήμηκεν, ἀλλ’ οὐκ ἐκ παρθένου τῆς Μαρίας καὶ ἁγίου πνεύματος τὴν γένεσιν ἀνείληφεν, ἀλλ’ ἐξ Ἰωςὴρ καὶ Μαρίας, καὶ τούτῳ ἄν
λέποι εἰς τὸ πᾶσαν ἔχειν τὴν πίστιν τὰ ἀναγκαιότατα.

[192] πάλιν τε αὖ εἰ τὴν μὲν θεότητά τις αὐτοῦ παραδέχοιτο, τῇ δὲ ἀνθρωπότητι προσκόπτων μηδὲν ἀνθρώπινον περὶ αὐτὸν πιστεύοι γεγονέναι, ἤ ὑπόστασιν εἰληφέναι, καὶ τούτῳ ἄν λείποι πρὸς πᾶσαν τὴν πίστιν οὐ τὰ τυχόντα.

[193] ἤ εἰ ἀνάπαλιν τὰ μὲν περὶ αὖτὸν ἀνθρώπινα
προσίοιτο, τὴν δὲ ὑπόστασιν τοῦ μονογενοῦς καὶ πρωτοτόκου πάσης κτίσεως ἀθεροῖ, καὶ οὗτος ἄν οὐ δύναιτο λέγειν πᾶσαν ἔχειν τὴν πίστιν.

[194] καὶ οὕτως καθεξῆς μοι νόει, ἵνα θεωρήσωμεν ὁπηλίκον ἐστὶν τὸ ἀνελλιπῶς καὶ βεβαίως πᾶσαν τὴν πίστιν ἔχειν, τοσοῦτον δυναμένην, ὅτε πᾶσά ἐστιν ἐν ἀνθρώπου ψυχῇ, ὥστε ἅτινάποτέ
ἐστιν τὰ ὄρη μεθιστάνειν αὐτὰ δύνασθαι· πάντων μὲν τῶν ἀνθρώπων 430R δυναμένων μεθιστάνειν τὸ δεικνύμενον ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ ὄρος, καὶ τὰ δεικνύμενα αὐτῷ εἰ δὲ λείποι τινὰ τῇ πάςῃ πίστει, λείπει τῇ συνάμει τοῦ μετατιθέναι ὄρη.

[195] Καὶ χρήσομαί γε καὶ τοιούτῳ [καὶ] εἰς ταῦτα παραδείγματι·
ὥσπερ καθέλκουσιν οἱ τοσοῦτοι, τοιάνδε δύναμιν ἔχοντες, πράτως εἰς θάλασσαν τὴν ναῦν, εἰ δὲ λείποιεν οὗτοι κἄν ἑνὶ τῶν συνεργῶν ἤ τῇ συνάμει τινός, οὐκ· ἄν καθέλκοιτο ἡ ναῦς· οὕτως οἱονεὶ πολλοὶ μετατιθέντες εἰσὶν τὰ ἄν καθέλκοιτο ἡ ναῦς· τοσοῦτον δὲ λείπει τῇ δυνάμει τῆς τῶν ὀρῶν μεταθέσεως ὅσον λείπει πρὸς τὸ πᾶσαν τὴν
πίστιν ἔχειν ὁ ἔτι κατ᾿ αὐτὴν ἀτελής.

[196] καὶ ὅρα εἰ μὴ χρησίμως ὅλα 398Η ταῦτα ἐξήτασται διὰ τοὺς μαθητὰς ὧν ἔνιψεν ὁ Ἰησοῦς τοὺς πόδας, πρὸς οὕς εἶπεν, ὡς ἄν ὑπολάβοι ὁ μὴ ἐξετάσας, ὡς μηδέπω πιστεύσαντας τὸ »’Απ’ ἄρτι λέγω ὑμῖν πρὸ τοῦ γενέσθαι, ἵνα πιστεύητε »ὅταν γένηται ὅτι ἐγώ εἰμι«· ἅμα δὲ καὶ ἀναπτυσσόμενος ὁ λόγος
δείκνυσιν πηλίκη μέν ἐστιν ἡ κατὰ τὴν πᾶσαν πίστιν ἀρετή, καὶ ὅτι σπανίως εὐρισκομένη· πόςῳ δ’ ἕκαστος ἡμῶν ἀπολείπεται τοῦ τὴν πᾶσαν ἔχειν πίστιν, ὥστε ὄρη μεθιστάνειν.

[197] πλὴν οὐκ εὐκαταφρόνητον πρὸς τὸ ποιεῖν πιστεύειν ἐστίν, κατὰ τὰ νῦν προκείμενα, ⁵⁵⁵⁶ τὸ τοὺς προφήτας μὲν προτεθεσπικέναι τὰ περὶ τοῦ Ἰησοῦ, κατὰ δὲ τὸν λόγον αὐτῶν ἀπηντηκέναι τῷ σωτῆρι τὰ προειρημένα.

13, 20 ’Αμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὁ λαμβάνων ἄν τινα πέμψω ὲμὲ λαμβάνει, ὁ δὲ ἐμὲ λαμβάνων λαμβάνει τὸν πέμψαντά
με.

[198] 17 10 Ὁ Ἰησοῆς 294r πέμπει οὐ μόνον ἁγίους, ἀλλὰ καὶ ἁγίους καὶ ἀγγέλους· καὶ πέμπει μὲν τοὺς διὰ τὸ ἀποστέλλεσθαι ὑπ’ αὐτοῦ ἀποστόλους ὀνομαζομένους.

[199] ἤδη δὲ τούτων οἱ μὲν ἄνθρωποί εἰσιν, οἱ δὲ δυνάμεις κρείττους. οὐ γὰρ ἁμαρτησόμεθα τὸ <ἀπόστολος>
ὄνομα τάσσοντες καὶ ἐπὶ τούτων, περὶ ὧν γέγραπται· »Πάντες »εἰσὶν λειτουργικὰ πνεύματα, εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενα διὰ τοὺς »μέλλοντας κληρονομεῖν σωτηρίαν«.

[200] εἰ γὰρ παρὰ τὸ ἀποστέλλεσθαι ἀπόστολοι, πάντες δέ εἰσιν ὑπὸ τοῦ ποιοῦντος »τοὺς ἀγγέλους »αὐτοῦ πνεῦμα, καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα« εἰς διακονίαν
ἀποστελλόμενοι, ὄντες λειτουργικὰ πνεύματα, καὶ οὗτοι ἄν εἶεν ἀπόστολοι τοῦ ἀποστέλλοντος αὐτούς. καὶ ἕκαστός γε τῶν πεμπομένων ἀπό τινος, ἀπόστολός ἐστιν τοῦ πέμψαντος.

[201] καθ᾿ ὅ καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέρω λέλεκται μετὰ τὸ »Οὐκ ἔστι δοῦλος μείζων 431R »τοῦ κυρίου αὐτοῦ, οὐδὲ ἀπόστολος μείζων τοῦ πέμψαντος αὐτόν«.

[202]
κατὰ τοῦτο δὲ οὐχ ἁμαρτήσει καὶ τὸν Ἰωάννην ἀπόστολον λέγων θεοῦ διὰ τὸ »Ἐγένετο ἄνθρωπος ἀπεσταλμένος παρὰ θεοῦ, ὄνομα »αὐτῷ Ἰωάννης«, καὶ τὸν Ἡσαΐαν διὰ τὸ »Τίνα ἀποστελῶ, καὶ τίς »πορεύσεται πρὸς τὸν λαὸ τοῦτον;« ὅτε ἀπεκρίνατο λέγων· »Ἰδού »εἰμι ἐγώ, ἀπόστειλόν με«.

[203] τί δὲ περὶ τούτων λέγω, ὅτε καὶ ἐν τῇ
πρὸς Ἑβραίους ὁ τηλικοῦτος ἡμῶν σωτὴρ ἀπόστολος εἴρηται τοῦ πατρός; γέγραπται γάρ· » Ἔχοντες οὖν ἀρχιερέα μέγαν καὶ ἀπόστολον 399Η »Ἰησοῦν Χριστόν«.

[204] καὶ νῦν οὖν ὃν ἐὰν ἀποστέλλῃ ὁ σωτὴρ διακονησόμενον τῇ τινων σωτηρίᾳ, ὁ ἀποστελλόμενος ἀπόστολός ἐστιν Ἰησοῦ Χριστοῦ.

[205] ἀλλ᾿ ὁ ἀπόστολος, ὥσπερ τοῦ ἀποστείλαντός ἐστιν
ἀπόστολος, οὕτως τιςὶν πρὸς οὕς ἀποστέλλεται μόνοις ἐστὶν ἀπόστολος.

[206] ὅπερ νοῶν ὁ Παῦλος ἐλεγεν· »Εἰ καὶ ἄλλοις οὐκ εἰμὶ ἀπό- »στολος, ἀλλά γε ὑμῖν εἰμί· ἡ γὰρ σφραγίς μου τῆς ἀποστολῆς ὑμεῖς ⁵⁷⁵⁸ »ἐστε ἐν κυρίῳ«.

[207] ἔξεστιν οὖν τινα εἶναι ἀπόστολον Ἰησοῦ Χριστοῦ ἑνὶ μόνῳ ἐξαποσταλέντα, εἰ ἑνὶ μόνῳ θεοῦ προνοίᾳ τὸν λόγον διηκονήσατο.

[208] καὶ ταῦτά φαμεν, ἵνα πάλιν βλέπωμεν τὴν τῶν χρηματισάντων Ἰησοῦ Χριστοῦ ἀποστόλων ὑπεροχήν· »Δεξιάς, γάρ »φησιν, ἔδωκαν ἐμοὶ καὶ Βαρνάβᾳ κοινωνίας, ἵνα ἡμεῖς εἰς τὰ ἔθνη,
»αὐτοὶ δὲ εἰς τὴν περιτομήν«. οὐκοῦν Παῦλος ἔθνεσι μόνοις ἀπόστολος ἦν, καὶ πέτρος ὅλῃ τῇ περιτομῇ.

[209] ἡμῶν δὲ κἄν ἀξιωθῇ τις, ὡς παρέστησεν ὁ ἀπόστολος, τοῦ γενέσθαι ἑνί που ἤ ὀλίγῳ πλείοσιν.

[210] ἀπόστολος γίνεται. κἄν γένηται δέ, μὴ ἐπαιρέσθω, μεμνημένος τοῦ »Ὃ δὲ λοιπὸν ζητεῖται ἐν τοῖς οἰκονόμοις ἵνα πιστός τις εὑρεθῇ«·
οὐ γὰρ πάντως εἰ ζητεῖται, τὸ ζητούμενον 294v εὑρίσκεται.

[211] Ταῦτα διὰ τὸ »Ὁ λαμβάνων ἐάν τινα πέμψω«, ὅσους ἐνδέχεται πέμπεσθαι ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, κἄν μή, οὕς εἰθίκαμεν ὀνομάζειν ἀποστόλους, τοιοῦτοι ὦσιν, καὶ ὅτι ἐνδέχεται καὶ τῆς ἀνθρώπων φύσεως καρείττονα ὄντα πέμπεσθαι ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ.

[212] ὁ οὖν λαμβάνων ὅν ἄν
πέμψῃ ὁ Ἰησοῦς, τὸν ἐν τῷ ἀποσταλέντι Ἰησοῦν λαμβάνει· ὁ δὲλαμβάνων τὸν Ἰησοῦν, πατέρα λαμβάνει· ὁ ἄρα λαμβάνων ὃν ἄν πέμψῃ ὁ Ἰησοῦς λαμβάνει τὸν πέμψαντα τὸν Ἰησοῦ πατέρα.

[213] Δύναται δὲ καὶ τοιοῦτος ὁ λόγος εἶναι· ὁμὲν λαμβάνων ὃν ἐὰν ἐγὼ πέμψω, ἐμὲ λαμβάνει, καὶ μέχρι τοῦ ἐμὲ παραδέξασθαι φθάνει·
ὁ δὲ μὴ διά τινός μου ἀποστόλου ἐμὲ λαμβάνων, ἀλλὰ χωρῶν ἐμὲ 432R οὐκ ἀπ᾿ ἀνθρώπων οὐδὲ δι᾿ ἀνθρώπων διακονούμενον, ἀλλ᾿ ἐπισημοῦντα ταῖς τῶν εὐτρεπισάντων ἑαυτοὺς πρὸς τὴν ἐμὴν παρασοχὴν ψυχαῖς, τὸν πέμψαντά με λαμβάνει πατέρα, ὡς μὴ μόνον ἐμὲ τὸν χριστὸν εἶναι ἐν αὐτῷ ἀλλὰ καὶ τὸν πατέρα.

[214] ἔστιν δὲ ἐκ
τούτων καὶ τὰ κατ᾿ ἐναντιότητα νοῦσαι· ὁ γὰρ λαμβάνων ὃν ἐὰν πέμψῃ ὁ υἱος τοῦ πονηροῦ, ἐκεῖνος τὸν ἀντίχριστον λαμβάνει· ὁ δὲ λαμβάνων τὸν υἱὸν τοῦ πονηροῦ καὶ παραδεξάμενος τὸν ἀντίχριστον λόγον, ὑποκρινόμενον εἶναι ἀλήθειαν καὶ ψευδῶς ἐπαγγελλόμενον εἶναι δικαιοσύνην, οὗτος αὐτὸν λαμβάνει τὸν πονηρόν.

[215] διὸ προσέχωμεν,
ἳν᾿ ὡς καλοὶ τραπεζῖται δοκιμάζωμεν μὲν τὸν τῶν ἀληθῶν 400Η διάκονον, ἀποδοκιμάζωμεν δὲ τὸν τῶν ψευδῶν.

[216] ἐνθάδε μὲν οὖν ⁵⁹⁶⁰ »Ὁ λαμβάνων, φησίν, ἐάν τινα πέμψω, ἐμὲ λαμβάωει· ὁ δὲ ὲμὲ λαμ- »βάων, λαμβάνει τὸν πέμψαντά με« καὶ »Ὁ θεωρῶν ἐμέ, θεωρεῖ »τὸν πέμφαντά με«· οὔτε δὲ εἴρηται· >Ὁ πιστεύων εἰς ὑμᾶς, πιστεύει εἰς ἐμέ οὔτε Ὁ θεωρῶν ὑμᾶς, θεωρεῖ ἐμέ<. λαμβάνειν μὲν γὰρ
ἡμᾶς βούλεται τοὺς ἀποστόλους ἑαυτοῦ, οὐ μὴν καὶ πιστεύειν εἰς αὐτούς.

[217] λαμβάνωμεν οὖν τοὺς ὑπὸ τοῦ λόγου ἡμῖν ἀποστελλομένους καὶ αὐτὸν τὸν λόγον τοῦ θεοῦ· μηδέποτε δὲ παραδεξώμεθα ἀπόστολον ἀντιχρίστου καὶ λόγον ψευδῆ.

13, 21 Ταῦτα εἰπὼν ὁ Ἰησοῦς ἐταράχθη τῷ πνεύματι
καὶ ἐμαρτύρησεν καὶ εἶπεν· Ἀμὴν ἀμὴν λέγω ‘μῖν ὅτι εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με

[218] 18 11 Ἀνωτέρω εἶπεν· »Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται«· νῦν δὲ λέγεται ὅτι »Ταῦτα εἰπὼν ὁ Ἰησοῦς ἐταράχθη τῷ πνεύματι«. καὶ ζητῆ τοιαῦτα εἰς τὸν τόπον· τί δήποτε οὐκ εἴρηται ἀνάλογον
τῷ »Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται« τὰ »τὸ πνεῦμα τοῦ Ἰησοῦ τετά- »ρακτια«, ἤ ἀνάλογον τῷ »Ἐταράχθη τῷ πνεύματι« τὸ »Νῦν ἡ »ψυχή μου τετάρακται«; καὶ ταῦτα ζητεῖν ἐτόλμησα μετρίως, 295r τηρήσας ἐν πάσῃ τῇ γραφῇ διαφορὰν ψυχῆς καὶ πνεύματος καὶ μέσον μέν τι θεωρῶν εἶναι τὴξν ψυχὴν καὶ ἐπιδεχομένην ἀρετὴν καὶ κακίαν,
ἀνεπίδεκτον δὲ τῶν χειρόνων τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου τὸ ἐν αὐτῷ· τὰ γὰρ κάλλιστα καρποὶ λέγονται εἶναι τοῦ πνεύματος, οὐχ ὡς ἄν οἰηθείη τις, τοῦ ἁγίου, ἀλλὰ τοῦ ἀνθρωπίνου.

[219] πρὸς ἀντιδιαστολὴν γὰρ τούτου φανερὰ λέγεται εἶναι τὰ ἔργα τῆς σαρκός, πάντα ψεκτὰ 433R τυγχάνοντα, ἐπεὶ μηδὲν ἔργον σαρκὸς ἐπαινετόν.

[220] ἅπαξ δὲ μέχρι τοῦ
δεῦρο εὗρον πνεῦμα φαύλου σκληρύνεσθαι λεγόμενον ὑπὸ κυρίου τοῦ θεοῦ.

[221] γέγραπται γὰρ οὕτως ἐν τῷ Δευτερονομίῳ· »Καὶ οὐκ »ἠθέλησεν Σηὼν βασιλεὺς Ἐσσεβῶν παρελθεῖν ἡμᾶς σι᾿ αὐτοῦ, ὅτι »’εσκλήρυνεν κύριος ὁ θεὸς τὸ πνεῦμα αὐτοῦ, καὶ κατίσχυσεν καρδίαν ᾲὐτοῦ, ἵνα παραδοθῇ εἰς τὰς χεῖράς σου ὡς ἐν τῇ ἡμέρᾳ ταύτῃ«.

[222]
ἀλλὰ τὰ περὶ μὲν τούτου οἰκειότερον ἐν τοῖς εἰς τὸ Δευτερονόμιον ἐξετασθείη ἄν.

[223] νῦν δὲ πρόκειται λέγειν πῶς τὰ προειρημένα »Εἰπὼν »ὁ Ἰησοῦς ἐταράχθη« οὐτὴν ψυχὴν οὐδὲ τῇ ψυχῇ, ἀλλ᾿ οὐδὲ τοῦ πνεύματος, ἀλλὰ »τῲ πνεύματι«. ἵν᾿ οὖν τὸ περὶ τοῦ πνεύματος ⁶¹⁶² παρατήρημα μὴ διαπίπτῃ, λεκτέον ὅτι ἐν μὲν τῷ »Νῦν ἡ ψυχή μου »τετάρακται« τὰτῆς ταραχῆς πάθος ψυχῆς ἦν, ἐν δὲ τῲ »Ἐταράχθη »τῷ πνεύματι ὁ Ἰησοῦς«, ὅπερ ἐστὶν τὸ ἀνθρώπινον, τὸ πάθος ἦν 401Η ἐρχόμενον τῇ ἐπικρατείᾳ τοῦ πνεύματος.

[224] ὡς γὰρ ὁ ἅγιος ζῇ πνεύματι, προκατάρχοντι τῶν ἐν τῷ ζῆν καὶ πάσης πράξεως καὶ εὐχῆς
καὶ τοῦ πρὸς θεὸν ὕμνου, οὕτως πᾶν ὅ τί ποτ᾿ ἄν ποιῇ, ποιεῖ πνεύματι, ἀλλὰ κἄν πάσχῃ, πάσχει πνεύματι.

[225] εἰ δὲ ὁ ἅγιος, πόσῳ μᾶλλον ταῦτα λεκτέον περὶ τοῦ τῶν ἁγίων ἀρχηγοῦ Ἰησοῦ, οὗ τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου, ἐν τῷ ἀνειληφέναι αὐτὸν ὅλον ἄνθρωπον, τὸ ἐν αὐτῷ διέσισεν τὰ λοιπὰ ἐν αὐτῷ ἀνθρώπινα;

[226] καὶ οὕτως
»ἐταράζθη τῷ πνεύματι«, ἵνα μαρτυρήσῃ καὶ ἵνα εἴπῃ μετὰ τοῦ θείου οἱονεὶ ὅρκου τοῦ ἀμὴν τὸ »Λέγω ὑμῖν ὅτι εἷς ἐξ ὑμῶν παρα- »δώσει με«.

