Search the Perseus Catalog for:

← Previous

[1] If D. Brutus were safe, we might well lay aside the military garb. But until his safety is assured such rejoicing would be a mockery. The war is not ended until he is relieved from siege.

242.1

si , with cognovissem (1.5), prot. cont. to fact, with censerem (1.7) as its apod.

ut , correl. with sic (1.3).

ex litteris , i.e. despatches from the seat of war. 242.2

hostium , i.e. Antony's forces. 242.3

id quod , namely D. Brutum egressum . . . esse (1.4). 242.4

Brutum : D. Brutus, one of Caesar's murderers, had been assigned by him to the government of Cisalpine Gaul, and took possession of the province after Caesar's death. In the summer, Antony procured the passage of a law transferring this province to himself. Brutus, supported by the Senate, refused to give it up, and upon this issue hostilities broke out. Brutus was at this time besieged in Mutina (Modena), and the consuls, Hirtius and Pansa, had moved to raise the siege. 242.6

ad saga , etc., as we should say figuratively "to arms." The sagum (Fig. 51) was a simple woollen cloak, fastened over one shoulder with a clasp or buckle ( fibula), while the toga had no fastening but was wound in elaborate folds about the body. It was put on instead of the toga (the garment of peace: see note on p. 125, l. 17 ) in the city when there was war near home, as a sign that the citizens were called to arms.

issemus , subj. of subord. clause in indir. disc.

redeundum , etc.: to return to the ordinary garb of peace, the toga, would, under the circumstances, be a sign of rejoicing. 242.8

ea res , i.e. the liberation of D. Brutus from siege. 242.10

pugnae : the victory of Hirtius and Pansa at Bononia (see Introd., p.241 of text).

242.12

ista sententia , that proposition (one proposed by the Senator P. Servilius, and opposed by Cicero in this oration). 242.15

id agamus ut , etc., let us do so with the intention to retain it. 242.16

hoc , referring to discedere (1.18). The point is that it would not be pleasing to the gods for the citizens to assume the garb of rejoicing merely for a day, and then, since their main prayer had not been granted, to return ad saga.

242.21

redierimus , sc. ad vestitum. 242.22

ne . . . prodatur , i.e. if they change their attire for this one day, it will appear that it was not on account of Brutus that the change was made, for he is not yet safe. 243.2

tollite hanc , set aside this motive: a kind of protasis; § 521 , b (310, b); B. 305, 2; G. 593, 4; H. 560, 4, N. (487, 3); H.-B. 497, 2. 243.3

conservate , etc., maintain your dignity (by sustaining Brutus). 2

243.7

legati : this was in January. At the head of the embassy was the distinguished jurist, Ser. Sulpicius Galba, who died on the journey. 243.8

hosti , i.e. Antony.

denuntiarent , order (with threats). 243.10

Hirtius , the consul (see Introd., p.241 of text).

imbecillitatem , infirm condition. Cicero had said of him before: "How feeble and worn he was! But the infirmity of his body did not check the vigor of his soul." 243.12

Caesar , i.e. Octavianus. 243.13

liberasset : Octavianus had taken an active part in the autumn in thwarting Antony's plans. 243.15

dolorem aliquem domesticum , some private grief i.e. for the death of Julius Caesar, his adoptive father. It should be remembered that D. Brutus was one of the assassins of Caesar.

243.15

quid . . . egit , what abject had Pansa? He had set out for Mutina some weeks after his colleague Hirtius. 243.17

faciendis , procuring (i.e. as presiding officer of the Senate). 243.21

necessitati victus , implying that the war brought distress in the provision market. 243.22

quod , i.e. the liberation of Brutus from siege. 243.24

et connects rei and evento . 243.25

praeripuisse , seized prematurely, if the news proved true; contempsisse , scorned, if it proved false.

[6] Antony should be declared a public enemy. His war against the state. His brother's cruelties at Parma. Honors should be voted to the generals who have defeated the enemies of the nation.

243.27

significatio vestra , the indication you have giver' (i.e. by signs of approval). 243.29

propraetore : Octavianus, upon whom the Senate had specially conferred this rank early in January. He was left in sole command after the death of Hirtius and Pansa. -51... ante, as soon as. 243.30

pertineant : § 592 , 3 (341, d); B. 323; G. 508, 3; H. 649, (528, I); H.-B. 535, I, a. 243.31

exercituumque : this term is added because the legions contained only Romans, while the consular armies had also auxiliaries. 243.32

duobus , Sc. proeliis. The battle was begun by Pansa, who was routed and mortally wounded, although the fatal character of his wound was not yet known at Rome; then the fortune of the day was retrieved by reinforcements led by Hirtius. Octavianus took no part in this engagement, but repulsed an attack upon the camp. 244.1

hostium , civium: Cicero's great point in the Philippics is to make out that Antony — like Catiline — is no citizen, but a public enemy. In the argument that follows he shows that the proposition of a supplicatio (see note, Cat. 3, sect. 15 , p. 133, l. 19 ), which had never been decreed except for a victory over foreign enemies, endorses this view by treating Antony as a hostis.

hostium , summa pietas ; nefarium scelus , civium : observe the chiastic order.

244.6

hostem : the proposition seems to have studiously omitted calling Antony's troops enemies: this Cicero objects to.

vero , forsooth, marks the irony. 244.8

civium : if not hostes, they were, of course, cives, whom it would be impious to kill.

improbis (sc. civibus), criminals .

inquit : the mover of the proposition which Cicero is combating is supposed to retort that, though citizens, these are criminals, and that Cicero's sarcasm therefore misses fire. 244.9

clarissimus vir : P. Servilius Vatia, the proposer of the supplicatio, Caesar's colleague in his second consulship, B.C. 48.

quae , etc.: i.e. these words are appropriate not to soldiers in arms against the state but to civil offenders.

244.15

bellum , etc.: this is Cicero's statement of the real facts as opposed to his ironical suggestion in the preceding sentence.

infert , used of offensive war.

quattuor consulibus , i.e. besides the consuls, the two consuls elect, Plancus and D. Brutus.

unus , i.e. Antony. 244.16

gent , is actually carrying on. 244.18

suis cladibus , the evils he himself threatens. 244.19

Dolabellae facinus : Dolabella, Antony's colleague in the consulship, when on his way to the province of Syria, in February, 43, assaulted Smyrna by treachery, captured the propraetor of Asia, C. Trebonius (one of the conspirators against Caesar), and put him to death with indignities and torture. 244.22

hoc templo , i.e. that of Jupiter Capitolinus, where the Senate was now met (cf. Cat. 1, sect. 1 and note). 244.23

Parmensium : Parma had been captured by L. Antonius, and treated in the manner here described. 245.1

L. Antonius , the youngest brother of Mark Antony (cos. B.C. 41 ).

245.9

oblita , from oblino . 245.10

crudelitatem : the cruelty of the Carthaginians was proverbial—at least among their enemies the Romans. 245.12

capta , surrepta: observe the antithesis. Violence which was excusable in the case of a city taken by storm was, Cicero implies, disgraceful in the case of one taken by treachery.

