mvp-comment-1-1
Wecklein 1888, p. 251
mvp-comment-1-2
Prolog, wenn man das Erwachen der Erinyen 140-178 als Parodos und das zweite Erscheinen derselben 244-275 als Epiparodos gelten läfst. Andernfalls müfste man den Prolog bis zum eigentlichen Auftreten des Chors als der wirklichen Parodos, also 1-243 rechnen. Die Pythia, welche als Greisin (38) sich auf einen Stab stützt, kommt (durch eine Seitenthüre der Hinterwand) aus einem Nebenraume des Tempels zum Haupteingange desselben und verrichtet vor dem Eintritt ein Gebet (30 f.). Sie hat die
χρηστηρία ἐσθής wie Kasandra in Agamemnon (zu
Ag. 774
). Gut bemerkt der
Schol.
:
φαίνεται ἐπὶ σκηνῆς τὸ μαντεῖον· η δὲ προφῆτις πρόεισιν ἐπικλήσεις, ὡς ἔθος, τῶν θεῶν ποιησομένη, ἀπροόπτως τε ἰδοῦσα τὰς Ἐρινύας κύκλῳ τοῦ Ὀρέστου καθευδούσας πάντα μηνύει τοῖς θεαταῖς, οὐχ ὡς διηγουμένη τὰ ὑπὸ τὴν σκηνήν, τοῦτο γὰρ νεωτερικὸν Εὐριπίδειον, ὑπὸ δὲ τῆς ἐκπλήξεως τὰ θορυβήσαντα αὐτὴν καταμηνύουσα φιλοτέχνως
(d. h. die Exposition ist nicht unvermittelt wie bei Euripides, sondern wohl motiviert).
τὰ δὲ πρῶτα εὐχαὶ καὶ ἐπικλήσεις θεῶν,
ἵνα ἀπὸ τῶν εὐφημοτέρων ἄρξηται ἡ προφῆτις (in der That breitet das Gebet der Priesterin über den Anfang eine weihevolle Stimmung aus).
οἰκονομικῶς δὲ οὐκ ἐν ἀρχῇ διώκεται Ὀρέστης,
ἀλλὰ τοῦτο ἐν μέσῳ τοῦ δράματος κατατάττει,
ταμιευόμενος τὰ ἀκμαιότατα ἐν μέσῳ.
mvp-comment-2-1
Wecklein 1888, p. 251
mvp-comment-2-2
θεῶν ist von
πρῶτον, nicht
von
πρεσβεύω (wie
Cho. 629
) abhängig, da
πρωτόμαντιν in kausalem Verhältnis zu
πρῶτον steht und es rechtfertigt, dafs Gäa zuerst unter den Göttern gefeiert wird. Vgl.
Cho. 486
. Gäa ist die erste Inhaberin des Orakels, weil es ein Erdorakel war
(μαντείον χθόνιον
Eur. Iph. T. 1248
), wie die Höhle des Trophonios u. a. Ihr folgt Themis als Tochter (
Hes. Theog. 135
), welche nach attischer Vorstellung auch als identisch mit Gäa erscheint (s. zu
Prom. 225
Θέμις καὶ Γαῖα, πολλῶν ὀνομάτων μορφὴ μία
). Vgl.
ἐπὶ τρίποδι Θέμιδος
Eur. Or. 164
.
ἐκ δὲ τῆς (nach ihr aber,
Kriger II § 50, 1, 1) für
δεύτερον δέ.
mvp-comment-3-1
Wecklein 1888, p. 251
mvp-comment-3-2
δή (eben) hebt hervor, dafs Themis als Tochter nachfolgte.
τὸ ..
μαντείον ἕζετο: zu
Ag.193
. Der Zusatz
ὡς λόγος τις weist auf andere Wendungen der Sage hin.
Paus. X 5, 5
λέγεται δὲ πολλὰ μὲν καὶ διάφορα ἐς αὐτοὺς Δελφούς,
πλείω δὲ ἔτι ἐς τοῦ ᾿Απόλλωνος τὸ μαντείον.
φασὶ γὰρ δὴ τὰ
ἀρχαιό τατα
Γῆς εἶναι τὸ χρηστήριον καὶ Δάφνιδα ἐπ᾿
αὐτῷ
τετάχθαι πρόμαντιν ὑπὸ τῆς Γῆς
κτέ.
mvp-comment-4-1
Wecklein 1888, p. 251
mvp-comment-4-2
λάχει:
κλήρῳ Schol.
Θελούσης scil.
αὐτῆς
τῆς
Θέμιδος).
Krüger I § 47, 4, 3
. Die gewöhnliche Wendung der Sage, nach welcher Apollon den das Orakel bewachenden Drachen Python tötete und Themis von der Stätte verdrängte (Schol.