[227] τοῦ γὰρ πνεύματος, οἶμαι, θεωρήσαντος τὸ ἤδη ἀπὸ τοῦ διαβόλου βεβλημένον εἰς τὴν καρδίαν Ἰούδα Σίμωνος Ἰσκαριώτου, ἵνα τὸν διδάσκαλον παραδῷ, φωτισθεὶς εἰς τὸ ἐσόμενον ἐταράχθη·
καὶ ἐπεὶ ἡ ταραχὴ ἀπὸ τῆς ἐν πνεύματι γνώσεως γεγένηται, ὃ καὶ ἐν ταραχῂ ἐγένετο, »Ἰησοῦς, εἴρηται, ἐταράχθη τῷ πνεύματι«.

[228] τάχα δὲ καὶ κατὰ μίαν ἐκδοχὴν τὴν »Ἡ σὰρξ ἀσθενής« καὶ ἡ σὰρξ τετάρακται· ταῦτα δ᾿ ἦν ὁ Ἰησοῦς, περὶ οὗ ὑπὸ τοῦ Γαβριὴλ πρὸς τὴν Μαρίαν εἴρηται τὸ »Καὶ ἰδοὺ συλλήψῃ ἐν γαστρί, καὶ καλέσεις
»τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν· οὗτος ἔσται μέγας, καὶ υἱὸς ὑψίστου κλη- »θήσεται«.

[229] Σημείωσαι δὲ τίωα τρόπον ἐν τοοῖς ἐξεταζομένοις τὸ ἐμαρτύρησεν 295v ἀναφέρεται εἰς τὸ »Εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με«.

[230] καὶ τοῦτο γὰρ λεγόμενον καὶ προφητευόμενον τοῖς μαθηταῖς περὶ Ἰούδα, τοῦ 434R ἑνὸς ἐξξ αὐτῶν, μαρτυρία ἦν ὁμώυμος, ο=ομαι, τῷ παρὰ τὸ μαρτυρεῖν καὶ ἀποθνήσκειν ὑπὲρ θεοσεβείας σημαινομένῳ.

[231] οὐ γὰρ ταὐτὰ νομίζω σημαίνεσθαι ἐν τῷ »Ἐμαρτύρησεν«, ὅτε δηλοῦται τὸ ῥῆμα, παρ᾿ ὅ ὁ μάρτυς ἐσχημάτισται τοῦ θεοῦ χριστοῦ αὐτοῦ, καὶ νῦν ὅτε ἀναφέρεται ἐπὶ τὸ »Εἷς ἐξ ξὑμῶν παραδώσει με«.

[232] ἔτι
κατὰ δύναμιν ἐγὼ ἐφίστημι καὶ τῷ »Εἷς ἐξ ὑμῶν, ἀναφερομένῳ ἐπὶ τὸν Ἰούδαν, μήποτε ἐμφαίνει τὸ ἀπὸ τάξεως ἀποστολικῆς, ἐν ᾗ καὶ αὐτὸς ὕψω ται τῷ διάθεσίν ποτε παραπλησίαν τοῖς λοιποῖς ⁶³⁶⁴ ἀποστόλοις ἔχειν αὐτόν, ἀποπεπτωκέναι.

[233] οὕτως γὰρ ἐγὼ ἤκουσα καὶ τοῦ »Ἰδοὺ Ἀδὰμ γέγονεν ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν«, ἐπεὶ μηδὲ ἐκεῖ εἴρηται· »ὡς ἡμεῖς« ἤ »ὡς ἐγώ«, ἀλλὰ διὰ τὸν ἕνα ἐκπεσόντα τῆς μακαριότητος, τὸ »Ὡς εἶς ἐξ ἡμῶν«· τὸ δὲ »Ὡς εἷς« συνᾀδειν μοι
δοκεῖ καὶ μετὰ το[ου »Ὑμεῖς δὲ δὴ ὡς ἄνθρωποι ἀποθνήσκετε«, τῷ »Καὶ ὡς εἷς τῶν τῶν ἀρχόντων πίπτετε«. πλειόνων γὰρ ἀρχόντων γενομένων, εἷς πέπτωκεν, ᾧ παραπλησίως μιμούμενοι τὴν ἐκείνου 402Η πτῶσιν πίπτουσιν οἱ ἁμαρτάνοντες.

[234] ὡς γὰρ ἐκεῖνος ἐν θεότητι τυγχάνων πέπτωκεν, οὕτω καὶ πρὸς οὕς ὁ λόγος φηςὶ τὸ »Ἐγὼ
»εἶπα· Θεοί ἐστε, καὶ υὑοὶ ὑψίστου πάντες«, ἀποπεσόντες τῆς μακαριότητος, οὐ προηγουμένως ὄντες ἄνθρωποι, ὡς ἄνθρωποι ἀποθνήσκουσιν καὶ ὡς εἷς τῶν ἀρχόντων πίπτουσιν.

[235] νομίζω δὲ καὶ θαυμαστικῶς εἰρῆσθαι τοιούῳ νῷ τὸ λεγόμενον· ὁ παραδώσων με οὐκ ἀλλότριος τῶν ἐμῶν μαθητῶν ἐστιν, ἀλλ᾿ οὐδὲ εἷς τῶν πολλῶν
μαθητῶν, ἀλλὰ εἷς τῶν ἐν ἐκλογῇ μοι τετιμημένων ἀποστόλων.

[236] πολλοὶ μὲν οὖν, καταψηφιζόμενοι τοῦ Ἰησοῦ, φασίν· »Σταύρου, »σταύρου αὐτόν« καὶ »Αἶρε ἀπὸ τῆς τῆς τὸν τοιοῦτον«.

[237] τὸ δὲ παραδοῦναι αὐτὸν ἔργον ἦν ἑωρακότος καὶ νενοηκότος αὐτόν· διδάσκαλον γὰρ αὐτὸν ἐπιτάμενος τῶν τηλικῶνδε καὶ τοςῶνδε μαθημάτων,
ἃ κατ᾿ ἰδίαν μετὰ τῶν ἀοστόλων ἤκουσεν, καὶ κύριον αὐτὸν εἰδώς, παραδιδοὺς αὐτόν, ὃ ἔγνω γεθος αὐτοῦ παρέδωκεν, οὐκ ἄν ποκήσαντος τοῦτό τινος τὸ μέγεθος αὐτοῦ μὴ τεθεωρηκότος.

[238] τὸν μὲ γὰρ μέγαν παραδέδωκεν, οὐ καθ᾿ ὃ μέγας ἐστίν, ἐπεὶ μὴ εἶδεν καθ᾿ ὃ μέγας ἐστίν· ὁ δὲ καὶ μαθὼν πῶς μέγας ἦν καὶ
ἀκροατὴς γενόμενος τοῦ μεγέθους τῆς ἐν αὐτῷ σοφίας καὶ λόγου 435R καὶ χάριτος καὶ προδοὺς αὐτόν, προέδωκεν ὅλον καθ᾿ ὃ εἶδεν μέγεθος.

[239] διὰ τοῦτο συνέφερεν αὐτῷ εἰ μὴ ἐγεννήθη, εἴτε τὴν τῆς 296r παλιγγενε σίας γένεσιν, ὡς ἄν βαθύτερόν τις ἀκούσαι, εἴτε καὶ τὴν κοινότερον νοουμένην· περὶ ἧς ὁ πραγμάτων ἑαυτὸν ἀπαλλάττειν
θέλων, καὶ ζητήσας ὃτι ᾧ συμφέρει, ὄντι συμφέρει, καὶ ὑπονοήσας ὅτι οὐκ ἄν μὴ ὄντι αὐτῷ συνέφερεν, ἐπὶ τὴν δευτέραν κατελθὼν διήγησιν, ἐκείνην μᾶλλον παραδέξεται.

⁶⁵⁶⁶

13, 22 Ἔβλεπον εἰς ἀλλήλους οἱ μαθηταί, ἀπορούμενοι περὶ τίνος λέγει.

[240] ΧΙΧ. 12 Εἰ μὲν προφανὴς ἦν τοῖς Ἰησοῦ μαθηταῖς ἡ τοῦ Ἰούδα κακία, κὰν ἔγνωστο, εἰπόντος τοῦ σωτῆρος ὅτι »Εἶς ἐξ ὑμῶν »παραδώσει με«, τίς ἦν ὁ παραδώσων τὸν διδάσκαλον. νυνὶ δὲ
βλέπουσιν »εἰς ἀλλήλους οἱμαθητί, ἀπορούμενοι περὶ τίνος λέγει«.

[241] καὶ γὰρ Ἰούδας τάχα μὲν ἐκ προτέρων χρηστοιτέρων ἐδυσώπει τοὺς ἀποστόλους πρὸς τὸ μηδὲν ὑπονοῆσαι περὶ αὐτοῦ φαῦλον· τάχα δὲ καὶ τοῦ διαβόλου ἤδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα παραδῷ αὐτὸν Ἰούδας Σίμωνος Ἰσκαριώτης, οὐκ ἦν τῆς πονηρίας ἐξ ὅλων·
λείμματος γὰρ προαιρέσεως ἀγαθῆς ὑπάρχοντος ἐν αὐτῷ, ἰδὼν ὅτι κατεκρίθη, ἡνίκα »δήσαντες αὐτὸν ἀπήγαγον καὶ παρέδωκαν Πιλάτῳ 403Η »τῷ ἡγεμόνι«, »μεταμεληθεὶς ἔστρεφεν τὰ τριάκοντα ἀργύρια τοῖς »ἀρχιερεῦσι καὶ πρεσβυτέροις λέγων· Ἥμαρτον παραδοὺς αἷμα ἀθῷον«· ὅτε εἰπόντων αὐτῶν· »Τὶ πρὸς ἡμᾶς; σὺ ὅψῃ«· ῥίψας ὁ φιλάργυρος
Ἰούδας τὰ ἀργύρια »ἀπελθὼν ἀπήγξατο«, μηδὲ περιμείνας ἰδεῖν τοῦ περὶ τὸν Ἰησοῦν παρὰ τῷ Πιλάτῳ κρίματος τὸ τέλος.

[242] καὶ γέγονεν αὐτῷ οὔτε καθαρὰ ἀπὸ ἁμαρτίας μετάνοια, οὔτε ἄκρατος πρός τι χρηστότερον ἡ πονηρία. εἰ μὲν γὰρ καθαρῶς μετενόει κἂν ὡς ὁ λῃστὴς εἰπών· »Μνήσθητί μου, Ἰησοῦ, ὅταν ἔλθῃς ἐν τῇ βασιλείᾳ
»σου«, προσελθὼν τῷ σωτῆρι ἐποίει τὰ παρ’ αὐτοῦ, πρὸς τὸ ἐξιλάσασθαι αὐτὸν ἐπὶ τῇ φθασάσῃ γεγονέναι προδοσίᾳ.

[243] εἰ δὲ πάντη τὴν τοὺ καλοῦ ἔννοιαν ἐξεληλακὼς ἦν τῆς ἑαυτοῦ ψυχῆς, οὔτ’ ἂν μετεμελήθη ἰδὼν ὅτι κατεδρίθη ὁ Ἰησοῦς· ἀλλὰ καὶ προσετίθει ἂν λόγους γους κατηγορῶν αὐτοῦ συγγενεῖς τῇ προδοσίᾳ·

[244] ἀλλὰ καὶ ἀπολαύων
ἂν ὡς φιλάργυρος ὧν ἔλαβεν τριάκοντα ἀργυρίων, »τὴν τιμὴν τοῦ »τετιμημένου«, οὔτ’ ἂν ἐβουλεύσατο άπώσασθαι τὰ ἀργύρια οὔτ’ ἂν ἔστρεψεν αὐτὰ τοῖς ἀρχιρεῦσιν καὶ πρεσβυτέροις, οὔτ’ ἂν ἐπ’ αὐτῶν 436R ἐκείνων ἐξωμολογήστο, αὑτοῦ μὲν κατηγορῶν, τὸν δὲ διδάσκαλον καὶ ἐγκωμιάζων ἐν τῷ· »Ἥμαρτον παραδοὺς αἷμα δίκαιον«.

[245] ἀλλὰ
καὶ τὸ ἀπάγξασθαι αὑτὸν οὐδεὶς 296v ἄλλος ἐποίησεν ἢ ὁ βεβληκὼς αὐτοῦ εἰς τὴν καρδίαν ἵνα παραδῷ τὸν σωτῆρα· καὶ τόπον γε κατ’ ἀμφότερα ἔδωκεν τῷ διαβόλῳ.

⁶⁷⁶⁸

[246] Ταῦτα δὲ κατὰ δύναμιν ἐπεξειργασάμην ἅμ μὲν παριστὰς τοῖς οἰομένοις αὐτὸν φύσει γεγονέναι ἀνεπίδεκτον σωτηρίας, ὅτι οὐ τοιοῦτος ἦν, ἅμα δὲ διηγούμενος ὅτι εὐλόγως οἱ μαθηταὶ ἐπὶ τῷ τοῦ κυρίου λόγῳ »ἔβλεπον εἰς ἀλλήλους, ἀπορούμενοι περὶ τὶνος λέγει«.

[247] ἀρκεῖ
δὲ παραθέσθαι καὶ προφητικὴν λέξιν ἀπὸ τοῦ τεσσαρακοστοῦ Ψαλμοῦ, παριστᾶσαν ὅτι ἅγιος ὢν μεταπέπτωκεν, ἐπεὶ γέγραπται· »Καὶ »γὰρ ὁ ἄνθρωπος τῆς εἰρήνης μου, ἐφ’ ὃν ἤλπισα, ὁ ἐσθίων ἄρτους »μου ἐμεγάλυνεν ἐπ’ ἐμὲ πτερνισμόν«.

[248] ἀλλὰ καὶ τὸ »Εἰ ἐχθρὸς ὠνεί- »δισέν με, ὑπήνεγκα ἄν« ἐπ’ αὐτὸν ἀναφερόνμενον δηοῖ ὅτι οὐκ ἀρ-
χῆθεν ἐχθρὸς ἦν.

[249] ἀλλὰ καὶ τὸ »Εἰ ὁ μισῶν με ἐμεγαλορημόνησεν, »ἐκρύβην ἂν ἀπ’ αὐτοῦ« παρίστησιν ὅτι καὶ ἠγάπα ποτὲ τὸν Ἰησοῦν, φθάσας ἐπὶ τὸ καὶ ἰσόψυχος αὐτῷ τυγχάνειν, ἐπεὶ γέγραπται· »Σὺ »δὲ ἄνθρωπε ἰσόψυχε, καὶ ἡγεμών μου, καὶ γνωστέ μου«.

[250] καὶ ἄλλα δ’ ἂν εὕροις μυρία, ἐξ ὧν συνήσεις ὅτι εἰκότως οἱ μαθηταὶ »ἔβλεπον 404Η »εἰς ἀλλάλους, ἀπορούμενοι περὶ τίνος λέγει«.

[251] ὁ δὲ Λουκᾶς ἀνέγραψεν ὅτι εἰπόντος τοῦ σωτῆρος· »Πλὴν ἰδοὺ ἡ χεὶρ τοῦ παραδιδόν- »τος με μετ’ ἐμοῦ ἐπὶ τῆς τρπέζης. ὁ μὲν υἱὸς τοὺ ἀνθρώπου κατὰ »τὸ ὠρισμένον αὐτῷ πορεύεται, πλὴν οὐαὶ τῷ ἀνθρώπῳ ἐκείνῳ δι’ »τὸ ὡρισμένον αὐτῷ πορεύεται, πλὴν οὐαὶ τῷ ἀνθρώπῳ ἐκείνῳ δι’ »οὗ παραδίκδοται« οἱ μαθγταὶ ἤρξαντο συζητεῖν πρὸς ἐαυτοὺς τίς
»ἄρα εἴη ἐξ αὐτῶν ὀ μέλλων τοῦτο πράσσειν«· συνεζήτουν γὰρ »ἀπο- »ρούμενοι περὶ τίνος λέγειν«.

[252] ἀλλὰ κατὰ μὲν τὸν Λουκᾶν οὐκ ἐμφαίνεται ὅτι ἕκαστος καὶ ἑαυτὸν ὑπενόει· κατὰ δὲ τὸν Ματθαῖον καὶ τὸν Μάρκον καὶ τοῦτο παρίσταται.

[253] ὁ μὲν γὰρ Ματθαῖός φησι· »Καὶ λυπούμενοι σφόδρα ἤραζαντο λέγειν· Μήτι ἐγώ εἰμι, κύριε;«

[254]
ὁ δὲ Μάρδος ὅτι »Ἤρξαντο λυπεῖσθαι καὶ λέγειν αὐτῷ εἷς καθ’ ἕνα·

[255] »Μήτι ἐγώ; καὶ ἄλλος· Μήτι ἐγώ;« ἐμέμνηντο γάρ, οἶμαι, ἄνθρωποι ὄνττες, ὅτι τρεπτή ἐστιν ἡ προαίρεσις τῶν ἔτι προκοπτόντων καὶ ἐπιδεχομένη τὸ ἐναντία θέλειν οἷς πρότερον προέθετο.

[256] τάχα δὲ καὶ μαθόντες πρὸς ἃ ἡμῖν ἐστιν ἡ πάλη, εὐλαβοῦντο διὰ τὸ ἐν ἀνθρώπου 437R ποις ἄδηλον μήποτε νικηθέντες παραδέζωνται καὶ τὴν περὶ τοῦ διδασκάλου προδοσίαν.

[257] καὶ γὰρ ὁ Πάτρος πρόθεσιν μὲν εἶχεν, ὅτε διαβεβαιούμενος ἔλεγεν· »Εἰ καὶ πάντες σκανδαλισθήσονται ἐν σοί, ἐγὼ »οὐ σκανδαλισθήσομαι« μὴ ἀρνήσασθαι τὸν Ἰσοῦν· ἐκνικηθεὶς δὲ ⁶⁹⁷⁰ ὑπὸ τοῦ τῆς δειλίας πνεύματος πρὸ ἀλεκτοροφωνίας τρὶς αὐτὸν ἠρνήσατο.

[258] ἐκ τῶν τοιούτων δὴ λόγων διδασκόμεθα· »Ὁ στήκων »βλεπέτω μὴ πέσῃ« 297r καὶ »Μὴ καυχῶ τὰ εἰς αὔριον, οὐ γὰρ οἶδας τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα«. τάχα δὲ καὶ τὸ »Εβλεπον εἰς ἀλλήλους οἱ μα- »θηταὶ« πρὸς τῷ ἁπλούστερον νοουμένῳ καὶ τοιοῦτόν τι δηλοῖ, ὅτι
ἕκαστος κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνθρωπίνῃ φύσει ἐνεώρα εἰς τὴν προαίρεσιν τοῦ ἑτέρου, ἐπαπορῶν εἰ δύναται ἡ τοιαῦτα πράξασα ψυχῆ καὶ οὕτω πρὸς τὸν ἀψευδῆ διδάσκαλον διατεθεῖσα, ἀληθῶς μαρτυρήσαντα ἐν τῷ εἰρηκέναι· »Ἀμὴν ἀμὴν λέγω ὑμῖν ὅτι εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει »με«, ἐπὶ τοσοῦτον ἐκτραπῆναι καὶ ἐπιλαθέσθαι τῶν τοῦ διδασκάλου
μαθημάτων, ὡς καὶ ἐπὶ τὴν προδσίαν αὐτοῦ φθάσαι.

[259] ἐμφαντικὴ γὰρ ἡ περὶ τῶν μαθητῶν λέξις ἡ »Ἀπορούμενοι περὶ τίνος λέγει«· οὐ γὰρ εὐπόρουν ἐννῆσαι περὶ τίνος τὸ προειρημένον ἦν, ἀλλ’ ἦσαν εὑρίσκοντες.