245.16

hujus urbis , Sc. eum esse: urbis limits quid in the same sense in which coloniarum limits hostis.

explendas , replenishing. 245.17

latrocini , gang of robbers. 245.18

Saxa , L. Decidius: a Celtiberian by birth, originally a land surveyor, a creature of Caesar's and now of Antony's. The reference here is to a law of Antony, passed in the June preceding, for the establishment of colonies of veterans. In peritus . . . decempeda Cicero alludes to Saxa's humble origin and also implies that, in laying out confiscated territory, he habitually appropriated more than the forfeited area. 245.20

rumoribus , i.e. of the success of Antony's arms. 245.22

larem : the lar familiaris was the protector of the family, and especially of the hearth. 245.24

a quibus , from whom (not by whom).

245.29

decreverit , has moved. 245.30

omnino numerum , the total number . 246.4

cui , interrogative. 246.8

ut non , etc., without his being called. 5

246.9

an si quis , etc., equiv. to or, when, if any one had, etc., the Senate would have called hint imperator, shall we take away, etc.? The Latin expresses the thought by two coordinate interrogative sentences: appellaret senatus (with its protasis si quis occidisset) and adimemus (with its modifiers). In English it is more natural to make the first of these sentences subordinate. Cf. a similar construction in Manil. Law, sect. 58 . 246.11

quae increbuit : in the later days of the republic the title of imperator and the honor of a triumph were granted on much slighter grounds than in earlier times.

appellaret , would have styled (imperf. because of repeated action). 246.13

isti hostes domestici , i.e. the partisans of Antony remaining in Rome. 246.18

ovantem : evidently some informal demonstration of joy on the part of the citizens is referred to, in which Cicero, as a well-known champion of the Senate, was escorted to the Capitol to give thanks to the gods. Strictly the ovatio was an inferior triumph, sometimes granted by the Senate in cases when the proportions or circumstances of the victory, or the rank of the commander, did not warrant the supreme honor of a triumph (see note on p. 70, l. 17 ). The general did not wear the purple embroidered robe or the laurel crown, but the ordinary toga praetexta and a wreath of myrtle. Moreover, he walked, or (in later times) rode on horseback, instead of riding in a chariot.

[13] Digression: Cicero defends himself against false charges and gives a history of the rumors circulated to his discredit. His tribute to his generous rivals of former days. The people know the purity of his sentiments. He has always opposed Antony.

246.22

meritis , masculine gender. 246.26

tu igitur , Sc. gloriaris.

dixerit , potential subjunctive. 246.29

gratiam non referri , that a favor should not be returned. 246.30

impietatis : the stories told charged Cicero with intended treason (see l.10), which would be impietas against his patria.

246.32

Parilibus : the Parilia or Palilia (April 21) was one of the most ancient Roman festivals, in honor of Pales, a goddess of flocks. This day was regarded as the anniversary of the founding of the city.

qui dies , etc., which occur this very day. 247.1

cum fascibus descensurum , i.e. was coming down to the Forum with the insignia of usurped power, as if to assume the throne.

hoc esse conlatum , that this [intention] was attributed. 247.3

ne quid : § 537 , a, N. (319, a, N.); G. 553; cf. H.-B. 502, 3, a, footnote I 247.4

ut : if this word is retained, the expression is subj. of exclam.; § 462 , a (332, c); G. 558; H. 559, 5(486, ii, N.); H.-B. 503, a; if omitted, a rhetorical question, § 444 (268); B. 277; G. 259; H. 557 (486, ii); H.-B. 503. 247.5

exsisterem , etc., should turn out of a sudden another Catiline: imperf., as referring back to the time when his enemies said "descendet"

quibus auspiciis : the whole Roman polity was based on the assumed approval of the gods, secured in every case by auspices ( auspicia), taken by the proper authority. Only magistrates had the right to take the auspices (see note, Cat. 4, sect., p. 142, l. 4 ). The augur was not in any sense a magistrate, though he had the power of interpreting the auspices. Hence Cicero, though an augur, would be unable to take the first step to any usurpation of power. A technical obstacle like this would not stand long in the way of a modern usurper; but the stress here laid upon it illustrates the degree to which the peculiar formalism of the Roman religion had become worked into the Roman mind, and, further, the power that lay in this formalism to protect the institutions of the state. 247.6

augur , I, an augur (emphatic): i.e. an augur would know his science too well for such an attempt. This was the latest of Cicero's official honors received ten years before, and he fully appreciated the dignity of the priestly craft. 247.7

cui traderem : as the usurped authority would be illegal in its inception, so it could not be legally transferred to any successon

quemquamne fuisse : § 462 (274); B. 334; G. 534; H. 616, iii (539, iii); H.-B. 596. 6

247.10

fama , i.e. of Antony's success at Mutina. 247.12

illam curiam , i.e. the Pompeian: this was to the north of the Capitoline, and was the scene of Caesar's death (hence the term infelicem). Fig. 52 shows the famous coin struck in commemoration of the murder of Caesar.

furiis suis , their own madmen. The MSS. have viribus or juris: Klotz's conjecture partibus is adopted by Halm. 247.15

ad me , as being now the leading man in the state. 247.19

quasi , i.e. on the pretence that. 247.20

tyrannum : to the Romans rex and its Greek synonym tyrannus ( τύραννος) meant a usurper or unconstitutional monarch against whom violence would be a virtue. A dictator, though his power was practically absolute, was not a tyrannus, since his office was held in accordance with the ancient laws of the commonwealth. 247.21

quae is object and res is subject of patefecit .

247.25

jam inde , ever since. 247.27

contionem : see Introd. to notes on Manil. Law. 247.30

declaravit , not by a formal vote, of course, but by spontaneous cries. 247.32

optatissimi nuntii , etc., i.e. of Pansa's victory at Bononia. 248.3

auxerit , added to my dignity.

248.5

male mecum ageretur (a common Latin idiom),! should fare hard.

parum . . . purgatus , i.e. if I needed any defence against so monstrous a charge. 248.7

jejuno animo et angusto , i.e. mean and small-souled.

id fecissem : § 592 ,3(341, d); B. 323; G. 628; H. 649, i (528, I); H.-B. 535, I, a; translate, to do as I had always done, [namely to] think, etc. 248.9

campus , etc.: observe this ancient use of a figure still familiar to us. 248.10

Crassus , the great orator, who died B.C. 91 (Introd., p. xxxvii). 248.11

utinam , etc.: Cicero by this wish expresses his own sentiments of generous rivalry towards some of his great contemporaries, now dead, and in the same breath characterizes their feeling towards him as in like manner generous and noble. He is thinking of such great citizens as Lucullus, Hortensius, and Catulus. 248.12

cum . . . cederem , when I myself was ready to yield to them. 248.13

principem , the first man in the state. When a Roman had held the consulship there was no higher political office in his reach, but as a member of the Senate he retained a dignified and authoritative position in the public counsels. The emulation here referred to by Cicero ( contentione principatus, l.19) was for the first place among such men (hence consularium in 1.14).

hoc vero tempore , i.e. now, in the dearth of strong leading men like those just referred to. 248.15

quo . . . dolore , interrogative. 248.17

sententiam moderari , govern their views.

248.21

cursus , speed. 248.22

tu , though emphatic, does not here refer to a particular person: it merely addresses the whole opposing party as if it were a single individual.

optime sentiam : cf. male sentire (1.15). 248.23

ad me . . . fieri , etc.: best rendered by changing the construction, all good citizens gathering about me. This refers to such occasions as that of the gratulatio above ( p. 246, l. 16 ). 248.24

nollem , I should regret that (i.e. I should be sorry if that were so): Cf. § 442 , b (267, c) ; B. 280, 2, a; G. 26[, R.; H.-B. 519, 1, C. 248.27

optatius , i.e. than such a course of conduct on the part of the other side.

