Quidniam Aristotelis propositum ac id, quod sibi iu hoc opere instituit, iiaturalis speculatio fuit, statim in Primi Libri initio de- claravit, suum propositum esse, natuvalem speculationem explicave; speculationis vero initium ab ea parte sumit, quae naturalium omnium verissima ac praestantissima existit, et haec nobilissimi
corporis dispositio est. cumque de mundo etiam disseruisset ac in Secundum Librum hac de re sermonera protraxisset, praetereaque initio Tertii Libri statim quoque affirmasset eorum, quae natura dicuntur, nonnulla substantias esse, et reliqua, quae retulit in hoc, ac insuper dixisset, postquam de primo quidem caelo verba
fecimus ac sermonem de eo antea absolvimus, reliquum est, ut de quatuor elementis, quae in generatione et corruptione consistunt, disseramus, explicassetque superius nee elementa uec alterura elementorum infinitum, sed finita esse ac ortum iuteritumque participare, eorumque ortum ex non corpore non esse, neque etiam ex
aliis corporibus, sed alia ex aliis generari, quorum mutua adinvicem generatio segregationis compositionisve ordine non fit, neque dissolutione in extremitates, ac demum etiam exposuisset consentaneum esse, ut de poteutiis, afifectiouibus et eorum operibus disquiramus: de primis illorum potentiis (gravitate nempe et levitate)
hoc in Libro pertractandum proposuit. quamobrem ait: de gravitate autem et levitate eorum, quid sit utraque [et] quae illorum natura, videndum est, quamque ob causam vel id grave, vel illud leve existat. de reliquis autem eorum ² potentiis, operibus actiouibusque in Libro de Ortu et Interitu ³ tractatur. at hoc iu loco causam etiam adiaugit, quamobrem de his duobus taiitum hie verba fiicit, dicitque id ca potissimnm vatione fieri, quoniam ea, quae de his tractatur, disputatio
sermonihus de motu conveuieus ac propria est; grave enim aliquid aut leve ex eo dicimus iudicamusve, quod natura aptum est, ut tali motu cieatur, quemadmodum id, quod dimensioues habet, quoniam aptum est, ut describatur, vel quod protrahi possit, etenim gravitas et levitas quorundam motuura vires existuut, veluti
rhetorices scientia rhetoris vis, medicinae scientia vis medici, qui medetur, scientiaque aedificandi aedificatoris vis, hoc est ars aedificandi, existit (οἰκοδομική). atqui operatiouibus havum imposita nomiua fuere, gravitatis autem levitatisque operationibus imposita nomina non sunt, qualia haec sunt, οἰκοδόμησις, rhetorica
ac ἰάτρευσις, sed potentiis tantum, hoc est gravitas levitasque, nomina insunt. ceterum sermo de motu naturali speculationi convenit, cum natura motus quidam sit, immo principium motus. qnoniam autem physica tractatio in motu versatur, atque haec duo in se, hoc est gravitas et levitas, quasi
quod dam motus continent, merito igitur omues, qui de natura disputaruut et locuti sunt, de illis quidem disseruere. verum sufficienter ea nee termiuarunt nee explicarunt, sed pauca tantum de ipsis attulere. quamobrem si [ante] quae hi dixerunt, viderimus, quaesierimus dubitaverimusque, ea ab illis secernentes,
quae ad banc corisiderationem oportuna sunt, deinde nos id dicemus, quod nobis videtur de illis.

Dicitur quid em horum duorum uuumquodque, hoe est grave et leve, duobus modis; uno nempe absolute et per | se, ⁴ altero vero comparatione ad aliud, quemadmodum nobile
vel absolute dicitur, vel comparatione ad aliud. quod vero grave et leve inveniuntur, quae non sunt absolute, sed comparatione ad aliud, id perspicuum est. praeterea cum nos sustineamus haec duo, gravitatem nempe et levitatem, de eadem re dici; si enim leve et grave absolute tantum dicantur, non poterunt ambo ilia de una
eademque re dici — non enim fieri potest, ut unum idemque grave et leve simul dicatur, quemadmodum neque etiam calidum et frigidum — sed cum haec ad unam rem retulerimus, omuiuo quidem hoc modo ea pronuntiabimus. et hae etiam ratione dicitur ignis absolute levis, sed lignum (exempli gratia) nou dicitur absolute leve, sed ⁵ comparatioue ad aes, quoniam lignum peues lauam vel aliquid ⁶ aliud grave existit. dicit: si grave et leve inveniuntur, duobus modis dieimtur. ii vero, qui primum de his duobus disseruere, non indagarunt de iis, quae absolute ita dicuntur,
sed de his, quae cum aliis collata dicuutur. neque enim veteres ac primi physici, quid grave et quid leve, explicarunt, sed terminarunt, quod grave est et leve, comparatioue ad aliud, ex eo, quod dicunt aquam (exempli gratia) [terra leviorem esse, ac aerem aqua, et ignem] aere leviorem existere. sed quod
dicitur, plauius fiet (?) hoc modo, si cognoverimus, quid horum duorum uuumquodque absolute et (piid comparatioue ad aliud dicatur. ex corporibus autem id quidem, quod suapte natura a medio fertur, iu sublime [ferri dicimus], quod vero ad medium movetur, deorsum rediit; quod sursum fertur, absolute
leve dicitur, quod vero ad infra torquetur, grave absolute nominatur. leve autem comparatioue ad aliud dicitur, quod non absolute leve, sed levius existit; cumque duo corpora gravia aequalis molis fueriut, veluti lignum et aes, quorum alteram natura, non vi celeriore motu deorsum feratur, id, quod
celeriore motu movebitur, levius dicetur. ita si duo. corpora levia aequalis molis extiterint, quorum alterum in sublime feratur, id, quod tardiore motu sursum feretur, gravius dicetur. adiunxit serrmoni: aequalis molis; etenim si ab eo, quod absolute grave est, veluti terra existit, miuor quam lauae portio auferatur, fieri potest,
ut motus eius deorsum lanae motu trardior sit. cum autem ipse superum et inferum fecerit, ex eo autem, quod caelum rotuudum est, facile rainime permittatur, ut in eo superior et inferior locus inveniatur: in oratiouis eius medietate hoc adducit aculeumque et calliditatem illius iufringit, cum inquirat explicare in hoc toto superum
et inferum existere. inquit autem: uounulli vero, quia consimile est, negaut in hoc toto superum et inferum inveniri — per hoc autem Platonem innuit — siquidem hae duae distiuctiones non sunt in hoc toto per se, sed comparatioue ad nos; et comparatione ad nos etiam non erit ratio superioris et inferioris
loci absolute, quemadmodum in Timaeo Plato explicavit. etenim si dixerimus superiorem caeli locum eum esse, qui supra capitis nostri medietatem undique existit, ac aliquem ex opposita terrae parte adsumamus, cuius pedes oppositi sint loco, quo antea ab adversa ⁷ terrae parte insistebat: tum caeli pars, quae supra caput eius extiterat ⁸ et quae autea erat superior, invenietur deiude inferior, cui modo pedes eius insistent, quod disseutaueum est: igitur ueque comparatione ad uos omnino superior et inferior locus in hoc toto
invenietur. cum itaque Plato absolute et comparatione ad nos etiam hoc refellat, ne verbum quidem adversus eum modo profert. ac in universum sermouem adducit: nos autem, inquit, ultimum huius universi superiorem locum dicimus; sufficieus enim ratio, quaraobrem in eiusmodi universo superior locus inveniri
debeat, est, ut dicamus ultimum tiueni nobis huius universi superiorem locum esse.

Quoniam autem, ait, in caelo ultimus finis et medius invenitur, perspicuum est igitur superum et inferum quoque in eo inveniri. post haec parati sumus, ut opem a vulgi
testimonio petamus. omnes namque de superiore et inferiore loco dicunt, nou taineu satis, propterea (piod uon existimarunt caelum sphaericum esse, sed hemisphaerium, quod circum eos est. si enim cognovissent, quod omni ex parte simile extitit, utique dixissent hoc etiam superum esse, medium vero iuferum. igitur
superum et inferum omnino quidem | iuxta nos secundum veritatem ⁹ existit, non autem iuxta illos alios; posuitque superum et inferum in hoc universo inveniri. atque haec ad supera, ilia vero ad infera ferri. cum autem quaerimus, quid leve, quidve grave esse dicatur, si quispiam definierit dixeritque leve id esse, quod absolute
in sublime natura movetur, grave vero id, quod uatura deorsum torquetur, is gravis et levis essentiam miuime detiuierit; quemadmodum si quis plautam definiens dixerit id esse, quod tibris, quae per folia ac ramos eius disseminantur, nutritur, veritatem quandam dixerit, sed nihil adicit ei, quod sensu percipitur
ac manifestum existit. etenim nobis couveniret, ut formam definiremus, qua res levis vel gravis dicitur, et qua in sublime vel deorsum movetur.

Cum itaque leve et grave coraparatione ad aliud ita definivisset,
ait: plurimi de g-ravi et levi disputaruut, sed eorum disputatio de iis nou fuit, quae absolute ita suut, sed de iis tantum, quae comparatioue ad aliud gravia et levia dicuutur. eorum autem, inquit, ratio de levi et gravi, ut iuxta eorum sententiam sunt, eis non congruit, quae absolute ita sunt; id quodque perspicuum
erit, cum ultra progressa haec erit disputatio. qua autem ratione id perspicuum evadat, modo audies. aiuut enim levius et gravius, ut iu Timaeo scriptum est, id esse, quod vel ex pluribus vel ex paucioribus partibus constat, cum dicant gravius id esse, quod [partium multitudiue aliud antecedat, quod minus
grave existit]; partes namque in omnibus iis unius et eiusdem formae sunt, quantitate autem distinguuntur inter se. quemadmodum enim in iis corporibus, quae forma aequalia sunt, plumbum mains minore gravius est, ita in aliis animadvertunt, quae forma similia non sunt, veluti lignum et aes. cuius enim essentia ex
excessu yartium constat, id gravius est. eorum namque similiter alterum alteri gravitate praevalet, comparatioue ad partium multitudinem, siquidem eorum essentia simul omnium ex quibusdam eisdcm partibus constat, tametsi ita non appareat. sed cum eorum sententia ita determinata sit, non de eo, quod omnino
[leve] est [et] grave, dixerunt; etenim si partes ignis plures fuerint quam partes terrae, leves quoque esse ac sursum ferri videbuntur, terra vero gravis esse et deorsuni descendere, quamvis ex ea minor portio sumatur — ignis enim quanto fuerit maior, tanto celerius sursum feretur — cum tamen cousentaueura
foret (iuxta horum sententiam) ut res contraiio modo se haberet, siquidem levitatis et gravitatis causam id nou auget, sed ex eo tantum, quod res ex pluribus vel paucioribus partibus constat, levitas et gravitas efflciuntur. neque haec (mebercle) iuxta borum sententiam gravi et levi conveniunt, quae omnino et absolute talia sunt, nisi
id fuerit propter causam, quae gravi ot levi conveniat. praeterea inquit, quamvis hoc de omnibus corporibus non dicant, sed de iis, quae sunt eiusdem generis, tamen hoc quoque modo sermo eorum, qui leve et grave multitudine et parvitate definiverunt, absurdum non effugit. ignis enim et aeris multitude modicum aquae pondere ¹² superabit ac magis deorsum inclinohunt, siquidem enrum essentia ¹³ ex pluribus eisdem triangulis constat, sed ad seusum apparet [omnia] coutra eveuire; semper enim aer aqua magis ascendit, eoque magis, quo maior extiterit. et paritev Aq igne ac de
borum uuoquoque credendum est.

