Ambrosius Mediolanensis De Abraham 1.4

Sed fortasse dicat aliquis: 'quomodo Abraham nobis imitandum proponis, cum de ancilla susceperit filium? aut quid sibi hoc uult esse, ut tantus uir huic errori fuerit obnoxius, cuius tanta opera miramur? et ideo ne quodam more nauigantium locum hunc, quem plerique uadosum putant, declinasse uideamur, rationem eius explanare cordi est. non abnuo quod Abraham de ancilla susceperit filium, ut cognoscas quoniam non superioris cuiusdam naturae ac substantiae fuit Abraham, sed unus e numero et fragilitate uniuersorum hominum. denique et de regione Chaldaeorum uocatus est, quos superstitioni uanae intentos magis quam ceteros esse accepimus, et ideo maiorem inuenit gratiam apud deum, quia superioribus renuntiauit, ad priora se extendit, ut sequeretur deum. propositus est enim ad imitandum tibi, ut et tu aduertas quod, si peccatis renunties, possis mereri domini misericordiam.

Mouere tamen aliquos potest quod iam cum deo loquebatur et ad ancillam introiuit, sicut scriptum est quia dixit Sara ad Abraham: ecce conclusit me dominus ut non pariam. intra ergo ad ancillam meam, ut filiosfacias ex illa. et ita factum est. sed consideremus primum quia Abraham ante legem Moysi et ante euangelium fuit: nondum interdictum adulterium uidebatur. poena criminis ex tempore legis est, quae crimen inhibuit, nec ante legem ulla est rei damnatio, sed ex lege. ergo non in legem commisit Abraham, sed legem praeuenit. deus in paradiso, licet coniugium laudauerat, non adulterium damnauerat. non uult enim mortem peccatoris et ideo quod praemii est pollicetur, quod poenae non exigit. mauult enim mitibus prouocare quam terrere saeuioribus. et tu peccasti, cum gentilis esses: habes excusationem. uenisti ad ecclesiam, audisti legem: non adulterabis: iam excusationem delicti non habes. tamen quoniam cum his mihi sermo est qui ad gratiam baptismatis nomen dederunt, si qui tantum crimen fecit, sciat sibi ueniam tribuendam, sed quasi ei qui crimen commiserit, in reliquum tamen abstinendum nouerit. denique illi adulterae, quam in euangelio obtulerunt scribae Pharisaeorum, ignouit quidem dominus superiora, sed ait: uade et amodo uide ne pecces. quod cum illi dicit, tibi dicit. fecisti gentilis adulterium, fecisti catechumenus: ignoscitur tibi, remittitur per baptismum, uade et post haec uide ne pecces. habes unam Abrahae defensionem.

Secunda illa est, quod non ardore aliquo uagae succensus libi-dinis, non petulantis formae captus decore ancillae contubernio coniugalem posthabuit torum, sed studio quaerendae posteritatis et propagandae subolis. adhuc post diluuium raritas erat generis humani; erat etiam religioni, ne quis non reddidisse debitum uideretur naturae. denique et Loth sancti filiae hanc causam quaerendae posteritatis habuerunt, ne genus deficeret humanum. et ideo publici muneris gratia priuatam culpam praetexuit. nec otiosum est quod uxor auctor facti inducitur, ut excusetur maritus, ne uago raptus errore credatur, simul ut discant mulieres diligere uiros nec agitari uana suspicione pelicatus aut inuidere priuignis, si ipsae liberos non susceperint. uxori bonae cordi erat excusare apud uirum sterilitatem suam et, ne causa esset uiro quod is liberos non haberet, suadet ut intraret ad ancillam. hoc fecit Lia, hoc Rachel postea. disce, mulier, zelum deponere, qui saepe mulieres in furorem incitat.

Sed et uos moneo, uiri, maxime qui ad gratiam domini tenditis, non commisceri adulterino corpori — qui enim se meretrici iungit unum corpus est — nec dare hanc occasionem diuortii mulieribus. nemo sibi blandiatur de legibus hominum. omne stuprum adulterium est, nec uiro licet quod mulieri non licet. eadem a uiro quae ab uxore debetur castimonia. quicquid in eam quae non sit legitima uxor commissum fuerit adulterii damnatur crimine. ergo aduertistis quid debeatis cauere, ne quissacramenti se indignum praebeat.

