Paulus, praeco Dei, qui fera gentium
1
primus corda sacro perdomuit stilo,
Christum per populos ritibus asperis
inmanes placido dogmate seminans,
inmansueta suas ut cerimonias
5
gens pagana Deo sperneret agnito,
actus turbinibus forte nigerrimis
hibernum pelagus iam rate debili
et vim navifragi pertulerat noti.
sed cum caerulei proelia gurgitis
10
iussisset Domini dextra quiescere,
ad portum fluitans cumba relabitur
exponitque solo litoris uvidi
contractos pluvio frigore remiges,
tunc de litoreis saepibus algidi
15
arentum propere bracchia palmitum
convectant rapidos unde focos struant:
fascem quisque suum congerit ignibus
expectans calidi luxuriam rogi.
Paulus, dum fragiles cogere surculos
20
et densere foci congeriem studet,
incautam cumulis inseruit manum,
torpebat glacie pigra ubi vipera
sarmentis laqueos corporis inplicans.
quae postquam intepuit fomite fumeo
25
laxavitque ferox colla rigentia,
iam flecti facilis, rettulit ad manum
vibrato capite spicula dentium.
haerentem digiti vulnere mordicus
pendentemque gerens Paulus inhorruit.
30
exclamant alii, quod cute livida
virus mortiferum serpere crederent.
at non intrepidum terret apostolum
tristis tam subiti forma periculi.
adtollens oculos sidera suspicit
35
Christum sub tacito pectore murmurans,
excussumque procul discutit aspidem,
abiectus coluber verberat aëra
atque oris patuli solvit acumina.
mox omnis sanies deserit et dolor
40
ceu nullo laceram vulnere dexteram,
siccatusque perit vipereus liquor,
hydrum praecipitem dum rotat inpetus,
arsurum mediis intulit ignibus.
sic nunc post hiemem vimque trucis freti,
45
quo iactata ratis tunc Sapientiae est,
cum sub sacricolis territa regibus
vix panso poterat currere carbaso
adflictosque suos turbine saeculi
vectarat rabidis fluctibus innatans,
50
morsum vulnificum lex pia pertulit.
occultabat enim se prius abditum
virus nec gravidum protulerat caput,
contentum involucris atque cubilibus
subter conprimere clausa silentia.
55
sed, dum forte latens inpietas riget,
dextram Iustitiae pigra momorderat
succensi stomacho fellis inaestuans.
heu, quam catholicam nil prope profuit
puppem nasse sacri remigio stili
60
quem Paulus variis gentibus edidit!
vix portu placido tuta quieverat
victrix edomitis mille furoribus,
vix adstricta suis iam retinaculis
vectores stabili condiderat solo:
65
erumpit subito triste periculum,
nam dum praecalidos igniculos sibi
solvendis adolent et senio et gelu,
dum virgas steriles atque superfluas
flammis de fidei palmite concremant,
70
ut concreta vagis vinea crinibus
silvosi inluviem poneret idoli,
palpavit nimius perniciem tepor.
seps insueta subit serpere flexibus
et vibrare sagax eloquii caput:
75
sed dextra inpatiens vulneris inritos
oris rhetorici depulit halitus;
effusum ingenii virus inaniter
summa Christicolis in cute substitit.
Salvator generis Romulei, precor,
80
qui cunctis veniam das pereuntibus,
qui nullum statuis non operis tui
mortalem, facili quem releves manu,
huius, si potis est, iam miserescito
praeruptam in foveam praecipitis viri.
85
spirat sacrilegis flatibus inscius
erroresque suos indocilis fovet,
obtestor, iubeas ne citus inpetus
arsurum mediis inferat ignibus.
Credebam vitiis aegram gentilibus urbem
1
iam satis antiqui pepulisse pericula morbi
nec quidquam restare mali, postquam medicina
principis inmodicos sedarat in arce dolores,
sed quoniam renovata lues turbare salutem
5
temptat Romulidum, patris inploranda medella est,
ne sinat antiquo Romam squalere veterno
neve togas procerum fumoque et sanguine tingui.
inclitus ergo parens patriae, moderator et orbis,
nil egit prohibendo vagas ne pristinus error
10
crederet esse deum nigrante sub aere formas,
aut elementorum naturam, quae Patris ars est
omnigeni, summa pro maiestate sacraret,
vir solus cui cura fuit ne publica morum
plaga cicatricem summa leviter cute clausam
15
duceret, et latebram tabentis vulneris alte
inpressam penitusque putri de pure peresam
iuncta superficies medico fallente foveret,
sed studuit quo pars hominis generosior intus
viveret atque animam letali peste piatam
20
nosset ab interno tutam servare veneno?
