AUSONIO PAULINUS
Quarta redit duris haec iam messoribus aestas,
1
et totiens cano bruma gelu riguit,
ex quo nulla tuo mihi littera venit ab ore,
nulla tua vidi scripta notata manu,
ante salutifero felix quam charta libello
5
dona negata diu multiplicata daret,
trina etenim vario florebat epistula textu,
set numerosa triplex pagina carmen erat.
dulcia multimodis quaedam subamara querellis,
anxia censurae miscuerat pietas,
10
sed milli mite patris plus quam censoris acerbum
sedit, et e blandis aspera penso animo,
ista suo regerenda loco tamen et graviore
vindicis heroi sunt agitanda sono.
interea levior paucis praecurret iambus
15
disere to referens mutua verba pede.
Nunc elegi salvere iubent dictaque salute,
ut fecere aliis orsa gradumque, silent.
Ausonio Paulinus
Quid abdicatas in meam curam, pater,
redire Musas praecipis?
20
negant Camenis nec patent Apollini
dicata Christo pectora,
fuit ista quondam non ope, sed studio pari
tecum mihi concordia,
ciere surdum Delphica Phoebum specu,
25
vocare Musas numina,
fandique munus munere indultum dei
petere e nemoribus aut iugis,
nunc alia mentem vis agit, maior deus,
aliosque mores postulat .
30
sibi reposeens ab homine 1 munus suum,
vivamus ut vitae patri,
vacare vanis, otio aut negotio,
et fabulosis litteris
vetat; suis ut pareamus legibus
35
lucemque cernamus suam,
quam vis sophorum callida arsque rhetorum et
figmenta vatum nubilant,
qui corda falsis atque vanis imbuunt
tantumque linguas instruunt,
40
nihil adferentes, ut salutem conferant,
quod veritatem detegat.
quid enim tenere vel bonum aut verum queant,
qui non tenent summae caput,
veri bonique fomitem et fontem deum,
45
quem nemo nisi in Christo videt?
Hic veritatis lumen est, vitae via,
vis, mens, manus, virtus patris,
sol aequitatis, fons bonorum, flos dei,
natus deo, mundi sator,
50
mortalitatis vita nostrae et mors necis.
magister hic virtutium,
deusque nobis atque pro nobis homo,
nos induendus induit,
aeterna iungens homines inter et deum
55
in utrumque se commercia,
hic ergo nostris ut suum praecordiis
vibraverit eaelo iubar,
abstergit aegrum corporis pigri situm
habitumque mentis innovat:
60
exhaurit omne, quod iuvabat antea,
castae voluptatis vice,
totusque nostra iure domini vindicat
et corda et ora et tempora,
se cogitari, intellegi, credi, legi,
65
se vult timeri et diligi,
aestus inanes, quos movet vitae labor
praesentis aevi tramite,
abolet futura cum deo vitae fides.
quae, quas videmur spernere,
70
non ut profanas abicit aut viles opes,
set ut magis caras monet
caelo reponi ereditas Christo deo,
qui plura promisit datis,
contempta praesens vel mage deposita sibi
75
multo ut rependat faenore,
sine fraude custos, aucta creditoribus
bonus aera reddet debitor
multaque sprctam largior pecuniam
restituet usura deus.
80
Huic vacantem vel studentem et deditum,
in hoc reponentem omnia
ne quaeso segnem neve perversum putes
nec crimineris impium,
pietas abesse Christiano qui potest?
85
namque argumentum mutuum est
pietatis, esse Christianum, et impii,
non esse Christo subdilum.
hanc cum tenere discimus, possum tibi
non exhibere, id est patri,
90
cui cuncta sancta iura, cara nomina
debere me voluit deus?
tibi disciplinas, dignitatem, litteras,
linguae, togae, famae decus
provectus, altus, institutus debeo,
95
patrone, praeceptor, pater.
Sed cur remotus tamdiu degam, arguis
pioque motu irasceris,
conducit istud aut necesse est aut placet:
veniale, quidquid horum, erit.
100
ignosce amanti, si geram quod expedit;
gratare, si vivam, ut libet.
