Transieram celerem nebuloso flumine Navam,
1
addita miratus veteri nova moenia Vinco,
aequavit Latias ubi quondam Gallia Cannas
infletaeque iacent inopes super arva catervae.
unde iter ingrediens nemorosa per avia solum
5
et nulla humani spectans vestigia cultus
praetereo arentem sitientibus undique terris
Dumnissum riguasque perenni fonte Tabernas
arvaque Sauromatum nuper metata colonis:
et tandem primis Belgarum conspicor oris
10
Noiomagum, divi castra inclita Constantini.
purior hic campis aer Phoebusque sereno
lumine purpureum reserat iam sudus Olympum.
nec iam, consertis per mutua vincula ramis,
quaeritur exclusum viridi caligine caelum:
15
sed liquidum iubar et rutilam visentibus aethram
libera perspicui non invidet aura diei.
in speciem quin me patriae cultumque nitentis
Burdigalae blando pepulerunt omnia visu,
culmina villarum pendentibus edita ripis
20
et virides Baccho colles et amoena fluenta
subter labentis tacito rumore Mosellae.
Salve, amnis laudate agris, laudate colonis,
dignata imperio debent cui moenia Belgae:
amnis odorifero iuga vitea consite Baccho,
25
consite gramineas, amnis viridissime, ripas:
naviger, ut pelagus, devexas pronus in undas,
ut fluvius, vitreoque lacus imitate profundo
et rivos trepido potis aequiperare meatu,
et liquido gelidos fontes praecellere potu;
30
omnia solus habes, quae fons, quae rivus et amnis
et lacus et bivio refluus manamine pontus,
tu placidis praelapsus aquis nec murmura venti
ulla, nec occulti pateris luctamina saxi:
non spirante 1 vado rapidos properare 2 meatus
35
cogeris, extantes medio non aequore terras
interceptus habes, iusti ne demat honorem
nominis, exclusum si dividat insula flumen,
tu duplices sortite vias, et cum amne secundo
defluis, ut celeres feriant vada concita remi,
40
et cum per ripas nusquam cessante remulco
intendunt collo malorum vincula nautae.
ipse tuos quotiens miraris in amne recursus,
legitimosque putas prope segnius ire meatus?
tu neque limigenis ripam praetexeris ulvis,
45
nec piger inmundo perfundis litora caeno:
sicca in primores pergunt vestigia lymphas.
i nunc, et Phrygiis sola levia consere crustis
tendens marmoreum laqueata per atria campum,
ast ego despectis, quae census opesque dederunt,
50
naturae mirabor opus, non dira nepotum
laetaque iacturis ubi luxuriatur egestas,
hic solidae sternunt umentia litora harenae,
nec retinent memores vestigia pressa figuras.
Spectans vitreo per levia terga profundo,
55
secreti nihil amnis habens: utque almus aperto
panditur intuitu 1 liquidis obtutibus aer
nec placidi prohibent oculos per inania venti,
sic demersa procul durante per intima visu
cernimus, arcanique patet penetrale profundi,
60
cum vada lene meant liquidarum et lapsus aquarum
prodit caerulea dispersas luce figuras:
quod sulcata levi crispatur harena meatu,
inclinata tremunt viridi quod gramina fundo:
usque sub ingenuis agitatae fontibus herbae
65
vibrantes patiuntur aquas lucetque latetque
calculus et viridem distinguit glarea muscum,
tota Caledoniis talis patet ora Britannis,
cum virides algas et rubra corallia nudat
aestus et albentes concharum germina bacas,
70
delicias hominum, locupletibus atque sub undis
adsimulant nostros imitata monilia cultus:
haud aliter placidae subter vada laeta Mosellae
detegit admixtos non concolor herba lapillos.
Intentos tamen usque oculos errore fatigant
75
interludentes, examina lubrica, pisces,
sed neque tot species obliquatosque natatus
quaeque per adversum succedunt agmina flumen,
nominaque et cunctos numerosae stirpis alumnos
edere fas aut ille sinit, cui cura secundae
80
sortis et aequorei cessit tutela tridentis.
tu mihi flumineis habitatrix Nais in oris
squamigeri gregis ede choros liquidoque sub alveo
dissere caeruleo fluitantes amne catervas.