Ἦν ἀνακείμενος εἷς ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ, ὃν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς. 24 νεύει οὖν τούτῳ 25 αναπεσὼν ἐκεῖνος ἐπὶ τὸ στῆθος τοῦ Ἰησοῦ λέγει αὐτῷ· Κύριε, τίς ἐστιν; 26 ἀποκρίνεται οὖν ὁ Ἰησοῦς· Ἐκεῖνός ἐστιν 405H ᾧ ἐγὼ βάψω τὸ ψωμίον. βάψας οὖν τὸ ψωμίον λαμβάνει καὶ δίδωσιν Ἰούδᾳ Σίμωνος Ἰσκαριώτου· 27 καὶ μετὰ τὸ ψωμίον τότε εἰσηλθεν εἰς ἐκεῖνον ὁ Σατανᾶς. λέγει οὖν αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Ὃ ποιεῖς ποίησον τάχιον 28 τοῦτο δὲ οὐ δεὶς ἔγνω τῶν ἀνακειμένων πρὸς τί εἶπεν αὐτῷ· 29 τινὲς γὰρ ἐδόκουν, ἐπεὶ τὸ
γλωσσόκομον εἶχεν Ἰούδας, ὅτι λέεγει αὐτῷ Ἰησοῦς· Ἀγόρασον ὧν χρείαν ἔχομεν εἰς τὴν ἑορτήν, ἢ τοῖς πτωχοῖς ἵνα τι δῷ.

[260] ΧΧ. 13 Ὁ ἐν τῷ κόλῳ τοῦ Ἰησοῦ ἀνακείμενος, εἷς τῶν μα- Ἰωάννης· ἐπὶ γὰρ τῷ τέλει τοῦ εὐαγγελίου γάγραπται ὡς «Ἐπιστρα-
»φεὶς ὁ Πέτρος βλέπει τὸν μαθητὴν ὃν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς ἀκολου- ⁷¹⁷² »θοῦντα, ὃς καὶ ἀνέπεσεν ἐν τῷ δείπνῳ ἐπὶ τὸ στῆθος αὐτοῦ, και »εἶπεν· Κύριε, τίς ἐστιν ὁ παραδιδούς σε; τοῦ τον οὖν ἰδὼν ὁ Πέτρος 438R » λέγει τῷ Ἰησοῦ· Κύριε, οὗτος δὲ τί; λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Ἐὰν »αὐτὸν θέλω μένειν ἕως ἔρχομαι, τὶ πρὸς σέ; σύ μοι ἀκολούθει.
»ἐξῆλθεν οὖν ὁ λόγος εἰς τοὺς ἀδλφούς, ὅτι ὁ μαθητὴς ἐκεῖνος οῦκ »ἀποθνήσκει. οὐκ εἶπεν δὲ αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς ὅτι οὐκ ἀποθνήσκει, ἀλλ’.

[261] »Ἐὰν αὐτὸν θέλω μένειν ἕως ἔρχομαι, τί πρ[ος σέ; ὅτι δὲ ὁ μαθητὴς οὗτος ὁ γράψας τὸ εὐταγγέλιον Ἰωάννης ἐστὶν δῆλον ἐκ τῶν έπιφερομένων οὕτως ἐχόντων ὅτι »Οὗτός ἐστιν ὁ μαθητὴς ὁ καὶ
»μαρτυρῶν περὶ τούτων, ὁ γράψας ταῦτα«.

[262] παρατήρει δὲ ἐν ἀμφοτέροις τοῖς τόποις τοῦ εὐαγγελίου τίνα τρόπον ὁ Πέτρος, ὡς ἐπὶ πλεῖον αὐτῷ θαρρῶν καὶ πρασκεκλιμένος, ὅπου μὲν »Νεύει αὐτῷ καὶ »λέγει· Εἰπὲ τίς ἐστιν, περὶ 297v οὗ ὁ Ἰησοῦς προδώσοντός φησιν«,
παρὰ τοὺς λοιποὺς λέγει τῷ Ἰησοῦ περὶ αὐτοῦ· »Κύριε, οὗτος δὲ »τί;« βουλόμενος μαθεῖν καὶ τὸ κατἂ τὸν Ἰωάννην τέλος ὁμοίως τῷ ἐγνωκέναι τὰ περὶ αὑτοῦ, ὅτι ὅταν γηράσῃ ἐκτενεῖ τὰς χεῖρας αὐτοῦ, καὶ ἄλλος αὐτὸν ζώσει καὶ οἴσει ὅπου οὐ θέλει.

[263] εἴπερ δὲ ἃ ἐλάλει ῥήματα ὁ Ἰησοῦς πνεῦμά ἐστιν καὶ οὐ γράμμα, δι’ ὅλων ζωή εστιν
καὶ οὐδαμῶς θάνατος, καὶ μιμούμενος αὐτὸν ὁ μαθητὴς ὃν ἠγάπα πνεῦμα καὶ ζωὴν ἀναγράφει, ἀκουστέον τοῦ »Ἦν ἀνακείμενος εἷς ἐκ »τῶν μαθητῶν αὐτοῦ ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ« ἀξίως τιμῆς, ἧς πρέπει διδόναι τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ καὶ λαμβάνειν τὸν ἀγαπώμενον ὑπ’ αὐτοῦ.

[264] καὶ νομίζω ὅτι εἰ καὶ συμβολικῶς τότε ἀνακείμενος Ἰωάννης
ἦν ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ, τοῦ διδασκάλου, τὸ συμβολικὸν τοῦτο ἀγάπης κριθεὶς ἄξιος τῆς ἀπὸ τοῦ διδασκάλου, τὸ συμβολικὸν τοῦτο παρίστησιν ὅτι Ἰωάννης άνακείμενος τῷ λόγῳ καὶ τοῖς μυστικωτέροις 406Η ἐναναπαυόμενος, ἀνέκειτο ἐν τοῖς κόλποις τοῦ λόγου, ἀνάλογον τῷ καὶ αὐτὸν εἶναι ἐν τοῖς κόλποις τοῦ πατρός, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο«.

[265] εἰ μὴ
»θεός, ὁ ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ πατρός, κατὰ τὸ »Ὁ μονογενὴς ταπεινότετον δὲ ἀκούομεν καὶ τοῦ »Ἐγένετο δὲ ἀποθανεῖν τὸν κόλπον »χὸν καὶ ἀπενεχθῆναι αὐτὸν † ἀπὸ τῶν ἀγγέλων εἰς τὸν κόλπον »Ἀβραάμ«, τοιοῦτόν τι καὶ περὶ τοῦ κόλπου Ἀβραὰμ νοήσομεν· ὅπερ ⁷³⁷⁴ ἐὰν οὕτως * * * ἐσόμεθα, ἀπολογησάμενοι πρὸς τὴν κατ’ ἄγνοιαν περὶ τῆς γραφῆς ἐπαπόρησιν, λεχθεῖσαν ὑπο τοῦ βουληθέντος ἀθετῆσαι τὴν περὶ τὸν πλούσιον καὶ τὸν πένητα διήγησιν· εἰ γὰρ ἀνέκειτο, φησίν, εἰς τὸν κόλπον τοῦ Ἀβρὰὰ ὀ Λάζαρος, ἕτερος πρὸ τοῦ 439R τοῦτον ἐξελθεῖν βίον ἦν ἂν ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἀβραάμ, καὶ πρὸ
ἐκείνου ἄλλος.

[266] ἀλλὰ καὶ ἄλλου, φησί, δικαίου ἐξελθόντος ὁ πτωχὸς ὑπαναστήσεται· οὐ γὰρ ἑώρα τὸν κόλπον τοῦ Ἀβραὰμ ὁ περὶ τούτων ἐπαπορῶν, καὶ ὅτι δυνατόν ἐστιν μυρίους ἐντῷ κόλπῳ τοῦ Ἀβραὰμ ἅμα ἀναπαύσσεσθαι, κοινωνουντας τῶν ἀποκαλυφθέντων αὐτῷ.

[267] ΧΧΙ. Εἰ δὲ καὶ ἄλλον τοπον περὶ τῆς τοῦ κόλπου ὀνομασίας
δεήσει παραθέσθαι ἀπὸ τῆς γραφῆς, φέρε ἐξετάσωμεν τίνα τρόπον εἶπεν κύριος τῷ Μωϋσῇ· »Πάλιν εἰσένεγκον τὴν χεῖρά σου εἰς τὸν »κόλπον σου. καὶ εἰσήνεγκεν τὴν χεῖρα αὐτοῦ εἰς τὸν κόλπον αὐτοῦ, »καὶ ἐξήνεγκεν αὐτὴν ἐκ τοῦ κόλπου αὐτοῦ καὶ ἐγένετο ἡ χείρ »αὐτοῦ λεπρῶσα ὠσεὶ χιών. καὶ εἶπεν· Εἰσένεγκον τὴν χεῖρά σου
»εἰς τὸν κόλπον σου. καὶ εἰσήνεγκε τὴν χεῖρα αὐτοὺ εἰς τὸν κόλπον »αὐτοῦ, καὶ ἐξήνεγκεν αὐτὴν ἐκ τοῦ κόλπου αὐτοῦ, καὶ πάλιν ἀπε- »κατεστάθη εἰς τὴν χρόαν τῆς σαρκὸς αὐτοῦ«.

[268] χαλεπὸν μὲν οὖν ἰδεῖν καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς, 298r τίνος σύμβολον εἶναι δύναται τὸ σημεῖον τοῦτο. ἐπεὶ δὲ χρὴ καὶ ἡμᾶς μὴ ἀργεῖν ἀπὸ τοῦ ζητεῖν καὶ τὸ ὑποπῖπτον
εἰς κρίσιν παραδοῦναι τῷ ἐντευξομένῳ, φήσομεν ὅτι ἡ χεὶρ πράξεων πολλαχοῦ σύμβολόν ἐστιν· ὁ δὲ κόλπος Μωϋσέως δύο δυνάμεις ἔχει, τὴν μὲν προτέραν καὶ κατὰ τὰ τοῦ γράμματος νοήματα, ποιοῦσαν τὴν πρᾶξιν τοῦ πράττοντος ὡσεὶ χιών, ὅσον ἐπὶ τῇ Ἑβραίων φωνῇ, [ἢ] καὶ λεπρῶσαν· τὴν δὲ δευτέραν καὶ κατὰ τὸν
πνευματικὸν νόμον, καθαρὰν ἀποδεικνύουσαν τὴν πολιτείαν καὶ ἀποκαθιστανομένην εἰς τὸ βούλημα τῆς φύσαως τοῦ λόγου.

[269] καὶ τήρει γε ὅτι ἐπιφέρεται τούτοις τὸ »Ἐὰν μὴ πιστεύσωσίν σοι μηδὲν »εἰσακούσωσιν τῆς φωνῆς του σημείου τοῦ πρώτου, πιστεύσουσίν σοι »τῆς φωνῆς τοῦ σημείου τοῦ δευτέρου«· ὁ γὰρ μὴ πιστεύσας τῇ ἐκδοχῇ
τοῦ γράμματος, διὰ μεγαλόνοιαν πιστεύει τῇ πνευματικῇ τοῦ νόμου διηγήσει.

[270] ἐὰν δέ τις μὴ πιστεύσῃ τοῖς δυσὶ σημείοις τούτοις, τῷ μὲν προτέρῳ ὅτι λεπρὰν ποιεῖ τὴν πρᾶξιν, τῷ δε δευτέρῳ ὅτι ἀποκαθίστησιν αὐτὴν εἰς τὸ κατὰ φύσιν, τὸ ὕδωρ τούτῳ αἷμα γίνε- 470Η ⁷⁵⁷⁶ ται.

[271] γέγραπται γάρ· »Καὶ ἔσται ἐὰν μὴ πιστεύσωσίν σοι τοῖς δυσὶ »σημείοις τούτοις μηδὲ εἰσακούησωσιν τῆς φωνῆς σου, λήψῃ ἀπὸ τοῦ »ὕδατος τοῦ ποταμοῦ καὶ ἐκχεεῖς ἐπὶ τὸ ξηρόν, καὶ ἔσται τὸ ὕδωρ 440R »ὃ ἐὰν λάβῃς ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ αἷμα ἐπὶ τοῦ ξηροῦ«.

[272] καὶ πρόσχες
δὲ ὅτι ἐπὶ τούτου τοῦ σημείου ούκέτι λέγεται τὸ ἢ »πιστεύσωσίν »σοι«, ἢ οὐ πιστεύσουσιν.

[273] δηλοῦται γὰρ ὅτι τῷ μὴ πιστεύσαντι τοῖς δυσὶ σημείοις τὸ λαμβανόμενον ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ ὕδωρ αἷμα γίνεται, δι’ ἀπιστίαν ποτίμου ἀπολαύειν οὐ δυναμένῳ λόγου.

[274] ἀλλὰ γὰρ ἐπανέλθωμεν, πλείονα τοῦ δέοντος διὰ τὸν κόλπον τοῦ Ἰησοῦ παραλαβόντες
εἰς τὸν τόπον ἐπὶ τὸ προκείμενον, καὶ μαθόντες ὅτι ὃν ἠγάπα ἁ Ἰησοῦς ἦν ἀνακείμενος ἐν τῷ κόλπῳ αὐτοῦ ἀγάπῃ· οὕτω γὰρ καὶ αὐτοὶ ἀνακεισόμενθα ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ· νεύει δὲ τῷ· ἀγαπωμένῳ μαθητῇ Σίμων Πέτρος, καὶ μὴ ἀρκούμενος τῷ νεύματι
φησὶν αὐτῷ· »Εἰπὲ τίς ἐστιν περὶ οὗ λέγει«.

[275] ἐπεὶ οὖν τὸ νεύειν ε'ν ταῖς Παροιμίαις εἰς διαβολήν λαμβάνεται· ὁ γὰρ φαῦλος »ἐννεύει »μὲν ὀφθαλμῷ, φησίν, σημαίνει δὲ ποδί, διδάσκει δὲ νεύμασι δακτύ- »λων, καὶ διεστραμμένῃ καρδίᾳ τεκταίνεται κακά« καὶ »Ὁ ἐννεύων »Ὀφθαλμοῖς μετὰ δόλου συνάγει ἀνδράσι λύπας«, λεκτέον ὅτι φαῦλον
οὐ τὸ νεύειν έστίν, ἀλλὰ τὸ νεύειν ὀφθαλμῷ, τοῦτ’ ἔστιν πλαγιάζειν τὸν ὀφθαλμ[ον καὶ μὴ ὀρθὰ βλέπειν, καὶ τὸ νεύειν μετὰ δόλου ἐστὶν τὸ ψεκτόν· νεύειν δὲ φιλομαθῶς Πέτρου εργον ἦν, καὶ ἀκολούθως τῷ τοιούτῳ νεύματι 289v λέγειν τῷ συμφοιτητῇ, ὡς παρρησίαν πλείονα ἔχοντι πρὸς τὸν διδάσκαλον· »Εἰπὲ τίς ἐστιν περὶ οὗ λέγει«.

[276] ἐβούλετο
γὰρ ἴσως τὸ κατὰ τὴν προδοσίαν, ἣν προδίδωσιν Ἰούδας τὸν Ἰησοῦν, μυστήριον ἰδεῖν, ὅπερ ἵνα μάθῃ ὁ Πέτρος, Ἰωάννης πρότερον ἀνακείμενος ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ ἐπαναβέβηκεν καὶ ἀνέπεσεν ἐπὶ τὸ στῆθος,.

[277] καὶ τάχα μὴ ἀναπεσόντι ἐπὶ τὸ στῆθος, ἀλλὰ μείναντι ἐπὶ τοῦ ἀνακεῖσθαι ἐν τῷ κόλπῳ, οὐκ ἂν παρέδωκεν ὃν
ἐπόθει μανθάνειν Ἰωάννης ἢ Πάτρος λόγον.

[278] εἰ καὶ ἀνακείμενος οὖν πρότερον μὲν ἦν ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ, ὕστερον δὲ ἀνέπεσν ἐπὶ τὸ στῆθος τοῦ Ἰησοῦ, διὰ τοῦ δευτέρου ἐν τοῖς τελευταίοις τοῦ εὐαγγελίου χαρακτηρίζεται ὡς μείζονος καὶ διαφέροντος ὁ τοῦ Ἰησοῦ γνήσιος μαθητής.

[279] γέγραπται γὰρ ὅτι »Ἐπιστραφεὶς ὁ Πέτρος βλέπει ⁷⁷⁷⁸ »τὸν μαθητὴν ὅν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς ἀκολουθοῦντα, ὃς καὶ ἀνέπεσεν »ἐν τῷ δείπνῳ ἐπὶ τὸ στὴθος αὐτοῦ καὶ εἶπεν· Κύριε, τίς ἐστιν ὁ 408Η »παραδιδούς σε;« οὐ γὰρ γέγραπται· >ὃς ἦν ἀνακείμενος ἐν τῷ κόλπῳ 441R Ἰησοῦ<.

[280] ΧΧΙΙ. 14 Τί δὲ καὶ ἀποκρινόμενος εἶπεν ὁ κύριος δθωρήσωμεν.
»Ἐκεῖνος, φησίν, ἐστὶν ᾧ ἐγὼ βάψω τὸ ψωμίον καὶ δώσω αὐτῷ«.

[281] "δῶσιν Ἰούδᾳ Σίμωνος Ἰσκαριώτου. καὶ μετὰ τὸ ψώμιον τότε εἶπεν οὖν τοῦτο ἐστὶν ᾧ ἐγὼ βάψω τὸ ψωμίιον λαμβάνει καὶ δίεἰσῆλθεν εἰς ἐκεῖνον ὀ Ἰησοῦς, οὐ δυνηθεὶς πρότερον ε'σελθεῖν, οὐδὲ εὐδέως ἅμα τῷ βεβληκέναι εἰς τὴν καρδίαν ἵνα παραδῷ αὐτὸν
Ἰούδας Σίμωνος Ἰσκαριώτης.

[282] ἐχρῆν γάρ, οἶμαι, δὶὰ τῆς δόσεως τοῦ ψωμίου ἀντιλαβεῖν αὐτὸ ἀπὸ τοῦ ἀναξίου ἔχειν τὸ κρεῖττον ὃ ἐδόκει ἔχειν· ἀπὸ γὰρ τοῦ μὴ ἔχοντος καὶ ὃ δοκεὶ ἔχειν ἀρθήσεται ἀπ᾿ αὐτοῦ.

[283] ἀφαιρεθεὶς οὖν ὁ Ἰούδας ὡς ἀνάξιος τοῦ κρείττονος τοῦ εἰπόντος, κεχώρηκε τὴν εἰς αὐτὸν τοῦ Σατανᾶ εἴσοδον.

[284] παραδείγματος
δὲ ἕνεκεν ἵνα νοηθῇ πῶς ψωμίον μὲν ἔχωκεν ὁ κύριος τῲ Ἰούδᾳ, ἐκεῖνος δὲ τότε ἀπέθετο κρεῖττόν τε ἐνυπάρχον ἐν ἀῦτῷ, καὶ τάχα τὴν εἰρήνην. ὑποστρέφουσαν ἀπὸ τοῦ ἀκούσαντος καὶ μὴ παραδεξαμένου ἐπὶ τὸν εἰπόντα, κατὰ τὸ λελεγμένον ὅτι »Ἐὰν μὲν ᾖ ἐκεῖ υἱὸς »εἰρήνης, ἡ εἰρήνη ὑμῶν ἐπ᾿ αὐτὸν ἀναπαύσεται· ἐὰν δὲ μὴ ᾖ ἐκεῖ
»υἱὸς εἰρήνης, ἡ εἰρήνη ὑμῶν ἐφ᾿ ὑμᾶς ἀνακάμψει«, παραθησόμεθα καὶ ἀπὸ τῆς πρὸς Κορινθίους δευτέρας ἐπιστολῆς ταῦτα οὕτως γεγραμμένα· »Τὸ ὑμῶν περίσσευμα εἰς το ἐκείνων ὑστέρημα,ἵνα καὶ »τὸ ἐκείνων περίσσευμα γένηται εἰς τὸ ὑμῶν ὑστέρημα«.

[285] κατανοήσας γὰρ τὴν ἐν τούτοις ἀντίδοσιν χοϊκῶν πρὸς πνευματικά, δυνήσῃ
ἰδεῖν 299r πῶς τῷ μὴ ἐαξίῳ ἄρτου ψωμίον ἐπιδέδωκεν, ἵνα διὰ τοῦ ψωμίου ἀφέλῃ αὐτοῦ, ὠς ἀναξίου ἔτι ἀκούειν· » Καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος »τῆς εἰρήνης μου« τὴν εἰρήνην (»ὁ ῥυπαρὸς γὰρ ῤυπανθήτω ἔτι«), ἧς ἀφαιρεθείσης ὁ ἐπιτηρῶν καιροὺς τῆς εἰς τὴν ψυχὴν εἰσόδου αὐτοῦ, καὶ τ[ον διδόντα αὐτῷ τόπον εἰδελθεῖν, εἰς τὸν Ἰούδαν
εἰσῆλθεν.