248.29

haec , i.e. —that I am the true champion of the people, and not those demagogues who are jealous of me. In this section Cicero makes an easy transition hack to the subject which he was discussing when he began to digress (at sect. 13 ), — the necessity of declaring Antony a public enemy and of honoring the generals for defeating him. 249.1

maxime , Sc. de nobis. 249.5

XIII Kalendas Januarias (December 20), the day when the third and fourth Philippics were spoken, — one in the Senate and one in the Forum, -declaring Antony a public enemy. 249.6

ex Kalendis Januarus , when, in the fifth Philippic, he urged that no negotiations should be had with Antony. The campaign against Antony may be said to have begun December 20 (see preceding note); but no active measures were taken until the new consuls entered upon their office on the first of January.

249.10

meis sententus , i.e. it was in consequence of Cicero's expressed opinion in the Senate that negotiations with Antony were broken off. It was on the question of sending an embassy (see note, sect. 4 , p. 243, l. 7 ) to him that Cicero delivered the fifth Philippic. The embassy was sent on January I, but came to nothing, and the Senate then declared war. 249.11

illum , Sc. esse . 249.12

ut ego , just as I [thought]. 249.13

huic , etc. [but] to this mere name, etc.

249.14

P. Ventidium , an officer of Antony's army. He afterwards gained some important successes over the Parthians, B.C. 38.

†volusenum : the manuscripts here are hopelessly corrupt. 249.16

discessionem , "division" (as in the English House of Commons); see general Introd., p. lvii.

voluissent : the presiding consuls could put a question to vote in the Senate—or not—at their discretion, since they alone were regarded as having the initiative in deliberations (see general Introd., p. lvii). 249.19

licuit , i.e. by the consuls (see last note). 249.21

verbis notari : spurious, and to be disregarded in translation.

[22] It is no longer possible to refuse to declare Antony an enemy: this is implied in the honors proposed for the generals.

249.23

sustulerunt , i.e. refused to put that question. 249.27

imprudens , without knowing it .

249.30

This and the following section give examples to prove Cicero's assertion that a supplicatio had never been decreed for victory in a civil war, that is, for victory over persons who were not hostes. 249.32

bellum Octavianum : see Cat. 3, sect. 24 ( p. 137, l. 26 ) and note. 250.3

Servili : see note on p. 244, l. 9 . 250.4

conlega , i.e. Julius Caesar. 250.6

de Alexandria : for a victory over the Egyptians; de Pharnace, son of Mithridates, King of Pontus (both victories, B.C. 47).

250.12

ob conservationem : see Cat. 3, sect. 15 . 250.15

Gabinium : he had claimed a supplicatio, which the Senate steadily refused, for some successes against Arab marauders in Syria. 250.18

re , in effect; verbo , in so many words.

250.22

honoris amplissimi , i.e. the consulship. 250.23

alterum , i.e. consul; alterum , i.e. imperator. 250.28

a membris , etc.: Antony would not only cut their throats but treat their bodies with indignity, — as was, in fact, afterwards done in the case of Cicero.

[26] Exploits of Pansa, Hirtius, and Octavianus.

250.30

With this section the formal eulogy begins. Sect , 25 is a transition from the argumentative part of the oration to the laudatory portion. 250.31

legione Martia : this was one of two legions that had gone over from Antony to the Senate the November previous. The other was the quarta, mentioned below ( p. 251, l. 11 ). 251.9

alterum , referring to the second alternative ( victoria se, etc.), according to the favorite Latin chiastic order. 10

251.14

beneficia , i.e. grants of money and assignments of land to Julius Caesar's veterans.

servassent , hod saved, i.e. had not, like some others, wasted their property and become reprobates (cf. Cat. 2, sect. 20 ). 251.15

viginti cohortibus , i.e. two legions. 251.18

tribus : in point of fact, Antony had only two legions engaged; but full particulars had not yet reached Rome, and Cicero appears to have thought that a third legion, the Alauda, which he had with him, took part in the fight. 251.19

huic , etc., dep. on imminentis (1.21).

252.2

aetas : Octavianus was now twenty years old, an age at which no person could regularly hold the imperium. 252.6

ejus nominis , that title ( imperator). This, though connected with the imperium, was not conferred with that power, but followed some important success in the field, being given by acclamation of the soldiers. 252.9

castra , i.e. the camp of Hirtius.

[29] Devotion of the soldiers. Special tribute to the Martian Legion. 11

252.13

decerno , I propose: note that this word often does not mean decree, but is used of a single Senator, — vote or propose .

quinquaginta , an unprecedented number. A ten days' supplicatio had been decreed for Pompey's victories in Africa, and fifteen for Caesar's defeat of the Belgians. 252.16

est , it is due to.

fidei . . . declarare : § 343 , c (214, d); B. 198, 3; G. 366, R.2; H. 447 (403); cf. H.-B. 340. 252.18

bello confecto : § 420 (255, d); B. 237, 2; G. 410; H. 489, I (43 I, I); H.-B. 421, 3; notice (he reference to future time. 252.21

conjungi , Sc. cum honore imperatorum.

252.22

omnibus , i.e. to all, both living and dead. To the living the full reward is due only on the completion of the war; to the dead, however, it can be paid at once by being given to their heirs (see the end of the decree, sect. 36 ). 252.24

victoribus , i.e. at the end of the campaign. 252.25

quam . . . secuti sunt , i.e. relying on which (the pledge of the Senate), they followed the cause. 252.26

consili sui , their course (i.e. their espousal of the cause of good order). 252.27

quibus , i.e. the living, whose silent presence is a reminder. 252.29

senatus sapientis : the Senate, as composed of the wisest citizens, would best appreciate the importance of encouraging patriotism.

253.2

occurrunt , suggest themselves . 253.6

placet . . . mihi , my proposition is (an almost technical use of the phrase: see Vocab.). 253.9

se abrupit : Cf. sect. 26 . 253.10

Albam , sc. Fucensem: a town among the mountains, in the territory of the Marsi, which the Martian Legion took and held after revolting from Antony. 253.12

desiderat , has lost 253.13

in ipsa victoria , at the moment of victory.

253.15

vos : here he addresses the Martian Legion. 253.16

idem deus : Mars was not only the special patron god of Rome, but, being the father of Romulus, was regarded as the ancestor of the Roman race (hence urbem genuisse). 13

254.18

publice , i.e. by way of public eulogy. 254.24

bustis , burial-mounds. The bustum was properly the heap of ashes left after the body had been consumed with the rogris ; but the term was also applied to the mound erected on the spot where the body was burned. For an elaborate bustum, see the round tomb of Caecilia Metella in the view of the Appian Way (text, p.169).

Formal resolution of thanks and honor.

14 255.6

sententia , i.e. a formal proposition for a decree (analogous to "a motion reduced to writing " in a modern deliberative assembly). In the Roman Senate questions were proposed only by a magistrate; and this was done not in the form of a set motion, as with us, but the whole question was presented ( de re referre) for discussion. The result of the deliberation might be several formal propositions for a decree, all, any, or none of which might be formally put to vote by the presiding officer. If one of these was carried, it would stand as the senatus consultum. (Cf. Introd., p. lvii, above).

complectar , i.e. my views on the whole question. 255.5

What follows is a somewhat rare example of a regular resolution of the Senate. The stately and formal character of the language is noteworthy.

cum , whereas. 255.15

occidione occident : notice the set phrase, not used in ordinary language. Translate, cut to pieces with great slaughter.