Squameus herbosas capito inter lucet harenas,
85
viscere praetenero fartim congestus aristis
nec duraturus post bina trihoria mensis,
purpureisque salar stellatus tergora guttis
et nullo spinae nociturus acumine rhedo
effugiensque oculos celeri levis umbra natatu.
90
Juque per obliqui fauces vexate Saravi,
qua bis terna fremunt scopulosis ostia pilis,
cum defluxisti famae maioris in amnem,
liberior laxos exerces, barbe, natatus:
tu melior peiore aevo, tibi contigit omni
95
spirantum ex numero non inlaudata senectus.
Nec te puniceo rutilantem viscere, salmo,
transierim, latae cuius vaga verbera caudae
gurgite de medio summas referuntur in undas,
occultus placido cum proditur aequore pulsus.
100
tu loricato squamosus pectore, frontem
lubricus et dubiae facturus fercula cenae,
tempora longarum fers incorrupte morarum,
praesignis maculis capitis, cui prodiga nutat
alvus opimatoque fluens abdomine venter.
105
quaeque per Illyricum, per stagna binominis Histri
spumarum indiciis caperis, mustela, natantum,
in nostrum subvecta fretum, ne laeta Mosellae
flumina tam celebri defrudarentur alumno.
quis te naturae pinxit color! atra superne
110
puncta notant tergum, qua lutea circuit iris;
lubrica caeruleus perducit tergora fucus;
corporis ad medium fartim pinguescis, at illinc
usque sub extremam squalet cutis arida caudam.
Nec te, delicias mensarum, perca, silebo,
115
amnigenos inter pisces dignande marinis,
solus puniceis facilis contendere mullis:
nam neque gustus iners solidoque in corpore partes
segmentis coeunt, sed dissociantur aristis.
hic etiam Latio risus praenomine, cultor
120
stagnorum, querulis vis infestissima ranis,
lucius, obscuras ulva caenoque lacunas
obsidet, hic nullos mensarum lectus ad usus
fervet fumosis olido nidore popinis.
Quis non et virides, vulgi solacia, tineas
125
norit et alburnos, praedam puerilibus hamis,
stridentesque focis, obsonia plebis, alausas?
teque inter species geminas neutrumque et utrumque,
qui nec dum salmo, nec iam salar ambiguusque
amborum medio, sario, intercepte sub aevo?
130
tu quoque flumineas inter memorande cohortes,
gobio, non geminis maior sine pollice palmis,
praepinguis, teres, ovipara congestior alvo
propexique iubas imitatus, gobio, barbi.
Nunc, pecus aequoreum, celebrabere, magne silure:
135
quem velut Actaeo perductum tergora olivo
amnicolam delphina reor: sic per freta magnum
laberis et longi vix corporis agmina solvis
aut brevibus deprensa vadis aut fluminis ulvis.
at cum tranquillos moliris in amne meatus,
140
te virides ripae, te caerula turba natantum,
te liquidae mirantur aquae: diffunditur alveo
aestus et extremi procurrunt margine fluctus,
talis Atlantiaco quondam ballena profundo,
cum vento motuve suo telluris ad oras
145
pellitur: exclusum exundat mare magnaque surgunt
aequora vicinique timent decrescere montes,
hic tamen, hic nostrae mitis ballena Mosellae
exitio procul est magnoque honor additus amni.
Iam liquidas spectasse vias et lubrica pisces
150
agmina multiplicesque satis numerasse catervas,
inducant aliam spectacula vitea pompam
sollicitentque vagos Baccheia munera visus,
qua sublimis apex longo super ardua tractu
et rupes et aprica iugi flexusque sinusque
155
vitibus adsurgunt naturalique theatro.
Gauranum sic alma iugum vindemia vestit
et Rhodopen proprioque nitent Pangaea Lyaeo;
sic viret Ismarius super aequora Thracia collis;
sic mea flaventem pingunt vineta Garumnam.