Hos autem sermoues retulit ad eius impugnatiouem, quod in Timaeo scriptum est, uempe ignem levissimum esse, quoniam ex paucissimis partibus coustet. at ipse non reete Platonis sententiam intellexisse videtur. non enim ullo modo Plato fatetur leve vel grave
quippiara inveniri, dum iu proprio loco mauet; sed quando corpora ex proximis iu propria loca feruutur, quia uatura opprimuutur, atque ab boc toto compelluutur, quod ea inibi in huius universi globum deducit, quando vult, ut penes se congregentur: turn ea, quae ad id, quod iuxta pedes nostros existit, moventur, gravia dicuntur,
quae autem supra caput nostrum evolant, levia nominantur. quamobrem ait, si quispiam inter ignem et caelum insistat, velitque ignem ponderare et maiorem ignis imrtem in altera duarum lancium posuerit, ignis maior ad id, quod iuxta plantas pedum eius consistit, magis inclinabit; dicitque., ignem maiorem minore igne esse
graviorem, quadoquidem nos grave consideramus secundum motum in id, quod iuxta plautas pedum nostrorum existit. atque quispiam adiciat dicatque: terra si trauspouatur suspendaturque, cogetur bomo affirmare unum idemque veluti aerem gravem et levem existere, cum dixerit levitatem gravitatemque corporibus per se
inesse, Ι ipsasque causas motus in sublime vel deorsum esse. ¹⁴ contingit enim, ut gravis sit aer eo tempore, quo ex aqua iu proprium locum movetur, diciturque borum duorum triangulorum (?) gravitatem non proveuire a loco in locis alienis, sed dictos triangulos (?) inseparables ab eo existere necessarioque fiet, ut unum
grave et leve simul esse dicatur. dicere enim comparatioue unius ad alterura, sermo callidus est; quod enim sursum vel deorsum manet, unius ad alterum comparatioue dicetur, sed grave et leve non dicuntur comparatioue ad aliud; quae enim unam atque eandera in universum inclinationem babent et ad unum euudemque locum
feruntur, gravia et levia ex incliuationis ac celeritatis motus ad- iunctione ad invicem dicuntur. etenim baec iam antea fecit; sed nemo universum mundum levem vel gravem affirmaret, tametsi iu universum moveretur ac fundamentum positionis, iu qua modo invenitur, egrederetur. si enim ad eum locum declinaret, a quo
initium sumpsit, boc profecto ex eo non erit, quod gravis vel levis existat. etenim non poterit quis hominem levem esse affirmare ipsumque ¹⁵ tunc supra capitis nostri medietatem moveri, neque etiam ¹⁶ graveoi, tametsi ad id moveretur, quod iuxta plantas pedum nostrorum existit. etenim si ob earn causani, quia ad uostri capitis medietatem raovebatur (quemadmodum inquit) penes nos
levis extitisset, tum is ipse, quia ad id movetur, quod iuxta plantas pedum eovum consistit, qui ex alia terrae parte, quae nostris pedibus e regioue opponitur, sunt constituti, penes eos gravis diceretur. uec eo, quia locus est impossibilis, quod omnino deducitur, falsum extiterit; uon euim ob eam causam, quia, cum
homo evasissem, fieri nou poterat, ut alae mihi inessent, falsa ac impossibilis erit haec enuntiatio: si alae mihi inessent, ego volarem. cum itaque Plato (quemadmodum dictum est) non ponat fundameutum, ut inveniatur omnino aliquid, quod, si in proprio loco maneat, leve vel grave existat, ac igni, quacunque causa
sit, pyramidis figumm attribuerit: qui dicit consentaueum esse, ut ignis levissimus sit, quandoquidem ex minimis atque eisdem triangulis constet, hie profecto Platonis sermonem iuxta propriam sententiam innovat, quatenus optima quidem significatione eo nou utitur, quod a philosopho acceperat. si Plato namque (quemdadmodum
vir iste opiuatur) operationes elementorum, essentias et aflfectiones eorum figurae accommodasset, utique consentaueum diceret necessario omnino effici ac deduci, figuram levitatis causam existere. at quamvis ignis ex minimis atque eisdem triangulis constet, tamen primaria ratione honc ob causam triangulorum parvitas
nullo modo causa levitatis existit, sed forma talis quantitatis ab his triangulis efficitur, levitas vero formae causa existit; quandoquidem siccitatis causa (exempli gratia) frigiditas erit, siccitas vero non nisi ex accidenti febris causa erit. igitur triangulorum parvitas ex accideuti levitatis causa existit; verum ob banc causam omni in
loco parvitas levitatis causa minime erit. etenim si per se haec causa extitisset, utique huic sermoni inesset; at si ex accidenti tit, nihil prohibet, quin eorum causa existat, quae maxima distat contrarietate. cum enim Plato ponat aquam aeremque ex eisdem formis constare, sed quae mutabiles sunt, ac illis
materiae elementorumque proportionem attribuat, omnino quidem nullo modo sequitur. etenim ipse etiam fatetur ex eisdem elementis aliqua oriri, quae maxima contrariate distant.

Ut autem ad id, unde nostra haec oratio digressa fiievat, revertamur, ¹⁸ dicimus, Aristoteles deinde ait: nonnulli igitur grave et leve multitudiue et parvitate primorum, ex quibus corpora constituuntur, defiuiverunt. aliis autem non satis visum est
ita explicare, sed [quamquam] vetustiores sint, novoruni tameu magis ratione rem disposuemnt. dixit vetustiores, peride ac si dixisset crrori magis obnoxios, per novo rum autem ratioueni maiorera perfectionem facilitatemque maiorem intellegit. hoc autem de Democrito et Leucippo pronuntiavit; etenim de
his duobus dixit non satis illis visum fuisse, ut hoc quidem modo grave et leve termiuarentur. videmus enim raulta corpora maguitudine quideni minora, graviora autem, quemadmodum terra aere gravior existit. at qui fieri potest, ut id ita se habeat, si ex primis partibus eisdemque [gravioribus coustituatur? itaque
fiet, ut quod ex primis partibus] aequalibus constat, aequale non sit; ueque etiam quod ex pluribus partibus constat, gravius extiterit. sed quouam modo hoc isti terminariut, ipse paulo infra referet; hoc vero modo, quo dicitur, ipsi tion terminant. etenim nos videmus multa corpora magnitudine
graviora autem, sicut aes in respcctu ad lanam se habet. ait primo: qui extreniitates partes primas ponuut easque elementa ad reliqua haec constituunt, non fateutur, ut de primis partibus dicatur nounullas graviores et leviores aliis esse, tametsi dicant nounuHas [maiores], aliquas vero esse miuores; absurdum enim est
concedere extremitatem altera | extremitate graviorem esse, ¹⁹ tametsi maior existeret. iis autem, qui dicuut primas partes non extreniitates, sed corpora esse, quemadmodum illis, qui ponunt corpora partium insectilium, absurdum et iucouveniens non est affirmare alterum eorum altero gravius esse, sicuti mains etiam
existit, quandoquidem corpus id est, quod natura sua grave vel leve existit. sed haec sub sensum non cadunt; quare perspicue et mauifeste apparet fieri posse, ut iusectile hoc gravius sit, quamvis hoc altero minus existat. eorum vero corporum, quae ex insectilibus composita sunt, quoniam ipsa sub sensum
cadunt, nos videmus maguitudines minores, quae tamen graviores sunt [fierique non potest, ut dicamus quae ex illis minores sunt, omuiuo graviores existere.] et hac potissimum ratione hi etiam aliam causam indagaruut iuanisque interceptionem iuvenere. inane ²⁰ enim cum sit corporibus implexum, eveuit ut corpora, corpora, ²¹ inaue mains est implexum, leviora existaut, quateuus eadem quandoque ex paucioribus, vel ex eisdem numero partibus constant; cum enim inanis implcatio solvitur, magnitudo eorum hoc quidetn modo
apparet. atque in ttniversum levitatis causam inanis implicationem esse dicunt. necesse autem ii habent dicere, corpora per se graviora esse, inanis vero implicatione leviora apparere; ac ita etiani Epicurus necessario efficit grave, sed indivisibile. cum itaque leve hoc quidem pacto deliniant, ne sermo eorum everti
possit, nou absolute eis dicencbtm erat in eo, quod levius est, maiorem inesse iuauitatem, sed addendum nou solum maiorem habere inanitatem oportere, sed etiam plenitudinem soliditatemque miuorem; ipsi autem cum banc particulam non adieceriut atque eiusmodi distinctionem distinxerint, haec eorum oratio
infringitur; quoniam si nos aurum capiamus, in quo maior inanitas sit quam ea, quae in quadani ignis portione existit, iuxta hunc sermouem consentaneum erit, ut aurum igne levius sit. et ideo nos videmus bos etiam, cum dixerint hac de causa ignem levem esse, quoniam in eo inanitas maior iuest, addidisse distinxisseque,
quod in eo sit etiam minor soliditas. atqtce minoris ratio comparatioue etiam ad inane el implexum intellcgi potest, perinde ac si de hoc dicatur plenum atque solidum esse minora comparatione ad quippiam in alio. Alexander autem assumit dici comparatione ad aliud plenum cousonum esse, ut hoc plenum sit minus, at si hoc
pacto eius sermo intellegatur, eadem dubitatio remanebit, uempe consentaneum esse, ut auri quaedam portio ignis portione quadam levior sit. nou enim fieri non potest, ut aurum quoddam imaginemur, iu quo plenum et solidum sit minus, ex eo, quod in igne quodam mains existit quam iu eo esse dicatur. non itaque omuino
convenit, ut sit plenum, quod est in hoc, minus pleno, quod in alio existit, cum hoc quidem pacto quod minus est, yieglecto inani, levius extiterit; sed omnio convenit, ut in eo minus soliditatis quam iuanitatis esse dicatur. etenim hoc quidem modo dicetur de igne iuanitatis plurimum iu eo iuveniri comparatione ad plenum
et solidum, quod iu illo existit. per id quoque, quod dicit: ac etiam comparatione ad haec idem plane significare voluit. siquidem convenit, ut iuanitas maior sit soliditate, quae eadem in re invenitur, comparatione et proportione quadam, in tantum ut, si ²² inanitas in corpore levi, vel coutva existit, uempe ut solidum, ²³ in quo erit Imius corporis inclinatio, modicum sit, eritque inanitas liac proportione levitatis causa, nee leve dicetur comparatione ad aliud secundum proportionem adaequatam pleuitudinis inanitatisque,
que, e. g. auri ad ignem. sed ex iis, quae paulo infra dicit, perspicuum evadet Alexandrum rem iuxta propriam senteutiam assumpsisse; itaque neccssario ei contingit, ut dubium non tollat. etenim adicere plenum modicum esse, non tollit, quin consentaneum sit, ut aurum igne levins sit. cum itaque inanitas pleno
completoque (?) maior sit, forte couveuit, ut ei assontiamur; veluti cum quantitas quantitati comparatur, quemadmodum, d dicere solemus locum rei locatae aequalem esse, intellegimus in tribus tantum dimensiouibus, non in pleno, neciue in eo, quod sensu tactus percipitur.

Post haec in hac oratione afifert consentaneum non esse id, quod [hoc quidem pacto quidam deduxere]; nonnulli enim eorum, qui inane non esse posuere (quemadmodum Anaxagoras et Empedocles) leve et grave minime terminarunt. nonnulli vero terminarunt quidem termino quodam,
sed causam non tradiderunt, cur corpora quaedam absolute levia sint, alia vero absolute gravia, atque quaedam in sublime, nonnuUa deorsura ferautur. etenim hi omnino quidem leve et grave comparatione ad aliud terminarunt, non autem grave et leve absolute, praeterca cur aliqua corpora,
licet maioris sint molis, leviora sint minoribus, non tradiderunt. in universum autem ex corwni sermonibus perspicuum tion evasit, quanam ratioue haec dicta | iis, quae videutur, consentanea ²⁴ sint. atqui eiusmodi sermones alia quidem ratione dicti sunt, nee iis aliquo pacto in levis gravisque eognitionem iuvamur,
cur ad supera atque ad infera moveatur ae scindat, sed contradictionis initinm inveuimus.

Praeterea etiam ex disputatione, qua ad istos respondit, ad sententiae illorum inpugnationem regreditur, qui levitatis ignis causam in magna vi inanitatis, quam habeat, ponunt, et hi sunt,
de quibus antea retulit, quod neeesse habent addere plenum in illo esse modicum, si velint, ut ad illorum sermouem omnino non sequatur aurum quoddam levius esse et ignem quendam graviorem. deiuceps ait: ueque hac etiam ratione erunt immunes, quin ea ²⁵ dicant, quae iis, quae videntur, contraria sunt, ac quispiam dixevit, ²⁶ ad quid haec additio? uou oportebit aliquid addere, si eadem incommoda necessavio secpiautur eos etiam, qui inauitatem in levi inveniri et modicum pleuitudiuis asserunt. etenini fieri etiam poteiit,
ut iguis portionem quandam animo concipiamus, iu qua soliditatis et pleui maior pars quam iu aliqua tervae portioue coutinetur. hac igitur proportione terrae quaedam povtio ignis portione quadam desumpta levior extiterit. id vero fiet, si leve cum pleuitudiuis modico termiuabunt. atqui ut verborum gravitatem augeat, tantummodo
declarasse videtur, quoduam iucommodum unam particulam sequatur, quatur, videlicet senteniam, quae dixit, si minus pleuitudiuis in eo existeret, ue si ambas paiticulas iu liuuc modum simul, videlicet modicam plenitudiuem et pluvimam inauitatem, prouuutiasset, quispiam existimavet se ad sermouem, quo illorum senteutiae adversatur,
supervacaueam aliquam adiuuctiouem adduxisse iu eorunKpie sermones intvomisisse, idque fuit, quod autea retulit, cam ad necessitatem' addendi illos cogeret. et ob banc causam cum ab initio sermouem adduxisset, perinde ac si ipse eum ita posuisset, nempe conseutaueum esse, ut multa sit iuauitas, solidum vero minus, nou
oppuguat eo tempore eam divisiouem, quae tit cum adiuuctioue, quam retulit. etenim secundum hunc sermonem terram quaudam adsumere possicmus, iu qua plenitudo minor, inanitas vero maior quam iu quadam ignis portioue inest, atque bac sane proportione couveniret terram, quae boc iure se habet, igne leviorem
existere. sed ipse ad aliam divisiouem de gravis definitione progreditur, quatenus inquirit, ut sermo refutetur, non eius quod dicitur comparatioue ad aliud, sed absolute et per se; ipsi uamque grave defiuiveruut, secundum quod omniuo couveuit ex definitione, quam levi accommodaruut, sive detiniaut dicendo id esse iu quo
soliditatis plurimum iuest, sice dicendo, iu quo inanitatis modicum existit, quod levi contrariatur. deficit autem ex divisioue adiunctio, in qua dicitur, sive erit id, iu quo soliditatis plurimum iuest, inauitatis vero modicum, ex eo enim, quod sic etiam ad eam divisiouem progressus est, quae cum adiuuctioue fit, si baec defecerit, de unoquoque
membro illius per se unumquodque iucommodum, quod necessario evenit, demonstratur. si enim grave id esse definierint, in quo maior tantum soliditas inest, ex hoc incommodo necessario fit, ut ignis terra gravior sit; etenim ignis quaedam portio assumi potest, in qua soiiditas maior inest quam in quadam terrae portione.
si vero grave definierint, quateuus id est, iu quo minor inanitas inest, conveuit etiam, ut ex corporibus, quae deorsum feruntur, (veluti aqua et terra) corpus quoddam inveniatur, iu quo inanitas ²⁷ ea inanitate niaior insit, quae in aliqua ignis poitione consistit. ²⁸ atque liac etiani coniparatioue iguis assiimptus terra vel acpia desumpta gravior extiterit. at diccre noii possimt hoc inodo se habere, et in terra maiorem inanitatem esse ea inanitate,
quae in quadam ignis portione desumpta consistit, ideoque ignem, licet pondere levis sit, nililo secius ex numero eonim esse, quae deorsum feruntur: nihil euim, quod deorsum fertur, leve dicetur, nisi omnino levins tantum dicatur, (luemadmodum aqua terra levior est. neque etiara cpiod leve uon est, eo levins erit, quod omnino
et absolute leve existit, ad superaque feretur, sed contra, nempe si quidem sursum fertur ac omnino et absolute leve est, omni eo levius existet, quod deorsum movetur.