illa tyrannorum fuerat medicina, videre
quis status ante oculos praesentibus ac perituris
conpeteret rebus, nec curam adhibere futuris.
heu, male de populo meriti, male patribus ipsis
25
blanditi, quos praecipites in Tartara mergi
cum Iove siverunt multa et cum plebe deorum!
ast hic imperium protendit latius aevo
posteriore suis cupiens sancire salutem.
nimirum pulchre quidam doctissimus ‘esset
30
publica res,’ inquit, ‘tunc fortunata satis, si
vel reges saperent vel regnarent sapientes.’
estne ille e numero paucorum qui diadema
sortiti aetheriae coluerunt dogma sophiae?
contigit ecce hominum generi gentique togatae
35
dux sapiens, felix nostrae res publica Romae
iustitia regnante viget. parete magistro
sceptra gubernanti. monet ut deterrimus error
utque superstitio veterum procul absit avorum,
nec putet esse deum, nisi qui super omnia summus
40
emineat magnique inmensa creaverit orbis.
num melius Saturnus avos rexisse Latinos
creditur, edictis qui talibus informavit
agrestes animos et barbara corda virorum?
‘sum deus. advenio fugiens, praebete latebras,
45
occultate senem nati feritate tyranni
deiectum solio, placet hic fugitivus et exul
ut lateam, genti atque loco Latium dabo nomen,
vitibus incurvum, si qua est ea cura, putandis
procudam chalybem, necnon et moenia vestri
50
fluminis in ripa statuam Saturnia vobis.
vos nemus adpositasque meo sub honore sacrantes
(sum quianam Caelo genitus) celebrabitis aras.’
inde deos, quorum patria spectata sepulcra
scimus, in aere hebetes informavere minores,
55
advena quos profugus gignens et equina libido
intulit Italiae: Tuscis namque ille puellis
primus adhinnivit simulato numine moechus.
mox patre deterior silvosi habitator Olympi
Iuppiter incesta spurcavit labe Lacaenas,
60
nunc bove subvectam rapiens ad crimen amatam,
nunc tener ac pluma levior blandosque susurros
in morem recinens suave inmorientis oloris,
capta quibus volucrem virguncula ferret amorem,
nunc foribus surdis, sera quas vel pessulus artis
65
firmarat cuneis, per tectum dives amator
imbricibus ruptis undantis desuper auri
infundens pluviam gremio excipientis amicae,
armigero modo sordidulam curante rapinam
conpressu inmundo miserum adficiens catamitum,
70
pelice iam puero magis indignante sorore,
haec causa est et origo mali, quod saecla vetusto
hospite regnante crudus stupor aurea finxit,
quodque novo ingenio versutus Iuppiter astus
multiplices variosque dolos texebat, ut illum,
75
vertere cum vellet pellem faciemque, putarent
esse bovem, praedari aquilam, concumbere cycnum,
et nummos fieri et gremium penetrare puellae,
nam quid rusticitas non crederet indomitorum
stulta virum, pecudes inter ritusque ferinos
80
dedere sueta animum diae rationis egenum?
in quamcumque fidem nebulonis callida traxit
nequitia, infelix facilem gens praebuit aurem.
successit Iovis imperio corruptior aetas,
quae docuit rigidos vitiis servire colonos.
85
expertes furandi homines hac inbuit arte
Mercurius, Maia genitus; nunc magnus habetur
ille deus, cuius dedit experientia fures,
necnon Thessalicae doctissimus ille magiae
traditur extinctas sumptae moderamine virgae
90
in lucem revocasse animas, Cocytia leti
iura resignasse sursum revolantibus umbris,
ast alias damnasse neci penitusque latenti
inmersisse chao. facit hoc ad utrumque peritus
ut fuerit geminoque armarit crimine vitam;
95
murmure nam magico tenues excire figuras
atque sepulcrales scite incantare favillas,
vita itidem spoliare alios ars noxia novit,
artificem scelerum simplex mirata vetustas
supra hominem coluit, simulans per nubila ferri
100
aligerisque leves pedibus transcurrere ventos.
ecce deum in numero formatus et aeneus adstat
Graius homo augustaque Numae praefulget in arce.
strenuus exculti dominus quidam fuit agri
hortorumque opibus memorabilis; hic tamen idem
105
scortator nimius multaque libidine suetus
rusticolas vexare lupas interque salicta
et densas saepes obscena cubilia inire;
indomitum intendens animum semperque paratum
ad facinus nunquam calidis dabat otia venis.
110
hic deus e patrio praenobilis Hellesponto
venit ad usque Italos sacris cum turpibus hortos;
sinum lactis et haec votorum liba quotannis
accipit ac ruris servat vineta Sabini,
turpiter adfixo pudeat quem visere ramo.
