Ambrosius Mediolanensis De Abraham 2.6

Nunc illud nequaquam praetereundum arbitror, quod uidetur etiam doctiores mouisse, qua ratione sic scriptum sit: et Loth, qui ambulabat cum Abraham, quasi esset alter Loth, qui non ambulabat cum eo, secundum quod accepimus. et putant plerique non solui quaestionem. ergo ut illis satisfaciamus et a regula scripturae non recedamus, unam personam dicimus, duo negotia, quod in uno eodemque uiro duae res significentur. numero unus est, nomine duplex. declinatio enim dicitur Loth, sicut habet Latina interpretatio, declinatautem quis et bonum et malum. cum ergo Loth declinaret malum, hoc est errorem flagitium crimen, iungebatur patruo: cum declinaret bonum, hoc est iustum innocentem sanctum religiosum, sociabatur flagitio. bene ergo dixit: et Loth, qui ambulabat cum Abraham, quia adhuc non elegerat Sodomam, non habitabat cum flagitiorum auctoribus; postea enim habitare coepit in Sodomis. ideoque quasi a se ipso mutatus uelut alter accipitur, non solum a iusto uiro, sed a se ipso desciscens.

denique quia studio iam deflecti coeperat a patruo, non capiebat eos terra; nulla enim spatia possunt satis esse discordibus. quietis et pacificis etiam angusta abundant, dissonis moribus etiam spatiosa artantur. et quia a principio dixi mentem hic formari hominis, quae a principio 〈non〉 perfecta fuerat, sed per incrementa et gradus quosdam proficit, ideo ait: non capiebat eos terra, hoc est una anima motus diuersos non recipiebat naturaliter sibi repugnantes, potest tamen fieri ut interdum non omnia in uno eodemque perfecta sint, possit tamen aliqui uitia sua operire uel motus suos temperare, si aut plura bona sint, quibus pauciora uitia operiat, aut repentinam commotionem consilio maturiore inflectat. uerum si ex utraque parte plura concurrant dissona ac repugnantia, habitatio discrepantium uirtutum ac passionum in una anima soluatur necesse est. figurate ergo animam secundum physiologos terram appellauit. nam etSolomon ait: tamquam agricultura homo inprudens, quae si fecunda sit opimis segetum fructibus, abscondere potest spinas: sin uero spinae concurrant aristis, secandi nulla est copia.

Qui igitur pastores sint et quorum animantium et quae rixa inter pastores Abrahae et inter pastores Loth consideremus. pastores sunt magistri gregum uel diligentes et sobrii, [uel] non sinentes agrorum culta obteri pedis uestigio atque aduri dentibus, uel neglegentes et remissi, qui non reuocent pecus suum, quo herbosa et non fructuosa pascantur, sed libere uagari per uarios agri fructus sinant. istorum ergo pastorum sollers custodia necessaria est, ne forte adscribatur diligentibus quod euenit neglegentium incuria. sed quia non sermo de uisibilibus, ideo cuius pecoris pastores sint prius consideremus. pastores hos definire possumus. pastores inquit iumentorum, iumenta autem sensus corporis inrationabiles significare accepimus. qui sunt ergo pastores sensuum nisi praeceptores et quasi quidam rectores et duces eorum uel monitores alicuius sermonis uel mentis nostrae cogitationes? qui si pastoralis disciplinae gnari ac tenaces sunt, non permittunt longius sensuum gregem uagari et inutilibus aut noxiis inhaerere pabulis, sed prouido ductu reuocant et frenos rationis admouent atque obsistunt renitentibus. mali autem praeceptores uel inutiles disceptationes permittunt eos impetusuo ferri et in praeruptum ac periculum ruere et culta obterere, fructuosa depasci, ut si qui sunt in eadem anima uirtutis huc usque fructus. eos quoque dissipent. hinc ergo cogitationum nostrarum discordia. cum caro repugnat aduersus spiritum, spiritus aduersus carnem, non mediocris pugna est, quando ipse apostolus, uas electionis dominicae, dicit: uideo legem carnis meae repugnantem legi mentis meae et captiuantem me in lege peccati, quod est in membris meis. sedare hanc pugnam ipse nequierat et ideo ad Christum confugit dicens: infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? hoc est, ne delectationibus carnis adhaeream. quis igitur est qui me bis soluat uinculis et liberum societ deo sensusque ad sobrietatem magis animae detorqueat quam ad corporis temulentiam? sed quia inter homines tantum non potuit rectorem inuenire, conuersus ad deum gratia inquit dei per Iesum Christum dominum. si fortior suis se non commisit uiribus, quo corpus mortis euaderet, sed auxilium quaesiuit a Christo, quid nos facere oportet infirmiores? hanc pugnam grauem esse cognouit Abraham et ideo in principio cauendam putauit; sapienti enim pacis est studium, inprudenti amica iurgia.