[286] ἅμα δὲ παρατήρει ὅτι πρότερον μὲν οὐκ εἰσῆλθεν ὁ Σατανᾶς εἰς τὸν Ἰούδαν, ἀλλὰ βεβλήκει μόνον εἰς τὴν καρδίαν »ἵνα »παραδῷ Ἰούδας Σίμωνος Ἰσκαριώτης τὸν διδάσκαλον«· κατὰ δὲ τὰ ⁷⁹⁸⁰ νῦν ἐξεταζόμενα μετὰ τὸ ψωμίον εἰσῆλθεν εἰς ἐκεῖνον.

[287] διόπερ καὶ ἠμεῖς φυλαττώμεθα, μήποτε ὁ διάβολος βάλῃ εἰς τὴν καρδίαν ἡμῶν ὀτιποτοῦν τῶν πεπυρωμένων αὐτοῦ βελῶν· ἐὰν γὰρ βάλῃ, ἐπιτηρεῖ μετὰ τοῦτο καὶ αὐτὸς εἰσελθεῖν.

[288] ζητήσαι δ᾿ ἄν τις, διὰ τί οὐ γέγραπται·
> ἐκεῖνός ἐστιν, ᾧ ἐγὼ δώσω τὸ ψωμίον < ἀλλὰ μετὰ προσθήκης τῆς »βάψω«· «Βάψω, γάρ φησι, τὸ ψωμίον καὶ δώσω«.

[289] καὶ »βάψας τὸ ψωμίον λαμβάνει καὶ δίδωσιν Ἰούδᾳ Σίμωνος Ἰσκα- 442R »ριώτῃ«. ὡς ἐν τοιούτος δὴ τόποις πρόσχες εἰ δύνασαι τὸν εἰλικρινῆ 409Η ἄρτον ἀβαφῆ φάσεκιν εἶναι καὶ καθ᾿ αὑτὸν τρόφιμον· τὸ δὲ τῷ
Ἰούδᾳ. ἐπιδιδόμενον καὶ οὐκ ἄρτος ἦν τὸ ψωμίον, καὶ οὐ ψωμίον ἀβαφές, ἀλλὰ βεβαμμένον τῷ δυναμένῳ ἀποσπάσαι τῆς ψυχῆς αὐτοῦ τὴν ἀπὸ τοῦ λόγου ἐπὶ ποσὸν ἐγγινομένην βαφήν, ἵνα μετὰ τὸ ψωμίον εἰσέλθῃ εἰς ἐκεῖνον ὁ Σατανᾶς.

[290] ἐγὼ δὲ ζητήσαιμ᾿ ἂν ὡς τούτῳ συγγενὲς τὸ ἀπὸ τοῦ κατὰ Ματθαῖον· »Ὁ ἐμβάψας τὴν χεῖρα μετ᾿
»ἐμοῦ ἐν τῶ τρυβλίῳ, οὗτός με παραδώσει«, καὶ τὸ ἀπὸ τοῦ κατὰ Μάρκον »Ὁ ἐμβαπτόμενος μετ᾿ ἐμοῦ εἰς τὸ τρυβλίον«. καὶ τὸ ἀπὸ τοῦ κατὰ Λουκᾶν δέ, εἰ καὶ μὴ ὀνομάζει τὸ »Ἐμβάψας«, ἀλλ᾿ ᾗ φησί γε·

[291] »Πλὴν ἰδοὺ ἠ χεὶρ τούτου ἀληθὴς παρὰ τοῖς ἐμοῦ
εὑρεθείη ἂν πολλῷ σοφωτέροις· ἐγὼ δὲ στοχάζομαι, μήποτε τὸν τὸ ἀναδὲς τοῦ Ἰούδα καὶ ἐν τούτῳ ἐμφαίνεται, μὴ τιμῶντος τὸν διδάσκαλον δάσκαλον ἐν τῷ συνεσθίειν μηδὲ παραχωροῦντος αὐτῷ τῆς εἰς τὸ τρυβλίον ἐνέβαψεως, ὡς παρεχώρουν οἱ λοιποί.

[292] διόπερ ἐκείνων μἐν οὐδεὶς ἐνέβαπτεν τὴν χεῖρα εἰς τὸ τρυβλίον μετ᾿ αὐτοῦ· οὗτος δέ,
οὐκ ἀξιῶν μετ᾿ αὐτῶν ἐμβάπτειν, μετ᾿ αὐτοῦ ἐνέβαπτε τὴν ἰσότητα θέλων ἔχειν πρὸς αὐτόν, δέον αὐτῷ παραχωρεῖν τῆς ὑπεροχῆς.

[293] τάχα οὖν τοῦ αὐτοῦ ἐχεται καὶ τὸ »Πλὴν ἰδοὺ ἡ χεὶρ τοῦ παραδι- »δόντος με μετ᾿ ἐμοῦ ἐπὶ τῆς τραπέζης«. καὶ χαριεντιζόμενος δέ ποτε εἰς προτροπὴν 299v νέοις περὶ τῆς ἐν ἑστιάσει τιμῆς τῶν πρεσβυτέρων
συγχρήσει τῷ ἡρτῷ, ἵνα μὴ συνθλίβωσι τὴν χεῖρα τῶν [δύο] πρεσβυτέρων. γέγραπται γὰρ καὶ τοῦτο· »Μὴ συνθλίβου μετ᾿ αὐτοῦ »ἐν τῷ τρυβλίῳ«.

[294] οὐκ ἀγνοοῦντες δὲ δόξαν περιέργου ζητήσεως καὶ πείθειν μὴ δυναμένης τὸν ἀκροατὴν ἀπολογιας ἀποφέρεσθαι ⁸¹⁸² παρὰ τοῖς τούτων ἀκούουσιν ταῦτα ἐπολμήσαμεν, κρεῖττον εἶναι νομίζοντες τὸ πάντα βασανίζειν τοῦ παρελθεῖν τι ἀβασάνσιτον τῶν γεγραμμένων.

[295] 23 15 Εἰσελθόντος μένοτι τοῦ Σατανᾶ εἰς τὸν Ἰούδαν, »Λέγει, ψησίν, αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Ὃ ποιεῖς ποίησον τάχιον« .τίνι δὲ
»Αὐτῷ« ἀμψίβολον, ἐπεὶ δύναται αὐτῷ τῷ Ἰούδᾳ ἢ τῷ Σατανᾷ εἰρηκέναι ὁ κύριος· »Ὃ ποιεῖς ποίησον τάχιον« προκεαλούμενος τὸν ἀντηκέναιἐπὶ τὴν πάλημ, ἢ τὸν προδότην ἐπὶ τὸ διακονῦσαι τῇ σωτηρίῳ τῷ κόσμῳ ἐσομένῃ οἰκονομίᾳ, ἣν οὐκέτι μέλλειν οὐδὲ βραδύνειν, ἀλλ᾿ ὅση δύναμις ταχύνειν ἤθελεν, οὐ δειλιῶν, ὡς οἴονταί
τινες τῶν μὴ νοησάντων τίνα τρόπον εἶπε· »Πάτερ, εἰ δυνατόν, 443R »παρελθέτω τὸ ποτήριον τοῦτο«, ἀλλὰ θαρραλεώτατα ἐπὶ τὸν ἐγῶνα, ἵν᾿ οὕτως εἴπω, ἀποδυόμενος.

[296] νομίζω δὲ καὶ τὸν ἐἰκοστὸν 410Η ἕκτον ψαλμὸν ἐκ προσώπου τοῦ σωτῆρος προφητεύεσθαι παρὶ τὸν καιρὸν τοῦ πάθους, καὶ τοῦ πονηροῦ πανστρατεὶ ἀγωνιζομένου κατ᾿
αὐτοῦ· οὕστινας ἰδὼς ὁπλιζομένουςφ κατ᾿ αὐτοῦ καὶ κονιομένους, ἡνίκα »Παρέστησαν οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, καὶ οἱ ἄρχοντες συνήχθησαν »ἐπὶ τὸ αὐτὸ κατὰ τοῦ κυρίου καὶ κατὰ τοῦ χριστοῦ αὐτοῦ« φησίν· »Κύριος φωτισμός μου, καὶ σωτήρ μου κύριος, τίνα φοβηθήσομαι; »κύριος ὑπερασπιστὴς τῆς ζωῆς μου, ἀπὸ τίνος δειλιάωσω; ἐν τῷ
»εγγίζειν ἐπ᾿ἐμὲ κακοῦντας τοῦ φαγεῖν τὰς σάρκας μου, οἱ θλί- »βοντές με καὶ οἱ ἐμὲ ἐχθροὶ μου αἀυτοὶ ἠσθένησαν καὶ ἔπεσαν. ἐὰν »παρατάξηται ἐπ᾿ ἐμὲ παρεμβολή, οὐ φοβηθήσεται ἠ καρδία μου· ἐὰν »ἐπαναστῇ ἐπ᾿ ἐμὲ πόλεμος, ἐν ταύτῃ ἐγὼ ἐλπίζω«.

[297] Πλὴν τὸ λεγόμενον εἴτε τῷ Σατανᾷ εἴτε τῷ Ἰούδᾳ ὑπὸ τοῦ
Ἰησοῦ τὸ »ὃ ποιεῖς, ποίησον τάχιον« οὐδεὶς ἔγων τῶν ἀνακειμένων πρὸς τὶ εἴρηται.

[298] οἱ μὲν γὰρ διὰ τὸ ἐπικεῖσθαι τὴν τοῦ πάσχα ἑορτὴν ᾤοντο λέγειν αὐτὸν τῷ ἔχοντι τὸ γλωσσόκομον τῶν ἀναλωμάτων καὶ τῶν εἰς τὴν χρείαν τῶν πρωχῶν διδομένων ὅτι ἐνήσεται οὗτος ὧς χρῄζομεν εἰς τὴν ἑορτήν, ἢ ε'κ τῶν συναχθέντων δώσει
τοῖς πτωχοῖς.

[299] ὁ γὰρ Ἰησοῦς οὐ τοῦτο ἔλεγεν, ἀλλὰ βλέπων καὶ τὸν εἰσελθόντα καὶ τὸν παραδεξάμενον αὐτὸν καὶ πασαν τῆν κατ᾿ αὐτοῦ ⁸³⁸⁴ ἐπιβουλήν, ἐπὶ τὸν ἀγῶνα ἀγῶνα ἀποδυόμενος καῖ ἐπὶ τὸ ἀριστεῦσαι ὑπὲρ σωτηρίας ἀνθρώπων κατὰ τοῦ πονηροῦ εἶνεν τὸ »Ὅ ποιεῖς, ποίησον »τάχιον«.

13, 30 Λαβὼν οὖν τὸ ψωμίον ἐκεῖνος ἐξῆλθεν εὐθύς·
ἦν δὲ νύξ.

[300] 24 16 Ὁ μὲν σωτὴρ ἔλεγεν· »Ὃ ποιεῖς, ποίησον τάχιον« τῷ Ἰούδᾳ· 300r ὁ δὲ προδότης ἐν τούτῳ μόνῶ νῦν τῷ διδασκάλῳ πείθεται. λαβὼν γὰρ τὸ ψωμίον οὐκ ἐμέλλησεν οὐδὲ ἐβράδυνεν, ἀλλ᾿ ὡς γέγραπται· »Ἐξῆλθεν εὐθύς«, ποιῆσαι τάχιον κατὰ τὴν πρόσταξιν
τοῦ Ἰησοῦ τὸ τῆς προδοσίας ἔργον.

[301] καὶ ἀληθῶς »ἐξῆλθεν«· οὐ γἀρ μόνον κατὰ τὸ ἁπλούστερον ἐξῆλθεν ἀπὸ τοῦ οἴκου, ἐν ᾧ τὸ δεῖπνον »Ἐξῆλθον ἐξ Ἡμῶν«.

[302] ἐγὼ δ᾿ οἶμαι ὅτι οὐδὲ ὁ εἰσελθὼς μετὰ τὸ ψωμίον εἰς τὸν Ἰούδαν Σατανᾶς ἐχώρει φέρειν τὸ εἶναι ἐν τῷ αὐτῷ
τόπῳ μετὰ τοῦ Ἰησοῦ· οὐδεμία γὰρ συμφώνησις Χριστοῦ πρὸς Βελίαρ ἐστίν.

[303] εἰ δὲ μὴ περιέργως ζητῶ τί δήποτε οὐ πρόσκεται τῷ "Λαβὼν τὸ ψωμίον" τὸ "Καὶ φαγών", καὶ αὐτὸς ἐπιστήσεις.

[304] ὅπου τῷ »Λαβὼν τὸ ψωμίον« τὸ > Καὶ φαγών<, καὶ αὐτὸς τῷ λαβεῖν· ὡσπερ 444R ἐπὶ τοῦ τῆς εὐλογίας ἄρτου γέγραπται, ὅτι εἶπεν τοῖς μαθηταῖς ὁ Ἰησοῦς· "Λάβετε, φάγετε".

[305] ἆρ᾽ οὖν λαβὼν τὸ ψωμίον οὐκ ἔφαγεν ὁ Ἰούδας; φέρε οὖν, εἰ καὶ μὴ μὴ συνᾴδειν τινὰ δόξει τῶν λεχθησομένων τοῖς προειρημένοις, γυμνάσωμεν τὰ κατὰ τὸν τόπον, κρινοῦντος τοῦ ἐντευζομένοις, ὁπότερα χρὴ παραδέξασθαι τῶν λεγομένων.

[306] »Βάψας, φησί, τὸ ψωμίον« ὁ Ἰησοῦς, καὶ δῆλον ὅτι ἐάσας
αὐτὸ ἐν τῷ τρυβλίῶ λαμβάνει· οὕτω γὰρ νοήσεις τὸ »Βάψας οὖν »τὸ ψωμίον«, ἵνα μὴ παρέλκῃ τὸ λαβεῖν.

[307] εἶτα λέγεται ὅτι »Δίδωσιν »Ἰούδᾳ Σίμωνος Ἰσκαριώτου. καὶ μετὰ τὸ ψωμίον τότε εἰσῆλθεν »εἰς ἐκεῖνον ὁ Σατανᾶς«. »μετὰ τὸ ψωμίον« οὖν, τάχα μὴ βρωθὲν ὑπὸ τοὺ Ἰούδα, προλαβόντος τοῦ εἰσελθόντος εἰς τὸν Ἰούδαν Σατανᾶ
τὴν χρῆσιν τοῦ ψωμίου, ἵνα μὴ ὄνηται ὁ Ἰούδας τῆς ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ δόσεως τοῦ ψωμίου.

[308] τὸ μὲν γὰρ εἶχεν δύναμιν ὠφελητικὴν τῷ χρησομένῶ· ὁ δὲ ἅπαξ βαλὼν αὐτοῦ εἰς τὴν καρδίαν ἵνα παραδῷ ⁸⁵⁸⁶ τὸν διδάσκαλον, φοβούμενος μὴ τὸ βεβλημενον ἐκτέσῃ τοῦ βληθέντος διὰ τῆς τοῦ ψωμίου χρήσεως, προλαβὼν ἅμα τῷ λαβεῖν τὸν Ἰούδαν τὸ ψωμίον εἰσῆλθεν εἰς αὐτόν, ὅτε καὶ εἰρημένου τοῦ »ὃ »ποιεῖς ποίησον τάχιον« λαβὼν τὸ ψωμίον ὁ Ἰούδας »ἐξῆλθεν »εὐθύς«.

[309] καὶ οὕτως δ᾿ ἂν οὐκ ἀπιθάνως εἰς τὸν τόπον λέγοιτο·
ὥσπερ ὁ ἀναξίως ἐσθίων τὸν ἄρτον τοῦ κυρίου ἢ πίνων αὐτοῦ τὸ ποτήριον εἰς κρῖμα ἐσθίει καὶ πίνει, τῆς μιᾶς ἐν τῷ ἄρτῳ κρείττονος δυνάμεως καὶ ἐν τῷ ποτηρίῳ ὑποκειμένῃ μὲν διαθέσει καρείττονι ἐνεργαζομένης τὸ βέλτιον, χείρονι δὲ ἐμποιούσης τὸ κρῖμα· οὕτω τὸ ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ ψωμίον ὁμογενὲς ἦν τῷ δοθέντι καὶ τοῖς λοιποῖς
ἀποστόλοις ἐν τῷ »Λάβετε, φάγετε«, ἀλλ᾿ ἐκείνοις μὲν εἰς σωτηρίαν, τῷ δὲ Ἰούδᾳ εἰς κρῖμα, ὡς μετὰ τὸ ψωμίον εἰσεληλυθέναι εἰς αὐτὸν 300v τὸν Σατανᾶν.

[310] νοείσθω δὲ ὁ ἄρτος καὶ τὸ ποτήριον τοῖς μὲν ἀπολουστέροις κατὰ τὴν κοινοτέραν περὶ τῆς εὐχαριστίας ἐκδοχήν, τοῖς δὲ βαθύτερον ἀκούειν μεμαθηκόσιν κατὰ τὴν θειοτέραν καὶ
περὶ τοῦ τροφίμου τῆς ἀληθείας λόγου ἐπγγελίαν· ὡς εἰ ἐν παραδείγματι μὲν ὑποκείμενον αὔξει, εἰς ὑγείαν δὲ καὶ εὐεξίαν ἀνάγει.

[311] διὸ πολλάκις λόγος ἀληθὴς ψυχῇ νοσούσῃ οὐ δεομένῃ τοιαύτης τροφῆς διδόμενονς ἐπιτρίβει αὐτὴν καὶ πρόφασις αὐτῇ χειρόνων γίνεται·

[312] καὶ οὕως καὶ τὰ ἀληθῆ λέγειν κινδυνῶδές ἐστι. ταὐτα δέ μοι 445R εἴρηται διὰ τὸ ψωμίον ὃ ἐμβάψας »δίδωσιν Ἰούδᾳ Σίμωνος † Ἰσκα- »ριώτῃ«, καὶ κεκινήκαμεν λόγον τὸν εἰς ἑκάτερα, εἴτε χρὴ λέγειν αὐτὸν βεβρωκέναι λαβόντα, εἴτε κεκωλῦσθαι ἀπὸ τοῦ εἰσελθόντος εἰς τὸν Ἰούδαν Σατανᾶ.

[313] εἰ δὲ χρὴ ὡς μὴ εἰκῆ παρερριμμένον ὐπὸ 412Η τοῦ εὐαγγελιστοῦ ἐξετάσαι καὶ τὸ »Ἦν δὲ νύξ«, λεκτέον ὅτι συμβολικῶς τότε ἡ αἰσθητὴ νὴξ ἦν, εἰκὼν τυγχάνουσα τῆς γενομένης ἐν τῇ ψυχῇ Ἰούδα νυκτός, ἡνίκα τὸ ἐπιφερόμενον σκότος ἐπάνω τῆς ἀβύσσου, ὁ Σατανᾶς, εἰσῆλθεν εἰς αὐτόν· »Ἐκάλεσεν γὰρ ὁ θεὸς τὸ »σκότος νύκτα«, ἧς γε νυκτός, φησὶν ὁ παῦλος, οὐκ ἐσμὲν τέκνα
οὐδὲ σκότους, λέγων· »Ἄρ᾿ οὖν, ἀδελφοί, οὐκ ἐσμὲν νυκτὸς οὐδὲ ⁸⁷⁸⁸ »σκότους« καὶ τὸ »Ἡμεῖς δὲ ἡμέρας ὄντες νήφωμεν«.

[314] οὐκ ἦν οὖν νὺξ τοῖς νιπτομένοις τοὺς πόδας ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ ἀλλ᾿ ἠμέρα λαμτροτάτη καθαιρομένοις καὶ ἀπορρυπτομένοις τοὺς ἐν τοῖς ποσὶν τῆς ψυχῆς αὐτῶν ῥύπους, καὶ κατ᾿ ἐξοχὴν οὐκ ἦν νὺξ τῷ ἀνακειμένῳ
ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ· ἠγάπα γὰρ αὐτὸν ὁ Ἰησοῦς, καὶ τῇ

[315] ἀγάπῃ ἔλυεν πάντα σκότον. ἀλλ᾿ οὐδὲ Πέρῳ ὁμολογοῦντι τὸ »Σὺ »εἶ ὁ χριστός, ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ τοῦ ζῶντος« ἀποκαλύψαντος αὐτῷ τοῦ οὐρανίου πατρός, νὺξ ἦν, ἀλλὰ νὺξ ἅμα αὐτῷ καὶ ἄρνησις ἦν.