115
Herculeus mollis pueri famosus amore
ardor et in transtris iactata efferbuit Argo,
nec maris erubuit Nemea sub pelle fovere
concubitus et Hylan pereuntem quaerere caelebs.
nunc Saliis cantuque domus Pinaria templum
120
collis Aventini convexa in sede frequentat.
Thebanus iuvenis superatis fit deus Indis,
successu dum victor ovans lascivit et aurum
captivae gentis revehit spoliisque superbus
diffluit in luxum cum semiviro comitatu
125
atque avidus vini multo se proluit haustu,
gemmantis paterae spumis mustoque Falerno
perfundens biiugum rorantia terga ferarum,
his nunc pro meritis Baccho caper omnibus aris
caeditur et virides discindunt ore chelydros
130
qui Bromium placare volunt, quod et ebria iam tunc
ante oculos regis satyrorum insania fecit,
et fecisse reor stimulis furialibus ipsas
maenadas inflammante mero in scelus omne rotatas.
hoc circumsaltante choro temulentus adulter
135
invenit expositum secreti in litoris acta
corporis egregii scortum, quod perfidus illic
liquerat incesto iuvenis satiatus amore.
hanc iubet adsumptam fervens post vina Neaeram
secum in deliciis fluitantis stare triumphi,
140
regalemque decus capitis gestare coronam.
mox Ariadnaeus stellis caelestibus ignis
additur: hoc pretium noctis persolvit honore
Liber, ut aetherium meretrix inluminet axem.
tantum posse omnes illo sub tempore reges
145
indocilis fatui ducebat ineptia vulgi,
ut transire suis cum sordibus induperator
posset in aeternum caeli super ardua regnum,
regia tunc omnis vim maiestatis et omnis,
parva licet, caeli imperium retinere potestas
150
credita: ture etiam ducibus parvoque sacello
inpertitus honos, quem dum metus aut amor aut spes
adcumulant, longum miseris processit in aevum
mos patrius: coepit falsae pietatis imago
ire per ignaros nebuloso errore nepotes;
155
tum quia, quae vivis veneratio regibus ante
contigerat, functis eadem iam munere lucis
cessit et ad nigras altaria transtulit urnas.
inde puellarum ludibria, pignera, partus,
et furtivus amor iuvenum et deprensa iugalis
160
corruptela tori, quoniam regalibus aula
fervere tunc vitiis solita est, nec perdita luxu
divorum suboles sancti meminisse pudoris.
atque ut, Roma, tuos caelesti ex sede parentes,
quis te semideam iactant auctoribus ortam,
165
praestringam breviter, Gradivum vel Cytheream,
ille sacerdotem violat, contra illa marito
subcumbit Phrygio, coitus fuit inpar utrique:
nec terrestre deam decuit mortalis obire
coniugium, nec caelicolam descendere ephebum
170
virginis ad vitium furtivoque igne calere,
sed venus augusto de sanguine femina vili
privatoque viro vetitum per dedecus haesit;
et, si Rhea sacram lascivi Martis amore
lusa pudicitiam fluviali amisit in ulva,
175
crediderim generosae aliquem stirpis, sed eundem
moribus infamem, conpressa virgine per vim
se dixisse deum, ne stuprum numinis ullus
obicere auderet turpi miseraeque puellae,
haec Italos induxit avos vel fama vel error,
180
Martia Romuleo celebrarent ut sacra campo,
utque Palatinis Capitolia condita saxis
signarent titulo proavi Iovis atque Pelasgae
Palladis et Libyca Iunonem ex arce vocarent,
cognatos de Marte deos, Veneris quoque nudum
185
accirent proceres Erycino e vertice signum,
utque deum mater Phrygia veheretur ad Ida,
Bacchica de viridi peterentur ut orgia Naxo.
facta est terrigenae domus unica maiestatis,
et tot templa deum Romae quot in orbe sepulcra
190
heroum numerare licet; quos fabula manes
nobilitat, noster populus veneratus adorat.
hos habuere deos Ancus, Numitor, Numa, Tullus,
talia Pergameas fugerunt numina flammas,
sic Vesta est, sic Palladium, sic umbra penatum,
195
talis et antiquum servavit terror asylum.
ut semel obsedit gentilia pectora patrum
vana superstitio, non interrupta cucurrit
aetatum per mille gradus, tener horruit heres
et coluit quidquid sibimet venerabile cani
200
monstrarant atavi; puerorum infantia primo
errorem cum lacte bibit, gustaverat inter
vagitus de farre molae, saxa inlita ceris
viderat unguentoque lares umescere nigros.