255.20

senatum. . . judicare , indir. disc. depending on censeo (l. 7); in the decree it would be senatus . . . judicat 255.25

uti . . . constituat : in the decree this would depend on some word of commanding (like decernit) in the heading; hence it stands unchanged in Cicero's indirect statement. 255.26

alter ambove : the imperium of the two consuls was absolutely equal, and the power of neither was impaired by the special assignment of any duty to the other. Any such special assignment of functions was only made by mutual consent, and either had a legal right to interfere in the other's province. Of course, however, any such interference was regarded as unwarranted, and in practice the two colleagues either took turns in the administration or agreed upon a division of functions between them. 255.28

pulvinaria : see note on Cat. 3, sect. 23 ( p. 137, l. 14 ). A supplicatio was one of the few religious rites of the Romans in which the whole people took part. The proper temples were opened and the gods symbolically served with a feast The citizens repaired to these temples and paid their individual devotions to the gods in peculiar forms of humiliation not ordinarily observed in the public sacrifices.

255.29

senatum . . . soluturum : here the statement returns to the form of the indir. disc., — in the decree, senatus . . solvet. 255.33

cum . . . caederent , concessive. 256.5

locandum. . . curent : see note on Cat. 3, sect. 20 ( p. 136, l. 8 ). 256.12

si vivi vicissent , if they had survived their victory.

Commentary on The Fourteenth Philippic. James Bradstreet Greenough. ed. James Bradstreet Greenough, ed. George Lyman Kittredge. Boston. 1897.

Sponsored by Perseus Project, Tufts University.

Funding provided by The National Endowment for the Humanities.

Current edition Perseus

Commentary on The Fourteenth Philippic (English) (Select Orations of Cicero (Allen and Greenough's Edition). Greenough, James Bradstreet; Kittredge, George Lyman, editors. Boston, London: Ginn & Company, 1897.)

Editions (1)

Philippicae Perseus (Cicero. M. Tulli Ciceronis Orationes, Vol. 6. Clark, Albert Curtis, editor. Oxford: Clarendon Press, 1918.) — 1 focus

[1] 1 si, ut¹ ex litteris quae recitatae sunt, patres conscripti, sceleratissimorum hostium exercitum caesum fusumque² cognovi, sic, id quod et omnes maxime optamus et ex³ ea victoria quae parta est consecutum arbitramur, D. Brutum egressum iam Mutina esse⁴ cognossem⁵, propter cuius periculum ad saga issemus, propter eiusdem salutem redeundum ad pristinum vestitum sine ulla dubitatione censerem. ante vero quam sit ea res quam avidissime civitas exspectat adlata, laetitia frui⁶ satis est maximae praeclarissimaeque pugnae; reditum ad vestitum confectae victoriae reservate⁷.

[2] confectio autem huius belli est D. Bruti salus. quae autem est ista sententia ut in hodiernum diem vestitus mutetur, deinde cras sagati prodeamus? nos vero cum semel ad eum quem cupimus optamusque vestitum redierimus, id agamus ut eum in perpetuum retineamus. nam hoc quidem cum turpe est, tum ne dis quidem immortalibus gratum, ab eorum aris ad quas togati adierimus, ad saga sumenda discedere.

[3] atque animadverto, patres conscripti, quosdam huic favere sententiae quorum ea mens idque consilium est ut, cum videant gloriosissimum illum D. Bruto futurum diem quo die propter eius salutem redierimus, hunc ei fructum eripere cupiant, ne memoriae posteritatique prodatur propter unius civis periculum populum Romanum ad saga isse, propter eiusdem salutem redisse ad togas. tollite hanc: nullam tam pravae sententiae causam reperietis. vos vero, patres conscripti, conservate auctoritatem vestram, manete in sententia, tenete vestra memoria quod saepe ostendistis, huius totius belli in unius viri fortissimi et maximi vita positum esse discrimen.

[4] 2 ad D. Brutum liberandum legati missi principes civitatis qui illi hosti ac parricidae denuntiarent ut a Mutina discederet; eiusdem D. Bruti conservandi gratia consul sortitu⁸ ad bellum profectus A. Hirtius, cuius imbecillitatem valetudinis animi virtus et spes victoriae confirmavit; Caesar, cum exercitu per se comparato cum primum his⁹ pestibus rem publicam liberasset, ne quid postea sceleris oreretur profectus est ad eundem Brutum liberandum vicitque dolorem aliquem domesticum patriae caritate.

[5] quid C. Pansa egit aliud dilectibus habendis, pecuniis comparandis¹⁰, senatus consultis faciendis gravissimis in Antonium, nobis cohortandis, populo Romano ad causam libertatis vocando, nisi ut D. Brutus liberaretur¹¹? A quo populus Romanus frequens ita salutem D. Bruti una voce depoposcit ut eam non solum commodis suis sed etiam necessitati victus anteferret. quod sperare nos quidem debemus, patres conscripti, aut inibi esse aut iam esse confectum: sed¹² spei fructum rei convenit et evento¹³ reservari ne aut deorum immortalium beneficium festinatione praeripuisse aut vim fortunae stultitia contempsisse videamur.

[6] sed quoniam significatio vestra satis declarat quid hac de re sentiatis, ad litteras veniam quae sunt a consulibus¹⁴ et a pro praetore missae, si pauca ante quae ad ipsas litteras pertineant dixero. 3 imbuti gladii sunt, patres conscripti, legionum exercituumque nostrorum vel madefacti potius duobus¹⁵ consulum, tertio Caesaris proelio. si hostium fuit ille sanguis, summa militum pietas: nefarium scelus, si¹⁶ civium. quo usque igitur is qui omnis hostis scelere superavit nomine hostis carebit? nisi mucrones etiam nostrorum militum tremere voltis dubitantis¹⁷ utrum in cive an in hoste figantur. supplicationem decernitis: hostem non appellatis¹⁸.

[7] gratae vero nostrae dis immortalibus gratulationes erunt, gratae victimae, cum interfecta sit civium multitudo! de improbis inquit et audacibus. nam sic eos appellat clarissimus vir: quae sunt urbanarum maledicta litium, non inustae belli internecini notae¹⁹. testamenta, credo, subiciunt aut eiciunt vicinos aut adulescentulos circumscribunt: his enim vitiis adfectos et talibus malos aut²⁰ audacis appellare consuetudo solet²¹.

[8] bellum inexpiabile infert quattuor consulibus unus omnium latronum taeterrimus; gerit idem bellum cum senatu populoque Romano; omnibus—quamquam ruit ipse suis cladibus—pestem, vastitatem, cruciatum, tormenta denuntiat: Dolabellae ferum et immane facinus quod nulla barbaria posset agnoscere, id suo consilio factum esse testatur; quaeque esset facturus in hac urbe, nisi eum hic²² ipse Iuppiter ab hoc templo atque moenibus reppulisset, declaravit in Parmensium calamitate, quos optimos viros honestissimosque homines, maxime cum auctoritate huius ordinis populique Romani dignitate coniunctos, crudelissimis exemplis interemit propudium²³ illud et portentum, L. Antonius, insigne odium omnium hominum vel, si etiam di oderunt²⁴ quos oportet, deorum²⁵.