[316] καὶ νῦν τοίνυν ὅτε λαβὼν τὸ ψωμίον ὁ Ἰούδας [καὶ] ἐξὴλθεν εὐθύς,
τότε ἐξελθόντι αὐτῷ νὺξ ἦν· οὐ γὰρ παρῆν αὐτῷ ὁ ἀνήρ, ᾧ ἄνομα Ἀνατολή, καταλιπόντι ἐκ τῷ ἐξεληλυθέναι τὸν τῆς δικαιοσύνης ἥλιον. καὶ ἐδίωκε μὲν τὸν Ἰησοῦν ὁ Ἰούδας, τῆς σκοτίας πεπληρωμένος· ἀλλ᾿ ἡ σκοτία ὁ ἀνειληὼς αὐτὴν οὐ κατείληφεν τὸ διωκόμενον φῶς,

[317] διὸ καὶ ὅτε εἶπεν ὠς δικαιοσύνης λόγον τὸ »Ἥμαρτον
»παραδοὺς αἷμα δίκαιον« »ἀπελθὼν ἀπήγξατο«, τοῦ ἐν αὐτῷ Σατανὰ μέχρι τῆς ἀγχόνης αὐτὸν χειραγωγήσαντος κ αὶ ἐπὶ ταύτῆν αὐτὸν ἀναρτήσαντος, ὅτε καὶ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ ὁ διάβολος ἥψατο· οὐ γὰρ ἦν τοιοῦτος ὡς λεχθῆναι περὶ αὐτοῦ ὑπὸ 301r κυρίου, ὅπερ εἴρηται περὶ τοῦ Ἰὼβ πρὸς τὸν διάβολον· »Ἀλλὰ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ μὴ
»ἅψῃ«.

13, 31-32 Ὅτε οὖν ἐξῆλθεν ὁ Ἰησοῦς λέγει· Νῦν ἐδοξάσθη ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, καὶ ὁ θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ. εἰ θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ καὶ ὁ θεὸς δοξάσει αὐτὸν ἐν αὑτῷ, καὶ ει᾿ θὺς δοξάσει αὐτόν.

[318] 25 17 Ἀρχὴ τοῦ δεδοξάσθαι τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου μετά 446R τὰς ε'πὶ τοῖς σημείοις καὶ τέραςι δόξας καὶ τὴν ἐπὶ ἐπὶ τῇ μεταμορφώσει τὸ ἐξεληλύθεναι τὸν Ἰούδαν μετὰ τοῦ εἰσελθόντος εἰς αὐτὸν Σατανᾶ ἀπὸ τοῦ τόπου, ἔνθα ἦν ὁ Ἰησοῦς.

[319] διὸ εἶπεν ὁ κύριος τὸ »Νῦν ἐδοξάσθη ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου«. ἔτι δὲ καὶ τὸ »Ἐὰν ἁφωθῶ
»ἐκ τῆς γῆς, πάντας ἑλκύσω πρὸς ἐμαυτόυ« εἴρηται ὑπὸ τοῦ σωτῆ- ⁸⁹⁹⁰ ρος, σημαίνοντος »ποίῳ θανάτῳ δοξάσει τὸν θεόν«· ἐδόξασεν γὰρ καὶ ἐν τῷ ἀποθνήσκεν τὸν θεόν.

[320] διὰ τοῦτο, ὅτε ἡ ἀρχὴ τῆς οἰκονομίας 413Η τοῦ μέλλειν ἀποθνήσκειν τὸν Ἰησοῦν ἐνηργεῖτο, ἐξελθόντος μετὰ τὸ ψωμίον τοῦ Ἰούδα, ἵνα πραγματεύσηται κατὰ τοῦ Ἰησοῦ, εἴρηται τὸ »Νῦν ἐδοξάσθη ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου«.

[321] εἶτ᾿ ἐπεὶ οὐκ ἔνεστιν δοξασθῆναι
τὸν χριστὸν μὴ ἐνδοξαζομένου αὐτῷ τοῦ πατρός, διὰ τοῦτο πρόσκειται τῷ »Νῦν ἐδοξάσθη ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου« τὸ »Καὶ ὁ θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ«.

[322] πλὴν ἡ διὰ τὸν ὑπὲρ ἀνθρώπων θάνατον δόξα οὐ τοῦ μὴ πεφυκότος ἀποθνήσκειν ἦν μονογενοῦς λόγου καὶ σοφίας καὶ ἀληθείας, καὶ ὅσα ἄλλα εἶναι λέγεται τῶν ἐν
τῷ Ἰησοῦ θειοτέρων, ἀλλὰ τοῦ ἀνθρώπου, ὃς ἦν καὶ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, γενόμενος ἐκ σπέρματο: Δαβὶδ τὸ κατὰ σάρκα.

[323] διόπερ ἀνωτέρω μὲν εἶπεν· »Νῦν ζητεῖτέ με ἀποκτεῖναι, ἄνθρωπον ὃς τὴν »ἀλήθειαν ὑμῖν λελάληκα«· ἐν τοῖς ἐξεταζομένοις δὲ λέγει τὸ »Νῦν »ἐδοξάσθη ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου«.

[324] τοῦτον δ᾿, οἶμαι, καὶ ὁ θεὸς
ὑπερύψωσεν , γενόμενον ὑπήκοον »φέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυ- ροῦ· ὁ γὰρ λόγος ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν θεόν, ὁ θεὸς λόγος, οὐκ ἐπεδέχετο τὸ ὑπερυψωθῆναι.

[325] ἡ δὲ ὑπερύφωσις τοῦ υἱοῦ τοῦ υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, γενομένη αὐτῷ δοξάσαντι τὸν θεὸν ἐν τῷ ἑαυτοῦ θανάτῳ, αὕτη ἦν, τὸ μηκέτι ἕτερον αὐτὸν εἶναι τοῦ λόγου ἀλλὰ τὸν αὐτὸν αὐτῷ.

[326] εἰ
γὰρ »Ὁ κολλώμενος τῷ κυρίῳ ἓν πνεῦμά ἐστιν«, ὡς καὶ ἐπὶ τούτου καὶ τοῦ πνεύματος μηκέτι ἂν λέγεσθαι τὸ »Δύο εἰσίν«, πῶς οὐχὶ μᾶλλον τὸ ἀνθρώπινον τοῦ Ἰησοῦ μετὰ τοῦ λόγου λέγοιμεν γεγονέναι ἓν, ὑπερυψωμένου μὲν τοῦ μὴ ἁρπαγμὸν ἡγησαμένου »τὸ εἶναι »ἴσα θεῷ«, μένοντος δὲ ἐν τῷ ἰδίῳ ὕψει ἢ καὶ ἀποκαθισταμένου ἐπ᾿
θρωπος;

[327] εἰ δὲ τῷ θανάτῳ τοῦ Ἰησοῦ δοξάσαντος τὸν θεὸν τό τε »Ἀπεκδυσάμενος τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἐξουσίας ἐδειγμάτισεν ἐν παρ- »ρησίᾳ, θριαμβεύσας ἐν τῷ ξύλῳ« καὶ τὸ »Εἰρηνοποιήσας διὰ τοῦ »αἵματος τοῦ σταυροῦ αὐτοῦ, εἴτε τὰ ἐπὶ τῆς γῆς εἴτε τὰ ἐν τοῖς
»οὐρανοῖς« * * * ἐν τούτοις γὰρ πᾶσιν ἐδοξάσθη ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, καὶ τοῦ θεοῦ δοξασθέντος ἐν αὐτῷ.

⁹¹⁹² 301v

[328] 26 Ἐπεὶ δὲ ὁ δοξαζόμενος ὑπό τινος δοξάξεται, ζητήσεις ἐν τῷ »Ἐδοζάσθη ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου« τὸ ὑπὸ τίνος; ὁμοίως δὲ 447R καὶ ἐν τῷ »Ὁ θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ‘.

[329] ὑπὲρ δὲ τῆς τῶν ῥητῶν σαφηνείας ἐπιμελῶς προσχῶμεν πρώτῳ μὲν λεγομένῳ τῷ Νῦν
»ἐδοξάσθη ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου«· δευτέρῳ δὲ τῷ Καὶ ὁ θεὸς »ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ‘· τρίτῳ δὲ τοιούτῳ συνημμένῳ »Εἰ ὁ θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ , καὶ ὁ θεὸς δοξάσει αὐτὸν ἐν αὑτῷ‘· τετάρτῳ δὲ τῷ Καὶ εὐθὺς δοξάσει αὐτόν‘.

[330] ἐὰν μὴ ἄρα τοῦτο φάσκῃ τις ἀναλαβεῖν 414H εἰς συμπλοκὴν τὴν ἐν τῷ λήγοντι τοῦ συνημμένου, ἵνα
μὲν τὸ συνημμένον ἀπὸ τοῦ »Ὁ θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ«, λήγῃ δὲ εἰς τὸ »Καὶ ὁ θεὸς δοξάσει αὐτὸν ἐν αὑτῷ καὶ εὐθὺς δοξάσει αὐτόν‘, ἀναγκαίως δὲ προσχῶμεν τῷ τῆς δόξης δόξης οὐ κειμένῳ ἐπὶ τοῦ παρά τισι τῶν Ἑλλήνων μέσου πράγματος, καθ' ὃ ὁρίζονται εἶναι δόξαν τὸν ἀπὸ τῶν πολλῶν ἔπαινον, δῆλον ὅτι ἐπ
ἄλλου παρὰ τοῦτο κεῖται ὄνομα ἐκ τοῦ ἐν τῇ Ἐξόδῳ οὕτω εἰρημένου·

[331] Καὶ δόξης κυρίου ἐπλήσθη ἡ σκηνή. καὶ οὐκ ἠδυνάσθἠ »Μωϋσῆς εἰσελθεῖν εἰς τὴν σκηνὴν τοῦ μαρτυρίου, ὅτι ἐπεσκίαζεν ἐπ’ αὐτὴν ἡ νεφέλη καὶ δόξης κυρίου ἐπλήσθη ἡ σκηνή".

[332] καὶ έν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν τοῦτο ἀναγεγραμμένον τοῦτον τὸν τρόπον·
Καὶ ἐγένετο ὡς ἐξῆλθον οἱ ἱερεῖς ἐκ τοῦ ἁγίου, καὶ ἡ νεφέλη ἔπλησεν τὸν οἶκον κυρίου.

[333] καὶ οὐκ ἐδύναντο οἱ ἱερεῖς στῆναι λει- »τουργίαν ἐνώπιον τῆς νεφέλης, ὅτι ἔπλησεν δόξα κυρίου τὸν οἶκον( καὶ περὶ τῆς Μωϋσέως δὲ δόξης ἐν τῇ Ἐξόδῳ τοιαῦτα λέλεκται·

[334] »Ὠς δὲ κατέβαινε Μωϋσῆς ἐκ τοῦ ὄρους, καὶ αἱ δύο πλάκες τῆς δια-
θήκης ἐπὶ τῶν χειρῶν Μωϋσῆ· καταβαίνοντος δὲ αὐτοῦ ἐκ τοῦ ὄρους, καὶ Μωϋσῆς οὐκ ᾔδει ὅτι δεδόξασται ἡ ὄψις τοῦ χρωτὸς τοῦ προσώπου αὐτοῦ ἐν τῷ λαλεῖν αὐτὸν αὐτῷ. καὶ εἶδεν Ἀαρὼν καὶ πάντες οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ τὸν Μωϋσῆν, καὶ ἦν δεδοξασμένη ἡ »ὄφις τοῦ χρωτὸς τοῦ προσώπου αὐτοῦ· καὶ ἐφοβήθησαν ἐγγίσαι
αὐτῶ‘.

[335] 27 Τοῦτο τὸ περὶ τῆς δόξης σημαινόμενον καὶ ἐν τῷ κατὰ Λουκᾶν εὐαγγελίῳ διὰ τούτων δηλοῦται· »Καὶ ἐγένετο ἐν τῷ προσ- »εύχεσθαι αὐτὸν ἡ ἰδέα τοῦ προσώπου αὐτοῦ ἐτέρα, καὶ ἠλλοιώθη ὁ ἱματισμὸς αὐτοῦ καὶ ἐγένετο λευκός, ἐξαστράπτων. καὶ ἰκοὺ ἄν-
»δρες δύο συνελάλουν αὐτῷ, οἵτινες ἦσαν Μωϋσῆς καὶ Ἠλίας· οἳ ⁹³⁹⁴ »ὀφθέντες ἐν δόξῃ ἔλεγον τὴν ἔξοδον αὐτοῦ ἣν ἔμελλεν πληροῦν 448R »ἐν Ἰερουσαλήμ«.

[336] καὶ ὁ Παῦλος δὲ ὅρα ἐπὶ τίσι τὸ ὄνομα τῆς δόξης παραλαμβάνει· ὅπου μὲν γὰρ λέγει· 302r »Εἰ δὲ ἡ διακονία τοῦ θανάτου »ἐν γράμμασιν ἐντετυπωμένη λίθοις ἐγενήθη ἐν δόξῃ, ὥστε μὴ »ἀτενίσαι τοὺς υἱοὺς Ἰσταὴλ εἰς τὸ πρόσωπον Μωϋσέως διὰ τὴν
»δόξαν τοῦ προσώπου αὐτοῦ τὴν καταργουμένην· πῶς οὐχὶ μᾶλλον ἡ διακονία τοῦ πνεύματος ἔσται έν δόξῃ; εἰ γὰρ τῇ διακονίᾳ τῆς »κατακρίσεως δόξα, πολλῷ μᾶλλον περισσεύει ἡ διακονία τῆς δι- »καιοσύνης δόξῃ. καὶ γὰρ οὐ δεδόξασται τὸ δεδοξασμένον ἐν τούτῳ »τῷ μέρει, ἕνεκεν τῆς ὑπερβαλλούσης δόξης· εἰ γὰρ τὸ καταργού-
»μενον διὰ δόξης, πολλῷ μᾶλλον τὸ μένον ἐν δόξῃ«· ὅπου δὲ »Ἡμεῖς δὲ πάντες ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν κυρίου κατ- »οπτριζόμενοι, τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφούμεθα ἀπὸ δόξης εἰς 415H »δόξαν, καθάπερ ἀπὸ κυρίου πνεύματος( καὶ πάλιν μετ’ ὀλίγα·

[337] »Εἰ δὲ καὶ ἔστιν κεκαλυμμένον τὸ εὐαγγέλιον ἡμῶν, ἐν τοῖς ἀπολ-
»λυμένοις ἐστὶν κεκαλυμμένον, έν οἷς ὁ θεὸς τοῦ αἰῶνος τούτου ἐτύφλωσεν τὰ νοήματα τῶν ἀπίστων, εἰς τὸ μὴ καταυγάσαι τὸν »φωτισμὸν τοῦ εὐαγγελίου τῆς δόξης τοῦ χριστοῦ, ὅς ἐστιν εἰκὼν »τοῦ θεοῦ((.

[338] καὶ πάλιν μετ’ ὀλίγα· »Ὅτι ὁ θεὸς ὁ εἰπὼν ἐκ σκότους »φῶς λάμψει, ὃς ἔλαμψεν έν ταῖς καρδίαις ἡμῶν πρὸς φωτισμὸν
τῆς γνώσεως τῆς δόξης τοῦ θεοῦ έν προσώπῳ Ἰησοῦ Χριστοῦ‘ ἕκαστον δὲ τούτων ἀκριβῶς νῦν διηγήσασθαι οὐκ ἀπαιτεῖ ἡ προκειμένη τῆς εὐαγγελικῆς. λέξεως διήγησις· πλὴν ὡς ὡς βραχέων τοσαῦτα λεκτέον· ὅσον μὲν κατὰ τὸ σωματικὸν θειοτέρα τις γέγονεν ἐπιφάνεια ἐν τῇ σκηνῇ καὶ ἐν τῷ ναῷ συντελεσθεῖσιν καὶ ἐν τῷ
προσώπῳ Μωϋσέως, τῇ θείᾳ φύσει ὁμιλήσαντος· ὅσον δὲ κατὰ τὴν ἀναγωγὴν τὰ περὶ θεοῦ ἀκριβῶς γινωσκόμενα καὶ τῷ ἐπιτηδείῳ δι’ ὑπερβολὴν καθαρότητος νώ θεωρούμενα δόξα ἂν λέγοιτο εἶναι θεοῦ ὀφθεῖσα· ἐπεὶ ὁ κακαθαρμένος καὶ ὑπεραναβὰς πάντα ὑλικὰ νοῦς ἕνα ἀκριβώσῃ τὴν θεωρίαν τοῦ θεοῦ, ἐν οἷς θεωρεῖ θεοποιεῖται.

[339] λεκτέον τοιοῦτον εἶναι τὸ δεδοξάσθαι τὸ πρόσωπον τοῦ θεωρήσαντος τὸν θεὸν καὶ ὁμιλήσαντος αὐτῶ καὶ συνδιατρίψαντος τοιαύτῃ θέᾳ, ὡς τοῦτο εἶναι τροπικῶς τὸ δεδοξασμένον πρόσωπον Μωϋσέως, θεοποιηθέντος αὐτῷ τοῦ νοῦ.

[340] κατὰ τοῦτο δὲ καὶ ὁ ἀπόστολος ⁹⁵⁹⁶ ἔλεγεν τὸ » Ἡμεῖς δὲ πάντες ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν »κυρίου κατοπτριζόμενοι, τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφούμεθα..

[341] ὥσπερ δὲ ἡ τοῦ νυκτερινοῦ φωτὸς λαμπρότης ἀνατείλαντος τοῦ ἡλίου ἀμαυροῦται, οὕτω ἡ ἐπὶ Μωϋσέως δόξα ὑπὸ τῆς ἐν Χριστῷ.

[342] 449R σύγκρισιν γὰρ οὐκ εἶχεν ἡ ἐν Χριστῷ ὑπεροχή, ἣν γινώσκων τὸν πατέρα ἐδόξασεν περὶ αὐτοῦ, πρὸς τὰ ὑπὸ Μωϋσέως γνωσθέντα καὶ δοξάσαντα 302v τὸ πρόσωπον τῆς ψυχῆς αὐτοῦ.

[343] διὸ καταργουμένη εἴρηται ἡ ἐπὶ Μωϋσέως δόξα ἀπὸ τῆς ὑπερβαλλούσης ἐν Χριστῷ δόξης.

[344] 28 18 Τούτων δὲ ἡμῶν κατὰ δύναμιν ἐν βραχέσιν εἰς ἃ παρεθέμεθα λελεγμένων, ἐπανέλθωμεν ἐπὶ τὸ Νῦν ἐδοξάσθη ὁ ἃ »υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, καὶ ὁ θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ«.

[345] γινώσκων οὐν τὸν πατέρα ὁ υἱός, αὐτῷ τῷ γινώσκειν αὐτόν, ὄντι μεγίστῳ ἀγαθῷ καὶ † ὁποῖον ανοἱ οἱ ἐπὶ τελείαν γνῶσιν, ἣν γινώσκει ὁ υἱὸς τὸν
πατέρα, ἐδοξάσθη.

[346] οἶμαι x003E; ὅτι καὶ ἑαυτὸν γινώσκων, ὄπερ καὶ αὐτὸ οὐ μακρὰν ἀποδεῖ τοῦ προτέρου, ἐδοξάσθη ἐκ τοῦ αὑτὸν 416Η ἐγνωκέναι.

[347] εἰ δὲ ἡ περὶ τῶν ὅλων γνῶσις συμπληροῖ τὸ μέγεθος τῆς δόξης αὐτοῦ ὅσα ἐστὶν κρυπτὰ καὶ ἐμφανῆ γινώσκοντος, καὶ μήποτε τοῦτό ἐστιν τὸ εἶναι αὐτοσοφία, ἢ τῷ λεγομένῳ
αὐτουιῷ τοῦ ἀνθρώπου τὸ δεδοξάσθαι ἐκ τοῦ ἡνῶσθαι τῇ σοφίᾳ. ταὐτην δὲ πᾶσαν τὴν δόξαν, ἣν ἐδοξάσθη ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, δωρησαμένου τοῦ πατρὸς ἐδοξάσθη.