Πίνδαρός φησι πρὸς βίαν κρατῆσαι Πυθοῦς τὸν ᾿Απόλλωνα·
διὸ καὶ ταρταρῶσαι αὐτὸν ἐζήτει ἡ Γῆ,
Eur. Iph. T. 1249 ff.
) wird von dem religiösen Dichter nachdrücklich abgewiesen, und Phöbe, eine andere Tochter der Gäa (
Hes. Theog. 136
), eingeschoben, damit die Verwandtschaft durchweg als Grund der Übertragung erscheine.
mvp-comment-5-1
Wecklein 1888, p. 252
mvp-comment-5-2
Τιτανίς als Tochter des Uranos und der Gäa.
Τιτανὶς Θέμις
Prom. 900
.
C
mvp-comment-6-1
Wecklein 1888, p. 252
mvp-comment-6-2
ή in solcher Stellung (wie in
ἦ
δ'
ή) nur hier. Sonst nur
ἣ δέ,
ἣ γάρ und
καὶ ἥ.
γενέθλιον δόσιν, als Geburtsgeschenk. Bei den Athenern wurden von den Verwandten solche Geschenke an den
Ἀμφιδρόμια gegeben. Dieses Fest, an welchem das Kind den Namen erhielt, wurde bald nach der Geburt gefeiert (Hesych. und Harpokr. unter
Ἀμφιδρόμια).
mvp-comment-7-1
1
mvp-comment-7-2
Wecklein 1888, p. 252
mvp-comment-7-3
τήθης
(Grofsmutter): Phöbe wurde von Koios Mutter der Leto (
Hes. Theog. 406
).
mvp-comment-8-1
Wecklein 1888, p. 252
mvp-comment-8-2
λίμνην Δηλίαν τε: zu
Ag. 594
.
λίμνη (
Herod. II 170
ἡ τροχοειδής καλεομένη
) ist der kreisförmige See auf Delos, an welchem Leto den Phöbos geboren hatte: Theogn. 5
Φοῖβε ἄναξ,
ὅτε μέν σε θεὰ τέκε πότνια Λητὼ ... ἐπὶ τροχοειδέϊ
λίμνῃ,
Eur. Iph. Τ. 1103
,
Ion 167
.
χοιράδα: ein Schol. versteht darunter den Berg Kynthos (
Κύνθιον ὄχθον
Eur. Iph. Τ. 1098
), an welchem der runde See lag. Richtiger denkt ein anderer an das Felseneiland selbst:
διὰ τοῦ χοιράδα σχεδὸν τὴν αἰτίαν φησὶ δι᾽ ἣν ἀπέλιπεν
Ἀπόλλων,
ἐκκλίνων τὸ εὐτελὲς τοῦ χωρίου. Ebenso
Eur. Iph. T. 1239
φέρε (Leto)
δ᾽
ἵνιν
ἀπὸ δειράδος εἰναλίας λοχεῖα κλεινὰ λιποῦσ᾽,
ἀστάκτων μάτειρ᾽ ὑδάτων,
τὴν βακχεύουσαν Διονύσῳ Παρνάσιον
κορυφαν nach dem ersten Hymn. auf Apollon V. 72
νῆσον ἀτιμήσας,
ἐπειὴ κραναήπεδός εἰμι (Delos spricht). Man hat aber
χοιράδα wohl mehr von dem Anblick, welchen die Insel vom Meere aus bietet, von der klippenreichen Küste zu verstehen wie
Pers. 424
ἀκταὶ δὲ νεκρῶν χοιράδες τ᾽ ἐπλήθυον
und
Eur. Tro.89
έκταὶ δὲ Μυκόνου Δήλιοι τε χοιράδες πολλῶν θανόντων σώμαθ᾽ ἕξουσιν νεκρῶν
.
mvp-comment-8-3
2
mvp-comment-9-1
3
mvp-comment-9-2
Wecklein 1888, p. 252
mvp-comment-9-3
Schol.
:
χαριζόμενος Ἀθηναίοις καταχθῆναί φησιν ἐκεῖσε Ἀπόλλωνα κἀκεῖθεν τὴν παραπομ πὴν Ἀὐτῷ εἶναι. ὁ δὲ Πίνδαρος ἐκ Τανάγρας (Τεγύρας
O. Müller)
τῆς Βοιωτίας. Auch in dem Hymnus auf den Pythischen Apollon V. 36 ff. ist die Richtung des Weges eine
ardere. Die alte Sitte, dafs den athenischen Festgesandtschaften nach Delphi Leute mit Äxten um den Weg zu bahnen vorhergehen (
ὅταν πέμπωσιν εἰς Δελφοὺς θεωρίαν,
προέρχονταί τινες ἔχοντες πελέκεις ὡς διημερώσοντες τὴν γῆν Schol.), wird auf die erste Ankunft des Apollon übertragen und darin eine Art Beweis gefunden, dafs er seinen Weg von Delos nach Delphi über Attika genommen habe. So auch Ephoros bei
Strabon IX p. 422
καθ᾿ ὃν χρόνον
Ἀπόλλωνα
τὴν γῆν ἐπιόντα ἡμεροῦν τοὺς ἀνθρώπους
..