Ex hoc autem ad alium modum se transfert, quo id refellat. hic vero est eiusmodi.

Sin autem dicamus leve et grave, unumquodque eornm, terminari secundum proportionem, quam inane ad plenum in uno eodemqne corpore habet, quemadmodum si quispiam dixerit, leve id est, in quo inanitatis duplum quam pleuitndinis inest, grave autem, quod contra se habet: neque etiam hoc modo dubitationem
solvimus explicamusve, | qua deducitur omnino necessarium fore, ²⁹ ut terra igne levior, vel ignis terra gravior existat. at qui tiat, ut neque etiam hoc modo eadem quaestio non dissolvatur, audi, quoniam leve definivit secundum proportionem, quam inane et plenum habent inter se, non aliter ac si duplo vel alia mensura
definiret, omnia igitur, quae uuius atque eiusdem rationis sunt, vel leve sit, vel grave, eandem proportionem habebunt. sed maior et minor ignis copia unius et eiusdem proportionis existnnt; atqui maior ignis levior est, et ob banc causam maiore celeritate ad supera evolat. et rursus maior et minor terrae portio eiusdem
proportionis sunt; atgui maior terrae portio minore gravior est, licet hoc fieri non oporteret, si grave hac sane proportione definiretur; etenim haec proportio in maiore et minore copia eiusdem rationis existit.

Hoc etiam absurdum est dicere corpora, inauitate eis implexa,
in sublime ferri ob ipsam inanitatis implicationem, quae faciat, ut grave in sublime feratur, et inane ipsum uon ferri. post haec cum maiore contrarietate se illis opposuisset, inquit, consentanenm est iis, qui ponunt inanitatem in sublime ferri, [ut quasi ipsis conveniat inanitatem definire ex eo, quod in sublime feratur.] perinde ac
si illis necessario convenire faciat, ut de hoc tantum amplius disquilevis ³⁰ rere debeaut, quamobrem videlicet inane natura sua ad supera ³¹ et plenum ad infera feratur, si haec duo, cum in compositis corporibus inveniantur, efficiant, ut ipsa sursum vel deorsum ferantur, ac ea corpora, in quibus inane est circumfusum, composita dicantur,
quoniam ex inani et pleno composita sunt; ipsi enim de his perscrutantur, quandoquidem coram indagatio erat de levi et gravi, quae comparatioue ad aliud dicuutur. insuper si inane natura in sublime et plenum deorsum feratur, atque hi duo loci oppositt alter ab altero dissideat, qui igitur et haec duo, pleiium videlicet et
inane, non separantur a se iuvicem nee alterum ab altero disiungitur ex eoruni celeritate in loca ipsorum, quae sibi propria sunt, sed ipsa remanent confusa ac utraque in eundeni locum revertuntur? posset quispiam sermoni addere, ipsa ne transmutationem quidem ad invicem habere, ut, quando transmutantur, ex propriis
locis moveantur, quemadmodum ignis (exempli gratia) et terra; atqui conveniret toto hoc tempore praeterito, quod infinitum existit, ut iam separata essent, nee inane aliquod deorsum, nee plenum sursum extaret, atque in universum ut haec permixta non concurrerent. inanitati autem in universum locus quidam omniuo non
convenit, quandoquidem id praeter rationeni existit; sin autem movetur, aliquis locus sit necesse est, ex quo [et] in quem feratur, quasi ipsum [inane] locus non sit, ut locus ei conveniat. si enim loco locus omnino conveniat, necessario tiet, ut res in infinitum procedat, ex eo, quod unicuique loco semper locus requiritur.
at quaenam dicetur motus inanitatis causa? non enim fieri potest, ut inane quatenus tale moveatur. si enim inane ex eo, quod tale, moveretur, ceteris rebus, quae inane non sunt, motus non inesset, ac omnia unico motu, videlicet inanitatis motu, qui in sublime fertur, moverentur; niodo autem ex eo, quod inane deorsum
fertur, perspicuum fit non moveri aliquid, quatenus est inane, neque etiam moveri, si inanitatis motu omnino moveatur.

Ad hunc autem locum Aristoteles sermonem suum reposuit, ut ad eos responderet, qui multitudine et parvitate extremitatum corporumque insectilium leve et grave terrainarunt. respondendo autem
illis lianc eligit dubitationem, quod ipsi de levi gravique non nisi comparatioue ad aliud disseruerint; etenim leve et grave esse naturam statuere, alii vero extremitates posuere, alii insectilia, atque haec duo maguitudine et parvitate separarunt distinxeruntque. fuit insuper eiusmodi dubitatio ordinata, ut illis quoque responsum
afferret, qui levitatis causam inane implexum, gravitatis autem plenum esse posuere; unaque cum aliis rebus super iis est dubitatio, ³² cur ipsi de levi et gravi disseraut, quae omniuo et absolute ³³ ita sunt, et quociinque modo extiterint, eorum autem, quae his iuteriecta suut, iiempe eorum, quae ex gravi, levi graviore, existunt, uou dicant rationem, propter quam differant, licet dicere possent
haec etiam terminari multitudinis inanitatis vel gravitatis confusioue. cum itaque ad huuc locum disputatiouem suam in respoudeudo ad illos reposuisset, prosequitur hoc et inquit: similiter contingit et sequitur, si quis etiam leve et grave aliter terminaverit, quatenus hae duae inclinationes ad magnitudinem et parvitatem,
hoc est teuuitatem et crassitiem referuutur, aut quo vis alio modo, ut si haec duo duritie et mollitie distingueret ac separaret, modo uua illis tribuatur materia, uuum subiectum, vel duae naturae, sed duae coutrariae. quod autem similiter sequitur vel omuino efficitur, est, ut vel de gravi et levi, quae | ³⁴
absolute talia sunt, nou disserant, vel de iis (piidem, quae illis interiecta sunt et comparatione ad aliud, sermouem non faciant. iis euim, qui eandem materiam his duabus inclinationibus omnino tribuunt partiumque magnitudine et parvitate eas distiuxerunt ac separaruut, uec non mollitie et duritie tantura, necessario efficitur,
ut de gravi quidem et levi tantum loquantur, [quae comparatione ad aliud dicuutur, non] quae talia absolute existunt, [quemadmodum iis usu venit, qui leve et grave ex eisdem triangulis coutlant,] ac iis, qui grave et leve ex iusectilibus partibus constituuut. ii autem, qui duas his naturas naturas invicem contrarias, quemadmodum
illi, qui plenum et inane pouuut ac horum duoruni coutrarietale duarum inclinationum contrarietatem terminarunt, fateri quidem coguntur se de gravi et levi absolute verba facere, de his autem, quae his duobus iuteriecta sunt quaeque gravia et levia comparatione ad aliud dicuntur, non terminare; neque etiam cur haec duo
(aqua uempe et aer) gravitate levitateque cum se inter se, tum ambas extremitates superent, dicuut, quemadmodum cur aer aquam et terram levitate, et ignem gravitate superet, ac similiter etiam aqua.

Multitudine autem et parvitate, hoc est partium crassitie et tenuitate vel mollitie et duritie, leve et grave termiuare
falsum ac commenticium quoddam videtur; uon enim his duobus grave et leve distinguuntur. atqui propterea quod hie certus ex ea dubitatione evadit, quae illi occurrit, consouum ut quae interiecta sunt quaeque comparatione ad aliud dicuntur, terminentur, — hoc enim modo quaesitum eius explicavit, qui grave
et leve plenitudine inanitateque terminavit — ratio quaedam ei in- ³⁵ venitur. fieri enim potest secundum sententiam istorum, ut inclinationis ³⁶ distinctiones etiam terminentur, quae in iis inveniuntur, quae iuter leve et grave consistunt, quorum uuum alteri comparatur, tenuitatis et crassitiei ac mollitiei et duritiei comparatione.
at saue eorum sermoui. qui hoc asseruut dicnntve, duorum locorum ad has duas inclinationes unam esse naturam, necessario contingit, . . . quasi dicat: fieri non poterit (iuxta illorum senteutiara) ut quicquam leve absolute inveniatur, sed omnia corpora (exempli gratia) ad infera et ad euudem locum inclinabunt. existimantur autem levia
esse, quouiam ipsa ex privatione gravitatis eius, quod movetur, manent superius, ut tardius moveantur, vel non est ita, sed tempore, quo pelluntur, ipsa sursum quasi protruduntur caliditate (?), quae videlicet levia esse iudicantur. coutinget autem iuxta illorum sententiam, qui ita terminaruut, ut magna aeris et
magna ignis copia aquam terramque gravitate viucaut; hoc autem fit, quoniam propria parvarum et magnarum partiuin inclinatio eadem est, nempe ad infera. perspicuum est autem ac mauifestum: si ex corporibus parvarum partium magnae adiunctionis substantiae portio quaedam sumatur, profecto propria etiam inclinatio,
et quae ad infera instituitur, ob qualitatem plurimam corporum parvarum partium, inclinationem propriam quantitatis corporum minoris contrariarum partium, quae et ipsa deorsum versus procedit, superabit; sique multa quantitas ex corporibus parvarum partium, vel ignis vel aeris, existat (siquidem Ms aer et ignis terminantur)
uecnon parva portio ex corporibus magnarum partium, vel terrae vel aquae sit (siquidem his istaec duo etiam terminantur), eveniet, ut ignis gravior solidiorque deorsum feratur.

Cum autem hoc iu loco aliorum senteutias de levitate et gravitate retulisset et qua ratione impugnari possent, iuxta propriam
modo opinionem hac de re pertractare intendit.

Nos autem, ait, primum id explicemus ac distinguamus, de quo reliqui quaerunt ac dubitant, cur alia corpora uatura in sublime, alia deorsum, quaedam et in sublime et deorsum ferantur, quod utrumque declarabit; deinceps de gravi
levique dicamus ac de eis affectionibus, quae illis contingunt, verba faciamus. statimque regreditur [ac refert], quamobrem nonnulla deorsum ferantur, causamque adducit, cur eiusmodi motu moveantur et ait huius causam eam esse, propter quam corpora ceteris illis motibus etiam moventur, quemadmodum ³⁷ ea, quae ortus, mutationis et accretionis motu moventur, iuclinatioque ³⁸ motus horum causa existit, quorum unusquisque est ad fonnam, quae potestate existit; motus igitur corporum, quae vel supra vel infra moveutur, ad liaec duo loca efficitur, ut ad propriam
eorum perfectiouem iucliueut, hoc est, ut ad propria eorum loca perveniant. quamobrem ait: de eo quidem, quod sursum vel deorsum movetur, eodem modo, quo de iis, quae aliis motibus et mutationibus moveutur, iudicandum est. quoniam enim tria sunt motus geuera, unum uempe in magnitudinem, atque
accretio dicitur, alterum ad formam, ac ortus et mutationis proprium est — mutatio Ι enim ex una in aliam formam tit, quatenus ³⁹ hoc in loco qualitas forma dicitur — tertium autem secundum locum: in quoque borum mutatio erit non ex quavis re, uon enim ex albcdiue in lineam fit mutatio, sed ex contrario in
contrarium, vel in id, quod inter contraria invenitur, quemadmodum ex albedine in nigredinem vel in jjurpureum colorem. ex eo enim, quod corpora commutantur, nou remanet in eis, quod antea extiterat; cumque in id mutentur, quod antea in eis non extiterat, non in quidvis mutantur, quemadmodum albedo in lineam, verum
cum in id, quod maxime distat, turn in id, quod finitimum est, mutantur. si igitur in id, quod maxime distat, commutabuntur, in contrarium mutabuntur; si vero in id, quod finitimum est, mutabuntur, in id, quod inter contraria consistit. et quemadmodum id, quod mutatur et movetur, non movetur quidvis: ita nee quod movet et
mutat, quidvis in quamvis rem movet. sed quemadmodum id, quod augetur, ex eo, quod augetur, in maiorem magnitudinem, non in caliditatem mutatur, ita etiam id, quod auget, quateuus auget, omniuo quidem in maiorem molem, non in caliditatem movet ac mutat; tametsi contingat quandoque, ut id, quod augescit, incalescat; sed quemadmodum
id, quod auget, non est id, quod calefacit, ita auctum quoque excalefactumque utraque etiam differunt. eodemque modo statuendum ac intellegendum est id, quod loco etiam movetur; nou enim quidvis a quovis loco movetur, neque etiam motivum quidvis movet mobile quidvis. igitur superius et inferius cum contraria sint, motiva
quidem sunt grave et leve, mobilia vero, quae potestate gravia etlevia exist unt, quorum unumquodque, nempe eorum, quae pulsu agitantuv, a motivo sibi, accommodo in id movetur, quod potestate in ipso existit. potestate autem in ipso ⁴⁰ est, ut in proprio loco maneat: igitur ferri in hunc locum, in ⁴¹ suam forniani est ferri. etenini ferri aliquid in id, quod potestate est in ipso a motivo sibi proprio, in perfectiouem et tinem, quem liabet, est ferri.