formatum Fortunae habitum cum divite cornu
205
sacratumque domi lapidem consistere parvus
spectarat matremque illic pallere precantem,
mox umeris positus nutricis trivit et ipse
inpressis silicem labris, puerilia vota
fudit opesque sibi caeca de rupe poposcit,
210
persuasumque habuit, quod quis velit, inde petendum.
numquam oculos animumque levans rationis ad arcem
rettulit, insulsum tenuit sed credulus usum,
privatos celebrans agnorum sanguine divos,
iamque domo egrediens, ut publica festa diesque
215
et ludos stupuit celsa et Capitolia vidit
laurigerosque deum templis adstare ministros
ac Sacram resonare Viam mugitibus ante
delubrum Romae (colitur nam sanguine et ipsa
more deae, nomenque loci ceu numen habetur,
220
atque urbis Venerisque pari se culmine tollunt
templa, simul geminis adolentur tura deabus),
vera ratus quaecumque fiant auctore senatu,1
contulit ad simulacra fidem dominosque putavit
aetheris, horrifico qui stant ex ordine vultu.
225
illic Alcides, spoliatis Gadibus hospes
Arcadiae, fulvo aere riget, gemini quoque fratres
corrupta de matre nothi, Ledeia proles
nocturnique equites, celsae duo numina Romae,
inpendent retinente veru, magnique triumphi
230
nuntia suffuso figunt vestigia plumbo,
adsistunt etiam priscorum insignia regum,
ros, Italus, Ianusque bifrons, genitorque Sabinus,
Saturnusque senex, maculoso et corpore Picus,
coniugis epotum sparsus per membra venenum.
235
omnibus ante pedes posita est sua cuique vetusta
arula. Iano etiam celebri de mense litatur
auspiciis epulisque sacris, quas inveterato,
heu miseri, sub honore agitant, et gaudia ducunt
festa Kalendarum, sic observatio crevit
240
ex atavis quondam male coepta, deinde secutis
tradita temporibus serisque nepotibus aucta,
traxerunt longam corda inconsulta catenam,
mosque tenebrosus vitiosa in saecula fluxit.
hunc morem veterum docili iam aetate secuta
245
posteritas mense atque adytis et flamine et aris
Augustum coluit, vitulo placavit et agno,
strata ad pulvinar iacuit, responsa poposcit.
testantur tituli, produnt consulta senatus
Caesareum Iovis ad speciem statuentia templum.
250
adiecere sacrum fieret quo Livia Iuno,
non minus infamis thalami sortita cubile
quam cum fraterno caluit Saturnia lecto,
nondum maternam partu vacuaverat alvum
conceptamque viri subolem paritura gerebat.
255
pronuba iam gravidae fulcrum et geniale parantur;
iam sponsus saliente utero nubentis amicos
advocat, haud sterilem certus fore iam sibi pactam.
vitricus antevenit tardum praefervidus ortum
privigni nondum geniti; mox editur inter
260
Fescennina novo proles aliena marito,
idque deum sortes, id Apollinis antra dederunt
consilium: nunquam melius nam cedere taedas
responsum est, quam cum praegnans nova nupta iugatur.
hanc tibi, Roma, deam titulis et honore sacratam
265
perpetuo Floras inter Veneresque creasti!
nec mirum: quis enim sapiens dubitaverat illas
mortali de stirpe satas vixisse, et easdem
laude venustatis claras in amoribus usque
ad famae excidium formae nituisse decore?
270
quid loquar Antinoum caelesti in sede locatum,
illum delicias nunc divi principis, illum
purpureo in gremio spoliatum sorte virili,
Hadrianique dei Ganymedem, non cyathos dis
porgere sed medio recubantem cum Iove fulcro
275
nectaris ambrosii sacrum potare Lyaeum,
umque suo in templis vota exaudire marito?
ergo his auspicibus Traianus, Nerva, Severus
et Titus et fortes gesserunt bella Nerones,
quos terrena viros inlustres gloria fecit
280
et virtus fragilis provexit in ardua famae,
adscita e 1 terris sub religione iacentes!
quam pudet hoc illis persuasum talibus, ut se
Romanasque acies censerent Martis amore
posse regi, dum se Paphiae male blandus adulter
285
venditat Aeneadasque suos successibus auget!
felices, si cuncta Deo sua prospera Christo
principe disposita scissent, qui currere regna
certis ducta modis Romanorumque triumphos 2
crescere et inpletis voluit se infundere saeclis!