[348] πολλῶν δὲ ὄντων τῶν συμπληρούντων τὴν δόξαν πᾶσαν τοῦ ἀνθρώπου, τὸ κατ’ ἐξοχὴν τούτων ἁπάντων ὁ θεός ἐστιν, ὃς τῷ γινώσκεσθαι ἀπὸ τοῦ υἱοῦ οὐχ

[349]
ἁπλῶς ἐστι δοξαζόμενος ἀλλ’ ἐν υἱῷ δοξαζόμενος. καθ’ ὃ καὶ τολμηρὸν μὲν καὶ μεῖζον ἢ καθ’ ἡμᾶς ἐστὶν τὸ εἰς ἐξέτασιν ἑαυτοὺς ἐπιδοῦναι τηλικούτου λόγου· ὅμως δὲ τολμητέον ὑποβάλλειν τὸν ἐν τῷ τόπῳ ζητηθῆναι δυνάμενον.

[350] ζητῶ δὲ εἰ ἔνεστιν δοξασθῆναι τὸν θεὸν παρὰ τὸ δοξάζεσθαι ἐν υἱῷ, ὡς ἀποδεδώκαμεν, μειζόνως αὐτὸν
ἐν ἑαυτῷ δοξαζόμενον, ὄτε ἐν τῇ ἑαυτοῦ γινόμενος περιωπῇ, ἐπὶ τῇ ἑαυτοῦ γνώσει καὶ τῇ ἑαυτοῦ θεωρίᾳ, οὔσῃ μείζονι τῆς ἐν θεωρίας, ὡς ἐπὶ θεοῦ χρὴ νοεῖν τὰ τοιαῦτα, δεῖν λέγειν ὅτι εὐφραίνεται ἄφατόν τινα εὐαρέστησιν καὶ εὐφροσύνην καὶ χαράν, ἐφ’ ἑαυτῷ εὐαρεστούμενος καὶ χαίρων.

[351] χρῶμαι δὲ τούτοις τοῖς ὀνόμασιν, οὐχ
ὡς κυρίως ἂν λεχθησομένοις ἐπὶ Μοῦ, ἀλλὰ ἀπορῶν τῶν. ἴν ⁹⁷⁹⁸ οὕτως ὀνομάσω, ἀρρήτων ῥημάτων, ἃ μόνος αὐτὸς δύναται, μετ' αὐτὸν ὁ μονογενὴς αὐτοῦ ἐν κυριολεξίᾳ λέγειν ἢ φρονεῖν περὶ αὐτοῦ.

[352] Ἐπεὶ δὲ ἐν τῷ τόπῳ γεγόναμεν τοῦ τὸν θεὸν θοξάζεσθαι ἐν 450R Χριστῷ, παρακειμένως ἂν ζητήσαιμεν πῶς δοξάζοιτο καὶ ἐν τῷ
ἁγίῳ πνεύματι καὶ ἐν πᾶσιν οἷς ὤφθη δόξα κυρίου ἢ ὄφθήσεται.

[353] ὅλης μὲν οὖν οἶμαι τῆς δόξης τοῦ θεοῦ αὐτοῦ ἀπαύγασμα εἶναι τὸν υἱόν , κατὰ τὸν Παῦλον· Παῦλον· »Ὃς ὢν ἀπαύγασμα τῆς δόξης«. φθάνειν μέντοι γε ἀπὸ τοῦ ἀπαυγάσματος τούτου τῆς ὅλης δόξης μερικὰ ἀπαυγάσματα ἐπὶ τὴν λοιπὴν λογικὴ λογικὴν κτίσιν· οὐκ οἶμαι γάρ
τινα τὸ πᾶν δύνασθαι χωρῆσαι τῆς ὅλης δόξης τοῦ θεοῦ ἀπαύγασμα ἢ τὸν υἱὸν αὐτοῦ.

[354] νῦν οὖν, ὅτε ἡ οἰκονομία τοῦ ὑπὲρ 303r πάντων πάθους τοῦ υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου γίνεται οὐ χωρὶς θεοῦ, »διὸ ὁ θεὸς »αὐτὸν ὑπερύψωσεν«· »Ἐδοξάσθη, φησίν, ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου οὐ »μόνος«· καὶ »ὁ θεὸς γὰρ ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ‘, καὶ οὕτως δ’ ἂν τὰ
κατὰ τὸν τόπον τις διηγήσαιτο.

[355] γέγραπται· »Οὐδεὶς ἔγνω τὸν εἰ μὴ ὁ πατήρ« καὶ εἴρηται· »Καὶ μακάριος εἶ, Σίμων Βαριωνᾶ, 417Η »ὅτι σὰρξ καὶ αἷμα οὐκ ἀπεκάλυψέν σοι, ἀλλ’ ἢ ὁ πατήρ μου ὁ οὐ- »ράνιος«.

[356] ὅσον οὖν οὐκ ἔγνωστο ὁ υἱὸς τῷ κόσμῳ »Ἐν τῷ κόσμῳ »γὰρ ἦν, καὶ ὁ κόσμος δι’ αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ ὁ κόσμος αὐτὸν οὐκ
»ἔγνω«), οὐδέπω ἐν κόσμῳ δεδόξαστο, κοὶ ἦν ἡ ζημία τοῦ μὴ δεδοξάσθαι αὐτὸν ἐν τῷ κόσμῳ οὐ τοῦ μὴ δεδοξασμένου ἀλλὰ τοῦ μὴ δοξάοντος αὐτὸν κόσμου.

[357] ὅτε δὲ ἀπεκάλυψεν ὁ οὐράνιος πατὴρ οἷς ἀπεκάλυψεν ἀπὸ τοῦ κόσμου οὖσιν τὴν τοῦ Ἰησοῦ γνῶσιν, τότε ἐδοξάσθη ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν τοῖς ἐγνωκόσιν αὐτόν, καὶ δἰ ης
ἐδοξάσθη δόξης έν τοῖς ἐγνωκόσιν αὐτόν, περιεποίησεν δόξαν τοῖς ἐγνωκόσιν αὐτόν· οἱ γὰρ ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν κυρίου κατοπτρζόμενοι, τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφοῦνται.

[358] 29 Ὅρα δὲ πόθεν >ἀπὸ δόξης< φησί, καὶ ποῦ >εἰς δόξαν>· ἀπὸ δόξης τῆς τοῦ δοξαζομένου, εἰς δόξαν τὴν τῶν δοξαζόντων.

[359] ἡνίκα οὖν ἦλθεν ἐπὶ τὴν οἰκονομίαν, ἀφ' ἡς ἔμελλεν ἀνατέλλειν τῷ κόσμῳ καὶ γινωσκόμενος δοξάζεσθαι ἐπὶ δόξῃ τῶν δοξαζόντων αὐτόν, εἶπεν τὸ »Νῦν ἐδοξάσθη ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου« καὶ ἔτι »Οὑδεὶς ⁹⁹¹⁰⁰ »ἔγνω τὸν πατέρα εἰ μὴ ὁ υἱὸς καὶ ᾧ ἂν ὁ υἱὸς ἀποκαλύψῃ«· ἔμελλεν δὲ ἐκ τῆς οἰκονομίας ἀποκαλύπτειν τὸν πατέρα ὁ υἱός, διὰ τοῦτο· Καὶ ὁ θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ( Τι τὸ »Καὶ ὁ θεὸς ἐδοξάσθη ἐν »αὐτῷ« συνεξετάσεις τῷ »Ὁ ἑωρακὼς ἐμέ, ἑώρακε τὸν πατέρα τὸν 451R «πέμψαντά με«· θεωρεῖται γὰρ ἐν τῷ λόγῳ, ὄντι θεῷ καὶ εἰκόνι τοῦ θεοῦ τοῦ ἀοράτου, ὁ γεννήσας αὐτὸν πατήρ, τοῦ ἐνιδόντος τῇ εἰκόνι τοῦ ἀοράτου θεοῦ εὐθέως ἐνορᾶν δυναμένου καὶ τῷ πρωτοτύπῳ τῆς εἰκόνος τῷ πατρί.

[360] ἔτι δὲ καὶ οὕτως σαφέστερον ἂν τὰ κατὰ τὸν τόπον λαμβάνοιτο· ὡς διά τινας τὸ ὄνομα τοῦ θεοῦ βλασφημεῖται
ἐν τοῖς ἔθνεσιν, οὕτω διὰ τοὺς ἁγίους, ὡν βλέπεται καλὰ ἔργα λαμπρότατα ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, δοξάζεται τὸ ὄνομα τοῦ πατρὸς τοῦ έν τοῖς οὐρανοῖς.

[361] ἐν τίνι οὖν ἐδοξάσθη τοσοῦτον ὅσον ἐν τῷ Ἰησοῦ, ἐπεὶ ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν μηδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ, μηδὲ ἔγνω ἁμαρτίαν;

[362] καὶ τοιοῦτος
οὗν ὢν ὁ υἱὸς ἐδοξάσθη, καὶ ὁ θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῶ.

[363] εἰ δὲ ὁ θεὸς ἐδοξάθη ἐν αὐτῷ, ἀντιδωρεῖται αὐτῷ ὁ πατὴρ τὸ μεῖζον οὗ ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου πεποίηκεν· μεῖζον γὰρ τῷ δοξάσαντι τὸν θεόν , ἐλάττονι τὸν διαφέροντα, κατὰ 303v τὸ »Ὁ πατὴρ ὁ πέμψας »με μείζων μου ἐστίν« τὸ δοξασθῆναι τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐν
τῷ θεῷ, τὸν ἑλάττονα έν τῷ κρείττονι.

[364] καὶ πολλῷ γε ὑπερέχουσα 418Η ἡ δόξα ἐν τῷ υἱῷ ἐστιν ὅτε δοξάζει αὐτὸν ὁ πατήρ, ἢ έν τῷ πατρὶ ὅτε ἐδοξάσθη. ὁ πατὴρ ἐν τῷ υἱῷ.

[365] καὶ ἔπρεπέν γε τὸν μείζονα, ἀμειβόμενον τὴν δόξαν ἣν ἐδόξασεν αὐτὸν ὁ υἱός, χαρίσασθαι τῷ υἱῷ τὸ δοξάσαι αὐτὸν ἐν αὐτῷ, ἱν ὁ υἱὸς ᾖ έν τῷ θεῷ δοξαζόμενος.
μενος. εἰτ᾿ ἐπεὶ ὅσον οὐδέπω ταῦτα γίνεσθαι ἔμελλεν λέγω δὲ τὸ δοξάζεσθαι τὸν υἱὸν ἐν τῷ θεῷ), διὰ τοῦτο ἐπιφέρει τὸ Καὶ εὐθὺς »δοξάσει αὐτόν«.

[366] ταῦτα δὲ οὐκ ἀγνοοῦμεν πολλῷ εἶναι ἐλάττονα ὡν χωρεῖ ὁ τόπος ἐξεταζόμενος, ἀποκαλύπτοντος τοῦ θεοῦ. καὶ ἐπιδημοῦντος τοῦ λόγου αὐτοῦ εἰς τὸ παραστῆσαι τὴν δόξαν τοῦ
Μοῦ, καὶ ᾡ δύναται δωρήσασθαι ὁ πατὴρ δωρούμενος τὴν πᾶσαν δόξαν τοῦ θεοῦ.

[367] διὸ ὡς βραχεῖς καὶ πολλῷ ταπεινότεροι τῆς ἀξίας τῶν λόγων, καὶ ἐπὶ τοῖς ἐκτεθεῖσιν χάριτας ὀμολογοῦμεν τῷ θεῷ, οὐσιν πολλῷ μείζοσιν τῆς ἡμετέρας ἀξίας.

¹⁰¹¹⁰²

13, 33 Τεκνία, ἔτι μικρὸν μεθ᾿ ὑμῶν εἰμι· ζητήσετέ με, καὶ καθὼς εἶπον τοῖς Ἰουδαίοις ὃτι Ὃπου ἐγώ εἰμι ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν, καὶ ὑμῖν λέγω ἄρτι.

[368] 30 19 Συναγαγὼν ἐκ τῶν εὐαγγελίων τὰς ὡς ὑπὸ πατρὸς λεγομένας τοῦ σωτῆρος ἡμῶν πρὸς τέκνα φωνάς, θάρρει λέγειν ὃτι
τινῶν ὁ σωτὴρ πατήρ ἐστιν· τῷ μὲν γὰρ παραλυτικῷ φησί· »Θάρσει, τέκνον· ἀφίενταί σοι αἱ ἁμαρτίαι«· τῇ δὲ αἱμορροούσῃ· 452R »Θυγάτηρ, ἡ πίστις σου σέσωκέν θε«· καὶ νῦν τοῖς μαθηταῖς λέγει τὸ »Τεκνία«, ἐμφαίνοντος, οἶμαι, τὶ καὶ τοῦ ὑποκοριστικοῦ καὶ διδάσκοντος τὴν ἔτι βραχύτητα τῆς τῶν ἀποστόλων ψυχῆς τότε.

[369] ἐὰν
δέ τις ζητῇ· ἆρ᾿ οὖν ὁ παραλυτικὸς, ἀκούων »Τέκνον« ἐντελέστερος ἦν τῶν πρὸς οὓς ὁ λόγος φησί· »Τεκνία«; ἀκούσει ὃτι εἴ τις μέν ἐστιν τεκνίον, πάντως ἐστὶν τέκνον·

[370] διὸ οὐ κεκώλυται τὸν παραλυτικόν, λεγόμενον »τέκνον«, εἶναι καὶ τεκνίον· ὥστε οὐκ ἀνάγκη τὸν ὀνομασθέντα τέκνον, τὸν παραλυτικόν, εἶναι ἐντελέστερον τῶν
πρὸς οὓς ὁ λόγος εἶπεν τὸ »Τεκνία«.

[371] χρὴ δὲ εἰδέναι ὅτι οὐχ ὣσπερ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων οὐ δύναται τὸ τέκνον γενέσθαι ὓστερον ἀδελφὸς οὗ ἔφθασεν εἶναι τέκνον, οὓτως ἀδύνατον μεταβαλεῖν ἐκ τέκνου Ἰησοῦ πρὸς τὸ γενέσθαι αὐτοῦ ἀδελφόν.

[372] οὗτοι γοῦν πρὸς οὓς εἶπεν· »Τεκνία« μετὰ τὴν τοῦ σωτῆρος ἀνάστασιν, ὡσπερεὶ μεταποιωθέντες
ἀπὸ τῆς ἀναστάσεως Ἰησοῦ, γίνονται τοῦ πρότερον εἰπόντος »Τεκνία« ἀδελφοί.

[373] διὸ γέγραπται· »Πορεύου πρὸς τοὺς ἀδελφούς, »καὶ εἰπὲ αὐτοῖς· Ἀναβαίνω πρὸς τὸν πατέρα μου καὶ πατέρα »ὑμῶν, καὶ θεόν μου 304r καὶ θεὸν ὑμῶν« καὶ τάχα †,

[374] ὣσπερ ἔστιν μεταβαλεῖν ἐκ δούλου Ἰησοῦ· δοῦλοι δὲ ἦσαν οἱ μαθηταὶ πρὸ τοῦ εἶναι 419Η τεκνία, ὡς δῆλον ἐκ τοῦ »Ὑμεῖς φωνεῖτέ με Ὁ διδάσκαλος καὶ Ὁ »κύριος, καὶ καλῶς λέγετε, εἰμὶ γάρ« καὶ τοῦ »Οὐκ ἔστιν δοῦλος ¹⁰³¹⁰⁴ »μείζων τοῦ κυρίου« ἀναγεγραμμένου πρὸ τοῦ »Τεκνία, ἔτι »μικρὸν μεθ᾿ ὑμῶν εἰμι«· ἐπιστήσεις δὲ εἰ ὁ δοῦλος πρότερον μαθητὴς γίνεται, εἶτα τεκνίον, εἶτα ἀδελφὸς Χριστοῦ καὶ υἱὸς τοῦ θεοῦ.

[375] μαθητὴν δὲ ἐν τούτοις λεκτέον τὸν ἐκ τοῦ παρέχειν αὐτὸν
παραληψόμενον τὴν τοῦ λόγου ἐπιστήμην, μανθάνοντα ἀπὸ τοῦ τηλικούτου διδασκάλου τὴν σοφίαν τοῦ θεοῦ.

[376] τὸ δὲ »Ἔτι μικρὸν »μεθ᾿ ὑμῶν εἰμι« κατὰ μὲν τὸ ἁπλούστερον ὡς πρὸς τὸ ῥητὸν σαφές ἐστιν, ἐπεὶ ὅσον οὐδέπω ἔμελλεν μηκέτι ἔσεσθαι μετὰ τῶν μαθητῶν· πρότερον μὲν συλληφθεὶς ὑπὸ τῆς σπείρας καὶ τοῦ
χιλιάρχου καὶ τῶν Ἰουδαϊκῶν ὑπηρετῶν, οἵτινες δήσαντες αὐτὸν ἀπήγαγον πρὸς Ἄνναν πρῶτον· μετὰ δὲ τοῦτο τῷ Πιλάτῳ παραδοθεὶς καὶ ἑξῆς τὴν ἐπὶ σταυρῷ καταδικασθείς· εἶτα ποιήσας ἐν τῇ

[377] καρδίᾳ τῆς γῆς τρεῖς ἡμέρας καὶ τρεῖς νύκτας. κατὰ δὲ τὸ βαθύτερον ζητήσεις μήποτε μετὰ τὸ »μικρὸν« οὐκέτι ἦν μετ᾿ αὐτῶν· οὐ 453R τῷ μὴ παρεῖναι αὐτοῖς κατὰ σάρκα καὶ τῷ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ εἰς ᾅδου καταβεβηκέναι (τούτου γὰρ ἕνεκεν οὐκ ἐκωλύετο εἶναι καὶ μετὰ τῶν μαθητῶν ὁ εἰπών· »Ὅπου δύο ἢ τρεῖς συνηγμένοι εἰς τὸ »ἐμὸν ὄνομα, καὶ ἐγώ εἰμι ἐν μέσῳ αὐτῷν« καὶ »Ἴδοὺ ἐγὼ μεθ᾿ »ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος«)
ἀλλὰ τῷ, πληρωθέντος τοῦ »Πάντες ὑμετῖς σκανδαλισθήσεσθε ἐν »ἐμοὶ ἐν τῇ νυκτὶ ταύτῃ· γέγραπται γάρ· Πατάξω τὸν ποιμένα, »καὶ διασκορπισθήσονται τὰ πρόβατα τῆς ποίμνης«, μηκέτι εἶναι μετ᾿ αὐτῶν τὸν μετὰ τῶν ἀξίων μόνων τυγχάνοντα.

[378] πρὸς τοῦτο δ᾿ ἄν τις ἀνθυποφέροι τὸ »Μέσος ὑμῶν στήκει ὃν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε«
λέγων αὐτὸν εἶναι καὶ μετὰ τῶν μὴ γινωσκόντων αὐτόν.

[379] ὅρα δὲ μήποτε οὐ ταὐτόν ἐστιν τὸ εἶναι αὐτὸν μετὰ τινος, ὅπερ ἐν ἐπαγγελίᾳ ὡς ἀξίοις δίδοται, τῷ ἑστηκέναι αὐτὸν καὶ μὴ γινωσκόμενον ἐν μέσῳ τῶν μὴ γινωσκόντων.

[380] ἐν ἐπαγγελίᾳ μὲν γὰρ τὸ »Ὅπου »δύο ἢ τρεῖς συνηγμένοι εἰς τὸ ἐμὸν ὄνομα, κἀγώ εἰμι ἐν μέσῳ
»αὐτῶν« καὶ τὸ »Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ'ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως »τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος«· οὐ τοιοῦτον δὲ τὸ »Μέσος ὑμῶν »στήκει ὃν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε«.