At quonam modo conveniunt eiusmodi sermones huic rei, de qua uos pertractaraus? dicemus: quaudo movebuntur corpora, quae natura supra infracpie ad eoruni perfectionem moveutur, non convenit, ut quicquani hac in re inquiramus, hoc est in motu eorum ad haec duo loca, nisi inclinationem eius, quod potestate est, ad
perfectiouem, hoc est ad actum et iinem; similiter in reliquis motibus; non est enim, ut quispiam banc causam quaerat, cur scilicet quod curatur ad sanitatem moveatur, quasi non conveuiat ei, quod curatur, ut ad valetudinem, sed ad albedinem revertatur, et quod febrescit, ex eo, quod tale, ad febrem, non ad . . . regrediatur.
moveri enim eodem iure se habet, quo transmutari et augeri, in proprium eorum finem. quemadmodum enim quod augetur, cum mutaticr, quatenus augetur, profecto non ad sanitatem, sed ad maiorem magnitudinem revertitur — etenim ad quantitatem quaudam transmutatur — ita levia etiam et gravia, siquidem
haec superiora petunt, nempa levia, ilia autem ad inferiora praecipitantur, nempe gravia. ea enim, quae motu locali, et quae ceteris motibus feruutur, in hoc potissimum difterunt inter se, siquidem quae locali motu moventur, iuitium motus in se habere videntur, reliqua vero extriusecus, quemadmodum id, quod
curatur, et quod augescit; quamquam haec duo etiam, dum parvum motus initium acquiruut extrinsecus, interdum ex se ipsis transmutautur, id siquidem ad valetudinem, hoc autem, veluti quando febricitat, vel id ad morbum, hoc vero, quatenus alitur. et quia id, quod curatur, haec duo admittit, nempe
valetudinem et morbum, ideo si eius motus in valetudinem existat, ut plurimum ex se ad eam movetur, si vero ad morbum, pariter ex se. quemadmodum dicimus haec duo interdum ex se cum parvum motus principium extrinsecus sumpserint, eo magis leve et grave; sed initium motus in illis inveniri videtur,
quoniam horum duorum materia, hoc est subiectum eorum, proxime ad rei substantiam accedit. signum autem est, quod eiusmodi quidem motu moventur, quandoquidem ex eorum essentia ahsoluta inveniuntur. quae vero ortu generantur, nondum ⁴² levia Dec gravia sunt, sed turn levia erunt, quae ortu generantur, ⁴³ et gravia, quando peifecta et omnibus numeris absoluta extiterint; et quouiam perfecta sunt, motus initium in illis esse apparebit. etenim cum ex aqua oritur aer, veluti cum aqua in vaporem
couvertitur, ex re gravi levis fit, et quod ad supera evolat, absolutus aer et levis inveuitur, quippe hae duae iuclinationes in illis deprebenduutur, cum perfecta | erunt ac in propriis locis ⁴⁴ extiteriut; conveuit igitur, ut in his localis motus initium inveniatur. scire autem debes reliqua ilia quoque non privari, quin in eis
initium motus inveniatur; etenim boc ipse dedit omnibus naturalibus in universum. et non ei, quod curatur; nee quod curatur motu etiam ad valetudinem privabitur, neque id quod mutatur motu ad albedinem. cum autem dixisset leve et grave potius quam haec principium motus in se babere, atque in hoc causam attulisset, lioc
tantum viodo intendit, ut ex eo, quod horum duorum subiectum perfectum est, in eo per se motus, hoc est motus perfectus inveniatur; ac maioris perfectionis existit, siquidem ceterorum motuum ortu postremus est. adiecit ortu consider atissime; alibi uamque dictum fuit hunc esse praestantiorem, quoniam ceteri, dum moveutur,
loco moventur, sed non est necesse, ut hic ceteris motibus feratur; modo autem dixit hunc motum esse alia ratione ac motuum omnium partes et in substantia nobiliore; etenim bic quidem motus protrabitur eo tempore, quo generatum est ac queinadmodum motus in locum omnino quidera navi debetur post
ad generationem motum, cum in alicuius animantis gratiam perfecta existat, et reliqua, quae eiusdem generis sunt, at existimabit quispiam omnino quidem baec duo aliud ex alio confirmari; siquidem ait, in gravi levique principium motus per se inveniri, quoniam perfectiora sunt, et perfectiora sunt, quoniam perfectus motus in eis
invenitur, qui motus localis est, ac principium iu eis existit. [ad unum autem locum quippiam moveri ac in eo localis motus principium inveniri idem non est.] nos vero dicimus: baec duo aliud ex alio non confirmari; motus namque in locum jniucipium in illis est; ad unum autem locum quippiam moveri ac in eo principium
motus per se inveniri idem non est.

Perspicuum est, inquit, id, quod est potevAia ens, ita ut in locum revertatur, in locum reverti, et si in hoc quantum et in boc quale, ad hoc ferri, iu quantum perfectionem acquiret; hoc autem totum eo feretur, quo actus potentiae invenitur.

Eadem autem causa est, quamobrem corpora ad propriam ⁴⁶ eorum pevfectionem moveantur, cum non modo id, quod perfectum non est, veliiti vapor, qui in aerem mutatiir ac sursum asceudit, sed corpora etiam perfecta ad propria eorum loca celeriter moveantur;
eteuim liuius rei causa iu omnibus iilis ad propriam perfectionem incliuatio est. cum itaque ex uumero corporum, quae perfecta existunt, veluti aer, ignis et reliqua, quaedam in propriis eorum locis, quae uaturalia sunt illis, non existant, quasi ilia motum festiuant, ut id adipiscautur, sponteque ad sua loca, nulla re impediente,
moventur, quemadmodum alimentum, dum mutatur ac refertur ad alitum, movetur in illudque convertitur, si nulla alia re praepediatur. ait: sed talia quidem per propriam perfectiouem, quae est in illis, dum motus per se existit, quemadmodum in praecedeutibus sermonibus, hoc est in
Octavo Naturalis Auscultationis Libro, dictum fuit. motum autem quidpiam extrinsecus aflfert, quemadmodum accidit, si aliquid iacitur; atqui eos, qui curantur quique febrescunt, prima eorum dispositio movere facit, si id, quod motum affert quodque valetudinem in aegritudinem mutavit, et quae eiusdem generis sunt, non insequantur.
quod vero iis, quae deorsum feruntur, motum affert, est quod trahit pellitque, quemadmodum motivum reiecti id esse dicitur, uude aliquid reiectum est, veluti a pariete pila.

Incliuatio igitur ac versus propriam perfectionem praeparatio, motus in propria loca causa existit; unumquodque enim ad simile
movetur, et quod potestate est versus id, quod simile est ei, quod actu existit. etenim quod potestate est, sua potestate fertur, cum dispositio, quae versus id contendit, similitudo quaedam existat; ferri itaque ad id, ad hoc simile atque ad eius formam est ferri. atque hinc quispiam existimaverit id, quod veteres tradiderunt,
quod simile feratur ad simile, hoc est quod id, quod potestate est, ad actum movetur. haec enim duo (quemadmodum diximus) similia sunt, consentaneum uamque non est existiraare veteres dixisse simile ad simile plane ferri; neque enim si terra nostra cogitatioue eo transferatur, ubi nunc luua est, eius partes,
quamvis ei similes sint, ad ipsam ferrentur, sed ad medium, quo in loco manere solent, cum perfectae sunt, siquidem vim tantum liabent, ut ad medium ferantur. atque in uuiversum alio sermone maniad ⁴⁷ festum evadit corpora, cum in propria eorum loca feruutur, ⁴⁸ in similia ferri. partes enim corporum, quae omnino consimilium partium sunt, eodem motu in eundon locum ferantur [necesse est], quo totum fertur; et quemadmodum fertur totus ignis, aer et reliqua,
dum in | id, quod proprium est illis, et in formam uniuscuiusque ⁴⁹ cuiusque eorum propriam feruntur, in extremum eius, quod ambit, contendunt, sic cum partes in haec loca feruutur, ad id, quod sui simile est, moventur. quoniam autem termini ac fines omnium corporum, quae per rectam lineam feruntur, ultima ilia extremitas
est et hoc medium, hoc est supra et infra, evenit, ut id, quod natura vel supra vel infra movetur, ad sui simile feratur; hic enim finis, qui deinceps est quique sequitur et ambit, quodammodo eius forma existit. (piare cum elemeuta tota secundum se ad extremum eius, quod ipsa ambit, fransferantur, quod quidem forma efficitur quodammodo
eius, quod coutinetur, et simile (?), cum transfertur, ad eius totum eodem motu moveatur: quispiam dixerit duplici mensura simile ad suum simile trausferri, hoc est, quatenus partes ad totum transferuntur, cui similes existuut. et quatenus ipsa transferuutur ad extremum eius, quod ambit, quod quidem forma est quodammodo
eius, quod continetur, et ob banc causam partes etiam. siquidem ea, quae ambiunt, quodammodo forma suut eius, quod coutiuetur. ea enim, quae deinceps veniunt, inter se similia sunt, siquidem aqua aeri similis est et aer igni; ⁵⁰ converso cumque ab igue inceperimus, in circuli modum incedamus
oportet, donee ab igne in terrara regrediamur, convenitque, ut secundum rectitudinem ex igne ad aerem fiat regressus, sique versus regressum contendemus, oportebit, ut in aerem fiat, ea enim, quae inter se similitudiuem habent, ea existunt, quae inter se iuxtaposita sunt, cum id, quod coutinetur, materiae, quod autem
continet, formae rationem habeat et quodammodo ad id referatur, quod actu existit. atqui cum ambitum sumemus, dicendum nobis non est ea, quae in ambitu sunt, unum post aliud similia esse; etenim si quod ignem sequitur, terra extitisset, cum horum duorum unum proxime non contineat et alterum proxime non contineatur,
nec etiam id formae, hoc autem materiae rationem obtineat, neque etiam hoc inter inter se similia erunt.

Convenit igitur ut intellegatur, ferri aliquid in suum locum, ad simile esse ferri. dicetido autem ad simile quodammodo ad totum dicit; atqui ambientis extremum forma totius existit; id igitur est etiam
forma partis, quandoquidem si cpiod dicit absolute ad finem ambientis, ad eius partem referamus, haec non erit eius forma, quae ⁵¹ ipsani tantuni eoutineat. atqui rationes, quibiis apparet trausitum ⁵² in aliud natura supra et infra versus contingere, bae sunt.

Si auteni convictus, vim verborum eius meditatus fueris, ea sane demonstrare ac perfectam intellegentiam praestare invenies,
ut uuieuique elementorum, quemadmodum datur forma danturque propriae poteutiae, ita et reliqua ilia; alioquin secundum se tota perfecta etiam minime extitissent. ipsa euim nou modo qualitates ac proprias potentias tantum assumunt, sed etiam loca. veluti in animali perspici licet; efenim sanguis non est perfectus neque
hoc alimentum, quod est commutatum, si talem tantum bumorura speciem adipiscitur (quemadmodum banc substantiam, colorera caliditatemque et reliqua ilia, quae in sanguine deprebenduntur) nisi simul cum boc etiam proprius positus illi accedit, ut si in venis collocetur. quemadmodum enim sanguis (exempli gratia) eo in
veuas coutendit, ut quasi ad propriam eius perfectionem moveatur, scilicet ad eius positmn, qui iuxta venas coustitutus est, et ob banc causam versus venas movebitur: ita ea etiam de causa ignis terraque et quod ex illis, versus superiorem ac iuferiorem locum moventur, cum ipsa eo, quod potentia praedita perfecta minime
existunt, ad propriam eorum perfectionem natura inclinent, idque penes uuum eorum in propriis locis, in quibus accommodantur, perficiuut, et ideo ad duo baec loca moventur, dum in perfectionem ipsorum contendunt. nee convenit, ut ad motum eorum aliam causam quaeramus, neque cur id, quod curatur, ad valetudinem
moveatur, nee etiam alimentum, quod in carnem, cerebrum et ossa trausmutatur, cur partini in carnem, partim in cerebrum et partim in ossa mutetur. etenim nobis conveniret oppositum indagare, si in baec non mutarentur; modo autem cum eorum. mutatio in ea sit eiusmodi, consentaneum plane esse sermonem dicimus; uec quispiam
boc auimadvertit.