accipite etiam illud, quia huiusmodi intemperantia soluit caritatem coniugii, superbas ancillas facit, iracundas matronas, discordes coniuges. concubinas procaces, inuerecundos maritos, simul ut de domino conceperit ancilla, spernit dominam suam tamquam ditior partu, domina se despici dolet, maritum auctorem iniuriarum suarum arguit. denique Sara ipsa marito ancillae suae potestatem dederat et postea dicit ad eum: iniuriam accipio ego ex te. dedi iam ancillam meam in sinum tuum. ubi autem uidit esse conceptum, spreta sum inquit coram ab ea. iudicet deus inter me et te. quantus dolor, quam grauis querela sit feminarum lectione exponitur. da inprouidum et leuem maritum, qui morigerari nesciat, et diuortii causas exhibet. sed Abraham, uir moderatus et prudens, ecce inquit ancilla tua in manibus tuis: utere ea quomodo tibi placuerit; maluit enim uxorem tenere quam famulam. nec hoc tamen plene remedium. accipit potestatem irata uxor et inmoderatius ultione permissa utitur. quodsi Sara moderationem non tenuit, quae tenebit? ideoque scriptum est: et adflixit eam Sara, et fugit a facie eius. duo sunt quae comprehendit scriptura, ut et dominae grauem indignationem exprimeret et ancillae tumoremac superbiam. quod adflixit eam Sara, ad iracundiam adfligentis refertur: quod Agar iugit, contumeliam seruili patientia non ferebat, quae sibi erilis contubernii uindicabat fastigium. indignata est iniuriam, quae induerat insolentiam. denique interroganti angelo quo iret respondit: a facie Sarae dominae meae ego fugio. et hoc tumoris inmodici, ut prius nomen Sarae diceret, postea dominam significaret. illud ad iniuriam praemissum, hoc ad expressionem personae additum. non placuit angelo ancillae insolentia, et ideo dixit illi angelus: reuertere ad dominam tuam. utique non latuisset angelum, si ui suppliciorum uicta fugisset, et magis reprehendisset uerberantis saeuitiam quam fugientis discessionem; sed ut ostenderet quia tamquam superba fugiebat, ne subiecta esset dominae, addidit: et humilia te sub manibus eius. opto igitur ut hoc uitium nullus incidat; sed si quis inciderit, discat ancillam suam humiliare uxori suae, ne dum uult ancillam suam uindicare excludat uxorem.

Ergo Abraham et unus de populo gentili erat et causa posteritatis introierat ad ancillam, quod uxor eius sterilitatem suam obumbrare cupiens auctor eius facti fuerat uiro. et tamen non otiosum est quod post hoc deus statim, quia alia eius merita probaret uel huius facti paenitentiam, dixit illi:ego sum deus tuus. emerere in conspectu meo et esto sine querela, quasi adhuc non plene emeruisset, qui desperaret sterilis partum uxoris et de ancilla posteritatem quaereret, esto inquit sine querela, hoc est inreprehensibilis, ut de te uxor non queratur nec quisquam tua facta reprehendat. mutat ei nomen littera addita, ut de Abram uocetur Abraham, hoc est de patre uano, sicut habet Latina interpretatio, uocaretur pater sublimis, pater electus uel de patre fieret pater fili. uanus erat, cum deum nesciret: electus factus est, posteaquam agnouit deum. pater erat, cum de ancilla prolem haberet, sed pater fili non erat, quia non erat ei filius [qui non erat] legitimo susceptus coniugio. peperit Sara, et factus est pater fili. circumcidi iubetur accepturus ueri seminis hereditatem. nonne euidenter circumcisio carnis praeceptum est castimoniae, ut aliquis resecet libidinem carnis et indomitas luxu ac lasciuia refrenet cupiditates? etenim circumcisionis uocabulo id praescribitur, ut omnis inpuritatis fetor abstergeatur et auferatur incentiuum libidinis. duabus usi sumus defensionibus.

Tertia quoque est, quam nobis apostoli Pauli tribuit auctoritas, qui ait: 'illa quae gessit Abraham, ut de ancilla susciperetsubolem, in figuram facta et secundum allegoriam dicta'. allegoria est, cum aliud geritur et aliud figuratur, sicut etiam ipse apostolus docet dicens: sub lege uolentes esse legem non legistis? scriptum est enim quod Abraham duos filios habuerit, unum de ancilla et unum de libera. sed is quidem qui de ancilla secundum carnem natus est, qui autem de libera per promissionem. quae sunt per allegoriam dicta; nam haec sunt duo testamenta, unum quidem a monte Sina in seruitutem generans, quod est Agar, duos populos ostendens de Abrahae generatione manare, unum Iudaeorum, qui legis syllabis seruiat, eo quod de ancilla in seruitutem uideatur esse generatus, alterum Christianum, qui ad remissionem peccatorum caelestis gratiae libertatem acceperit. quod ergo putas esse peccatum aduertis esses mysterium, quo ea quae posterioribus erant futura temporibus reuelabantur. denique addidit: uos autem, fratres, secundum Isaac promissionis filii estis. et 'ideo' inquit 'nolite quaerere opera legi', quoniam non iustificatur homo ex operibus legis nisi per fidem Iesu Christi et ut scias quia Christianis dicit: et nos in Christum Iesum credidimus, ut iustificemur ex fide Christi et non ex operibus legis. agnoscimus ergo quoniam haec quae in figura contingebant illis crimini non erant, nobis autem erunt, si ad correptionem nostram scripta cauere nolimus, sed magis id agamus, ut cum simus liberae filii, quae est Sara.ne legis laqueis seruiamus, cum Abraham liberam tenuerit, ancillam eiecerit.