[381] καὶ ἐν τῷ προκειμένῳ τοίνυν ὁ ¹⁰⁵ εἰπών· »Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾿ ὑμῶν εἰμι« φησὶ τὸ »Ἔτι μικρὸν 304v μεθ᾿ »ὑμῶν εἰμι«. ὁ δὲ λέγων· »Ἔτι μικρὸν μεθ᾿ ὑμῶν εἰμι« οὐκ ἂν παρότι αἰσθητῶς τῷ Ἰούδᾳ, τοῦ διαβόλου ἤδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν αὐτοῦ ἵνα παραδῷ τὸν σωτῆρα, εἶπεν ἂν αὐτῷ τὸ »Μετὰ σοῦ εἰμι« (οὐκέτι γὰρ ἦν μετ᾿ αὐτοῦ) οὐδ᾿ ὅτε βάψας τὸ ψωμίον ἐδίδου
αὐτῷ, ἀλλ᾿ ὅτε μετὰ τὸ ψωμίον εἰσῆλθεν εἰς ἐκεῖνον ὁ Σατανᾶς,

[382] 420Η πολλῷ πλέον οὐκ ἦν Χριστὸς μετὰ τοῦ Ἰούδα, μακρύναντος ἑαυτὸν ἀπὸ τοῦ σωτῆρος· »Τίς γὰρ συμφώνησις Χριστοῦ πρὸς Βελίαρ;«

[383] ΧΧΧΙ. Εἰ καὶ μικρὸν δὲ ἔτι μετὰ τῶν τεκνίων ἔμελλεν εἶναι ὁ πατὴρ αὐτῶν Ἰησοῦς, χρὴ εἰδέναι τὸ μετὰ τὸ »μικρὸν« ἐκεῖνο·
εἰ καὶ μὴ ἦν μετ᾿ αὐτῶν, οὐδὲν ἧττον εκεῖνοι ζητεῖν ἔμελλον τὸν Ἰησοῦν, ὡς ὁ Πέτρος μετὰ τὸ ἀρνήσασθαι πικρῶς ἔκλαιεν, οἶμαι, ζητῶν τῶν τὸν Ἰησοῦν,

[384] νῦν μὲν οὖν τὸ »Ἔτι μικρὸν μεθ᾿ ὑμῶν εἰμι« λέλεκται, ὀλίγῳ δὲ ὕστερον· »Μικρόν, φηςί, καὶ οὐκέτι θεωρεῖτέ »με, καὶ πάλιν μικρὸν καὶ ὄψεσθέ με«, ὅτε λεγόντων τῶν μαθητῶν·
»Τί ἐστιν τοῦτο ὃ λέγει μικρόν; οὐκ οἴδαμεν τί λαλεῖ· γνοὺς ὁ »Ἰησοῦς καὶ ὅτι ἤθελον αὐτὸν ἐρωτᾶν, εἶπεν αὐτοῖς· Περὶ τούτου »ζητεῖτε μετ᾿ ἀλλήλων ὅτι εἶπον· Μικρὸν καὶ οὐ θεωρεῖτέ με, καὶ »πάλιν μικρὸν καὶ ὄψεσθέ με; ἀμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν ὅτι κλαύσετε »καὶ θρηνήσετε ὑμεῖς· ὁ κόσμος χαρήσεται· ὑμεῖς λυπηθήσεσθε, 454R »ἀλλ᾿ ἡ λύπη ὑμῶν εἰς χαρὰν γενήσεται«.

[385] τὸ γὰρ »μικρὸν« ἐκεῖνο ἐν ᾧ οὐκ ἐθεώρουν αὐτόν, ἐζήτουν Ἰησοῦν· διὸ ἔκλαιον καὶ ἐθρήνουν, τῆς λύπης αὐτῶν εἰς χαρὰν μεταβαλλούσης, ὅτε ἐπληροῦτο τὸ »Καὶ πάλιν μικρὸν καὶ ὄψεσθέ με«.

[386] Ἐν οἷς ἐξετάσεις εἰ ὁ μετὰ μικρὸν μὴ θεωρῶν αὐτόν, εἰ μέλλει
μετὰ τοῦτο ὄψεσθαι αὐτόν, μετ᾿ οὐ πολὺ πάντως ὄψεται αὐτόν, νοούντων ἡμῶν τὸ »Καὶ πάλιν μικρὸν καὶ ὄψεσθέ με«.

[387] τὸ δὲ ζητεῖν τὸν Ἰησοῦν ζητεῖν ἐστιν τὸν λόγον καὶ τὴν σοφίαν καὶ τὴν δικαιοςύνην καὶ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν δύναμιν τοῦ θεοῦ, ἅπερ πάντα ἐστὶν ὁ χριστός.

[388] τινὲς δὲ ζητοῦσιν αὐτὸν τῶν ἑωρακότων σημεῖα,
καὶ σὺν τῷ ἑωρακέναι λαβόντων ἀπ᾿ αὐτοῦ ἄρτον καὶ φαγόντων, αἰτίου τοῦ ζητεῖν αὐτοῖς γενομένου τοῦ τεθράφθαι ἀπὸ τοῦ λόγου· »Ζητεῖτε γάρ με, φησίν, οὐχ ὅτι εἴδετε σημεῖα, ἀλλ᾿ ὅτι ἐφάγετε ἐκ »τῶν ἄρτων καὶ ἐχορτάσθητε«.

[389] εἶτα ἐπεὶ πρότερον τοῖς Ἰουδαίοις ¹⁰⁶ Εἰρήκει· »Ἐγὼ ὑπάγω καὶ ζητήσετέ με, καὶ ἐν ἁμαρτίᾳ ὑμῶν »ἀποθανεῖσθε· ὃπου ἐγὼ ὑπάγω ὑμεῖς οὐ δύνασθέ ἐλθεῖν« ἐπ’ ἐκεῖνο ἀναφέρων τὸ προκείμενον φησί· »Καὶ καθὼς εἶπον τοῖς Ἰου- »δαίοις ὃτι Ὃπου ἐγὼ ὑπάγω ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν, καὶ ὑμῖν λέγω
»ἄρτι«.

[390] ὡς γὰρ ἐκείνοις, φησί, τοῦτ’ εἶπον, οὕτω καὶ ὑμῖν· ἀλλὰ καὶ ὑμῖν τοῦτο λέγω οὐ περὶ πλείονος χρόνου.

[391] οὓτω γὰρ ἀκούω τοῦ »Καὶ ὑμῖν 305r λέγω ἄρτι«, ὃπερ οὐκ ἔστιν ταὐτὸν τῷ »Καὶ ὑμῖν »λέγω« χωρὶς τῆς προσθήκης τῆς >ἄρτι<. Ἰουδαῖοι μὲν γὰρ, οὓς προέβλεπεν 421Η ἐν τῇ ἑαυτῶν ἁμαρτίᾳ ἀποθανουμένους, οὐκ ἐπὶ βραχυνόμενον
χρόνον οὐκ ἐδύναντο ἣκειν ὃπου ὑπῆγεν ὁ Ἰνσοῦς· οἱ δὲ μαθηταί, μεθ' ὃν ἔμελλεν μικρὸν χρόνον μηκέτι ἔσεσθαι μετ' αὐτῶν, διὰ τὰ προειρημένα οὐκ ἐδύναντο ἓπεσθαι τῷ λόγῳ ἀπιόντι ἐπὶ τὰς ἑαυτοῦ οἰκονομίας.

[392] ΧΧΧΙΙ. Καὶ εἰ μὲν μὴ προτέτακτο τοῦ »Ὃπου ἐγὼ ὑπάγω
»ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν« τὸ »Καθὼς εἶπον τοῖς Ἰουδαίοις« κἄν ἁπλούστερον ἐδοκοῦμεν ταῦτα εἰρῆσθαι, ἀναφερόμενα ἐπὶ τὴν ἀπὸ τοῦ βίου ἔξοδου τῆς Ἰησοῦ ψυχῆς· νυνὶ δὲ καὶ οἱ Ἰουδαῖοι ἀποθνήσκειν ἔμελλον, καὶ ὁ Ἰησοῦς ἀποθανὼν καταβαίνειν εἰς ᾄδου.

[393] πῶς 455R ὃπου ὁ Ἰησοῦς ὑπῆγεν ἐκεῖνοι οὐκ ἐδύναντο ἀπελθεῖν; ἀλλ'ἐρεῖ τις,
ἐπεὶ καὶ ἐν τῷ παραδείσῳ ἔμελλεν γίνεσθαι τοῦ θεοῦ, ἔνθα οἱ μὲν ἐν ταῖς ἁμαρτίαις αὐτῶν ἀποθανούμενοι γίνεσθαι οὐκ ἔμελλον, οἱ δὲ τοῦ Ἰησοῦ μαθηταὶ τότε μὲν οὖν οὐκ ἐδύναντο ἐκεῖ γενέσθαι, ὓστερον δὲ διὰ τοῦτο πρὸς μὲν τοῦς ἐν ταῖς ἁμαρτίαις αὐτῶν ἀποθανουμένους Ἰουδαίους λέλεκται τὸ »Ὃπου ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύ-
»νασθε ἐλθεῖν«· πρὸς δὲ τοὺς μαθητάς· »Ὃπου ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ »δύνασθε ἐλθεῖν ἄρτι«.

[394] τὸ γὰρ ἑφῆς τῆς λέξεώς ἐστιν τοιοῦτον· »Καθὼς εἶπον τοῖς Ἰουδαίοις καὶ ὑμῖν λέγω· Ὃπου ἐγὼ ὑπάγω, »ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν ἄρτι«. καὶ οὓτω δὲ οὐκ ὁλίγην ἔχει ζήτησιν ὁ τόπος, διὰ τὸ »Ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς
»γῆς ποιήσει τρεῖς ἡμέρας καὶ τρεῖς νύκτας«.

[395] πῶς γὰρ τρεῖς ἡμέρας καὶ τρεῖς νύκτας ποιήσει ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς γῆς, ὃς ἃμα τῇ ἐξόδῳ ἐν τῷ παραδείσῳ ἔμελλεν ἔσεσθαι τοῦ θεοῦ, κατὰ τὸ »Σήμερον μετ' »ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ τοῦ θεοῦ«; οὓτω δὲ ἐτάραξέν τινας ὡς ἀσύμφωνον τὸ εἰρημένον, ὥστε τολμῆσαι αὐτοὺς ὑπονοῆσαι προστεθῆσθαι
τῷ εὐαγγελίῳ ἀπό τινων ῥαδιουργῶν αὐτὸ τὸ »Σήμερον μετ' ¹⁰⁷ »ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ τοῦ θεοῦ«.

[396] ἡμεῖς δὲ φαμεν ἁπλούστερον μὲν ὅτι τάχα πρὶν ἀπελθεῖν εἰς τὴν λεγομένην καρδίαν τῆς γῆς ἀπεκατέστησεν εἰς τὸν παράδεισον τοῦ θεοῦ τὸν εἰπόντα αὐτῷ· »Μνήσθητί μου ὅταν ἔλθῃς ἐν τῇ βασιλείᾳ σου«· βαθύτερον δὲ ὅτι πολλαχοῦ τὸ »σήμερον« ἐν τῇ γραφῇ καὶ ἐπὶ ὅλον παρατείνει τὸν
ἐνεστηκότα αἰῶνα· ὥσπερ δὲ καὶ ἐν τῷ »Ἐφημίσθη ὁ λόγος οὗτος »παρὰ Ἰουσαίοις μέχρι τῆς σήμερον« καὶ »Οὗτος πατὴρ Μωαβιτῶν Μέχρι τῆς σήμερον ἡμέρας« καὶ »Σήμερον 305v ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ »ἀκούσητε, † καὶ μὴ ἀπόστητε ἀπὸ κυρίου«.

[397] ἐν τῇ σήμερον ἡμέρᾳ ἐπαγγέλλεται αὐτῷ, ἀξιώσαντι μνησθῆναι αὐτοῦ ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ 422Η θεοῦ, τὸ ἐν τῷ ἐνεστηκότι αἰῶνι πρὸ τοῦ μέλλοντος ποιῆσαι αὐτὸν γενέσθαι σὺν αὐτῷ ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ θεοῦ.

[398] ἀλλὰ τοῦτο μὲν διὰ μέσου ἐν παρεκβάσει εἰς τὸ προειρημένον εἰρήσθω· τοῖς δὲ μαθηταῖς, ἀκολουθεῖν βουλομένοις τῷ Ἰησοῦ, οὐχ ὡς ἂν οἱ ἁπλούσετεροι ὑπο· λάβοιεν ωματικῶς, ἀλλ᾿ ὡς δηλοῖ τὸ »Ὃς ἂν μὴ ἄρῃ τὸν σταυρὸν
»αὐτοῦ καὶ ἀκολουθήσει ὀπίσω μου, οὐκ ἔστιν μου ἄξιος εἶναι μα- »θητής« φησὶν νῦν ὁ κύριος ὅτι »Ὅπου ἐγὼ ὑπάγω ὑμεῖς οὐ δύνασθε »ἐλθεῖν ἄρτι«.

[399] εἰ γὰρ ἐβούλοντο ἀκολουθεῖν τῷ λόγῳ καὶ ὁμολογεῖν 456R αὐτὸν μὴ σκανδαλιζόμενοι ἐν αὐτῷ, ἀλλὰ οὐκ ἐδύναντό πω τοῦτο ποιεῖν· »Οὔπω γὰρ ἦν πνεῦμα, ὅτι Ἰησοῦς οὔπω ἐδοξάσθη« καὶ
»Οὐδεὶς δύναται εἰπεῖν Κύριος Ἰησοῦς εἰ μὴ ἐν πνεύματι ἁγίῳ«.

[400] ἄπεισιν δὲ ὁ λόγος τὰς ἑαυτοῦ πορείας, καὶ ἀκολουθεῖ μὲν αὐτῷ ὁ Λόγῳ ἑπόμενος· οὐ δύναται δὲ ἀκολουθεῖν ὁ μὴ εὐτρεπισμένος ὥστ᾿ Εὐτόνως κατ᾿ ἴχνη βαίνειν, τοῦ λόγου ὁδηγοῦντος πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα τοὺς πάντα πράττοντας ἵνα καὶ δύνωνται αὐτῷ ἕπεσθαι καὶ
ἀκολουθῶσιν αὐτῷ, ἕως ἂν εἴπωσιν τῷ χριστῷ· »Ἐκολλήθη ὀπίσω »σου ἡ ψυχή μου«.

[401] Αὐτάρκη δὲ περιγραφὴν εἰληφότος τοῦ λβ΄ τῶν εἰς τὸ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγέλιον ἐξηγητικῶν, αὐτοῦ που καταπαύσομεν τὸν λόγον.

¹⁰⁸

Commentarii In Evangelium Joannis. Origenes. ed. Erwin Preuschen. Germany. 2014.

Current edition First1KGreek

Commentarii In Evangelium Joannis (Greek) (Origenes. Origenes Werke, Vol 4. Preuschen, Erwin, editor. Leipzig: Hinrichs, 1903.)

Notes on the current edition

Commentarii in Evangelium Joannis

1. 5 Vgl. Exod. 14, 19. — 7 Vgl. I Tim. 6, 11. — 11 Vgl. I Tim. 3, 15. — 13 Vgl. II Kor 5, 6. 8. — 15 Vgl. Joh. 13, 17.

3. 9 Die Homilie fehlt jetzt. — 12 ἄριστον — 17 μυστήρια Cat 96. — 18 Die Aus- führung ist jetzt verloren. — 20 οἶμαι — 28 νίπτειν Cat 96. — 27 Joh. 13, 14f.

5. 8 Jes. 1, 16. — 14 οἱ μὲν — 18 νίψεως Cat 96. — 24 Vgl. Joh. 13, 7. — 26 Joh. 13, 8. — 32 Apok. 3, 20.

6. 6 ὁ] ον |15 ἢ unlesbar | κατὰ] καὶ, corr. We | 16 μαθητευθέντες Cat., μαθη- τεύοντες M|17 δεομένους — 18 νίψεως] δέονται νίψασθαι Cat. 18. 21 ὑπὸ] ἀπὸ, corr. Pr| 32 δ’ + We | τὴ.

7. 1 Μatth. 12,24.- 2 I Kön. 2, 46e. - 4 Joh. 13, 8. - 5 Vgl. Joh. 13, 2. - 7 Vgl. Eph. 6, 13- 16. - 9 Joh. 13,2. - 11 Vgl. Prov. 4, 23. - 13 Ps. 7, 12-15 (ℵAR).-23 Vgl. Weish. Sal.2, 24.- 30 Joh. 12, 2. - 33 Joh. 13,2.

9. 5 Vgl. Eph. 6, 16. - 9 Vgl. Joh. 13,2. -10 Joh. 13, 3f. - 15 Ps. 109,1. - 20 Joh. 13, 3. - 21 I Kor. 15, 22. - 22 Vgl. Joh. 13, 3. - 25 I Kor. 15, 22. - 26 I kor.15, 23. - 29 I kor. 15, 23f. - 34 Vgl. Eph. 6, 12.

10. 18 προγνώσει]ει a. Ras.| 22 kω nur Schreibfehler für χω vgl. Z. 26 u. s. z. S. 299,30 | 25 τῷ]τοῦ, corr. Ausgg. | 27 αὖ τὰ διάφορα]αὐ τὸ διαφόρω, corr. Br.

11. 2 Ι Κοr. 15, 24. - 4 I kor. 15, 25. - 5 I kor. 15, 26. - 6 Joh. 13,3.- 8 I kor. 15,27.- 11 Hiob 15, 25.- 13 Vgl. Kol. 1, 15.- 15 Joh. 13. 2.- 20 Joh. 5, 17.- 22 Vgl. Joh. 13, 3. - 27 Joh. 13, 36.

13. 4 Vgl. I Kor. 15, 24. - 5 I Korl. 15, 25. - 7 Joh. 13, 3. - 9 Die Ausführung ist verloren. - 11 Joh. 13, 4. -12 καὶ ὅρα -17 νίψῃ cat 96. - 18 Joh. 13, 4. - 25 Vgl. Joh 1, 14. - 28 Joh. 13,4. - Joh. 13, 5. - 33 Gen. 18, 2f.

15. 6 Gen. 18, 4. - Vgl. Gen. 43,22.- 8 Gen. 43, 23f. - 10 Luk. 22, 27. - 11 Matth. 11,29. - 18 Joh. 13, 5. - 24 Matth. 26, 31. - 25 Joh. 13, 38.

17. 18 Joh. 13, 6. - 19 Joh. 13, 8. - 21 εἰ καὶ -25 λεγόντων Cat 97.- 26 Vgl. Kol. 2, 21f. - 28 Vgl. Ps. 81, 7. - 29 Vgl. Eph. 4, 14.

19. 6 Matth. 26, 31. — 8 Sach. 13,7. – 10 Matth. 26, 33; vgl. mark. 14, 29. – 17 Gal. 2, 14. – 22 Vgl. II Kor. 3, 18.

21. 2 Joh. 13, 6f. – 23 οὐκ ἀπὸ – 26 θεραπείας Cat 97. – 32 Joh. 13, 10.

23. 3 τί δήποτε – 10 καθαροὺς Cat. 97. – 6 Matth. 25, 29. – 13 Vgl. u. c. 9, § 104 ff: – Vgl. Joh. 13, 5. – 26 Joh. 13, 6 – 27 Joh. 13, 7 – 32 Vgl. Röm. 10, 15. (Jes. 52, 7.)

25. 2 Röm. 10, 15. (Jes. 52. 7.) – 5 Vgl. Matth. 3, 11. – 7 Vgl. 0. S. 14,5 ff. – 8 Joh. 14, 6. –12 Vgl. Eod. 3,5. – 14 Vgl. Jos. 5, 15. – 16 Vgl. Matth. 10, 10. – 21 Joh. 13, 4. – 22 Jes. 53, 4; vgl. Matth. 8,17. – 24 Vgl. Joh. 13, 2. – 33 Vgl.

26. 7 18 ἀπὸ |11 χωρεῖ] εῖ a. Ras.| 13 ἱστήκει Μ| 19 αὐτοὺς, corr. V| 34 ἐστιν τὸ] viell. εἶπεν τῷ z. l.

27. 1 σύμβολον – 5 ψυχαῖς Cat. 97. – 3 Vgl. Röm. 10, 15. (Jes. 52, 7.) – 15 Joh. 13,8. – 20 Joh. 13,8. – 22 Joh. 13,8. – 27 Ps. 115,2. – 28 εὐκαί- ρως — S. 439, 10 κριθέντι Cat.97.

28. 2 ὑμῶν

29. 5 Joh. 13,8. – 10 Joh. 13, 7. – 11 Joh. 13,8. – 16 Joh. 13, 8. – 31 Vgl. Luk. 22, 27. – 33 Vgl. Röm. 10, 15.