Causam autem, quam ad naturalis corporis motum affert, sufficientem esse nemo fatebitur; licet enim ad proprium eorum locum, quasi ad propriam perfectionem moveantur — consentaneum est enim boc fateri — tamen quaerere convenit, quomodo eorum transitus ad
perfectionem sit et quae buius causa existat. etenim fieri poterit, ut omnes bomines fateautur loca, ad quae moventur, propria illorum esse eisdemque locis ipsa perfici, sed cum boc quaerere convenit, quomodo ad ipsa ferantur. causa enim, quamobrem ad sua loca proficiscantur, | potentia quaedam extrinsecus est, veluti ^{53 54} attiactio, expulsio et forma, vel giavitas aut levitas aut aliud ⁵⁵ quippiam eiusdem generis. dicere autem huius inclinationis causam esse, eo, quia id, quod potestate est, modo quodam actu existat, multoque magis affirmare, ex eo, quod potestate est, transferri in
id, quod iu perfectione cousistit — illud enim „potestate“ nihil aliud significat — neque rautatiouis eorum causani reddit, nee mutentur. etenim cum sermonis similitudinem inspexerimus, causa, quam retulit, sufficiat oportet; nam si quis dixerit corpora in propria loca ferri, eo, quia potestate existunt, et conveuire
ut illuc ferantur et ad haec loca movcantur: hic sermo facilis est; sed quaenam causa est, cuius gratia in actum revertautur? et quomodo fcrentur? etenim si quispiam (quemadmodum retulimus) ita causani adiciat, is non causam, sed aliud quippiam profecto adiciet eorum, quae omnibus iis, quae natura moventur, aequaliter
convenit, siipiideni haec omnia ad propriam eorum perfectionem moveri depreheuduntur. ideo cum quaerimus, quomodo sanguis feratur in veuas et cur ad eas contendat, non sat est asserere hoc fieri, cum sanguis in sua perfectione non sit, antequam ad eas revertatur, atque ad venas incitari, quasi ad proprium eius locum
perfectionemque moveatur; sed cum hoc fassus erit, quaeret causam, cur ad eas moveatur. (pianiohrem medici huius causam adiciunt, dicentes attractionis cuiusdam causa sauguinem ad venas commeare, cum a potentia attractiva, quae in eo cousistit, iuuovetur. insuper si quaeraraus causam, cur pili in barba circa vicesimum annum
efflorescant, si quispiam dixerit hoc a natura provenire, quae excitatur in nobis ad finem, quem habet, is quidem aliud quippiam nobis referet, sed huius causam non adducet; huic autem causam adiunget, cum dixerit supervacaneae humiditatis redundantia, quae in membris cousistit, in puerili quidem aetate, quoniam crassam
substantiam habet et corpus etiam humiditatis causa varum fluit ac dissolvitur, et ideo ex ea pilorum generatio non perficitur; cum autem calor iuvalescit, ut humiditati praevaleat eamque exsiccet, efficit, ut crassiorem essentiam acquirat, ideoque ob eius crassitiem et corporis siccitatem non dissolvitur. corpus enim, quo
antiquius, eo siccius evadit, cum humidum semper dissipetur, quodque ex eo relinquitur, durius efficiatur a naturaque per poros extimae maxillarum cutis expellatur, ut ex pilis, qui ex eo giguuntur, utile quoddam perficiatur, ac ita pili generantur. novit enim natura incrementa quaedam hoc tempore occultationi et absconsioni circumspectae
formae opportuna esse, ipsaque ad congruam actionem ac- ⁵⁶ commodata. ita etiam causa motus corporum natura tunc saue ⁵⁷ afferetur, cum existimabimus ipsa quidem regredi ex eo, quod potestate est, ad id, quod est actu, eo tempore, quo ad propria eorum loca proficiseuutur, si huic modo adiunxerimus dixerimusque,
quomodo ferantur; (exempli gratia) ut hoc illis perficiatur vel ex eo, quod vi quadam attrahuntur vel pelluntur, vel ex eo, quod vim quaudam effieiuut vel proprium eorum priucipium, quocuuque mode esse dicatur. dicere namque hoc fieri, quoniam cadit mutatio ex eo, quod potestate est, in id, quod actu existit, disseutaneum
est. id enim omni in re facili statui poterit; (exempli gratia) si quispiam quaerat, cur gressus animali insit, respondemus: hoc erit, cum potestate animal sit; convenietque interroganti, quomodo hic aegrotus curetur, respondere hoc illi inesse, quoniam potestate sanus existit, et haec sanitas hoe iure se habet, tametsi sanitas
huiuscemodi causam habeat; vel enim computrescentium humorum evacuatio vel frigidorum membrorum calefactio vel calefaetorum refrigeratio vel simile aliud quippiam sanitatis eius causa existit. iuxtaque hunc modum quaerenda fuisset causa, cuius gratia elementa movereutur; atqui motus ipse eorum est veluti res perspicua, quam
omnes fatentur, est autem quaestio, quamobrem ipsa ita moveantur; et ob banc causam licet ad haec loca moveantur, quoniam eorum propria existunt ac iis ipsa perficiuntur, quamvis hoc (quemadmodum praefati sumus) unusquisque fateatur, sed illa causa est, quae quaeritur et cuius gratia est indagatio.

Cum igitur hic ita affirmasset, ad secundum quaesitum regreditur; etenim primum quaesitum fuit, cur elementa ad propria eorum loca moverentur, secundum autem, in quo de differentiis levis et gravis disputatur, quae eis contingunt, ait: quoniam de his hoc in loco disputatur, primum
quidem praestantissimuvi eorum eiusque explicatio positum sit, secundum quod omnibus videtur. grave nempe absolute id est, quod omnibus corporibus substernitur, leve autem e contra se habet; est enim id, quod omnibus corporibus supereminet. dicit autem absolute ad horum duorum differentiam et illorum,
quae inter haec sunt collocata, aquae nempe et aeris, quoniam haec duo nullara harum incliuationum per se | habent, sed sunt in eis ⁵⁸ simul permixtae ac comparatione ad aliud levia existunt; quaevis enim [ignis] pars superiora semper petit, nisi aliud contingat, hoc est, nisi aliud existat, quod impediat, et terrae ⁵⁹ quaevis pars deorsum semper eodem modo declinat, nisi quid ⁶⁰ forte inipediat; idque grave per se, non comparatioue ad aliud existit, et ideo maior pars maiore semper celeritato, ignis quidem versus superiora, terrae autem versus iuferiora movebitur.
utrumque vero illorum, quae inter haec sunt collocata, et grave est et leve, siquidem alicui emiuet et alteri substeruitur, ueutrum autem per se et absolute grave et leve existit, sed comparatione ad aliud; utraque enim terra leviora, igne autem graviora existunt; quaevis enim pars ex illis sumatur, terrae
eminet, igni autem substernitur, . . . absolute gravis quoniam semper aeri substernitur, . . . 003C;sed quamobrem eorum, quae) non comparatioue ad aliud perpendantur, hoc est ignis et terrae, absolute terra gravis, iguis vero levis deprehenditur, ea autem, quae inter haec collocautur, propria eorum natura uec gravia nec levia
dicuntur? etenim si leve id dicatur, quod omnibus corporibus emiuet, grave autem, quod omnibus illis substeruitur, prius igitur quam aliquid omnibus corporibus emiueat, leve non est, et antequam omnibus illis substernatur, non est grave; non enim aliquid propria ratione dicitur, autequam ad propriam eius essentiam regrediatur.
ignis igitur levis non dicitur, autequam omnibus corporibus emiueat; sique levis non erit, cum in alieuo loco extiterit, igitur sursum versus non feretur, quia versus superiorem locum inclinationem non habet, et haec levitas est; sed ipse sursum fertur: igitur ignis ratio non est, ut omnibus corporibus emiueat. mihi
autem videtur magis congruum ac consentaneum esse iis, quae ad sensum apparent in elementis, ut inclinatio in illis inveniatur, quaudo in alienis locis extiteriut, ut haec sit in eis motus causa ex proximis in propria eorum loca, incliuatio nempe ad ea. etenim ipse paulo post idem operatur eo in loco, quo invenitur: et leve est,
natura sua semper ad supera movetur, et grave est,> sua semper ad infera movetur: non enim omnibus corporibus emiuere et natura semper sursum ferri unum et idem est. igitur proprie quidem definitur ex eo, quod semper sursum movetur, non autem ex eo, quod eminet. insuper si eminere aliquid ac leve esse
unum et idem esset, omue igitur, quod quacunque ratione eminet, leve ⁶¹ extitisset, ctiam si vi emineret — quemadmodum valetudo et iusta ⁶² sicci frigidique proportio et similia in viventis corpore unum idemque existunt, et animans, qui iusta eorum proportione utitur, sanus est, tametsi vi ad eius mediocritatem deveniat — at fieri potest, ut
quod eminet, grave sit; non igitur emiuere aliquid ac leve esse unum idemque existunt. ita neque substetni et grave esse idem sunt, neque quod subsidit et quod grave est unum et idem esse dicuntur.

Deinde ait: cum igitur his inclinatio ita tribuatur, gravitas
autem et levitas in compositis 003E; corporibus inveniautur, perspicuum est igitur, ipsa iuxta eorum constitutionem ex illis inclinatione inter se differre, secundum quod simplicia corpora sortita sunt, quorum id levius, quod ex pluribus levibus elementis constituitur. igitur corporum ab elementis compositorum diferentia ad primorum
corporum diferentiam sequetur. quod quidem ipsum ante dicebat oportere facere et eos, qui inclinationis differentiam ad inanis implicationem retulerunt.

Deinde dicit: fit autem, ut non ubique unum et idem aliquid grave sit vel leve, neque ctiam uno eodemque levius
vel gravius; trabs enim, quae centum librarum pondus habet, in aere quidem gravis, in aqua vero ievis existit; trabs enim in aqua innatat, plumbum vero subsidit. idque causae esse dixit, quod in omnibus corporibus praeterquam in igne in propriis eorum locis [modo] pondus invenitur, in locis autem ceterorum illorum praeterquam
in locis, quae sunt, graviora sunt, ac hoc modo terra omniaque corpora, quae maxime terrena sunt, ubique pondus habent — ea enim et in terrae loco et in locis ceterorum illorum pondus habent — aqua autem in proprio loco et in locis ceterorum elementorum pondus habet, non autem in terrae loco — terra
enim aqua gravior existit — aer vero in proprio loco id habet et in ignis loco; at pondus non habet in locis ceterorum illorum elementorum, quae pondus habent, terrae nempe et aquae, num autem in proprio loco pondus habeat, hinc intellegi potest, quod uter inflatus trahat plus quam inanis. si quid igitur compositorum
corporum plus habeat aeris quam aquae et terrae, veluti trabs, in aere quidem erit gravis, ex eo, quod in hoc ex omni vel ex maiore parte ponderosum constat; etenim ex plurimo aere, qui gravis est, constat, uec non etiam ex terra atque ex aqua, quae gravia sunt, conflatur; in aqua autem Ievis est, ex eo, quod
ipsa in hac maiore ex parle Ievis est, quoniam | aer et aqua levia ⁶³ sunt ac ex modico pondere constant, hac itaque de causa lignum, ⁶⁴ quod centum librarum pondus habet, in aere gravius est quam ⁶⁵ plumbi libra, in aqua autem levius existit. unumquodque enim eorum triplici gravitate in aere constat, quamvis leve aliquid velut ignem habeat; tres autem gravitates appello, aerem, aquam
et terram. si igitur trabs ex plurimo aere constat, et horum unumquodque (quemadmodum praefati sumus) tripliei gravitate constat, tum qua exuberantia trabs, quae centum librarum pondus habet, plumbi libra gravior est, eadem in aere eo gravior existet ac maiore celeritate movebitur. at si in aquam ceciderint, trabs
quidem plumbo levior hie extiterit, quoniam ipsa ex plurimo aere levis est (aer enim modica gravitate in aqua levis plumbum autem subsidet, quoniam multa gravitate constat, hoc certe, si elementis praeter ignem gravitatem attribuas, immo omnibus illis praeter terram levitatem attribuas. ita enim eius oratio
intellegi posset; aeris namque levitas cum maior sit in aqua, ob hanc causam trabs in aqua plumbo levior fuit.