Non sit inquit rixa inter me et inter te et interpastores meos et inter pastores tuos, quia homines fratres nos sumus. patruum legimus Abraham et Loth eius nepotem: quomodo eum fratrem appellat? sed aduerte quia causas concordiae sapiens adhibet. unde praemisit: homines sumus. omnes autem homines unius naturae partus sunt intra eius concepti uiscera et uno foti atque effusi utero. unde nobis iure quodam germanitatis uelut fratres conectimur ab uno patre conditi et una matre tamquam uterini fratres editi. et ideo cum simus rationabilis naturae suboles, tamquam uterini nos diligere debemus amore mutuo, non inpugnare ac persequi. multo autem uerius ad unam animam refertur, cuius rationabile cognatos habet, ut supra diximus, sensus inrationabilis, quod autem rationabile uirtutum habet copulam. unde fraterna quadam sibi copulantur necessitudine uitia uirtutesque hominis, quia illa carnalia, istae rationabilis animae sunt, caro autem atque anima uelut quadam lege sociantur coniugii, ex quibus homo constat. homo igitur uelut portiones suas foederare debet atque ad pacem cogere. sed quia nemo erat tantus qui carnem uinceret, ideo uenit pax nostra, qui fecit utraque unum et medium parietem maceriae soluens, inimicitias, in carne sua legem mandatorum edictis euacuans, ut duos conderet in semet ipso, in uno nouo homine faciens pacem, ut reconciliaret utrosque in uno corpore deo per crucem, interficiens inimicitias in semet ipso.recte igitur se ut hominem infelicem dixit apostolus, qui tantum bellum intra se pateretur, quod non possit restinguere. denique cum de una portiuncula passionum, hoc est iracundia diceret, Solomon melior est inquit sapiens forti, qui autem iracundiam continet melior est quam qui urbem capit. beatus igitur qui hoc bellum euaserit etiam non aduena atque peregrinus, sed ciuis sanctorum et domesticus dei, quem in terris positum terrena non quatiant. 29

Hunc affectum seruare cupiebat sanctus Abraham. itaque ut uir pacificus primo ait: non sit rixa inter me et te. deinde ait: et inter pastores meos et inter pastores tuos. tertium posuit: ecce inquit tota terra ante te, hoc est: si non potest conuenire, cedo omnibus; totum cape, si de loco aut possessione dissensio est. quod si moribus non conuenit, discede a me. quanta ante praemisit, ne cogeretur discedere! sed etiam hoc uirtutis ac disciplinae est. dixit enim ante nos uir ex philosophiae profectus disciplina quattuor haec uiro bono inesse: ut elaboret primum ut omnes sibi amicos faciat: secundum esse ut, si non potest amicos facere, certe nec inimicos: tertium ut, si nec istud subpetit, hac sententia discedat: si quis autem cedentem persequatur, uindicetse ut potest. sed illa tria superiora in Abrahae non sermonibus nudis, sed ueris operibus agnoscimus.