[9] refugit animus, patres conscripti, eaque dicere reformidat²⁶ quae L. Antonius in Parmensium liberis et coniugibus effecerit. quas enim turpitudines Antonii libenter cum dedecore²⁷ subierunt, easdem per vim laetantur aliis se intulisse. sed vis calamitosa est quam illis obtulerunt²⁸: libido flagitiosa qua Antoniorum oblita est vita. est igitur quisquam qui hostis appellare non audeat quorum scelere crudelitatem Carthaginiensium victam esse fateatur? 4 qua enim in urbe tam immanis Hannibal capta quam in Parma surrepta Antonius? nisi forte huius coloniae et ceterarum in quas eodem est animo non est hostis putandus.

[10] si vero coloniarum et municipiorum sine ulla dubitatione hostis est, quid tandem huius censetis urbis quam ille ad explendas²⁹ egestates latrocini sui concupivit, quam iam peritus metator et callidus decempeda sua Saxa diviserat? recordamini, per deos immortalis! patres conscripti, quid hoc biduo timuerimus a domesticis hostibus³⁰ rumoribus improbissimis dissipatis. quis liberos, quis coniugem aspicere poterat sine fletu? quis domum, quis tecta, quis larem familiarem? aut foedissimam mortem omnes aut miserabilem fugam cogitabant. haec a quibus timebantur, eos hostis appellare dubitamus? gravius si quis attulerit nomen, libenter adsentiar: hoc volgari contentus vix sum, leviore non utar.

[11] itaque cum supplicationes iustissimas ex eis litteris quae recitatae sunt decernere debeamus, Serviliusque decreverit, augebo omnino numerum dierum, praesertim cum non uni, sed tribus ducibus sint decernendae. sed hoc primum faciam ut imperatores³¹ appellem eos quorum virtute, consilio, felicitate maximis periculis servitutis atque interitus liberati sumus. etenim cui viginti his annis supplicatio decreta est ut non imperator appellaretur aut minimis rebus gestis aut plerumque nullis? quam ob rem aut supplicatio ab eo qui ante dixit decernenda non fuit aut usitatus honos pervolgatusque tribuendus eis quibus etiam novi singularesque debentur.

[12] 5 an³² si quis Hispanorum aut Gallorum aut Threcum mille aut duo milia occidisset, illum³³ hac consuetudine quae increbruit imperatorem appellaret senatus: tot legionibus caesis, tanta multitudine hostium interfecta—ita, inquam³⁴, hostium, quamvis hoc isti hostes domestici nolint—clarissimis ducibus supplicationum honorem³⁵ tribuemus, imperatorium nomen adimemus? quanto enim honore, laetitia, gratulatione in hoc templum ingredi debent illi ipsi huius urbis liberatores, cum hesterno die propter eorum res gestas me ovantem et prope triumphantem populus Romanus in Capitolium domo tulerit, domum inde reduxerit?

[13] is enim demum est mea quidem sententia iustus triumphus ac verus, cum bene de re publica meritis testimonium a consensu civitatis datur. nam sive in communi gaudio populi Romani uni gratulabantur, magnum iudicium, sive uni³⁶ gratias agebant, eo maius, sive utrumque, nihil magnificentius cogitari³⁷ potest.

tu igitur ipse de te? dixerit quispiam. equidem invitus, sed iniuriae dolor facit me praeter consuetudinem gloriosum. nonne satis est ab hominibus virtutis ignaris gratiam bene merentibus non referri? etiam in eos qui omnis suas curas in rei publicae salute defigunt, crimen et invidia quaeretur³⁸?

[14] scitis enim per hos dies creberrimum fuisse sermonem, me parilibus³⁹, qui dies hodie est, cum fascibus descensurum. in aliquem credo hoc gladiatorem aut latronem aut Catilinam esse conlatum⁴⁰, non in eum qui ne quid tale in re publica fieri posset effecerit. an vero⁴¹ ego qui Catilinam haec molientem sustulerim, everterim, adflixerim, ipse exstiterim⁴² repente Catilina? quibus auspiciis istos fascis augur acciperem, quatenus haberem, cui traderem? quemquamne⁴³ fuisse tam sceleratum qui hoc fingeret, tam furiosum⁴⁴ qui crederet? Vnde igitur ista suspicio vel⁴⁵ potius unde iste sermo.

[15] 6 cum, ut scitis, hoc triduo vel quadriduo tristis a Mutina fama manaret, inflati laetitia atque insolentia impii cives unum se in locum, ad illam curiam furiis⁴⁶ potius suis quam rei publicae infelicem congregabant. ibi cum consilia inirent de caede nostra partirenturque inter se qui Capitolium, qui rostra⁴⁷, qui urbis portas occuparent, ad me concursum futurum civitatis putabant. quod ut cum invidia mea fieret et cum vitae etiam periculo, famam istam fascium dissipaverunt; fascis ipsi ad me delaturi fuerunt. quod cum esset quasi mea voluntate factum, tum in me impetus⁴⁸ conductorum hominum quasi in tyrannum parabatur; ex quo caedes esset vestrum omnium consecuta. quae⁴⁹ res patefecit, patres conscripti, sed suo tempore totius⁵⁰ huius sceleris fons aperietur.

[16] itaque P. Apuleius, tribunus plebis, meorum omnium consiliorum periculorumque iam inde a consulatu meo testis, conscius, adiutor, dolorem ferre non potuit doloris mei: contionem habuit maximam populo Romano unum atque idem sentiente. in qua contione cum me pro summa nostra coniunctione et familiaritate liberare suspicione fascium vellet, una voce cuncta contio declaravit nihil esse a me umquam de re publica nisi optime cogitatum. post hanc habitam contionem duabus tribusve horis optatissimi nuntii et litterae venerunt: ut idem dies non modo iniquissima me invidia liberarit⁵¹ sed etiam celeberrima populi Romani gratulatione auxerit.

[17] haec interposui, patres conscripti, non tam ut pro me dixerim⁵²—male enim mecum ageretur, si parum vobis essem sine defensione purgatus—quam ut quosdam nimis ieiuno animo et angusto monerem, id quod semper ipse fecissem, uti excellentium civium virtutem imitatione dignam, non invidia putarent. Magnus est in re publica campus, ut sapienter dicere M. Crassus⁵³ solebat, multis apertus cursus ad laudem. 7 Vtinam quidem illi principes viverent qui me post meum consulatum, cum eis ipse cederem, principem non inviti videbant! hoc vero tempore in tanta inopia constantium et fortium consularium quo me dolore adfici creditis, cum alios male sentire, alios nihil omnino curare videam, alios parum constanter in suscepta causa permanere sententiamque suam non semper utilitate rei publicae, sed tum⁵⁴ spe tum timore moderari?

[18] quod si quis de contentione principatus laborat, quae nulla esse debet, stultissime facit, si vitiis cum virtute contendit; ut enim cursu cursus, sic in viris fortibus virtus virtute superatur. tu, si ego de re publica optime sentiam, ut me vincas, ipse pessime senties? aut⁵⁵, si ad me bonorum concursum fieri videbis, ad te improbos invitabis? nollem, primum rei publicae causa, deinde etiam dignitatis tuae. sed si principatus ageretur, quem numquam expetivi, quid tandem mihi esset⁵⁶ optatius? ego enim malis sententiis vinci non possum, bonis forsitan possim et libenter.