160
summis quippe iugis tendentis in ultima clivi
conseritur viridi fluvialis margo Lyaeo.
laeta operum plebes festinantesque coloni
vertice nunc summo properant, nunc deiuge dorso,
certantes stolidis clamoribus, inde viator
165
riparum subiecta terens, hinc navita labens,
probra canunt seris cultoribus: adstrepit ollis
et rupes et silva tremens et concavus amnis.
Nec solos homines delectat scaena locorum:
hic ego et agrestes Satyros et glauca tuentes
170
Naidas extremis credam concurrere ripis,
capripedes agitat cum laeta protervia Panas
insultantque vadis trepidasque sub amne sorores
terrent, indocili pulsantes verbere fluctum;
saepe etiam mediis furata e collibus uvas
175
inter Oreiadas Panope fluvialis amicas
fugit lascivos paganica numina Faunos.
dicitur et, medio cum sol stetit igneus orbe,
ad commune fretum Satyros vitreasque sorores
consortes celebrare choros, cum praebuit horas
180
secretas hominum coetu flagrantior aestus.
tune insultantes sua per freta ludere Nymphas
et Satyros mersare vadis rudibusque natandi
per medias exire manus, dum lubrica falsi
membra petunt liquidosque favent pro corpore fluctus.
185
sed non haec spectata ulli nec cognita visu
fas mihi sit pro parte loqui: secreta tegatur
et commissa suis lateat reverentia rivis.
Illa fruenda palam species, cum glaucus opaco
respondet colli fluvius, frondere videntur
190
fluminei latices et palmite consitus amnis,
quis color ille vadis, seras cum propulit umbras
Hesperus et viridi perfundit monte Mosellam!
tota natant crispis iuga motibus et tremit absens
pampinus et vitreis vindemia turget in undis.
195
adnumerat virides derisus navita vites,
navita caudiceo fluitans super aequora lembo
per medium, qua sese amni confundit imago
collis et umbrarum confinia conserit amnis.
Haec quoque quam dulces celebrant spectacula pompas,
200
remipedes medio certant cum flumine lembi
et varios ineunt flexus viridesque per oras
stringunt attonsis pubentia germina pratis!
puppibus et proris alacres gestire magistros
impubemque manum super amnica terga vagantem
205
dum spectat
1
transire diem, sua seria ludo
posthabet 2; excludit veteres nova gratia curas.
quales Cumano despectat in aequore ludos
Liber, sulphurei cum per iuga consita Gauri
perque vaporiferi graditur vineta Vesevi,
210
cum Venus Actiacis Augusti laeta triumphis
ludere lascivos fera proelia iussit Amores, .
qualia Niliacae classes Latiaeque triremes
subter Apollineae gesserunt Leucados arces;
aut Pompeiani Mylasena pericula belli
215
Euboicae referunt per Averna sonantia cumbae;
innocuos ratium pulsus pugnasque iocantes
naumachiae Siculo quales spectante Peloro
caeruleus viridi reparat sub imagine pontus:
non aliam speciem petulantibus addit ephebis
220
pubertasque amnis et picti rostra phaseli.
hos Hyperionio cum sol perfuderit aestu,
reddit nautales vitreo sub gurgite formas
et redigit pandas inversi corporis umbras.
utque agiles motus dextra laevaque frequentant
225
et commutatis alternant pondera remis,
unda refert alios simulacra umentia nautas.
ipsa suo gaudet simulamine nautica pubes,
fallaces fluvio mirata redire figuras.
sic, ubi compositos ostentatura capillos
230
(candentem late speculi explorantis honorem
cum primum carae nutrix admovit alumnae)
laeta ignorato fruitur virguncula ludo
germanaeque putat formam spectare puellae:
oscula fulgenti dat non referenda metallo
235
aut fixas praetemptat acus aut frontis ad oram
vibratos captat digitis extendere crines:
talis ad umbrarum ludibria nautica pubes
ambiguis fruitur veri falsique figuris.