Ausonio Paulinus
defore me patriis tota trieteride terris
atque alium legisse vagis erroribus orbem,
culta prius vestrae oblitum consortia vitae,
105
increpitas sanctis mota pietate querellis.
amplector patrio venerandos pectore motus
et mihi gratandas salvis adfectibus iras.
set reditum inde meum, genitor, te poscere mallem,
unde dari possit, revocandum me tibi credam,
110
cum steriles fundas non ad divina precatus,
Castalidis supplex averso numine Musis?
non his numinibus tibi me patriaeque reduces.
surda vocas et nulla rogas (levis hoc feret aura,
quod datur in nihilum) sine numine nomina Musas.
115
inrita ventosae rapiunt haec vota procellae,
quae non missa deo vacuis in nubibus haerent
nec penetrant superi stelantem regis in aulam.
Si tibi eum mei reditus, illum adspice et ora,
qui tonitru summi quatit ignea culmina caeli,
120
qui trifido igne micat nec inania murmura miscet
quique satis caelo soles largitur et imbres,
qui super omne, quod est, vel in omni totus ubique,
omnibus infuso rebus regit omnia Christo:
quo mentes tenet atque movet, quo tempora nostra
125
et loca disponit, quod si contraria votis
constituat nostri, prece deflectendus in illa est,
quae volumus. quid me accusas? si displicet actus
quem gero agente deo, prius est: fiat reus auctor,
cui placet aut formare meos aut vertere sensus.
130
nam mea si reputes, quae pristina, quae tibi nota.
sponte fatebor eum modo me non esse, sub illo
tempore qui fuerim, quo non perversus habebar
et perversus eram falsi caligine cernens,
stulta dei sapiens et mortis pabula vivens.
135
quo magis ignosci mihi fas, quia promptius ex hoc
agnosci datur a summo genitore novari,
quod non more meo geritur: non, arbitror, istic
confessus dicar mutatae in prava notandum
errorem mentis, quoniam sim sponte professus
140
me non mente mea vitam mutasse priorem,
mens nova mi,fateor, means nonmea: non meaquondam,
set mea nunc auctore deo, qui, si quid in actu
ingeniove meo sua dignum ad munia vidit,
gratia prima tibi, tibi gloria debita cedit,
145
cuius praeceptis partum est, quod Christus amaret.
Quare gratandum magis est tibi, quam queritandum,
quod tuus ille, tuis studiis et moribus ortus,
Paulinus, cui te non infitiare parentem,
nec modo, cum credis perversum, sic mea verti
150
consilia, ut sim promeritus Christi fore, dum sum
Ausonii, feret ille tuae sua praemia laudi
deque tua primum tibi deferet arbore fructum.
Unde, precor, meliora putes nec maxima perdas
praemia detestando tuis bona fontibus orta.
155
non etenim mihi mens vaga, sed neque participantum
vita fugax hominum, Lyciae qua scribis in antris
Pcgaseum vixisse equitem, licet avia multi
numine agente eolant, clari velut ante sophorum
pro studiis musisque suis: ut nunc quoque, castis
160
qui Christum sumpsere animis, agitare frequentant,
non inopes animi neque de feritate legentes
desertis habitare locis; sed in ardua versi
sidera spectantesque deum verique profunda
perspicere intenti de vanis libera curis
165
otia amant strepitumque fori rerumque tumultus
cunctaque divinis inimica negotia donis,
et Christi imperiis et amore salutis, abhorrent
speque fideque deum sponsa mercede sequuntur,
quam referet certus non desperantibus auctor,
170
si modo non vincant vacuis praesentia rebus,
quaeque videt spernat, quae non videt ut mereatur
secreta ignitus penetrans caelestia sensus.
namque caduca patent nostris, aeterna negantur
visibus; et nunc spe sequimur,quod mente videmus,
175
spernentes varias, rerum spectacula, formas
et male corporeos bona sollicitantia visus.
attamen haec sedisse illis sententia visa est,
tota quibus iam lux patuit verique bonique,
venturi aeternum saecli et praesentis inane.