290
sed caligantes animas et luce carentes
in Iovis Augustique adytis templisque duarum
Iunonum Martisque etiam venerisque sacellis
mactatas taetro leti inmersere barathro,
supremum regimen crassis in partibus orbis
295
esse rati mersoque poli consistere fundo.
quidquid humus, quidquid pelagus mirabile gignunt,
id duxere deos. colles, freta, flumina, flammas,
haec sibi per varias formata elementa figuras
constituere patres, hominumque vocabula mutis
300
scripserunt statuis, vel Neptunum vocitantes
oceanum, vel Cyaneas cava flumina Nymphas,
vel silvas Dryadas, vel devia rura Napaeas.
ipse ignis, nostrum factus qui servit ad usum,
Vulcanus perhibetur et in virtute superna
305
fingitur ac delubra, deus et nomine et ore
adsimilatus, habet, necnon regnare caminis
fertur et Aeoliae summus faber esse vel Aetnae
est qui conspicuis superos quaesivit in astris,
ausus habere deum solem; cui tramite certo
310
condicio inposita est vigilem tolerare laborem
visibus obiectum mortalibus, orbe rotundo
praecipitem teretique globo per inane volantem
et, quod nemo negat, mundo caeloque minorem,
area maior enim quam qui percurrit in illa,
315
et longe campi spatium diffusius in quo
emicat ac volucri fervens rota volvitur axe.
quamvis nonnullis placeat terram breviorem
dicere circuitu quam sit pulcherrimus ille
circulus, et flammas inmensi sideris ultra
320
telluris normam porrecto extendere gyro,
numne etiam caeli minor et contractior orbis,
cuius planitiem longo transmittere tractu
circinus excurrens meta interiore laborat?
ille Deus verus, quo non est grandior ulla
325
materies, qui fine caret, qui praesidet omni
naturae, qui cuncta simul concludit et inplet.
solem certa tenet regio, plaga certa coërcet,
temporibus variis distinguitur: aut subit ortu
aut ruit occasu, latet aut sub nocte recurrens;
330
nec torquere facem potis est ad signa trionum
orbe nec obliquo portas aquilonis adire
nec solitum conversus iter revocare retrorsum,
hic erit ergo deus, praescriptis lege sub una
deditus officiis? libertas laxior ipsi
335
concessa est homini, formam cui flectere vitae
atque voluntatis licitum est, seu tramite dextro
scandere seu laevo malit decurrere campo,
sumere seu requiem seu continuare laborem,
seu parere Deo sive in contraria verti.
340
ista ministranti regimen solemne dierum
haudquaquam soli datur a factore potestas,
sed famulus subiectus agit quodcumque necesse est.
hoc sidus currum rapidasque agitare quadrigas
commenti et radios capitis et verbera dextrae,
345
et frenos phalerasque et equorum pectora anhela
aeris inaurati vel marmoris aut orichalci
iusserunt nitido fulgere polita metallo.
post trabeas et eburnam aquilam sellamque curulem
cernuat ora senex barbatus et oscula figit
350
cruribus aenipedum, si fas est credere, equorum,
inmotasque rotas et flecti nescia lora
aut ornat redimita rosis aut ture vaporat.
hoc tamen utcumque est tolerabile, quid, quod et ipsae
dant tibi, Roma, deos inferni gurgitis umbrae?
355
Eumenidum domina Stygio caput exerit antro
rapta ad tartarei thalamum Proserpina regis,
et, si quando suos dignatur adire Quirites,
placatur vaccae sterilis cervice resecta,
et regnare simul caeloque Ereboque putatur,
360
nunc bigas frenare boves, nunc saeva sororum
agmina vipereo superis inmittere flagro,
nunc etiam volucres caprearum in terga sagittas
spargere, terque suas eadem variare figuras,
denique cum Luna est, sublustri splendet amictu;
365
cum succincta iacit calamos, Latonia virgo est;
cum subnixa sedet solio, Plutonia coniunx
imperitat Furiis et dictat iura Megaerae.
si verum quaeris, Triviae sub nomine daemon
tartareus colitur, qui te modo raptat ad aethram
370
sidereoque deum venerandum suadet in astro,
per silvas modo mortiferi discurrere mundi
erroresque sequi subigit nemorumque putare
esse deam, quae corda hominum pavitantia figat
quaeque feras perimat letali vulnere mentes,
375
depressos modo subter humum formidine sensus
obruit, inplorent ut numina lucis egena
seque potestati committant noctis opertae.
respice terrifici scelerata sacraria Ditis,
cui cadit infausta fusus gladiator harena,
380
heu, male lustratae Phlegethontia victima Romae!
nam quid vesani sibi vult ars inpia ludi?
quid mortes iuvenum? quid sanguine pasta voluptas?
quid pulvis caveae semper funebris, et illa
amphitheatralis spectacula tristia pompae?