At non convenit, ut veram hanc orationem affirmemus, eam nempe, quae tribus elementis in propriis eorum locis omnino pondus inesse statuit. primo quidem, cur illis in propriis locis existentibus
non levitas, sed gravitas evenit? etenim duobus illis, quae medium tenent, levitas etiam convenit, sed hoc non in proprio eorum loco, sed aeri in aqua et terra, aquae autem in terra tantum; si igitur in omnibus elementis praeterquam in terra (iuxta eius sententiam) levitas inesset, sed hoc non inest eis in locis, quae supra innatant —
etenim contra res se habet et his in locis pondus habent — negue in suis locis praeterquam ignis, remanebit, ut levitas sit illis in locis, quae substernuntur ac deorsum existunt. dicimusque, hoc perspicuum est; ac paulo infra, dum de iis, quae iunovantur, sermonem habet, ilia (inquit) versus inferiorem locum moventur ad loca,
quibus id iunovatur, quod ignis non est, quoniam ignis modo levis est, quamquam iam ipse affirmavit ea, quae in medio posita sunt, nec gravia nec levia absolute existere, si ad duas extremitates comparentur, sed collata inter se eorum unum quidem, aer nempe, absolute leve, alterum vero, videlicet aqua, absolute grave existit.
cum autem ea, quae in medio locata sunt, gravia et levia sint, collata inter se, verum in propriis eorum locis levia non sint, hac ratione non erunt gravia comparatione ad aliud, sed absolute, cum ⁶⁶ itaque eorum, quae in medio simt, unius ad alteruni collatione ⁶⁷ id quidem absolute leve, hoc autem absolute grave existat, quoniam id, quod peues aquam absolute leve dicitur, est veluti aer, qui penes se ipsum absolute gravis extiterit, eritque absolute gravis,
cum in proprio eius loco fuerit gravis: cur igitur (quemadmodum dicebamus) convenit, ut in elementis praeterquam in igue in propriis eorum locis gravitas, non autem levitas esse dicatur? rationi autem, quam de utro inflato adduxit, ut aeri in proprio loco pondus inesse monstraret, sensus repugnant; non enim uter inilatus, si in
aere ponatur, ab eo magis recedet, quam si iufiatus nou sit. sed si vcrum csset, quod contendit utrem inflatum magis traliere, et in universum, si elemeuta in propriis eornm locis pondus haberent, in proximis locis levia non erunt; igitur ex locis, quae substeruuntur, ad propria eorum loca non movebuntur, si ex his locis in superiorem
sine levitate non feruntur, propterea quod his in locis ea levia non esse ex iis, quae supra ea eminent, intellegi potest; ipsa namque iis substernuntur in locisque eorum substeruuntur, quae sub eis existunt. sique levia essent futura, utique conveniret ea sursum inclinare pluraque evadere in quovis loco, ubi aer versus aquam
sursum inclinat, et in suo loco si gravia extitissent, quatenus natura gravia sunt, deorsum etiani, moverentur inclinarentque; hac itaque ratione eveniret, ut natura duobus contrariis motibus moverentur, quod dissentaneum existit. si enim motus ad infera natura ei inesset, quoniam in proprio eius loco grave est ac deorsum
versus innovatur, et pars superior esset ei praeter naturam, sursum versus nullo modo inclinabit nee levitas hac ratione in eo erit; levitas namque supra est. et absolute, si quispiam dixerit elementa in propriis eorum locis pondus habere, congruum sermonem non pronuntiabit, si dixerit ea esse levia. et hoc non modo de vis, quae
in medio sunt, dicendum erat, sed de duobus quoque extremis; ignis enim in extremo fine levis non est, sed versus extremum finem talis quidem existit, nee terra in medio pondus habet, sed supra medium sane talis invenitur: non igitur in propriis eorum locis gravitate ievitateque praedita sunt, natura enim nee ad propria
eorum loca movereutur uec in iis etiam quiescerent, sed motus ab iis locis illis inesset. hoc enim dabitur illis, quaecunque natura existunt, dico | suapte natura in locum inclinare; etenim ob ⁶⁸ hanc causam dicimus terrae, si in aere ponatur, motum deorsum natura inesse, eo, quod ad huuc locum inclinat; dicimus etiam
ignem ex terra sursum moveri, quoniam ad hunc locum inclinat. ⁶⁹ si autem in pvoprio eorum loco inclinatio quoque eis inesset, turn ⁷⁰ quae ex illis pondus habent, natura hoc habebunt, non ut in propriis eorum locis mooeantur neque ut ad propria eorum loca raoveantur, seel ex his in locum, ad quern inclinant, nempe deorsum movebuutur;
corpora euim, quae gravitate praedita sunt, deorsum inclinabunt; et quae levitatem habent, eodem mode natura hoc tantum erit in eis, non ut in propriis eorum locis quiescaut [neque etiam ad haec fenmtur, sed in propriis eorum locis movebuntur]. hoc autem ita se habere mirum profecto existit, neque hac ratione has duas inclinationes
iuxta exitum eorum [ex propriis locis] admittereut. nos autem dicimus hoc mirum non esse, siquidem nos etiam cuique fatemur non modo absurdum non esse, ea extriusecus inclinationem admittere, sed omuiuo etiam fore necessarium, cum dicimus trabem, quae centum librarum pondus habet, in aere gravem, in aqua
vero levem esse, immo trabem, quae pondus habet centum librarum, in aere quam plumbi libram graviorem, in aqua vero leviorem esse, cuius rei indagatio explicatioque alibi difficilis non est; etenim hie locus paulo infra in calce huius tractatus explicatur, ubi de formis, quae per se motus causa non sunt, locuturi sumus. fieri
autem potest, ut de his separatim disseramus. corporum enim, quae continua sunt, quaedam facile, quaedam difficile sectionem admittunt; ita etiam [divisiva] alia magis, alia minus dividunt. ex continuis autem facile dividitur, quod facile terminos suscipere potest; quod vero aegre dividitur,
secundum quod divisiva potestate et fortitudine deficiunt, existimatur, quatenus supra divisibilia natant. quae autem potestate quadam vel aegre sunt divisibilia, ad divisionem protrahuntur vel divisioni repugnant, cum alicuius eorum vis praevaluerit; si enim divisibilis potentia praevaluerit ac ipsa quasi propulsioni divisionique
repugnet, non innovabitur divisio; si autem divisivum praevaluerit, divisio innovabitur, et hac ratione continget, ut divisivum divisibile iugrediatur. si autem iis ad invicem non inerit potentia, ut palpiteut tantum, quemadmodum iis, quae iuxta posita sunt, contingit: secuHdum potentiam et fortitudiuem, quam divis[iv]um supra divisionem
habet, vel ob eius amplitudinem quidem deficient morabunturque, vel prae formae eius tenuitate et angustia divisionem prohibebit (?) et non dividetur. vis autem eius, quod dividitur, contra se habet; siquidem amplitudo modo quodam oppositioni rerum ⁷¹ auxiliatur, praedivisivi vero angustia corrumpetur, cum divisio (?) loci f. 63r deficiet. si autem divisivus divisibili secundum inclinationem magis praestet, quam ut a propria forma, veluti latitudiuis meusura, prohibeatur, divisibile secabit; sique eius inclinatio et propulsio modicae
extiterint, latitudiue eius prohibebitur et non dividet. veluti trabs, quae dividit, cum aer et aqua facile dividantur ac terminentur; et aer facilioris divisiouis quam aqua existit. atqui in aere impedimentum, quod latitudinis causa existit, minoris momenti est, quam potentia eius inclinationis, divisio autem densitatis aquae variatur, ,
quod latitudinis eius causa separat. ita quoque inclinatio trabis, quae ceutum librarum poudus babet, in aere quidem ob trabis latitudinem minus prohibetur, in aqua autem plus; et plumbi librae latitudo in aere, et praecipue in aqua, minor est, quam ut inclinationis eius firmitudinem, qua tautum dividit, prohibere possit.
non convenit igitur, ut a naturali inclinatione divagemur et absurda quadam positioue hunc locum explicare imagiuemur; absurdum namque est existimare inclinationem corporibus in propriis eorum locis existentibus omnino deberi; magis autem dissentaneum erit, si quis gravitatis inclinationem omnino statuerit, eundem
casura elementa ponere atque ea, dum in propriis locis sint, ad casum inclinare.

Cum autem in orationis limine grave et leve posuisset dixissetque absolute leve id esse, quod corporibus eminet, tamquam hoc omnibus perspicuum sit, ea autem deinceps in medium adduxisset,
quae in medio et composita sunt, quomodo nempe in illis gravitas et levitas inveniantur, quodque illis haec ubique non insint: posthaec intendit declarare esse aliquid absolute grave et aliquid absolute leve. autequam vero explicet haec duo inveniri, unumquodque eorum statim constituit, inquiens: absolute autem leve id
appello, quod semper in sublime ferri solet, nisi aliquid impediat, et absolute grave, quod semper deorsum ferri so let, nisi aliquid impediat. quod autem inveniantur corpora, quae hoc iure se habeant, ac bipartita haec natura vera sit nec una tantum existat, ut alii nonnulli putant, veluti dicentes insectilibus
poudus modo inesse, boc ita explicat. sumit illud tamquam ab omnibus concessum, quemadmodum et aliis nonnillis placet ad sensumque apparet, inveniri nempe grave quippiam, | quod semper ⁷² ad medium decliuat; pauloque infra ait: atqui medium definitum est; sique illud medium dicatur, quod definitum ilico existit, ⁷³ ex eo, quod medium definitum est, extremum invenitur; scias enim ⁷⁴ oportet medium comparatum ad extremum ita nomianri. si enim quod ad medium fertur, omnibus corporibus substeruatur, . . . erit leve; et quouiara nos videmus ignem sursum versus ferri ac ceteris
elementis innatare (siquidem aeri eminet, quoniam versus aerem movetur per eumque pertransit ac supra illum ascendit et ibidem quiescit) perspicuum est et manifestum ignem elementum esse, quod omnibus corporibus eminet. quod si ita est, quod absolute est leve, ignis existit, quandoquidem quod omnibus corporibus substernitur,
absolute grave appellatur. etenim si ignis non esset absolute levis, sed pondus haberet, alteri corpori substerneretur; tale autem corpus, cui ignis substernitur, aliud quicquam praefer quatuor elementa omnino existeret, quod ei emiueret ac suapte natura ad ultimum ferretur. nunc autem praeter quatuor elementa nibil videtur suapte
natura sursum moveri ac igni eminere; iguis igitur corpus est, quod absolute leve existit. quodsi levis est ignis eminetque, nullo pondere praeditus, quoniam alicui corporum non substernitur, pari ratioue quod ad medium fertur absolute grave existit, cum alteri substernatur uullumque corpus, cui innatet, sub eo existat,
siquidem ultimum eius, quod deorsum fertur, medium est, ad quod movetur. si igitur corpus invenitur, quod ad medium fertur ac ceteris omnibus his partibus substernitur, idque terra existat, ac rursus aliquid invenitur, quod versus extremum movetur ac omnibus illis innatat, sitque ignis tale corpus: invenietur igitur aliquid
absolute grave et aliquid absolute leve. his namque definivit quod absolute grave quodque absolute leve existit; ac absolute grave terra est, et absolute leve ignis, convenit autem, ut eius orationem de iis, quae has duas inclinationes habent, hoc pacto intellegamus, quateuus nempe cui una earum inest, altera non inest, veluti compositum,
cum in propriis eorum locis has duas inclinationes sortiantur. num autem hoc fieri possit, superius explicatum fuit.

At vero quod in oratione deduxit definitum quoddam medium inveniri, ad quod gravia corpora moventur, id ipsum initio explicavit inquiens: fieri non potest, ut infinite quicquam moveatur;
omnia corpora, quae ad terram feruntur, ad pares angulos feruntur. cur vero impossibile sit, ut quicquam infinite moveatur, ita perspicuum fiet. motus ortus quidam est nee ortus aliquis immortalis invenitur; quemadmodura enim non est ulluin impossibile, veluti ut trianguli auguli sint tres tribus rectis aequales,
ita etiam nec fit. si enim esset, fieret etiam aliquid impossibile possibile et ens, sique etiam fieret, esset quoque aliquid, quod fieri ⁷⁵ non potest; sique motus non erit in infinitum, finem possidebit. ⁷⁶ si autem totus hic finis fiierit corporibus, quae versus terram ferantur, secundum oppositiouem unius ad alterum <παράλληλα>, in motatione alter finis erit; fieri autem non potest, ut eiusmodi fines
in medio consistant, quouiam uni unum datur medium, insuper nihil est, quod cogit, ut eorum medium unum sit, siquidem fieri potest, ut omnium eorum medium non sit unum. si autem ad pares angulos moveautur, necessario convenit, ut quod versus terram movetur, si nihil prohibeat, occurrat, ac idem
locus, cui occurrit, necessario medium extiterit. omnium vero motuum, qui versus terram instituuntur, finis medium existit, quoniam medium (quemadmodum in mathematicis scientiis demonstratum sphaerae centrum existit. motuum autem finis, si erit corporum, cum eo sit, quo aliquid attingat, fieri etiam posse
ut sursum feratur, [siquidem id quod a centro movetur, sursum fertur.] an autem terrae centrum sit finis vel universi centrum, nostrum non est in praesenti sermone pertractare. supra autem dictum fuit idem utrorumque centrum existere, ac primum in huius totius centrum ferri et, cum huius totius centro contiugit,
ut terrae etiam centrum sit, hoc iure ad centrum terrae quoque moveri.