quartum autem non ita est, quando etiam circa cedentem seruauit adfectum parentis, ut eum non solum non persequeretur, sed etiam captum erueret ac liberaret. denique apostolus cum tria illa doceat, quartum praeceptis suis soluit, quod addiderat philosophia. ait enim, cum pacificum dei populum informare uellet: si fieri potest, quod ex uobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes, deinde si hoc non potest. certe nec discordias nec inimicitias. ideoque addidit: non uos uindicantes, carissimi, in quo et quartum illud excluditur. uindicare nos nequaquam uelimus, sed date inquit locum irae. habes et tertium, ut discedas magis et uindictam deo committas quam tibi exigas, quamquam et hoc secundum legem magis dictum uideri uoluit; nam secundum euangelium supra habes: benedicite eos qui uos persequuntur. habes haec praecepta ad Timotheum in secunda epistula. propter quam causam inquit admoneo te, ut resuscites gratiam dei, quae est in te per inpositionem manum mearum. non enim dedit nobis deus spiritum timoris, sed uirtutis et dilectionis et sobrietatis. et iterum: tu autem, fili carissime, fortitudinem cape in gratia. habes ergo primae praeceptum sententiae,ut erga omnes gratiam locet, deinde si non potest praeceptis suis omnes adquirere, caueat ne uerbis aliquos exasperet, hoc est ne inimicos faciat. unde ait infra: haec commoneo testificans coram deo, noli uerbis contendere; in nihil utile est nisi ad subuersionem audientium. seruum autem domini non oportet litigare, sed mansuetum esse ad omnes. pulchre post pauca subiecit et causam praestitit, quam philosophia non uidit. cum modestia inquit docentem qui resistunt, ne quando deus det illis paenitentiam ad cognoscendam ueritatem. tertium quoque illud, ut discedamus ab eis cum quibus nobis conuenire non potest, habes additum, cum praecepit ut loquatur quae decent sanam doctrinam, deinde pugnas legis declinet, hoc est primum gratiam seminet, deinde nullum litigando auertat, tertium ut haereticum hominem post unam correptionem deuitet. quia subuersus est qui eiusmodi est et delinquit, cum sit a semet ipso damnatus. quam argute suo iudicio damnatum nostrae ultioni subtrahit quasi indignum in quem uindicetur! Dauid autem euidenter studium uindictae amouet dicens: si reddidi retribuentibus mihi mala.

Ergo mens uiri sapientis eiusdem animae uel lapsus uel inrationabiles motus studet corrigere sibique adiungere. potest enim fieri ut quae interdum displicent emendentur cum gratia.effusio patrimonii si recidatur, habet liberalitatem sine dispendio. uerecundia interdum remissior est; si confirmetur, habet et pudoris gratiam et propositi constantiam. commotio si temperetur, indignationis horrorem deponit, adsumit laudem uigoris. quod si emendare non potest, non exasperet intemperantiam. deprehendit ardorem qui libidinis: coniugio coerceat, ne, dum quaeritur continentia, obrepat inpudicitia. ideoque bonus magister dico inquit non nuptis et uiduis: bonum est illis, si sic maneant sicut et ego. quod si se non continent, nubant; melius est enim nubere quam uri. sunt aliquae mulieres inmaturo destitutae maritorum obitu et se continere non queunt: uolo inquit iuniores nubere, filios procreare, matres familias esse, nullam occasionem dare aduersario. quod si aliquas deliciae delectant et luxuriari in Christo uolunt, uiduitatis affectantes gloriam, grauitatem autem non custodientes, eas deuitandas iudicat, ut habes scriptum: adolescentiores autem uiduas deuita.