Quo loci plerosque moueri scio. si enim bona est circumcisio, hodieque teneri debuit: si inutilis, mandari non debuit, praesertim diuino oraculo. sed cum apostolus dixerit Paulus qua Abraham signum accepit circumcisionis, utique signum non ipsa res, sed alterius est rei, hoc est non ueritas, sed indicium ueritatis. denique ipse exposuit et expressit dicens: signum accepit circumcisionis signaculum iustitiae et fidei. unde non incongrue intellegimus quia circumcisio corporalis signum circumcisionis est spiritalis. ergo signum mansit, donec ueniret ueritas. aduenit dominus Iesus, qui ait: ego sum uia et ueritas et uita, quia non partem exiguam corporis in signo, sed totum circumcidit hominem in ueritate, signum detraxit, ueritatem induxit, quia posteaquam uenit quod perfectum est, quod ex parte erat euacuatum est, et ideo cessauit circumcisio partis, ubi refulsit circumcisio uniuersitatis. iam enim non ex parte, sed totus homo saluatur in corpore, saluatur in anima. scriptum est enim: qui uult post me uenire abneget se ipsum et tollat crucem suam et sequatur me. haec est perfectio circumcisionis, quia per corporis oblationem redimituranima, de qua ipse dominus ait: qui perdiderit animam suam propter me inueniet eam.

Superest illa nunc quaestionis portio, utrum debuerit pars praemitti, cum esset uentura perfectio. qui locus facilis ad diluendum est, si consideremus quibus pars mandata sit. quibus seruata perfectio. pars enim mandata est secundum legem populo Iudaeorum, illi dura ceruice, illi infirmo, illi qui deum suum non cognouit. cum ergo partem non potuerit sustinere, quomodo perfectionem seruare potuisset? uti si puerulum litteris inbuas, a singulis litterarum elementis incohandum est tibi, ut a singulis apicibus ad syllabas, a syllabis eum per ordinem ad nomina orationemque deducas, nec potest mare quisquam nauigare intrepidus nisi qui ante in fluminibus nauigauerit. denique si quid aut conficiendi itineris aut leuandi oneris puero uelis prouectiorique mandare, numquid aequanda onera sunt aut aequandus labor? ita igitur noueris his perfectionem circumcisionis esse seruatam qui a Christo instituti ualidioribus idonei uiderentur, ut et fideles probarentur, quorum multitudo innumera crucem tolleret 〈et〉 suam pro Christo animam deuoueret. et increduli non possent resistere, qui in totius corporis inmolatione quaeri salutem putarent, qui exiguum circumcisionis suae sanguinem salu-larem arbitrarentur.

considerandum autem quod in praeputio positum uocauit deus, in praeputio adhuc manenti legitimi fili promissa est hereditas, ut non Iudaeorum tantummodo patrem, ut ipsi adserunt, sed omnium credentium auctorem per fidem credas. Sara quoque ante circumcisionem uiri in unius litterae adiectione non mediocri remuneratione benedicitur, ut principatum uirtutis et gratiae haberet. de qua nationes et reges gentium spondet futuros, ut in ipsa typus non synagogae, sed ecclesiae constitueretur. quod autem promisso ex ea filio risit Abraham non incredulitatis, sed exultationis indicium fuit. denique procidit in faciem — qui adorauit credidit — et adiecit: si mihi centum annorum nascetur et si Sarra annorum nonaginta pariet. et dixit: Ismahel hic uiuat in conspectu tuo. non est incredulus in promissis nec auarus in uotis. hoc est: 'non dubito quod facias, ut et centum annorum seni dones filium et naturae auctor naturae metas relaxes. beatus cui ista donantur, sed tamen etiam hic Ismahel, quem habeo de uernacula, si uiuat in conspectu tuo, abundat mihi gratia.' denique dominus et probauit eius adfectum et petitionem non abnuit et sua promissa firmauit.