Deinceps explicabitur omnino consentaneum esse, ut corporum inclinationes duae existant. quoniam autem medium invenitur et ad id corpus fertur, (piod omnibus corporibus subest . . . extremum
igitur loci inveuitur, in quo eorum motum faciunt; etenim extremum invenitur ac medio oppouitur; necesse igitur erit, ut corpus, quod omnibus corporibus eminet, ad id feratur. adiunxitque extremo: loci, in quo | eorum motum faciunt, ut ⁷⁷ distingueret, de quonam alio extremo loquatur; quod enim in extremo
huius totius consistit, nempe quintum corpus, hoc quidem inclinationem non liahet. necessario itaque convenit (quemadmodum retulimus) ut corpori, quod omnibus corporibus eminet, id, quod ad medium fertur, contrarium sit; omni namque contrario alterum inveuitur, si quod est, per se quidem, non autem ex accidenti
existat. atqui medio extremum contrariatur, et quod eminet, ei, quod substernitur, contrarium existit. quoniam autem duo sunt loca, necessario fit, ut duae sint inclinationes; eius uempe quod ⁷⁸ substernitur, ac eius. quod eminet inclinatio, quarum una griavitas, ⁷⁹ alia levitas dicitur.

Oratione autem in longum producta ex hoc in id fertur, quod ei annectitur, cum dicat: est [etiam] aliquid in horum
medio locatum, quod ad utrumque eorum dicitur alterum. intenditque etiam explicare, quod, si inter haec duo extrema locus medius inveniatur, qui duobus modis invenitur, rationi quoque consonum erit, ut inter haec duo corpora duo collocentur. quae ad utrumque eorum relata alterius vim obtineant. quare quod et ut extremum
et ut medium eorum invenitur, medium est, cum interiectum sit et ad utrumque eorum alterum sit et extremum, siquidem superiori relatum, quod inter illud ac inferius existit, deorsum inveniri dicetur, inferiori autem contra pari ratione sursum. hoc igitur modo continget, ut quod inter haec duo interiectum est ad
utrumque latus inclinet ac supra et infra existat; ob eamque causam quod inter absolute grave et absolute leve consistit, grave et leve extiterit, ut aqua et aer.

Idem deinceps alia oratione hunc iu modum explicavit.

Quod continet, id formae, quod vero contiuetur, id
materiae esse ubique dicimus. haec vero duplicatio et differentia in omnibus generibus invenitur; nam in qualitate hoc formae, illud autem materiae locum tenet, exempli gratia, operationes quidem formae, dispositio vero materiae vim obtinet atque in universum dispositio materiae, habitus
formae rationem obtinet; in quantitate etiam quod non rectum est et rectitudine caret, naateria existit, sed in eo, quod rectum est et mensuram quandam habet, forma invenitur; et in iis, quae in loco dicuntur, supra quidem formae, infra vero materiae locum tenet; supra enim terminus quidam ac finis est, infra
vero terminatum propriumque. similiter in inclinatione quoque, id, quod leve est, veluti forma, quod autem grave, veluti dispositio existit. [quapropter] in ipsa etiam eius, quod leve est et quod grave, materia, ilia ut forma, haec ut materia est. levis autem et gravis materia, dispositio primae materiae ad inclinationem
est; dispositio namque ad colorem ab ea dispositione diversa est, quae ad caliditatem frigiditatemque existit, idque secundum proportionem. ita gravis etiam dispositio est. nec per allatam orationem discerni vult, utrum materia dispositioque unum idemque existant, an duo diversa sint. et in ipsa etiam materia, ilia quidem
ut forma, haec autem ut materia est; ut forma quidem dispositio ad levitatem (perspicuum est enim dispositionem cum supposito esse), ut materia autem dispositio ad gravitatem existit, ex eo, quod una et eadem ambobus est, sed dispositione distinguuntur; non enim uniuscuiusque eorum essendi ratio eadem est. quem- madodum sanabile et aegrotabile secundum subiectum unum ef ⁸⁰ idem sunt, uniuscuiusque vero eorum essendi ratio eadem non est; hoc est: eadem ratio non est eius, quod aegrotare potest, et quod valere; etenim morbis obuoxium esse affectionis
facilitate, hoc autem, nempe valere, afectionis fit difticultate.

Corpus enim quod eiusmodi materiam, levitateni nempe, sortitur, veluti ignis, statim leve et supra invenitur, quod autem coutrariam materiam habet, contra grave et infra est, quemadmodum invenitur terra; et veluti ignis ex materia et
forma coniunctis ad modum formae constat, ita terra ex materia et forma ordinatis ad modum materiae, ob eamque causam ignis quidem continet, terra autem continetur. et cum harum rerum ordo hoc modo se habeat, in gravis et levis materia has duas statuit distinctiones; vultque deinceps inter haec duo elementa,
quae ad duas partes inclinant, duas alias materias collocare; cum autem mancum sermonem adduxerit, ideo obscuram et inexplanatam. orationem statuit.

Inter has quidem, inquit, duas materias, levis nempe et gravis materiam, duae aliae materiae collocantur, quae veluti duo earum
fines existunt; fines autem non quemadmodum si diceremus superficies formarum superficies esse, sed veluti naturae earum fines; quae partim ab iis diversa est, commimis existit. quemadmodum si de coloribus diceremus, terreum colorem cuiuscunque albi et nigri coloris finem esse, cum eius terminus penes alterum
ita. sit. ac cum illae duae materiae inveniantur, | quae iis oppositae ⁸¹ sunt, duo fines illarum, illae ut forma sunt ordinatae, hae vero ut materia existunt; ambae hae vero proportioue ad duo extrema ac duo idtima supra et infra movebuntur, comparatione vero unius ad alterum, haec superioris absolute, illa inferioris
rationem habet. ob eamque causam aqua et aer, quibus hae duae insunt materiae, levitatem et pondus habent, quorum unumquodque duarum materiarum motum, versus superiorem et inferiorem locum, insequitur. aqua quidem omnibus corporibus, praeterquam terrae, substernitur, quoniam eius suppositum
finem materiae, quae absolute gravis existit, proximum insequitur; id vero locus est, qui post ultimum locum existit. atqui aer ob eandem causam [omnibus corporibus,] praeter ignem, eminet. ⁸² quoniam autem materiae, quae initium ac finis dicuntur, duae ⁸³ suut, quae igitur interiectae sunt, duae extiterint. cum enim unum sit modo elementum, quod omnibus corporibus eminet, id est ignis, unumque tantum, quod omnibus substernitur,
hoc est terra: duo necesse est esse, quae simul et eminent et substernuntur — num autem hoc necessarium sit, in Libris de Ortu et Interitu explicabitur — et baec aquae et aeris ratio est. quoniam autem baec omnia quatuor sunt, quatuor tantum erunt eorum materiae; primae vero materiae hoc quidem modo
quatuor sunt, secundum quod unam communem ac primam inclinationem habent. necessario autem convenit, ut communi alicui occurrant, quod unum est . . . cum id, quod omnibus corporibus substernitur, unum existat, ita et quod omnibus eminet. omnino igitur conveniet, ut quae interiecta sunt, duo existant. num autem hoc
conveniat, in Libro de Ortu Interituque explicabitur. atqui absolute nullo pacto duo sunt, quoniam contraria, cum duo siut, quae interiecta sunt, convenit, ut duo existant. cum fortuito elementorum sumat atque ex hoc necessario etficiat iuxta elementorum numerum esse quatuor, tametsi ex iis, quae
deinceps dicuntur, perspicuum evadet ratione consonum esse, ut, quern diximus, motus tiat, inquit:

Nihil enim obstat, quominus in medio contrariorum unum et plura sint. et inquit Alexander: qui omnino quatruplicem materiam efficit, quae uniuscuiusque elementorum inclinationi
accommodatur, difficultates omnes evadet, quas innuit supra eos, qui unum vel duo loca inclinationem posuere. atqui eos necessario fateri cogit, ut plurimus aer, cum maior in eo inanitas sit quam in pauco igne, eo levius existat, ac ignis sit, qui ex pluribus triangulis constet, cum ilia (?) per se esse dicantur. magis autem
conveniret, ut elegantiore ratione ac disputatione dicatur, cum existimetur haec de elementis ab eo dicta esse, ac inclinationis materiam teriam ponat, nisi quod retulit: gravitatis materia est, quatenus tale est potentia, quatenus vero tale, materia levis, id ipsum prohiberet; elementa enim potestate materia inclinationis
nou sunt, sed actu ita dicuntur esse, ac id etiam, quod retulit: ipsam quidem eandem existere, non ita se habere, quemadmodum id se habet, quod valere et ⁸⁴ aegrotare potest, intellegi prohibet hoc de elementis dictum ⁸⁵ fuisse.

Deinceps explicare vult elementis, quae interiecta sunt, [pondus] inesse . . ., praeterquam (?) iis in locis, quibus supereminet
de hoc autem supra etiam meminerat, modo vero uberiorem hac de re tractationem aggreditur. etenim haec etiam una ex actionibus est, quae levi gravique necessariae existunt, estque illi de iis disserendi locus, probat autem haec duo in propriis eorum locis pondus habere ex eo, quod, cum ilia, in quibus uitebantur,
subtrahuntur, statim ad haec eorum loca moventur, aer quidem ad aquae locum, aqua autem ad locum terrae; sursum vero ad ea loca, quae supra eis existunt, non nisi vi moventur illis ablatis. aqua enim ad aeris quidem locum vi tantum movetur, ac aer etiam in ignis locum vi tantum fertur; aqua namque
vi sursum trahitur, quemadmodum si per fistulae cavitatem vel aliquid simile ore sursum trahatur, cum aeris, qui in fistula existit, extremitas, quam superficiem ipse appellavit, ad subiectam aquae extensionem colligitur, extensioque, qua in unum coeunt, una fit; hoc est ipsa attrahitur, cum ad attractionem aeris,
qui in fistula est, una secum aqua movetur atque ad aeris attractionem attrahitur, quando nempe celeritas motus aeris, qui una cum aqua sursum attrahitur, et aquae motio, celeritate aquae celerior fuerit, qua ex superiore loco in inferiorem movetur. quemadmodum in cucurbitis accidit, dum corpori cuipiam imponuntur, veluti collo (?)
vel alicui simili, idque deinde sursum attollitur; humor etenim | ⁸⁶ aufertur, donec eo ordine trahatur, qui ab eius gravitate discrepat, atque α capite deorsum descendat. in [sublime] autem [ad] ignis regionem, nisi vi, idem aer non feretur; terra autem ad locum aquae simili hac divisione non feretur, propterea quod aqua fieri
non potest, ut eadem extremitate cum terra trahatur. et ob hanc causam, quoniam aer ea extremitate cum aqua trahitur, qua aqua colligitur, ac ea extremitate, qua aqua colligitur, terra non attrahitur, aqua in vas trahitur, secundum quod incalescit, quoniam aer eius caliditate movetur, et quoniam ipse in ignem
sursum convertitur ac secum aquam attrahit, cui ipse alligatur, ab eodemque aqua attrahitur; terra autem non attrahitur, eo, quod ipsa ⁸⁷ non contrahitur alligaturque aeri excalefacto, qui in vase consistit. ⁸⁸ siquidem penes exitum (?) aeris, qui incalescit ac in ignem convertitur quique in vase consistit, vel aqua trahitur, si proxima erit, vel aer, qui extra existit; aer namque fieri potest, ut una cum
aqua trahatur. et quemadraodum terra in sublime non fertur detracta aqua, quae supra existit, ita ignis etiam infra non subsidit, si aer auferatur, qui sub eo manet, propterea quod consentaneum est, ut id, quod infra subsidere potest, gravitatem possideat, ignis autem nullius est ponderis, quemadmodum nec terra
ullius levitatis est particeps; quare neque liaec etiam alicui eminet. duo autem, quae in medio loeata sunt, deorsum feruntur, si ea, in quibus nituntur, auferantur, quoniam id, quod absolute grave tantum est ac omnibus corporibus substernitur, infra amplius descendere non potest, quoniam nullus alter sub eo locus invenitur;
quae autem inter haec duo loeata sunt, quoniam absolute gravia non sunt, sed ad aliud relata, cum ipsa omnibus corporibus non substernantur, locum habent, in quo, dum trahuntur profundius substernuntur. et ideo ad propria loca moventur, si in locis, quae illis superstant, inveniantur, et ad loca, quae sub illis manent,
feruntur, quibus supereminent, si subtrahantur.