ἐξ ᾿Αθηνῶν δ᾽ ὁρμηθέντα ἐπὶ Δελφοὺς ταύτην ἰέναι τὴν ὁδόν,
ᾗ νῦν
Ἀθηναῖοι
τὴν Πυθιάδα πέμπουσι.
mvp-comment-10-1
Wecklein 1888, p. 252
mvp-comment-10-2
μέγα: zu
Cho.137
.
mvp-comment-11-1
Wecklein 1888, p. 253
mvp-comment-11-2
παῖδες
Ηφαίστου:
Schol.
:
οἱ Αθηναῖοι. Θησεὺς γὰρ τὴν ὁδὸν ἐκάθηρε τῶν λῃστῶν.
Die Athener, welche von Dichtern
Ερεχθεῖδαι genannt werden (
Soph. Ai. 202
,
Eur. Med. 824
), können Hephästoskinder heifsen, weil Erichthonios, mit dem Erechtheus identifiziert wurde, als Sohn des Hephästos galt (daher auch
θεῶν
παῖδες
Eur. Med. 825
). Vgl. Hesych.
Ἡφαιστιάδαι:
Ἀθήναῖοι. Hier aber sind offenbar Leute mit
Äxten d. i. Zimmerleute zu verstehen.
mvp-comment-12-1
Wecklein 1888, p. 253
mvp-comment-12-2
τιμαλφεῖ: über den Gebrauch dieses Wortes bei Äsch. bemerkt der
Schol. zu 629
:
συνεχὲς τὸ ὄνομα παρ᾿ Αἰσχύλῳ, διὸ σκώπτει αὐτὸν Επίχαρμος.
Vgl. noch 810,
Ag. 913
τιμαλφής
frg. 53. Abgesehen von Späteren kommt das Wort auch bei Pindar vor.
mvp-comment-13-1
Wecklein 1888, p. 253
mvp-comment-13-2
Δελφός:
Επαφρόδιτος ἐν ὑπομνήματι Καλλιμάχου αἰτίων
β'
φησί
Μελανθοῦς τῆς Δευκαλίωνος καὶ Κηφισοῦ τοῦ ποταμοῦ γίνεται Μέλαινα
τοὔνομα,
Μελαίνης δὲ καὶ Ποσειδῶνος Δελφός,
ἀφ᾽ οὗ οἱ Δελφοί. Schol.
mvp-comment-14-1
Wecklein 1888, p. 253
mvp-comment-14-2
νιν gehört sowohl zu
κτίσας (mit
φρένα, vgl. 88) als zu
ΐζει. ἔνθεος τέχνης nach Analogie von
ἔμπειρος.
mvp-comment-15-1
Wecklein 1888, p. 253
mvp-comment-15-2
Διὸς προφήτης: vgl. 621,
frg 82
ταῦτα γὰρ πατὴρ Ζεὺς ἐγκαθίει Λοξία θεσπίσματα,
Hymn. Hom.
1 132
χρήσω (Apollon spricht)
δ'
ἀνθρώποισι
Διός
νημερτέα βουλήν,
ΙΙΙ 471
σὲ (Hermes zu Apollon)
δέ φασι δαήμεναι ἐκ Διὸς ὀμφῆς μαντείας,
Εκάεργε· Διὸς πάρα θέσφατα πάντα,
Verg. Aen. III 251
quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo praedixit.
mvp-comment-16-1
Wecklein 1888, p. 253
mvp-comment-16-2
ἐν εὐχαῖς steht in Gegensatz zu dem folgenden
ἐν λόγοις: den Gottheiten des Orakels selbst werden zuerst (als
προοίμια) fromme Gebete geweiht; dann werden die übrigen Gottheiten des Ortes in Worten der Verehrung begrüfst.
Παλλὰς προναία heifst sie nach der Lage ihres Heiligtums. Der Schol. erwähnt den Vers des
Kallimachos
:
χὴ Παλλάς, Δελφοί νιν ὅθ᾽ ἱδρύοντο προναίην
. Vgl.
Herod. VIII 37
τὸ ἱρὸν τῆς Προνηίης
'Ἀθηναίης,
Diod.