180
At mihi, non eadem cui gloria, cur eadem sit
fama? fides voti par est, sed amoena colenti,
nunc etiam et blanda posito locupletis in acta
litoris, unde haec iam tam festinata locorum
invidia est? utinam iustus me carpere livor
185
incipiat: Christi sub nomine probra placebunt,
non patitur tenerum mens numine firma pudorem,
et laus hic contempta redit mihi iudice Christo.
Ne me igitur, venerande parens, his ut male versum
increpites studiis neque me vel coniuge carpas
190
vel mentis vitio: non anxia Bellerophontis
mens est nec Tanaquil mihi, sed Lucretia coniunx,
nec mihi nunc patrii est, ut visa, oblivio caeli,
qui summum suspecto patrem, quem qui colit unum,
hic vere memor est caeli, crede ergo, pater, nos
195
nec caeli inmemores nec vivere mentis egentes,
humanisque agitare locis, studia ipsa piorum
testantur mores hominum; nec enim impia summum
gens poterit novisse deum: sint multa locorum,
multa hominum studiis inculta, expertia legum,
200
quae regio agresti ritu earet? aut quid in istis
improbitas aliena nocet? quod tu mihi vastos
Vaseoniae saltus et ninguida Pyrenaei
obicis hospitia, in primo quasi limine fixus
Hispanae regionis agam nec sit locus usquam
205
rure vel urbe mihi, summum qua dives in orbem
usque patet mersos spectans Hispania soles.
sed fuerit fortuna iugis habitasse latronum,
num lare barbarico rigui mutatus in ipsos,
inter quos habui, socia feritate colonos?
210
non recipit mens pura malum neque levibus haerent
inspersae fibris maculae: si Vascone saltu
quisquis agit purus sceleris vitam, integer aeque
nulla ab inhumano morum contagia ducit
hospite, sed mihi cur sit ab illo nomine crimen,
215
qui diversa colo, ut colui, loca iuncta superbis
urbibus et laetis hominum celeberrima cultis?
ac si Vasconicis mihi vita fuisset in oris,
cur non more meo potius formata ferinos
poneret, in nostros migrans, gens barbara ritus?
220
Nam quod in cversis habitacula ponis Hibera
urbibus et deserta tuo legis oppida versu
montanamque milli Calagorrim et Birbilim acutis
pendentem scopulis eodemque iacentis Hilerdac
exprobras, velut his habitem laris exul et urbis
225
extra hominum tecta atque vias; — an credis Hiberae
has telluris opes, Hispani nescius orbis,
quo gravis ille poli sub pondere constitit Atlans,
ultima nunc eius mons portio metaque terrae,
discludit bimarem celso qui vertice Calpen?
230
Birbilis huic tantum, Calagorris, Hilerda notantur,
Caesarea est Augusta cui, Barcinus amoena
et capite insigni despectans Tarraco pontum?
Quid numerem egregias terris et moenibus urbes,
quas geminum felix Hispania tendit in aequor,
235
qua Betis Oceanum Tyrrhenumque auget Hiberus,
lataque distantis pelagi divortia conplet,
orbe suo finem ponens in limite mundi?
anne tibi, o domine inlustris, si scribere sit mens,
qua regione habites, placeat reticere nitentem
240
Burdigalam et piceos malis describere Boios?
cumque Maroialicis tua prodigis otia thermis
inter et umbrosos donas tibi vivere lucos,
laeta locis et mira colens habitacula tectis:
nigrantesne casas et texta mapalia culmo
245
dignaque pellitis habitas deserta Bigerris?
quique superba tuae contemnis moenia Romae
consul, arenosas non dedignare Vasatas?
vel quia Pictonicis tibi fertile rus viret arvis,
Raraunum Ausonias heu devenisse curules
250
conquerar, et trabeam veteri sordescere fano;
quae tamen augusta Latiaris in urbe Quirini
Caesareas inter parili titulo palmatas
fulget inadtrito longum venerabilis auro,
florentem retinens meriti vivacis honorem.