Haec autem sententia cum iis, quae ad sensum apparent, dissentanea est, tum etiam propter illa, quae antea a nobis dicta sunt, rationi ac veritati dissentanea est. absurdum namque ac dissentaneum est elementis in propriis eorum locis omnino poudus inesse. num autem
iis, quae ad sensum apparent, dissentanea haec sententia videatur, hinc perspici licet, etenim parva ilia vasa, quae a medicis exstruuntur quaeque cucurbitulae dicuntur, si aerem in eis contentum suxerimus, eoque magis, quo crassior extiterit, ac is (!) attenuetur, inaniattur, excalefiat ac suscipiendae aquae diverso quidem modo
ab eo, quo antea erat, disponatur (nihil enim interest, quocunque modo inanitas fiat, dum modo haec vasa aquae suscipiendae disposuerimus) cum itaque praefato modo disposita sumantur, sique vasis orificium claudatur ac super aqua ponatur atque operculum orificii tollatur deincepsque vasis orificium aquae superficiem
palpitet, perspicuum est aquam in vasis capacitatem ascendere. itaque manifeste apparet tunc nibil esse, cur aer in vase contentus trahat, nisi quod in vase, quod magis contineat, extiterit; et boc magis aquam etiam non attrahet. cur enim, antequam vas tangat aquam, attractio aliqua in eo non existit? praetera
(?) postquam eius orificium clausum fuerit, et secundum quod ⁸⁹ tangit, fertur in illud? ipse autem dixit non alia ratione aquam ⁹⁰ ascendere, nisi quia cum aere, dum tangit, aquam ascendere deprehendimus, cum ipse contrahitur; is enim, qui in vase considit, antequam aquae proximus evaderet, quiescebat; aquae autem
proximus faetus statim aquam trahit; attrahit deinceps secum aquam, quandoquidem ei alligatur. hoc autem, ex quo huius rei probationem assumit, ex iis positum fuit, quae ad sensum apparent, nempe cum aquam violenta suctione suxerimus, hoc ita se habebit; cumque id, quod est ante, operetur, multo magis id quoque
operabitur.

Alexander autem inquit, quod, si aer attenuetur ac in maiorem mensuram effundatur repleaturque inanitas, quae eodem in vase consistit, rursus deminuitur, secundum quod ex aquae frigiditate incrassatur, quando eam tangit, et statim aquam attrahit, quae ei
proximum extiterit, siquidem ei tantum loci cedit, quantum tempore transfusionis auctus ac deinceps deminutus occupaverat. sed perdissentanea est huius dubitationis solutio; quomodo enim fieri potest, ut corpus contiunum maiorem vel minorem locum occupet, nisi inane in corporibus circumfusum ac in illis interceptum sit; corpus
enim minime permeat corpus, et tametsi alibi fateantur id facile animo concipi non posse, tamen, etsi ambiguum sit, nil minus huic dicto assentiuntur, nempe: quemadmodum aer frigiditate colligitur ac incrassatur, ita caliditate diffunditur ac rarior efficitur; et si aqua, quam tangit, calida existat, attamen in vas | trabitur, ⁹¹
etiamsi aer, qui in vas transfunditur, in eo non colligatur nec aquae locum cedat, in quern ingrediatur. atque existimavit alia ratione fieri posse, ut in vas aqua trabatur, eamque ad Aristotelis sententiae confirmationem attulit; etenim inquit, fieri posse, ut aer, qui in vase consistit, dum caliditate attenuatur humoremque attrahit,
ex attracto humore conteratur opprimaturque ac in vaporem convertatur. verum haec oratio destruit sese, siquidem ponit incalescentem aerem ab humore a se attracto expelli; dissentaneum namque est fierique non potest, ut trahens quippiam ex eo, quod attrahit, simul etiam ab attracto expellatur.

Quod autem rationi dissentaneum sit, quod in hoc allatum est, iam diximus; et ex eo, quod in his duobus elementis ad propria eorum loca inclinatio praecessit, multoque magis, si necessario id ceteris illis contingat, neque in propriis eorum locis quiescere, neque ad haec loca moveri necessario illis continget,
sed ferri ex his. aer namque (exempli gratia) si in proprio loco ⁹² gravis extitisset ac deorsum inclinavet, ex hoc omnino conveniret, ⁹³ ut motus deorsuni natura ei inesset, siquidem eos motus elementis natura inesse dicimus, quibus ad quemvis locum ipsa inclinant. aqua enim ex aeris regione infra natura movetur, quoniam
ad hanc partem inclinat, postquam in aere extitit; cumque alio in loco etiam fuerit, quivis esse dicatur, deorsum ad terrae locum inclinabit; cetera elementa similiter (?). atque in universum ex hoc conveniret, ut motus naturalis dicatur ex proprio eius loco in illum; etenim duo fines tantum, veluti ignis et terra, cum nullus
igne superior nee terra inferior locus inveniatur, necessario in propriis eorum locis consistunt; ea autem, quae interiecta sunt, cum duo proxime illis constituta loca natura possideant, quid prohibet, quin ad ea inclinent? et quamobrem necessario efficitur, ut aqua et terra una cum aere, extremitatum illorum coniunctionis
causa, sursum et non eademmet ratione deorsum trahautur? et cur aeris cum aquae extremitate coniunctio non efficit, ut cum aqua deorsum trahatur? cur pondus hoc efficit, quamvis consentaneum magis sit dicere aerem cum aqua trahi (quandoquidem ipse, cum terminetur, capi potest ac praeterea
est) quarn affirmare aquam, quae gravis est, cum aere ipso trabi. itaque Platonis sententia, in qua dicitur nullam alicui elementorum in proprio eius loco inclinationem inesse, proposito magis convenit veritatique magis consentauea existit, quemadmodum neque ipsi toti caelo haec inest; quare omnibus corporibus natura
inest, ut locum sibi ordinatum minime egrediantur, sed in eo maneant ac quiescant, ex eo, quod non ad alium locum inclinationem habent, alio vero in loco quiescunt. causamque adiecit, cur ad alia loca revertantur, cum ad huius totius ambitum protrahuntur, siquidem (inquit) forte et durum ad propriam essentiam sese colligere
vult nee inane quippiam relinquit, efficitque anticrosas?, ut horum causas praeter emn quispiam assequi non valeat. quo autem buius totius ambitus distinguatur, et quomodo istaec alia separentur et distinguantur, id ex iis, quae scriptis mandavit, ex sociis ac eius sequacibus perspici potest.

Modo autem de eo, quod hac in oratione dicendum remanet, disseramus.

Itaque dicimus, quod eo, quia ad elementorum inclinationem propriae materiae necessario requiruntur, ideo explicare intendit huiuscemodi ordinem inveniri. parem autem, inquit, distinctionem ⁹⁴ in eis ponendam esse, qua proria natura propriaquae differentia ⁹⁵ circumscribuntur, ne motu distinguerentur, perspicuum ac manifestum existit. si enim unam quis ponat omnium corporum materiam, ut inane aut plenum aut triangulos aut corpora immobilia,
vel omnia corpora in sublime, vel deorsum omnia una inclinatione ferantur necesse erit, alia vero loci mutatio non erit. vel nihil erit absolute leve, si omnia corpora inclinant, veluti insectilia aut plenum; et quae ex maioribus, quaeque ex pluribus partibus constant, levia dicuntur, cum
vel ob partium eorum exilitatem vel paucitatem vel aliquid simile parum deorsum inclinent. atqui hoc demonstratum est ante et videmus corpora quaedam propria eorum natura in sublime semper et uhique ferri, sive parva, sive magna portio ab eis sumatur, et quaedam deorsum ferri. at si quis omnium corporum
materiam inanitatem esse posuerit aut aliquid tale, quod sursum movetur, consentaneum erit, ut omnia corpora sursum ferantur, nihil autem propria eius natura deorsum feratur. ex hoc autem omnes eae incommoditates necessario sequentur, | quas superius ⁹⁶ retulimus. etenim si quid eorum accipiatur, quae inter terram et
ignem medium tenent, maiore celeritate quam terra [deorsum] movebitur; quemadmodum si quaedam aeris copia accipiatur, in qua quae hahet insectilia vel trianguli vel ignis multo plura sint quara ea, quae in quadam terrae portione inveniuntur. praeterea erit aliquid, quod maiore celeritate quam ignis sursum feretur,
veluti aqua , si inanitas maior in aere vel aqua quam in igne sumatur. verum nec aliquid eorum, quae inter ignem et terram medium occupant, maiore celeritate deorsum quam terra, nec sursum quam ignis movebitur. id autem necessario sequitur (quemadmodum dicebamus) si quis unam tantum iuclinationi materiam
statuerit. si vero duas veluti ii, qui inane et plenum posurer, hac etiam ratione in iis corporibus, quae inter ignem et terram constituuntur, aliena onspicerentur; cum enim ipsa emineant, quemadmodum moveutur modo, neque etiam subsidunt? etenim cum ignis (iuxta eorum sententiam) inane esse dicatur,
terra autem plenum, grave quidem absolute et leve absolute essentiam habebit; ea autem, quae interiecta sunt, cum iuxta illorum sententiam horum duorum permixtione oriantur, etsi aer plus ignis, hoc est inanitatis, aqua vero plus terrae, hoc est plenitudinis, habeat, nihil prohibet, ut aliqua aeris portio plenitudinis
plus quam aquae portio quaedam habeat, quare oportehit hunc ⁹⁷ aerem etiam celerius deorsum quam hanc aquam moveri; quod ⁹⁸ nunquam videmus. non itaque convenit, ut, quae in medio locata sunt, ex horum duorum extremorum coufusione constitui ponamus. quodsi ex illorum permixtione uon constituantur, necessario
conveniet, ut propriae atque aequales distinctiones illis omnino debeantur; et quemadmodum terrara dicunt propriam distinctionera habere et hac de causa deorsum semper moveri, quoniam plenum habeat, sic de aere eos dicere oportebit, ipsum ad proprium eius locum, supra aquam propria quadam distinctione distinctione moveri,
quia hac tantum ratione propriam quandam naturam in se contineat. eadem quoque aquae ratio erit. quamquam his minime assentiuntur, sed inclinationi duo statuunt loca, quemadmodum inane et plenum; et quoniam terrae inest plenum, necessario fit (quemadmodum saepe diximus) ut portio quaedam sit utrorumque illorum,
quae in medio sunt constituta, quae contrarietatis ordine cuidam portioni illius alterius praepolleat, si, quae interiecta sunt, ex duorum extremorum permixtione constituantur. etenim aeris quaedam copia aquae portionem quandam inclinatione ad infera, et aquae portio quaedam aeris portionem quandam inclinatione ad supera
superabit. cousentaneum autem non est, ut eodem argumento Aristotelem impugnemus, qui omnibus quatuor elementis unam materiam posuerit, quo illi impugnantur, qui inclinationi unum locum statuerunt, aut insectilia aut triangula aut aliquid tale, siquidem ii uni huic loco unam inclinationem necessario attribuerunt, veluti gravitatem
omnibus corporibus insectilibus; ipse autem universali materiae ne unam quidem inclinationem attribuit posuitque omnes quatuor materias ex istiusmodi materia constare. cum itaque illorum motum cum inclinatione eorum combinasset ac horum unicuique propriam materiam statuisset, quae in propria eius distinctione
consistit, modo quidem explicare intendit figuras non ita se habere, quemadmodum nonnulli existimarunt, dicentes, insectilium corporum, ea quae rotunda figura praedita sunt, celeriore motu moveri, cum ipse contendat figuras motus elementorum in universum causam non esse, sed ut celerius moveantur, quatenus modo quodam illis opem ferunt,
aut tardius, ex eo, quod ilia prohibeut. nee cur figura prohibeat ac moretur, difficile est animadvertere, quemadmodum neque etiam difficile est dubitationem, quae hoc loco contingit, dissolvere. dicif: putabat causam, cur corpora, quae lata sunt, innatent, et quae angusta sunt, in profundum ferantur, insectilia esse
corpuscula, quae ignis essentia praedita sunt, cum ex aqua sursum exspirant ac dissolvuntur; dum enim latis corporibus occurrunt. ⁹⁹ cum multa sint insectilia [praevalidaque], ea sustinent ac ferunt; ¹⁰⁰ cum autem angustis corporibus obviaut, quia pauciora sunt, quae ipsis occurrunt insectilia, non possunt ea sustinere. dicit: quodsi a Democrito etiam quaeramus, cur hoc in aere non accidat, ut corpora
lata in eo innatent, angusta autem in profundum ferantur, ipse debilem ac mechanicam explicationem affert, dicens hoc in aere non contingere, quoniam insectilia corpuscula, quae sursum exspirant, hac caliditate et firmitudiue non moventur, quia in eo diffunduntur. Aristoteles autem huius rei causam | affert, inquiens, ea corpora, ¹⁰¹
quae cohaerent, partim facile dividi possunt, partim minus, et ea, quae vim secandi habent, eodem modo alia maiorem vim, alia minorem habent. lata igitur corpora, quia multum amplectuntur, facile dividi non possunt; quo quid enim maiorem quantitatem amplectitur, eo difficilius disrumpitur;
si autem non secentur, neque etiam in profundum feruntur, sed innatant; corpora autem, quae magis angusta sunt ac coutrario modo se habent figura, propter contrarias causas secant ac disrumpunt neque eminent, sed deorsum feruntur. [quoniam] autem [et] pondus inclinationis vim quandam babet, qua etiam dividit,
et in continui natura alia potentia invenitur, quae obstat, quominus pellatur, ac repugnat: concluditur eiusmodi potentias ea ratione, qua inveniuntur, sibi invicera collatas efficere, ut ea, quae continuata sunt, dividantur, si vis inclinationis superabit, ut veronon dividantur, si ea vis superabit, quae divisioni propulsioni
eorum, quae continuata sunt, [repugnat.]

Finis

Commentarii Themistii in Quatuor Libros Aristotelis de Caelo et Mundo.