[19] haec populum Romanum videre, animadvertere, iudicare quidam moleste ferunt. poteratne fieri ut non proinde⁵⁷ homines de⁵⁸ quoque ut quisque mereretur iudicarent? Vt enim de universo senatu populus Romanus verissime iudicat nullis rei publicae temporibus hunc ordinem firmiorem aut fortiorem fuisse, sic de uno quoque nostrum et maxime qui hoc loco sententias dicimus sciscitantur omnes, avent audire quid quisque senserit: ita de quoque⁵⁹ ut quemque meritum arbitrantur existimant.

[20] memoria tenent me ante diem xiii⁶⁰. Kalendas Ianuarias principem revocandae libertatis fuisse; me ex Kalendis Ianuariis ad hanc horam invigilasse rei publicae; meam domum measque auris dies noctesque⁶¹ omnium praeceptis monitisque patuisse; meis litteris, meis nuntiis, meis cohortationibus omnis qui ubique essent ad patriae praesidium excitatos; meis sententiis a Kalendis Ianuariis numquam legatos ad Antonium; semper illum hostem, semper hoc bellum, ut ego qui omni tempore verae pacis auctor fuissem huic essem nomini pestiferae pacis inimicus;

[21] idem P. Ventidium⁶², cum alii praetorem⁶³, ego semper hostem. has in sententias meas si consules⁶⁴ discessionem facere voluissent, omnibus istis latronibus auctoritate ipsa senatus iam pridem de manibus arma cecidissent. 8 sed quod tum non licuit, patres conscripti, id hoc tempore non solum licet verum etiam necesse est, eos qui re sunt hostes verbis notari⁶⁵, sententiis nostris hostis iudicari.

[22] antea cum hostem ac⁶⁶ bellum nominassem, semel et saepius sententiam meam de numero sententiarum sustulerunt: quod in hac causa iam fieri non potest. ex litteris enim C. Pansae A. Hirti consulum, C. Caesaris pro praetore, de honore dis immortalibus habendo sententias dicimus⁶⁷. supplicationem modo qui decrevit, idem imprudens hostis iudicavit; numquam enim in civili bello supplicatio decreta est. decretam dico⁶⁸?

[23] ne victoris quidem litteris postulata est. civile bellum consul Sulla gessit, legionibus in urbem adductis quos voluit expulit, quos potuit occidit: supplicationis⁶⁹ mentio nulla. grave bellum Octavianum insecutum est: supplicatio Cinnae⁷⁰ nulla victori⁷¹. Cinnae victoriam imperator ultus est Sulla: nulla supplicatio decreta a senatu. ad te ipsum, P. Servili, num⁷² misit ullas conlega litteras de illa calamitosissima pugna Pharsalia? num te de supplicatione voluit referre? profecto noluit. at misit postea de Alexandrea, de Pharnace: Pharsaliae vero pugnae ne triumphum quidem egit. Eos enim civis pugna illa sustulerat quibus non modo vivis sed etiam victoribus incolumis et florens civitas esse posset.

[24] quod idem contigerat superioribus bellis civilibus. nam mihi consuli supplicatio nullis armis sumptis non ob caedem hostium, sed ob conservationem civium novo et inaudito genere decreta est. quam ob rem aut supplicatio re publica pulcherrime gesta⁷³ postulantibus nostris imperatoribus deneganda est, quod praeter A. Gabinium⁷⁴ contigit nemini, aut supplicatione decernenda hostis eos de quibus decernitis iudicetis necesse est. 9 quod ergo ille re, id ego etiam verbo, cum imperatores eos appello: hoc ipso nomine et eos qui iam devicti sunt et eos qui supersunt hostis iudico⁷⁵.

[25] quo modo enim potius Pansam appellem, etsi habet honoris nomen amplissimi; quo Hirtium? est ille quidem consul, sed alterum nomen benefici populi Romani est, alterum virtutis atque victoriae. quid? Caesarem, deorum beneficio rei publicae procreatum, dubitemne appellare imperatorem? qui primus Antoni immanem et foedam crudelitatem non solum a iugulis nostris sed etiam a membris et visceribus avertit⁷⁶. Vnius autem diei quot⁷⁷ et quantae virtutes, di immortales, fuerunt!

[26] princeps enim omnium Pansa proeli faciendi et cum Antonio confligendi fuit; dignus imperator legione Martia, digna legio imperatore. cuius si acerrimum impetum cohibere Pansa potuisset, uno proelio confecta res esset. sed cum libertatis avida legio effrenatius in aciem hostium inrupisset ipseque in primis Pansa pugnaret, duobus periculosis volneribus acceptis sublatus e proelio rei publicae vitam reservavit. ego vero hunc non solum imperatorem sed etiam clarissimum imperatorem iudico qui, cum aut morte aut victoria se satis facturum rei publicae spopondisset, alterum fecit, alterius di immortales omen avertant.

[27] 10 quid dicam de Hirtio? qui re audita e castris duas legiones eduxit incredibili studio atque virtute, quartam illam quae relicto Antonio se olim cum Martia legione coniunxit, et septimam quae constituta ex veteranis docuit hoc⁷⁸ proelio militibus eis qui Caesaris beneficia servassent senatus populique Romani carum nomen esse. his viginti cohortibus, nullo equitatu, Hirtius ipse aquilam quartae legionis cum inferret, qua nullius pulchriorem speciem imperatoris accepimus, cum tribus Antoni legionibus equitatuque conflixit, hostisque nefarios, huic Iovis optimi maximi⁷⁹ ceterisque deorum immortalium templis, urbis tectis, libertati populi Romani, nostrae vitae sanguinique imminentis prostravit, fudit, occidit, ut cum admodum paucis, nocte tectus, metu perterritus, princeps latronum duxque fugerit. O solem ipsum beatissimum qui, ante quam se abderet, stratis cadaveribus parricidarum cum paucis fugientem vidit Antonium!

[28] an vero quisquam dubitabit appellare Caesarem⁸⁰ imperatorem? aetas eius certe ab hac sententia neminem deterrebit, quando quidem virtute superavit aetatem. ac mihi semper eo maiora beneficia C. Caesaris visa sunt quo minus erant ab aetate illa postulanda: cui cum imperium dabamus, eodem tempore etiam⁸¹ spem eius nominis deferebamus; quod cum est⁸² consecutus, auctoritatem decreti nostri rebus gestis suis comprobavit. hic ergo adulescens maximi animi, ut verissime scribit Hirtius, castra multarum legionum paucis cohortibus tutatus est secundumque proelium fecit. ita trium imperatorum virtute, consilio, felicitate uno die locis pluribus res publica est conservata.

[29] 11 decerno igitur eorum trium nomine quinquaginta dierum supplicationes: causas, ut honorificentissimis verbis consequi potuero, complectar ipsa sententia.

est autem fidei pietatisque nostrae declarare fortissimis militibus quam memores simus⁸³ quamque grati. quam ob rem promissa nostra atque ea quae legionibus bello confecto tributuros nos spopondimus hodierno senatus consulto renovanda censeo; aequum est enim militum, talium praesertim, honorem coniungi.