Iam vero accessus faciles qua ripa ministrat,
240
scrutatur toto populatrix turba profundo
heu male defensos penetrali flumine pisces,
hic medio procul amne trahens umentia lina
nodosis decepta plagis examina verrit;
ast hic, tranquillo qua labitur agmine flumen,
245
ducit corticeis fluitantia retia signis;
ille autem scopulis deiectas pronus in undas
inclinat lentae convexa cacumina virgae,
inductos escis iaciens letalibus hamos.
quos ignara doli postquam vaga turba natantum
250
rictibus invasit patulaeque per intima fauces
sera occultati senserunt vulnera ferri,
dum trepidant, subit indicium crispoque tremori
vibrantis saetae nutans consentit harundo,
nec mora et excussam stridenti verbere praedam
255
dexter in obliquum raptat puer; excipit ictum
spiritus, ut raptis quondam per inane flagellis
aura crepat motoque adsibilat aere ventus.
exultant udae super arida saxa rapinae
luciferique pavent letalia tela diei.
260
cuique sub amne suo mansit vigor, aere nostro
segnis anhelatis vitam consumit in auris.
iam piger invalido vibratur corpore plausus,
torpida supremos patitur iam cauda tremores
nec coeunt rictus, haustas sed hiatibus auras .
265
reddit mortiferos expirans branchia flatus.
sic, ubi fabriles exercet spiritus ignes,
accipit alterno cohibetque foramine ventos
lanea fagineis adludens parma cavernis.
vidi egomet quosdam leti sub fine trementes
270
collegisse animas, mox in sublime citatos
cernua subiectum praeceps dare corpora in amnem,
desperatarum potientes rursus aquarum.
quos impos damni puer inconsultus ab alto
impetit et stolido captat prensare natatu.
275
sic Anthedonius Boeotia per freta Glaucus,
gramina gustatu postquam exitialia Circes
expertus carptas moribundis piscibus herbas
sumpsit, Carpathium subiit novus accola pontum.
ille hamis et rete potens, scrutator operti
280
Nereos, aequoream solitus converrere Tethyn,
inter captivas fluitavit praedo catervas.
Talia despectant longo per caerula tractu
pendentes saxis instanti culmine villae,
quas medius dirimit sinuosis flexibus errans
285
amnis, et alternas comunt praetoria ripas.
Quis modo Sestiacum pelagus, Nepheleidos Helles
aequor, Abydeni freta quis miretur ephebi?
quis Chalcedonio constratum ab litore pontum,
regis opus magni, mediis euripus ubi undis
290
Europaeque Asiaeque vetat concurrere terras?
non hic dira freti rabies, non saeva furentum
proelia caurorum; licet hic commercia linguae
iungere et alterno sermonem texere pulsu,
blanda salutiferas permiscent litora voces,
295
et voces et paene manus: resonantia utrimque
verba refert concurrens fluctibus echo.
Quis potis innumeros cultusque habitusque retexens
pandere tectonicas per singula praedia formas?
non hoc spernat opus Gortynius aliger, aedis
300
conditor Euboicae, casus quem fingere in auro
conantem Icarios patrii pepulere dolores:
non Philo Cecropius, non qui laudatus ab hoste
clara Syracosii traxit certamina belli,
forsan et insignes hominumque operumque labores
305
hic habuit decimo celebrata volumine Marcei
hebdomas, hic clari viguere Menecratis artes
atque Ephesi spectata manus vel in arce Minervae
Ictinus, magico cui noctua perlita fuco
adlicit omne genus volucres perimitque tuendo.
310
conditor hic forsan fuerit Ptolomaidos aulae
Dinochares, quadrata cui in fastigia cono
surgit ipsa suas consumit pyramis umbras,
iussus ob incesti qui quondam foedus amoris
Arsinoen Pharii suspendit in aere templi.
315
spirat enim tecti testudine virus achates
adflatamque trahit ferrato crine puellam.
Hos ergo aut horum similes est credere dignum
Belgarum in terris scaenas posuisse domorum,
molitos celsas fluvii decoramina villas.
320
haec est natura sublimis in aggere saxi,
haec procurrentis fundata crepidine ripae,
haec refugit captumque sinu sibi vindicat amnem.
illa tenens collem, qui plurimus imminet amni,
usurpat faciles per culta, per aspera visus
325
utque suis fruitur dives speculatio terris,
quin etiam riguis humili pede condita pratis
compensat celsi bona naturalia montis
sublimique minans irrumpit in aethera tecto,
ostentans altam, Pharos ut Memphitica, turrim.