385
nempe Charon iugulis miserorum se duce dignas
accipit inferias placatus crimine sacro,
hae sunt deliciae Iovis infernalis, in istis
arbiter obscuri placidus requiescit Averni.
nonne pudet regem populum sceptrisque potentem
390
talia pro patriae censere litanda salute,
religionis opem subternis poscere ab antris?
evocat, heu, poenis tenebrosa ex sede ministrum
interitus, speciosa hominum cui funera donet.
incassum arguere iam Taurica sacra solemus:
395
funditur humanus Latiari in munere sanguis,
consessusque ille spectantum solvit ad aram
Plutonis fera vota sui. quid sanctius ara
quae bibit egestum per mystica tela cruorem?
anne fides dubia est tibi sub caligine caeca
400
esse deum, quem tu tacitis rimeris in umbris?
ecce, deos manes cur infitiaris haberi?
ipsa patrum monumenta probant: Dis Manibus illic
marmora secta lego, quacumque Latina vetustos
custodit cineres densisque Salaria bustis.
405
dic, quibus hunc scribis titulum, nisi quod trucis Orci
imperium verae ceu maiestatis adoras?
en quibus inplicita squalebat regia summi
imperii fractis maiorum ab origine sacris,
cum princeps gemini bis victor caede tyranni
410
pulchra triumphali respexit moenia vultu.
nubibus obsessam nigrantibus aspicit urbem
noctis obumbratae caligine; turbidus aer
arcebat liquidum septena ex arce serenum,
ingemuit miserans et sic ait: ‘exue tristes,
415
fida parens, habitus! equidem praedivite cultu
inlustrata cluis spoliisque insigne superbis
attollis caput et multo circumfluis auro;
sed nebulis propter volitantibus obsitus alti
verticis horret apex, ipsas quoque livida gemmas
420
lux hebetat spissusque dies, et fumus ob ora
subfusus rutilum frontis diadema retundit.
obscuras video tibi circumferrier umbras
caeruleasque animas atque idola nigra volare,
censeo sublimem tollas super aëra vultum
425
sub pedibusque tuis nimbosa elementa relinquas,
omne quod ex mundo est tibi subiacet; hoc Deus ipse
constituit, cuius nutu dominaris et orbi
imperitas et cuncta potens mortalia calcas.
non decet ut submissa oculos regina caducum
430
contemplere solum maiestatemque requiras
circa humiles rerum partes, quibus ipsa superstas.
non patiar veteres teneas ut me duce nugas,
ut cariosorum venereris monstra deorum.
si lapis est, senio dissolvitur aut crepat ictu
435
percussus tenui; mollis si brattea gypsum
texerat, infido rarescit glutine sensim;
si formam statuae lamnis conmisit aënis
lima terens, aut in partem cava membra gravato
pondere curvantur, scabra aut aerugo peresam
440
conficit effigiem crebroque foramine rumpit.
nec tibi terra deus, caeli nec sit deus astrum,
nec deus oceanus, nec vis quae subter operta est
infernis triste ob meritum damnata tenebris,
sed nec virtutes hominum deus aut animarum
445
spirituumve vagae tenui sub imagine formae,
absit ut umbra deus tibi sit geniusve locusve,
aut deus aërias volitans phantasma per auras,
sint haec barbaricis gentilia numina pagis,
quos penes omne sacrum est, quidquid formido tremendum
450
suaserit; horrificos quos prodigialia cogunt
credere monstra deos, quos sanguinolentus edendi
mos iuvat, ut pinguis luco lanietur in alto
victima visceribus multa inter vina vorandis.
at te, quae domitis leges ac iura dedisti
455
gentibus, instituens, magnus qua tenditur orbis,
armorum morumque feros mansuescere ritus,
indignum ac miserum est in religione tenenda
hoc sapere, inmanes populi de more ferino
quod sapiunt nullaque rudes ratione sequuntur.
460
seu nos procinctus maneat, seu pace quietas
dictemus leges, seu debellata duorum
colla tyrannorum media calcemus in urbe,
agnoscas, regina, libens mea signa necesse est,
in quibus effigies crucis aut gemmata refulget
465
aut longis solido ex auro praefertur in hastis.
hoc signo invictus transmissis Alpibus ultor
servitium solvit miserabile Constantinus,
cum te pestifera premeret Maxentius aula.
lugebas longo damnatos carcere centum,
470
ut scis ipsa, patres, aut sponsus foedera pactae
intercepta gemens diroque satellite rapta inmersus
tenebris dura inter vincla luebat;
aut si nupta torum regis conscendere iussa
coeperat inpurum domini obiectare furorem,
475
morte maritalis dabat indignatio poenas,
plena puellarum patribus ergastula saevi
principis; abducta genitor si virgine mussans
tristius ingemuit, non ille inpune dolorem
prodidit aut confessa nimis suspiria traxit. 1
480
testis Christicolae ducis adventantis ad urbem
Mulvius exceptum Tiberina in stagna tyrannum
praecipitans, quanam victricia viderit arma
maiestate regi, quod signum dextera vindex
praetulerit, quali radiarint stemmate pila.