[30] atque utinam, patres conscripti, civibus⁸⁴ omnibus solvere nobis praemia liceret! quamquam nos ea quae promisimus studiose cumulata⁸⁵ reddemus. sed id quidem restat, ut spero, victoribus, quibus senatus fides praestabitur: quam quoniam⁸⁶ difficillimo rei publicae tempore secuti sunt, eos numquam oportebit consili sui paenitere. sed facile est bene agere cum eis a quibus etiam tacentibus flagitari videmur: illud admirabilius et maius maximeque proprium senatus sapientis est, grata eorum⁸⁷ virtutem memoria prosequi qui pro patria vitam profuderunt.

[31] quorum de honore utinam mihi plura in mentem venirent! duo certe non praeteribo quae maxime occurrunt: quorum alterum pertinet ad virorum fortissimorum gloriam sempiternam, alterum ad leniendum maerorem et luctum proximorum. 12 placet igitur mihi, patres conscripti, legionis Martiae militibus et eis qui una pugnantes occiderint⁸⁸ monumentum fieri quam amplissimum. Magna atque incredibilia sunt in rem publicam huius merita legionis. haec se prima latrocinio abrupit Antoni; haec tenuit Albam; haec se ad Caesarem contulit; hanc imitata quarta legio parem virtutis gloriam consecuta est. quarta victrix desiderat neminem: ex Martia non nulli in ipsa victoria conciderunt. O fortunata mors quae naturae debita⁸⁹ pro patria est⁹⁰ potissimum reddita⁹¹!

[32] vos vero patriae natos iudico; quorum etiam nomen a Marte est, ut idem deus urbem hanc gentibus, vos huic urbi genuisse videatur. in fuga foeda mors est; in victoria gloriosa. etenim Mars ipse ex acie fortissimum quemque pignerari solet. illi igitur impii quos occidistis⁹² etiam ad inferos poenas parricidi luent; vos vero qui extremum spiritum in victoria effudistis piorum estis sedem et locum consecuti. brevis a natura vita nobis⁹³ data est; at memoria bene redditae vitae sempiterna⁹⁴. quae si non esset longior quam haec vita, quis esset tam amens qui maximis laboribus et periculis ad summam laudem gloriamque contenderet?

[33] actum igitur praeclare vobiscum, fortissimi, dum vixistis, nunc vero etiam sanctissimi milites, quod vestra virtus neque oblivione eorum qui nunc sunt nec reticentia posterorum sepulta⁹⁵ esse poterit, cum vobis immortale monumentum suis paene manibus senatus populusque Romanus exstruxerit. multi saepe exercitus Punicis, Gallicis, Italicis bellis clari et magni fuerunt, nec tamen ullis tale genus honoris tributum est. atque utinam maiora possemus, quando quidem a vobis maxima accepimus! vos ab urbe furentem Antonium avertistis; vos redire molientem reppulistis. erit igitur exstructa moles opere magnifico incisaeque litterae, divinae virtutis testes sempiternae, numquamque de vobis eorum qui aut videbunt vestrum monumentum aut audient gratissimus sermo conticescet. ita pro mortali condicione vitae immortalitatem estis consecuti.

[34] 13 sed quoniam, patres conscripti, gloriae munus optimis et fortissimis civibus monumenti honore persolvitur, consolemur eorum proximos, quibus optima est haec quidem consolatio: parentibus quod tanta rei publicae praesidia genuerunt; liberis quod habebunt domestica exempla virtutis; coniugibus quod eis viris carebunt, quos laudare quam lugere praestabit; fratribus quod in se ut corporum, sic virtutis⁹⁶ similitudinem esse confident. atque utinam his omnibus abstergere fletum⁹⁷ sententiis nostris consultisque possemus, vel aliqua talis eis adhiberi publice posset oratio⁹⁸ qua deponerent maerorem atque luctum gauderentque potius, cum multa et varia impenderent hominibus genera mortis, id genus quod esset pulcherrimum suis obtigisse eosque nec inhumatos esse nec desertos, quod tamen ipsum pro patria non miserandum putatur, nec dispersis bustis humili sepultura crematos, sed contectos publicis operibus atque muneribus eaque exstructione quae sit ad memoriam aeternitatis ara virtutis.

[35] quam ob rem maximum quidem⁹⁹ solacium erit¹⁰⁰ propinquorum eodem monumento declarari et virtutem suorum et populi Romani pietatem¹⁰¹ et senatus fidem et crudelissimi memoriam belli: in quo nisi tanta militum virtus exstitisset, parricidio M. Antoni nomen populi Romani occidisset. atque etiam censeo, patres conscripti, quae praemia militibus promisimus nos re publica recuperata tributuros, ea vivis victoribusque cumulate, cum tempus venerit, persolvenda; qui autem ex eis quibus illa promissa sunt pro patria occiderunt, eorum parentibus, liberis, coniugibus, fratribus eadem tribuenda censeo.

[36] 14 sed ut aliquando sententiam¹⁰² complectar, ita censeo: cum C. Pansa consul, imperator, initium cum hostibus confligendi fecerit, quo proelio legio Martia admirabili incredibilique virtute libertatem populi Romani defenderit, quod idem legiones tironum fecerint; ipseque C. Pansa consul, imperator, cum inter media hostium tela versaretur, volnera acceperit, cumque A. Hirtius consul, imperator, proelio audito¹⁰³, re cognita, fortissimo praestantissimoque animo exercitum castris eduxerit impetumque in M. Antonium exercitumque hostium fecerit eiusque copias occidione¹⁰⁴ occiderit, suo exercitu ita incolumi ut ne unum quidem militem desiderarit,

[37] cumque C. Caesar pro praetore¹⁰⁵, imperator, consilio diligentiaque sua castra feliciter¹⁰⁶ defenderit copiasque hostium quae ad castra accesserant profligarit, occiderit: ob eas res senatum existimare et iudicare eorum trium imperatorum virtute, imperio, consilio, gravitate, constantia, magnitudine animi, felicitate populum Romanum foedissima crudelissimaque servitute liberatum, cumque rem publicam, urbem, templa deorum immortalium, bona fortunasque omnium liberosque conservarint dimicatione et periculo vitae suae, uti ob eas res bene, fortiter feliciterque gestas C. Pansa A. Hirtius consules, imperatores, alter ambove, aut si aberunt, M. Cornutus, praetor urbanus, supplicationes per dies quinquaginta ad omnia pulvinaria constituat¹⁰⁷:

[38] cumque virtus legionum digna clarissimis imperatoribus exstiterit, senatum, quae sit antea pollicitus legionibus exercitibusque nostris, ea summo studio re publica recuperata persoluturum¹⁰⁸, cumque¹⁰⁹ legio Martia princeps cum hostibus conflixerit, atque ita cum maiore numero hostium contenderit ut¹¹⁰ plurimos caederent caderent non nulli¹¹¹, cumque sine ulla retractatione pro patria vitam profuderint; cumque simili virtute reliquarum legionum milites pro salute et libertate populi Romani mortem oppetiverint, senatui placere ut C. Pansa A. Hirtius consules, imperatores, alter ambove, si eis videatur, eis qui sanguinem pro vita, libertate, fortunis populi Romani, pro urbe, templis deorum immortalium profudissent monumentum quam amplissimum locandum faciendumque curent: quaestoresque urbanos ad eam rem¹¹² pecuniam dare, attribuere, solvere iubeant, ut testetur¹¹³ ad memoriam posteritatis sempiternam scelus¹¹⁴ crudelissimorum hostium militumque divinam virtutem¹¹⁵, utique, quae praemia senatus militibus ante constituit, ea solvantur eorum qui hoc bello pro patria occiderunt parentibus, liberis, coniugibus, fratribus: eisque¹¹⁶ tribuantur quae militibus ipsis tribui oporteret, si vivi vicissent¹¹⁷ qui morte vicerunt.