330
huic proprium clausos consaepto gurgite pisces
apricas scopulorum inter captare novales.
haec summis innixa iugis labentia subter
flumina despectu iam caligante tuetur,
atria quid memorem viridantibus adsita pratis?
335
innumerisque super nitentia tecta columnis?
quid quae fluminea substructa crepidine fumant
balnea, ferventi cum Mulciber haustus operto
volvit anhelatas tectoria per cava flammas,
inclusum glomerans aestu spirante vaporem?
340
vidi ego defessos multo sudore lavacri
fastidisse lacus et frigora piscinarum,
ut vivis fruerentur aquis, mox amne refotos
plaudenti gelidum flumen pepulisse natatu.
quod si Cumanis huc adforet hospes ab oris,
345
crederet Euboicas simulacra exilia Baias
his donasse locis: tantus cultusque nitorque
adlicit et nullum parit oblectatio luxum,
Sed mihi qui tandem finis tua glauca fluenta
dicere dignandumque mari memorare Mosellam,
350
innumeri quod te diversa per ostia late
incurrunt amnes? quamquam differre meatus
possent, sed celerant in te consumere nomen,
namque et Promeae Nemesaeque adiuta meatu
Sura tuas properat non degener ire sub undas,
355
Sura interceptis tibi gratificata fluentis,
nobilius permixta tuo sub nomine, quam si
ignoranda patri contenderet ostia Ponto,
te rapidus Celbis, te marmore clarus Erubris
festinant famulis quam primum adlambere lymphis:
360
nobilibus Celbis celebratus piscibus, ille
praecipiti torquens cerealia saxa rotatu
stridentesque trahens per levia marmora serras
audit perpetuos ripa ex utraque tumultus,
praetereo exilem Lesuram tenuemque Drahonum
365
nec fastiditos Salmonae usurpo fluores:
naviger undisona dudum me mole Saravus
tota veste vocat, longum qui distulit amnem,
fessa sub Augustis ut volveret ostia muris.
nec minor hoc, tacitum qui per sola pinguia labens
370
stringit frugiferas felix Alisontia ripas.
mille alii, prout quemque suus magis impetus urget,
esse tui cupiunt: tantus properantibus undis
ambitus aut mores, quod si tibi, dia Mosella,
Smyrna suum vatem vel Mantua clara dedisset,
375
cederet Iliacis Simois memoratus in oris
nec praeferre suos auderet Thybris honores.
da veniam, da, Roma potens! pulsa, oro, facessat
invidia et Latiae Nemesis non cognita linguae:
contigit haec melior, Thybris, tibi gloria, quod tu 1
imperii sedem Romaeque tuere penates.2
380
Salve, magne parens frugumque virumque, Mosella!
te clari proceres, te bello exercita pubes,
aemula te Latiae decorat facundia linguae,
quin etiam mores et laetum fronte serena
ingenium natura tuis concessit alumnis.
385
nec sola antiquos ostentat Roma Catones,
aut unus tantum iusti spectator et aequi
pollet Aristides veteresque inlustrat Athenas.
Verum ego quid laxis nimium spatiatus habenis
victus amore tui praeconia detero? conde,
390
Musa, chelyn, pulsis extremo carmine netis.
tempus erit, cum me studiis ignobilis oti
mulcentem curas seniique aprica foventem
materiae commendet honos; cum facta viritim
Belgarum patriosque canam decora inclita mores:
395
mollia subtili nebunt mihi carmina filo
Pierides tenuique aptas subtemine telas
percurrent: dabitur nostris quoque purpura fusis,
quis mihi tum non dictus erit? memorabo quietos
agricolas legumque catos fandique potentes,
400
praesidium sublime reis; quos curia summos
municipum vidit proceres propriumque senatum,
quos praetextati celebris facundia ludi
contulit ad veteris praeconia Quintiliani,
quique suas rexere urbes purumque tribunal
405
sanguine et innocuas inlustravere secures;
aut Italum populos aquilonigenasque Britannos
praefecturarum titulo tenuere secundo;
quique caput rerum Romam, populumque patresque,
tantum non primo rexit sub nomine, quamvis
410
par fuerit primis: festinet solvere tandem
errorem Fortuna suum libataque supplens
praemia iam veri fastigia reddat honoris
nobilibus repetenda nepotibus, at modo coeptum
detexatur opus, dilata et laude virorum
415
dicamus laeto per rura virentia tractu
felicem fluvium Rhenique sacremus in undas.