255
aut eum Lucani retinens culmine fundi,
aemula Romuleis habitans fastigia tectis,
materiam praebente loco, qui proxima signat,
in Condatino dicetis degere vieo?
Multa iocis pateant, liceat quoque ludere fictis;
260
sed lingua mulcente gravem interlidere dentem,
ludere blanditiis mentibus et male dulces
fermentare iocos satirae mordacis aceto
saepe poetarum, numquam decet esse parentum,
namque fides pietasque petunt, ut, quod mala nectens
265
insinuat castis fama auribus, hoc bona voti
mens patris adfigi fixumque haerescere cordi
non sinat, et vulgus scaevo rumore malignum
ante habitos mores, non semper flectere vitam
crimen habet: namque est laudi bene vertere, eum me
270
inmutatum audis, studium officiumque require.
si pravo rectum, si relligiosa profanis,
luxurie parcum, turpi mutatur honestum,
segnis, iners, obscurus ago, miserere sodalis
in mala perversi: blandum licet ira parentem
275
excitet, ut lapsum rectis instauret amicum
moribus et monitu reparet meliora severo.
At si forte itidem, quod legi et quod sequor, audis,
corda pio vovisse deo venerabile Christi
imperium docili pro credulitate sequentem,
280
persuasumque dei monitis aeterna parari
praemia mortali damnis praesentibus empta,
non reor id sancto sic displicuisse parenti,
mentis ut errorem credat sic vivere Christo,
ut Christus sanxit, iuvat hoc nec paenitet huius
285
erroris, stultus diversa sequentibus esse
nil moror, aeterno mea dum sententia regi
sit sapiens, breve, quidquid homo est, homo corporis aegri,
temporis occidui et sine Christo pulvis et umbra:
quod probat aut damnat tanti est, quanti arbiter ipse.
290
ipse obit atque illi suus est comitabilis error
cumque suo moriens sententia iudice transit.
Et nisi, dum tempus praesens datur, anxia nobis
cura sit ad domini praeceptum vivere Christi,
sera erit exutis homini querimonia membris,
295
dum levia humanae metuit convicia linguae,
non timuisse graves divini iudicis iras:
quem patris aeterni solio dextraque sedentem,
omnibus impositum regem et labentibus annis
venturum, ut cunctas aequato examine gentes
300
iudicet et variis referat sua praemia gestis,
credo equidem et metuens studio properante laboro,
si qua datur, ne morte prius quam crimine solvar.
Huius in adventum trepidis mihi credula fibris
corda tremunt gestitque anima id iam cauta futuri,
305
praemetuens, ne vineta aegris pro corpore curis
ponderibusque gravis rerum, si forte recluso
increpitet tuba vasta polo, non possit in auras
regis ad occursum levibus se tollere pinnis,
inter honora volans sanctorum milia caelo,
310
qui per inane levis neque mundi conpede vinctos
ardua in astra pedes facili molimine tollent
et teneris vecti per sidera nubibus ibunt,
caelestem ut medio venerentur in aere regem
claraque adorato coniungant agmina Christo.
315
Hic metus est, labor iste, dies ne me ultimus atris
sopitum tenebris sterili deprendat in actu,
tempora sub vacuis ducentem perdita curis,
nam quid agam, lentis si, dum coniveo votis,
Christus ab aetheria mihi proditus arce coruscet
320
et, subitis domini caelo venientis aperto
praestrictus radiis, obscurae tristia noctis
suffugia inlato confusus lumine quaeram?
Quod mihi ne pareret vel diffidentia veri,
vel praesentis amor vitae rerumque voluptas
325
curarumque labor, placuit praevertere casus
proposito et curas finire superstite vita
communemque adeo ventura in saecula rebus
expectare trucem securo pectore mortem.
Si placet hoc, gratare tui spe divite amici:
330
si contra est, Christo tantum me Inique probari.
Epistulae. Ausonius, Decimus Magnus. ed. Hugh G. Evelyn-White. London; Cambridge, Massachusetts. 1921.
Sponsored by Perseus Project, Tufts University.
Funding provided by The Mellon Foundation.