485
Christus purpureum gemmanti textus in auro
signabat labarum, clipeorum insignia Christus
scripserat, ardebat summis crux addita cristis,
ipse senatorum meminit clarissimus ordo,
qui tunc concrete processit crine catenis
490
squalens carcereis aut nexus conpede vasta,
conplexusque pedes victoris ad inclyta flendo
procubuit vexilla iacens, tunc ille senatus
militiae ultricis titulum Christique verendum
nomen adoravit, quod conlucebat in armis.
495
ergo cave, egregium caput orbis, inania post haec
prodigia et larvas stolido 1 tibi fingere cultu,
atque experta Dei virtutem spernere veri.
deponas iam festa velim pueritia, ritus
ridiculos tantoque indigna sacraria regno.
500
marmora tabenti respergine tincta lavate,
o proceres: liceat statuas consistere puras,
artificum magnorum opera: haec pulcherrima nostrae
ornamenta fuant 2 patriae, nec decolor usus
in vitium versae monumenta coinquinet artis.’
505
talibus edictis urbs informata refugit
errores veteres et turbida ab ore vieto
nubila discussit, iam nobilitate parata
aeternas temptare vias Christumque vocante
magnanimo ductore sequi et spem mittere in aevum.
510
tunc primum senio docilis sua saecula Roma
erubuit; pudet exacti iam temporis, odit
praeteritos foedis cum religionibus annos,
mox ubi, contiguos fossis muralibus agros
sanguine iustorum innocuo maduisse recordans,
515
invidiosa videt tumulorum millia circum,
tristis iudicii mage paenitet ac dicionis
effrenis nimiaeque sacris pro turpibus irae.
conpensare cupit taeterrima vulnera laesae
iustitiae sero obsequio veniaque petenda;
520
ne tanto imperio maneat pietate repulsa
crimen saevitiae, monstrata piacula quaerit,
inque fidem Christi pleno transfertur amore.
laurea victoris Marii minus utilis urbi,
cum traheret Numidam populo plaudente Iugurtham,
525
nec tantum Arpinas consul tibi, Roma, medellae
contulit extincto iusta inter vincla Cethego,
quantum praecipuus nostro sub tempore princeps
prospexit tribuitque boni. multos Catilinas
ille domo pepulit, non saeva incendia tectis
530
aut sicas patribus, sed Tartara nigra animabus
internoque hominum statui tormenta parantes.
errabant hostes per templa, per atria passim,
Romanumque forum et Capitolia celsa tenebant,
qui coniuratas ipsa ad vitalia plebis
535
moliti insidias intus serpente veneno
consuerant tacitis pestem miscere medullis.
ergo triumphator latitante ex hoste togatus
clara tropaea refert sine sanguine, remque Quirini
adsuescit supero pollere in saecula regno.
540
denique nec metas statuit nec tempora ponit:
imperium sine fine docet, ne Romula virtus
iam sit anus, norit ne gloria parta senectam.
exultare patres videas, pulcherrima mundi
lumina conciliumque senum gestire Catonum
545
candidiore toga niveum pietatis amictum
sumere et exuvias deponere pontificales.
iamque ruit, paucis Tarpeia in rupe relictis,
ad sincera virum penetralia Nazareorum
atque ad apostolicos Evandria curia fontes,
550
Anniadum suboles et pignera clara Proborum.
fertur enim ante alios generosus Anicius urbis
inlustrasse caput: sic se Roma inclyta iactat,
quin et Olybriaci generisque et nominis heres,
adiectus fastis, palmata insignis abolla,
555
martyris ante fores Bruti submittere fasces
ambit et Ausoniam Christo inclinare securem,
non Paulinorum, non Bassorum dubitavit
prompta fides dare se Christo stirpemque superbam
gentis patriciae venturo attollere saeclo.
560
iam quid plebicolas percurram carmine Gracchos,
iure potestatis fultos et in arce senatus
praecipuos, simulacra deum iussisse revelli
cumque suis pariter lictoribus omnipotenti
suppliciter Christo se consecrasse regendos?