recte igitur Abraham cum bona uenia uoluit nepotem dimittere, quem deflectentem a se tenere non poterat. sic et mens bona a praecipiti et demerso inrationabilium lapsu secernat se ac separet. si tu inquit in sinistram, ego in dextram uel si tu in dextram, ego in sinistram, hoc est quae tibi in dextera sunt mihi in sinistrasunt et quae tibi in sinistra mihi in dextera sunt. uiro enim inprudenti in dextera sunt quae sunt corporis. ea praefert, ea constituit in meliorem partem, diuitias quoque et honores praeponit, at uero immortalitatis adipiscendae gratiam in sinistra habet, quae sapienti ad dexteram est; longitudo enim uitae in dextera eius. omnesque animae uirtutes insipiens uir in sinistram eicit, prudens autem uir has sibi ad dexteram locat, quae autem corporis ad sinistram.

Et leuauit inquit Loth oculos et aspexit omnem regionem Iordanis. deflectentibus a uero amica iactantia est. denique ut Abraham humilius, qui electionem optulit, ita Loth insolentius, qui electionem usurpauit — uirtus se humiliat, extollit autem se iniquitas —, qui se debuit committere maturiori, ut esset tutior, denique eligere nesciuit. nam primo leuauit oculos et regionem conspexit, hoc est illam rem, quae non esset prima ordine, sed tertia, hoc est nouissima. prima sunt enim quae sunt animae bona, secunda quae corporis, id est salus uirtus pulchritudo formae gratia, tertia sunt quae accidunt, hoc est diuitiae potestates patria amici gloria. regio igitur tertio loco ponitur; est enim res habitationis.

uidit ergo regionem, quae inrigabatur, priusquam euerteret deus Sodomam et Gomorram, sicut paradisus dei et terra Aegypti, usque dum uenias in Zothopa. in quo nisi diligenter intendas, numquid in eo errasse eum dicere potes, quod elegit uicina Iordanis et ea quae inrigabantur sicut paradisus dei? non utique secundum litteram,sed cum et Iordanis descensio dicatur. descendit enim qui deseruit uirtutis consortium et speciem elegit, non ueritatem. paradisus enim perfectae beatitudinis amoenitas est uel animae fructuosae fundamenta, in qua sapientiae sint, iustitiae ceterarumque uirtutum plantaria, terra autem Aegypti corporalem substantiam significat, cuius plantaria sunt sensus et passiones corporis. sicut ergo uirecta uirtutum fontem habent Christum et spiritalis ubertatem gratiae, quo exuberent, ita intemperantia fons quidam est passionum corporalium, quo alantur superflua.

Pulchre autem ait scriptura: elegit sibi Loth, hoc est declinatio, quia posuit deus ante nos bonum et malum, ut unusquisque eligat quod uelit. non eligamus ergo quod specie uidetur iucundius, sed quod ueritate praestat, ne cum sit nobis tributa optio ut sequamur potiora, leuemus oculos inlecti falso amoenitatis decore, ueritatem autem naturae uelut deflexis obtutibus obumbremus.

quod autem homines in Sodomis saeui erant et peccatores in conspectu domini ualde, non mediocris hic est oeconomia, ut aduertas mitem deum graui peccatorum moueri acerbitate ad ulciscendum nec 〈in〉merito non potuisse exorare Abraham Sodomi-tanis ueniam, quia supra modum flagitiosi erant. plerique sunt quo nequiores eo tectiores, qui hominum subterfugiunt indaginem, ubi res sine arbitro geruntur aut falso testimonio iustus circumuenitur, manet tamen ante deum iustus, etiamsi condemnetur ab hominibus, quia deus non iudiciorum exitus nec cum intextis nequitiae commentis negotia, sed nudam spectat negotiorum naturam. in examine autem hominum falsae opinionis error plerumque obducit uim ueritatis. manebat apud deum Susanna pudica ualde, etiam cum damnaretur adulterio, quia deus non adsertionibus falsorum testium facti examinabat fidem, sed intimae conscientiam mentis interrogabat.