ΧΙ 14
μέχρι τοῦ ναοῦ τῆς προναίας
Ἀθηνάς, wie sich in delphischen Inschriften
τῷ
᾿Αθάνα τα προναία findet (E. Curtius Anecd. Delph. p. 77 sq.). Über den Tempel
Paus. X 8, 6
.
mvp-comment-17-1
Wecklein 1888, p. 253
mvp-comment-17-2
νύμφας ἔνθα (die Nymphen welche wohnen wo): eine ähnliche Brachylogie 689
σκηνάς,
ὅτ᾽ ἦλθον,
Soph. Trach. 240
εὐχαῖς ὅθ' ᾕρει κτε. Κωρυκὶς πέτρα
: die Korykische Grotte am Parnafs oberhalb Delphi (
Herod. VIII 36
) war den Nymphen und dem Pan geweiht,
Soph. Ant. 1126
σὲ δ᾽ ὑπὲρ διλόφου πέτρας στέροψ ὄπωπε λιγνύς, ἔνθα Κωρύκιαι νύμφαι στείχουσι Βακχίδες
,
Paus.
X 32, 7
ἱερὸν δὲ αὐτὸ (nämlich
τὸ Κωρύκιον ἄντρον)
οἱ περὶ τὸν Παρνασὸν Κωρυκίων τε εἶναι νυμφῶν καὶ Πανὸς μάλιστα ἥγηνται.
φίλορνις bezieht sich auf den Wald, welcher die Grotte umgiebt.
mvp-comment-18-1
Wecklein 1888, p. 254
mvp-comment-18-2
Βρόμιος: man glaubte öfter nächtlicher Weile Fackelglanz auf dem
Parnafs wahrzunehmen, der von der Nachtfeier des Dionysos herrühren sollte.
Soph. Ant. 1125
,
Eur. Ion 716, 1125
, Phoen. 226,
Aristoph. Frö. 1211
.
mvp-comment-19-1
Wecklein 1888, p. 254
mvp-comment-19-2
D. i. nachdem Dionysos an der Spitze der Bakchen den Pentheus im Kithäron überwunden, drang er bis zum Parnasse vor. Man braucht nicht mit dem Schol. anzunehmen, dafs der Untergang des Pentheus hier auf den Parnafs verlegt sei. Die Pentheussage hat
Aschylos im
Πενθεύς (und in den
Ξάντριαι) wie Euripides in den
Βάκχαι behandelt. Pentheus wird von
Agane, Ino, Autonoe, welche ihn für ein wildes Tier halten, zerrissen; daher
λαγὼ δίκην.
ἐξ ούτε auch
Pers. 764
. Sonst
ὥστε
Eum. 1025
,
Sept. 488
,
Pers. 300
u. öfter in lyrischen und anapästischen Partieen. Der V. 26 entbehrt der gewöhnlichen Cäsur. Vgl.
Suppl. 920
,
Pers. 254
, 355, 468, 504, 506, 512, 522,
Prom. 667
.
mvp-comment-20-1
Wecklein 1888, p. 254
mvp-comment-20-2
Der Pleistos, jetzt Xeropotamos, war ein
Flüfschen, das in der Nähe der Korykischen Grotte entsprang. Daher sind die Korykischen Nymphen die Töchter des Pleistos (Apoll. Rh. II 711).
πηγάς ist wie
κράτος und
Δία
von
καλοῦσα abhängig. Poseidon hatte einen Altar im Tempel des Apollon, weil in der ältesten Zeit Poseidon Mitbesitzer des Orakels war, bis er dasselbe gegen Kalauria vertauschte (Schol., der einen Vers des Kallimachos anführt:
μέσφα Καλαυρείης ἦλθεν ἐς ἀντίδοσιν,
Paus. X 5, 6
u. 24, 4).
καλοῦσα ἔπειτα wie
Soph. Ai. 468
καὶ δρῶν τι χρηστόν, εἶτα λοίσθιον θάνω
; wo auch das Zeitverhältnis durch
εἶτα angegeben wird.
—
τέλειον wie
Ag. 964
. Im Tempel zu Delphi stand ein Altar des
Ζεὺς Μοιραγέτης (Paus. a. O.). Hier wird er als Ursprung aller Weissagung angerufen.
mvp-comment-20-3
4
mvp-comment-21-1
5
mvp-comment-21-2
Wecklein 1888, p. 254
mvp-comment-21-3
ἐς θρόνους d. i. auf den Dreifufs.
mvp-comment-21-4
6
mvp-comment-22-1
Wecklein 1888, p. 254
mvp-comment-22-2
,,Und mehr als jemals mögen sie meinen Eingang segnen." Über die Wendung
τῶν πρὶν εἰσόδων ἄριστα (wie
τὸ κάλλιστον
τῶν
προτέρων
Soph. Ant. 102
μεγίστην τῶν πρὶν Ἑλλήνων
Thuk. VII 66
, solus omnium ante se principum
Tac. hist. I 50
)
Krüger I § 47, 28, 10
.
τυχεῖν ἄριστα: zu
Cho. 707
.
μακρῷ ἄριστα wie
Aristoph. 673
εὐνούστατος μακρῷ
.