Caeruleos nunc, Rhene, sinus hyaloque virentem
pande peplum spatiumque novi metare fluenti
fraternis cumulandus aquis, nec praemia in undis
420
sola, sed augustae veniens quod moenibus urbis
spectavit iunctos natique patrisque triumphos,
hostibus exactis Nicrum super et Lupodunum
et fontem Latiis ignotum annalibus Histri.
haec profligati venit modo laurea belli:
425
hinc alias aliasque feret, vos pergite iuncti
et mare purpureum gemino propellite tractu,
neu vereare minor, pulcherrime Rhene, videri:
invidiae nihil hospes habet, potiere perenni
nomine: tu fratrem famae securus adopta.
430
dives aquis, dives Nymphis, largitor utrique
alveus extendet geminis divortia ripis
communesque vias diversa per ostia pandet.
accedent vires, quas Francia quasque Chamaves
Germanique tremant: tunc verus habebere limes.
435
a ccedet tanto geminum tibi nomen ab amni,
cumque unus de fonte fluas, dicere bicornis.
Haec ego, Vivisca ducens ab origine gentem,
Belgarum hospitiis non per nova foedera notus,
Ausonius, nomen Latium, patriaque domoque
440
Gallorum extremos inter celsamque Pyrenen,
temperat ingenuos qua laeta Aquitanica mores,
audax exigua fide concino. fas mihi sacrum
perstrinxisse amnem tenui libamine Musae.
nec laudem adfecto, veniam peto. sunt tibi multi,
445
alme amnis, sacros qui sollicitare fluores
Aomdum totamque solent haurire Aganippen.
ast ego, quanta mei dederit se vena liquoris,
Burdigalam cum me in patriam nidumque senectae
Augustus, pater et nati, mea maxima cura,
450
fascibus Ausoniis decoratum et honore curuli
mittent emeritae post munera disciplinae,
latius Arctoi praeconia persequar amnis,
addam urbes, tacito quas subterlaberis alveo,
moeniaque antiquis te prospectantia muris;
455
addam praesidiis dubiarum condita rerum,
sed modo securis non castra, sed horrea Belgis;
addam felices ripa ex utraque colonos
teque inter medios hominumque boumque labores
stringentem ripas et pinguia culta secantem.
460
non tibi se Liger anteferet, non Axona praeceps,
Matrona non, Gallis Belgisque intersita finis,
Santonico refluus non ipse Carantonus aestu,
concedes gelido, Durani, de monte volutus
amnis, et auriferum postponet Gallia Tamen
465
insanumque ruens per saxa rotantia late
in mare purpureum, dominae tamen ante Mosellae
numine adorato, Tarbellicus ibit Aturrus.
Corniger externas celebrande Mosella per oras,
nec solis celebrande locis, ubi fonte supremo
470
exeris auratum taurinae frontis honorem,
quave trahis placidos sinuosa per arva meatus,
vel qua Germanis sub portibus ostia solvis:
si quis honos tenui volet adspirare camenae,
perdere si quis in his dignabitur otia musis,
475
ibis in ora hominum laetoque fovebere cantu,
te fontes vivique lacus, te caerula noscent
flumina, te veteres pagorum gloria luci;
te Druna, te sparsis incerta Druentia ripis
Alpinique colent fluvii duplicemque per urbem
480
qui meat et Dextrae Rhodanus dat nomina ripae;
te stagnis ego caeruleis magnumque sonoris
amnibus, aequoreae te commendabo Garumnae.
Mosella. Ausonius, Decimus Magnus. ed. Hugh G. Evelyn-White. London; Cambridge, Massachusetts. 1919.
Sponsored by Perseus Project, Tufts University.
Funding provided by The Mellon Foundation.