565
sescentas numerare domos de sanguine prisco
nobilium licet ad Christi signacula versas
turpis ab idolii vasto emersisse profundo,
si persona aliqua est aut si status urbis, in his est;
si formam patriae facit excellentior ordo,
570
hi faciunt iuncta est quotiens sententia plebis
atque unum sapiunt plures simul et potiores,
respice ad inlustrem, lux est ubi publica, cellam:
vix pauca invenies gentilibus obsita nugis
ingenia, obtritos aegre retinentia cultus,
575
et quibus exactas placeat servare tenebras
splendentemque die medio non cernere solem,
posthinc ad populum converte oculos, quota pars est
quae Iovis infectam sanie non despuat aram?
omnis qui celsa scandit cenacula vulgus
580
quique terit silicem variis discursibus atram
et quem panis alit gradibus dispensus ab altis,
aut Vaticano tumulum sub monte frequentat,
quo cinis ille latet genitoris amabilis obses,
coetibus aut magnis Lateranas currit ad aedes,
585
unde sacrum referat regali chrismate signum.
et dubitamus adhuc Romam tibi, Christe, dicatam
in leges transisse tuas omnique volentem
cum populo et summis cum civibus ardua magni
iam super astra poli terrenum extendere regnum?
590
nec moveor quod pars hominum rarissima clausos
non aperit sub luce oculos et gressibus errat.
quamlibet inlustres meritis et sanguine clari
praemia virtutum titulis et honoribus aucti
ardua rettulerint fastorumque arce potiti
595
annales proprio signarint nomine chartas,
atque inter veteres cera numerentur et aere,
attamen in paucis, iam deficiente caterva,
nec persona sita est patriae nec curia constat;
et quodcumque fovent studii privata voluntas
600
ac iam rara tenet, sed publica vota reclamant
dissensu celebri trepidum damnantia murmur,
si consulta patrum subsistere conscriptorum
non aliter licitum prisco sub tempore, quam si
ter centum sensisse senes legerentur in unum,
605
servemus leges patrias: infirma minoris
vox cedat numeri parvaque in parte silescat.
aspice quam pleno subsellia nostra senatu
decernant infame Iovis pulvinar et omne
idolium longe purgata ex urbe fugandum.
610
qua vocat egregii sententia principis, illuc
libera cum pedibus tum corde frequentia transit,
nec locus invidiae est, nullum vis aspera terret;
ante oculos sic velle patet cunctique probatum,
non iussum, sola capti ratione sequuntur.
615
denique pro meritis terrestribus aequa rependens
munera sacricolis summos inpertit honores
dux bonus et certare sinit cum laude suorum,
nec pago inplicitos per debita culmina mundi
ire viros prohibet, quoniam caelestia numquam
620
terrenis solitum per iter gradientibus obstant.
ipse magistratum tibi consulis, ipse tribunal
ontulit auratumque togae donavit amictum,
cuius religio tibi displicet, o pereuntum
adsertor divum, solus qui restituendos
625
Vulcani Martisque dolos venerisque peroras
Saturnique senis lapides Phoebique furores,
Iliacae matris Megalesia, Bacchica Nysi,
Isidis amissum semper plangentis Osirim
mimica ridendaque suis sollemnia calvis,
630
et quascumque solent Capitolia claudere larvas.
O linguam miro verborum fonte fluentem,
Romani decus eloquii, cui cedat et ipse
Tullius! has fundit dives facundia gemmas!
os dignum aeterno tinctum quod fulgeat auro
635
si mallet laudare Deum! cui sordida monstra
praetulit et liquidam temeravit crimine vocem,
haud aliter quam, si rastris quis temptet eburnis
caenosum versare solum, limoque madentes
excolere aureolis si forte ligonibus ulvas,
640
splendorem dentis nitidi scrobis inquinat atra,
et pretiosa acies squalenti sordet in arvo.
non vereor ne me nimium confidere quisquam
arguat ingeniique putet luctamen inire,
sum memor ipse mei, satis et mea frivola novi;
645
non ausim conferre pedem nec spicula tantae
indocilis fandi coniecta lacessere linguae.
inlaesus maneat liber excellensque volumen
obtineat partam dicendi fulmine famam,
sed liceat tectum servare a vulnere pectus
650
oppositaque volans iaculum depellere parma,
nam si nostra fides, saeclo iam tuta quieto,
viribus infestis hostilique arte petita est,
cur mihi fas non sit lateris sinuamine flexi
ludere ventosas iactu pereunte sagittas?
655
sed iam tempus iter longi cohibere libelli,
ne tractum sine fine. ferat fastidia carmen.
Contra Orationem Symmachia. Prudentius. ed. H.J. Thomson. London. 1949-1953.
Sponsored by Perseus Project, Tufts University.
Funding provided by The Mellon Foundation.