31. 1 vgl. I Kor. 12. 31. — 3 Joh. 13, 8. — Matth. 15, 2. — 9 vgl. I Kor. 11,7. —13 Joh. 13, 10. — 17 Vgl. Joh. 13, 5. — 19 Vgl. o. c. 7. — 24 I Tim. 6, 8. — 29 Joh. 11, 25. — Ps. 36, 4. — 33 Prov. 3, 16.

33. 4 vgl. I Kor. 15, 41f. — 6 Vgl. S. 436, 3ff. — 7 Matth. 25, 29. — 8 Apok. 22, 11. — 9 Joh. 13, 10. — 12 Vgl. Joh. 12, 6. — 14 Joh. 13, 2. — 18 Apok. 22, 11. — 19 Vgl. Joh. 13, 27.

34. 6 + V | 7 παντὶ] + δοθήσεται καὶ V; vgl. S. 436, 7 | προστεθήσεται vgl. o. z. S. 436, 7 | 8 ὁ καθαρὸς καθαρισθήτω ἔτι ist singulär; doch kommen auch sonst Zusätze in diesem Verse vor | 11 ἤδη] ᾔδει V | 23 ὑμῖν] + ὑμεῖς V mit T; der Ausfall ist wohl nur durch das vorhergehende ὑμῖν verschuldet; denn Origenes liest u. S. 442, 13. 443, 20 ὑμεῖς.

35. 4 Vgl. Röm. 7, 22; 2, 29. — 9 Joh. 13, 12. — 13 Joh. 13, 13f. — 21 Vgl. Röm. 8, 15. — 27 Matth. 10, 25. — 31 Vgl. Matth. 9, 12. — 35 Matth. 10, 25.

36. 1 σώματα z. str. ? We | 4 ἀνθρώπω (αݲνݲωݲ), corr. V | ἤ str. We | 10 ἐμφηνη, corr. V | 21 δουλείας] δ a. Ras.

37. 5 Vgl. Röm. 8, 15. — 10 Matth. 10, 25. — 14 Vgl. I Kor. 12, 28. — 16 Gen. 27, 40. — 17 Gen. 27, 29. — 20 Joh. 13, 13. — 23 Joh. 13, 13. — 25 Matth. 7, 22; Luk. 13, 26. — 28 Matth. 7, 23; Luk. 13, 27. — 29 Matth. 7, 23. — 30 Matth. 7, 21.

38. 2 ὁ δοῦλος]ὡς ὁ διδάσκαλος, corr. Br | 4 ἐνηργάζετο | 22 νενομισμένον V | 25 d. Form des Citates stimmt eningermassen mit Syr. Cur. Justin, Apol. I, 16. Dial. 76 [vgl. Preuschen, Antilegomena S. 29, 14ff.] | 27 φησὶ, corr. Ausgg. | 28 Das Citates stimmt ebenfalls nicht mit unseren Texten; vgl. II Clem. 4, 5 [Preuschen, Antilegomena S. 20, 30] | 30 τὸ + V | 31 μοι ü. d. Z.

39. 1 Joh. 13, 13. — 4 I Kor. 12, 3. — 8 Joh. 7, 39. — 17 I Tim. 5, 10. — 24 I Tim. 5, 10. — 25 Vgl. Tit. 2, 3. — 28 Joh. 13, 14.

41. 2 Joh. 13, 8. — 3 Joh. 13, 12. — 6 Hohel. 5, 3. — 7 Joh. 13, 15. — 8 Joh. 13, 8. — 11 Joh. 13, 14f. — 15 Joh. 13, 8. — 16 Joh. 13, 12. — 19 Joh.

43. 8 Joh. 13, 17. – 21 Math. 10, 24f. – 24 Luk. 6, 40. – 26. Joh. 13, 18.

44. 2 ἐαυτοῦ] αὐτοῦ Τ u. so u. S. 447, 4 u. ö.; wohl Schreibfehler | 4 [oἶδα – ἐξε]- λεξάμην unleserl. | 5 nach τρώγων ist μετ’ ἐμοῦ ausgefallen, wie S. 446, 13 steht; vgl. 448, 29 τρώγων μετὰ τοῦ Ἱησοῦ. So lesen ℵADΛ 1. 33. 69. Vulg. Syr. Pesch. Hcl. Boh. Arm. Goth. μου, ςασ V hier einsetzt, BCL Aeth. | 7 δεῖν], corr. Br| 27 lelegm;enon] le ü. d. Z., ευ a. Ras. | Ras. | 29 τοῦτο 1] τοῦτον V.

45. 3 Joh. 13, 18. – 4 Joh. 13, 16. – 5 Joh. 8. 34. – 6 Vgl. Joh. 13, 2. – 10 Vgl. Joh. 13, 2. – 12 Joh. 13, 16. – 14 Joh. 13, 18. – 15 Joh. 13. 18. – 18 Vgl. Joh. 13, 2. – 21 Matth. 7, 22. – 22 Matth. 7, 23. – 23 Luk. 13, 27. – 25 II Tim. 2, 19. – 26 Matth. 7, 23. – Vgl. Joh, 13, 2. – 31 Joh. 13, 18.

47. 2 Joh. 13, 18. – 3 παραπέφρασται – 28 τινί Cat. 98. — 4 Ps. 40, 10. – 9 Vgl. Luk. 10, 60. –11 Luk. 10, 5f. —14 Joh. 13, 2; 12 6. —20 Ps. 40, 10. — 24 Joh. 13 10. — 28 Vgl. Herbr. 10,29.

48. 2. μου] vgl. z. LA o. S. 446,5 | 3 τεσσαρακοστοῦ

49. 1 Vgl. Joh 13, 26, f. — 4 Ps. 48, 6. —12 Joh. 13, 18. — 14 τοῦτο — 19 πεπροφ΄λητευται Cat 99. – 24 Joh. 13, 19. – 27 Joh. 13, 9. — 30 Prov. 1, 5.

50. 2 δὲ + Βr | 8 αὐτὸ, Corr. V | 14 ἴνα – 16 ἄρτον

51. 3 Luk. 17, 5. — 9 Joh. 13, 18 — 15 I Kor. 13, 2. — 25 Prov. 9, 8. — 27 Prov. 9,9. – 32 Vgl. I Kor. 13, 2.

53. 11 Vgl. Matth. 6, 30. 8, 26 Luk. 12, 28. u. ö. — 12 Matth. 9, 29. – 13 Matth. 9, 22. – 16 Luk. 6, 38. — 20 Matth/ 7, 1. — I Kor. 4, 5. — 26 Hermas, mand. I, 1. — 27 Vgl. Weish. Sal. 1,14. — 34 Vgl. Ps. 18, 1.

55. 11 Vgl. Kol. 1, 15.—14 Vgl. I Kor. 13, 2.—17 Vgl. Matth. 21, 21; Mark. 11, 23.—29 Joh. 13, 19.—33 Vgl. I Kor. 13, 2.

57. 10 Hebr. 1, 14.—13 Hebr. 1,7 (Ps. 13,4). —18 Joh. 13, 16. —21 Joh. 1,6.—22 Jes. 6,8.—26 Vgl. Hebr. 4, 14; 3,1. —31 I Kor. 9,2.

59. 4 Gal. 2,9. — 10 I Kor. 4, 2. — 12 Joh. 13, 20. — 22 Vgl. Gal. 1, 1.—31 Vgl. o. S. 307, 5.

61. 1 Joh. 13, 20. — 2 Joh. 12, 45. — 12 Joh. 12, 27. — 15 Joh. 12, 27.—16 Joh. 12, 27. —23 Vgl. Gal. 5, 19.—26 Deut. 2, 30.—31 Joh. 13, 21.

62. 1 ἐὰν mit DΔ 1. 69. EFGH al. | 2 πέμψαντα] εμ a. Ras. | 7 τὸν ü. d. Z. 22 ἀνθρώπου, corr. Pr | 27 σιὼν, corr. Hu nach T | εὐσεβῶν, corr. Pr; vgl. T.

63. 1 Joh. 12, 27.—2 Joh. 13, 21.—12 Joh. 13, 21.—14 Vgl. Joh. 13, 2.—18 Matth. 26, 41; Mark 14, 38.—20 Luk. 1, 31f. — 23 Σημείωσαι—27 σημαινομένῳ Cat 100. —30 Joh. 13, 21.

65. 2 Gen. 3, 22.—5 Ps. 81, 7.—9 Ps. 81, 6.—16 Luk. 23, 21.—17 Act. 22, 22.—27 Vgl. Matth. 26, 24; Mark. 14, 21.

67. 6 βλέπουσιν — 8 φαῦλον Cat. 100 — 9 Vgl. Joh. 13,2. — 12 Vgl. Matth. 27 2 – 5. 20 Luk. 23, 42. – 26 Vgl. Matth. 27, 9. – 30 Matth. 27,4. – 31 Vgl. Joh. 13, 2.

68. 1 ἔβλεπον εἰς a Ras. | 4 ἡμῶν, corr. V| 6 βλέουσιν οὖν Cat. | 7 προτέρων V Cat., πρότρον Μ |13 ἔστρεψεν Τ u. Orig. c. Cels. II, 11 [I, 139, 10 K], ἔστρεφεν ist singulär | 15 ὄψῃ mit B(??)ACLXΔ al.; c. Cels. II, 11 ὄψει mit 1. 69. EUς | 20 Die Stellung von Ἰησοῦ ist singulär | 30 δίκαιον] Ζ. 14 ἀθῷον; wie hier lesen Bmg L Syr. Hier Boh. Sah. Arm.; wiedort B text (??)AC rell. syr. Pesch. Hcl. Goth.

69. 6 Ps. 40, 10. – 8 Ps. 54, 13. – 10 Ps. 554, 13. – 12 Ps. 54, 14. – 16 Luk. 22, 21 – 23. – 20 Joh. 13, 22. – 24 Matth. 26, 22. – 25 Mark. 14, 19. – 29 Vgl. Eph. 6, 12. – 32 Matth. 26, 33; vgl. Mark. 14, 29.

70. 13 καὶ 1 fehlt im T | 17 ὁ μὲν υἱὸς = ΑΧΔ 1. 69. ΕFG rell. ὁ υἱὸς μὲν B (??)TL 18 αὐτῷ mit Syr. Cur. Aeth. | 24 nach λέγειν fehlt αὐτῷ mit D 69. Latt. Boh. Aeth. u. εἷς ἔκαστος singulär | 25 καθ’ ἕνα singulär; καθ’ εἷς ADPX rell. | 28 τὸ τὰ, corr. We | 29 ἀνθρώποις] α u. οι a. Ras. | 32 Zur Form des Citates vgl. Syr. Sin.

71. 2 Ι Κοr. 10, 12. – 3 Prov. 27, 1. – 4 Joh. 13, 22. — 5 ὃτι — 11 φθάσαι Cat 100. – 9 Joh. 13, 21. – 30 Joh. 21, 20 – 23.

73. 9 Joh. 21, 24. – 12 Joh. 13, 24. – 14 Vgl. Joh. 21, 20. – 17 Vgl. Joh. 21, 18. – 19 Vgl. Joh. 6, 63. – 21 Joh. 13, 23. – 29 Joh. 1, 18. – 31 Luk. 16, 22.

75. 12 Exod. 4, 6f. – 28 Exod. 4, 8.

77. 1 Exod. 4, 9. – 11 Vgl. Joh. 13, 23. – 15 Joh. 13, 24. – 15 ἐπεὶ – 22 ψεκτὸν Cat. 100 – 16 Prov. 6, 13f. – 18 Prov. 10, 10. – 34 Joh. 21, 20.

79. 6 Joh. 13, 26. — 10 Vgl. Joh. 13, 2. — 13 Vlg. Matth. 25, 29; luk. 8, 18. —19 Luk. 10, 6. — 23 II Kor. 8, 14. — 27 Ps. 40, 10. — Vgl. Apok. 22, 11. — 29 Vgl. Eph. 4, 27. — 32 Vgl. Joh. 13, 2.

81. 1 Joh. 13, 27. — 3 Vgl. Eph. 6, 16. — 6 Joh. 13, 26. — 12 Vgl. Joh. 13, 2. — 14 Matth. 26, 23. — 16 Mark. 14, 20. — 18 Luk. 22, 21. — 27 Luk. 22, 21. — 31 Sir. 34, 14 (31, 17).

83. 5 Joh. 13, 27. — 11 Matth. 26, 39. — 17 Ps. 2, 2. — 19 Ps. 26, 1 — 3. — 26 Joh. 13, 27. — 28 Vgl. Joh. 13, 29.

85. 6 Joh. 13, 27. — 10 οὐ μόνον — 13 ἡμῶν Cat. 102 (bis 12 Ἰησοῦ Nic.) — 13 I Joh. 2, 19. — 15 Vgl. II Kor. 6, 15. — 20 Matth. 26, 26. — 26 Joh. 13, 26f. — 32 Vgl. Joh. 13, 2.

87. 6 Vgl. I Kor. 11, 27 ff. — 11 Matth, 26, 26. — 22 Vgl. Joh. 13, 26. — 25 εἰ δὲ — S. 469, 1 νήφωμεν Cat. 102 — 26 Joh. 13, 30. — 27 ἡ αἰσθητὴ — 28 νυκτὸς Cat. Nic. — 28 Vgl. Gen. 1, 2. — 29 Gen. 1, 5. — 31 I Thess. 5, 6.

89. 1 I Thess. 5, 8. — 4 Vgl. Joh. 13, 23. — 6 Matth. 16, 16. — 8 Vgl. Matth. 26, 58 ff. — 11 Vgl. Sach. 6, 12; Mal. 4, 2. — 13 Vgl. Joh. 1, 5. — 14 Matth. 27, 4f. — 19 Vgl. Hiob 1, 12; 2, 6. — 29 Joh. 13, 31. — Joh. 12, 32.

91. 1 Vgl. Job. 21, 19. — 5 Job. 13, 31. — 6 Job. 13, 31. — 12 Vgl. Rom. 1, 3. — 13 Job. 8, 40. - 16 Vgl. Pbil. 2, 8f. — 17 Vgl. Job. 1, 1. — 21 I Kor. 6, 17. — 24 Vgl. Phil. 2, 6. — 28 Kol. 2, 15. — 29 Kol. 1, 20.

92. 7 τῷ] τὸ | 20 εἰ ü. d. Ζ. | 27 εἰ] ἐν corr. Ausgg.; aber daun ist der Satz ebensowenig verständlicb; das verb. fimt. fehlt | 29 τῷ ξύλῳ statt αὐτῷ liest Origenes konstant; vgl. o. S. 164, 13; C. Cels. I, 55 [I, 106, 27 K.]; in Jer. h. IX [65, 15 Kl.] u. a. St. bei Griesbacb, Symb. crit. II, 571 sq. | 3Ο nacb αὐτοῦ feblt δἱ αὐτοῦ mit BD*FG 47. L. Vulg. Sab. Arm.

93. 2. Joh. 13, 31. - 6 Joh. 13, 32. — 16 Exod. 40, 28 (34) f. — 20 Ι ön. 8, 10 f. — 24 Exod. 34. 29 f. — 32 Luk. 9, 31.

95. 3 II Kor. 3, –11. — 12 II Kor. 3, 18. — 15 II Kor. 4, 3f. — 19 II Kor. 4, 6.

96. 4 γράμμασιν mit ℵABC b 37. 47. KLP Vulg. Syr. Hcl. Boh. Goth. | μὴ] + δύνασθαι alle Zeugen von Τ | 10 ἕνεκεν mit CF * KL | 20 λάμψει mit ℵ * AD * Syr. Pesch. Hcl. Aeth. λάμψαι lasen d. Ausgg. mit XoCDcFG 17. 37. 47 KLP Vulg. Arm. Goth. | 24 τοιαῦτα, corr. We.

97. 1 II Kor. 8, IS. — 11 Job. 13, 31. — 29 Vgl. Ζ. 12 ff.

99. 8 Hehr. 1, 3. — 13 Vgl. Hebr. 2, 9. – 14 Vgl. Phil, 2, 9. — Job. 13, 31. — 16 Matth. 11, 27. — γέγραπται — 28 μεταμορφοῦνται Catios. – 17 Matth. 16, 17. — 19 Job. 1, 10. — 27 Vgl. ΙΙ Kor. 3, 18. — 33 Job. 13, 31. — Mattb. 11. 27.

101. 4 Joh. 14, 9; 12, 45. — 7 Vgl. Kol. 1, 15. - 9 Vgl. Röm. 2, 24. — 11 Matth. 5. 16 — 13 Vgl. I Petr. 2, 22. — 14 Vgl. 11 Kor. 5, 21. — 18 Joh. 14, 28. — 26 Joh. 13, 32.

102. 18 ὁ πέμψας με fügt Orig. konstant biuzu | 24 αὐτῷ] αὐτὸν | 83 μείζον, Hu, μείζω V.

103. 6 τίνων — 9 τεκνία Cat 104 — 7 Matth. 9, 2. — 8 Matth. 9, 22. — 16 χρὴ — 477, 6 θεοῦ Cat 104 __ 22 Joh. 20, 17. — 26 Joh. 13, 13. — 27 Joh. 13, 16.

105. 1 Joh. 13, 33. — 9 Vgl. Joh. 18, 12f. — 12 Vgl. Matth. 12, 40. — 17 Matth. 18, 20. — 18 Matth. 28, 20. — 20 Matth. 26, 31. — 24 Joh. 1, 26. — 28 Matth. 18, 20. — 30 Matth. 28, 20. — 31 Joh. 1, 26. 1 ἀναγεγραμμένου — 2 εἰμι < Cat. | ἀναγεγραμμένον | 3 τοῦ θεοῦ] αὐτοῦ Cat. | 11 πρώτων, corr. V | 16 οὐκ + Ferrarius | 17 ὅπου mit 69, wie Orig. auch sonst hat | 18 ἐμ μέσω M | 32 ϊστήκει Μ, εἱτήκει V vgl. Z. 24; o. S. 94, 19 u. ö. ἕστηκεν; doch vgl. z. S. 147, 13.

107. 1 Joh. 8, 21. — 3 JOh. 13, 33. — 9 Vgl. Joh. 8 21. — 14 Joh. 13, 33. — 20 Vgl. JOh. 8, 21. — 27 JOh. 13, 33. — 92 Matt. 12, 40. — 32 Luk. 23, 43. — 35 Luk. 23, 43. 14 προστέτακται |17 νῦν ει, corr. Br. | 18 καταβαίων, corr. Hu | 21 οἱ] εἰ, corr. Ausgg. | 30 ποιήσει statt ἔσται sigulär | 31 ὃς + V | 33 τοῦ θεοῦ setzt Orig. auch sonst zu: vgl. de mart. 36 [I, 33, 20 K.]; Griesbach, Symb. critic. II, 396.

108. 4 Luk. 23, 42. — 9 Vgl. De orat. 27, 13. — 6 Matth. 28, 15. — 7 Gen 19, 37. 8 Ps. 94, 8 + Jos. 22, 16. (Vgl. De orat. 27, 13 [II, 372, 15 ff. K].) — 15 Matth. 10 38. — 17 Joh. 13, 33. — 20 Joh. 7, 39. — 21 I Kor. 12, 3. — 26 Ps. 62, 9. 4 ἐν τῇ βασιλείᾳ mit ℵ ACQR al. vgl. o. s. 458, 20 6 ἐφημίσθη mit Δ 33. Vgl. De orat. 27, 13 [II, 372 13 K.] | 8 φωνῆ[ς αὐτοῦ ἀκ]ούσητ[ε] völlig zerstört | 9 Die Stelle scheint verdorben; aus de orat. 13 lässt sich d. Zusammenhang ahnen | 10 αὐτῷ] nur noch z. T. lesbar; καὶ τῷ V | 15 ἄλλοις, corr. Ausgg. | Die Form d. Citates deckt sich mit den anderen Stellen bei Orig.; vgl. Griesbach, Symb. Critic. II, 269. Ursprung unsicher, wohl eine kirchl. Spruchsammlung | 26 ἂν + V.

Origenes Commentarii In Evangelium Joannis 32

ed. Erwin Preuschen

Search the Perseus Catalog for:

ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ 404R ΙΩΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ

Current edition First1KGreek

Notes on the current edition

Stable identifiers