[1] 1 si, ut¹¹⁸ ex litteris quae recitatae sunt, patres conscripti, sceleratissimorum hostium exercitum caesum fusumque¹¹⁹ cognovi, sic, id quod et omnes maxime optamus et ex¹²⁰ ea victoria quae parta est consecutum arbitramur, D. Brutum egressum iam Mutina esse¹²¹ cognossem¹²², propter cuius periculum ad saga issemus, propter eiusdem salutem redeundum ad pristinum vestitum sine ulla dubitatione censerem. ante vero quam sit ea res quam avidissime civitas exspectat adlata, laetitia frui¹²³ satis est maximae praeclarissimaeque pugnae; reditum ad vestitum confectae victoriae reservate¹²⁴.

[4] 2 ad D. Brutum liberandum legati missi principes civitatis qui illi hosti ac parricidae denuntiarent ut a Mutina discederet; eiusdem D. Bruti conservandi gratia consul sortitu¹²⁵ ad bellum profectus A. Hirtius, cuius imbecillitatem valetudinis animi virtus et spes victoriae confirmavit; Caesar, cum exercitu per se comparato cum primum his¹²⁶ pestibus rem publicam liberasset, ne quid postea sceleris oreretur profectus est ad eundem Brutum liberandum vicitque dolorem aliquem domesticum patriae caritate.

[5] quid C. Pansa egit aliud dilectibus habendis, pecuniis comparandis¹²⁷, senatus consultis faciendis gravissimis in Antonium, nobis cohortandis, populo Romano ad causam libertatis vocando, nisi ut D. Brutus liberaretur¹²⁸? A quo populus Romanus frequens ita salutem D. Bruti una voce depoposcit ut eam non solum commodis suis sed etiam necessitati victus anteferret. quod sperare nos quidem debemus, patres conscripti, aut inibi esse aut iam esse confectum: sed¹²⁹ spei fructum rei convenit et evento¹³⁰ reservari ne aut deorum immortalium beneficium festinatione praeripuisse aut vim fortunae stultitia contempsisse videamur.

[6] sed quoniam significatio vestra satis declarat quid hac de re sentiatis, ad litteras veniam quae sunt a consulibus¹³¹ et a pro praetore missae, si pauca ante quae ad ipsas litteras pertineant dixero. 3 imbuti gladii sunt, patres conscripti, legionum exercituumque nostrorum vel madefacti potius duobus¹³² consulum, tertio Caesaris proelio. si hostium fuit ille sanguis, summa militum pietas: nefarium scelus, si¹³³ civium. quo usque igitur is qui omnis hostis scelere superavit nomine hostis carebit? nisi mucrones etiam nostrorum militum tremere voltis dubitantis¹³⁴ utrum in cive an in hoste figantur. supplicationem decernitis: hostem non appellatis¹³⁵.

[7] gratae vero nostrae dis immortalibus gratulationes erunt, gratae victimae, cum interfecta sit civium multitudo! de improbis inquit et audacibus. nam sic eos appellat clarissimus vir: quae sunt urbanarum maledicta litium, non inustae belli internecini notae¹³⁶. testamenta, credo, subiciunt aut eiciunt vicinos aut adulescentulos circumscribunt: his enim vitiis adfectos et talibus malos aut¹³⁷ audacis appellare consuetudo solet¹³⁸.

[8] bellum inexpiabile infert quattuor consulibus unus omnium latronum taeterrimus; gerit idem bellum cum senatu populoque Romano; omnibus—quamquam ruit ipse suis cladibus—pestem, vastitatem, cruciatum, tormenta denuntiat: Dolabellae ferum et immane facinus quod nulla barbaria posset agnoscere, id suo consilio factum esse testatur; quaeque esset facturus in hac urbe, nisi eum hic¹³⁹ ipse Iuppiter ab hoc templo atque moenibus reppulisset, declaravit in Parmensium calamitate, quos optimos viros honestissimosque homines, maxime cum auctoritate huius ordinis populique Romani dignitate coniunctos, crudelissimis exemplis interemit propudium¹⁴⁰ illud et portentum, L. Antonius, insigne odium omnium hominum vel, si etiam di oderunt¹⁴¹ quos oportet, deorum¹⁴².

[9] refugit animus, patres conscripti, eaque dicere reformidat¹⁴³ quae L. Antonius in Parmensium liberis et coniugibus effecerit. quas enim turpitudines Antonii libenter cum dedecore¹⁴⁴ subierunt, easdem per vim laetantur aliis se intulisse. sed vis calamitosa est quam illis obtulerunt¹⁴⁵: libido flagitiosa qua Antoniorum oblita est vita. est igitur quisquam qui hostis appellare non audeat quorum scelere crudelitatem Carthaginiensium victam esse fateatur? 4 qua enim in urbe tam immanis Hannibal capta quam in Parma surrepta Antonius? nisi forte huius coloniae et ceterarum in quas eodem est animo non est hostis putandus.

[10] si vero coloniarum et municipiorum sine ulla dubitatione hostis est, quid tandem huius censetis urbis quam ille ad explendas¹⁴⁶ egestates latrocini sui concupivit, quam iam peritus metator et callidus decempeda sua Saxa diviserat? recordamini, per deos immortalis! patres conscripti, quid hoc biduo timuerimus a domesticis hostibus¹⁴⁷ rumoribus improbissimis dissipatis. quis liberos, quis coniugem aspicere poterat sine fletu? quis domum, quis tecta, quis larem familiarem? aut foedissimam mortem omnes aut miserabilem fugam cogitabant. haec a quibus timebantur, eos hostis appellare dubitamus? gravius si quis attulerit nomen, libenter adsentiar: hoc volgari contentus vix sum, leviore non utar.

[11] itaque cum supplicationes iustissimas ex eis litteris quae recitatae sunt decernere debeamus, Serviliusque decreverit, augebo omnino numerum dierum, praesertim cum non uni, sed tribus ducibus sint decernendae. sed hoc primum faciam ut imperatores¹⁴⁸ appellem eos quorum virtute, consilio, felicitate maximis periculis servitutis atque interitus liberati sumus. etenim cui viginti his annis supplicatio decreta est ut non imperator appellaretur aut minimis rebus gestis aut plerumque nullis? quam ob rem aut supplicatio ab eo qui ante dixit decernenda non fuit aut usitatus honos pervolgatusque tribuendus eis quibus etiam novi singularesque debentur.

[12] 5 an¹⁴⁹ si quis Hispanorum aut Gallorum aut Threcum mille aut duo milia occidisset, illum¹⁵⁰ hac consuetudine quae increbruit imperatorem appellaret senatus: tot legionibus caesis, tanta multitudine hostium interfecta—ita, inquam¹⁵¹, hostium, quamvis hoc isti hostes domestici nolint—clarissimis ducibus supplicationum honorem¹⁵² tribuemus, imperatorium nomen adimemus? quanto enim honore, laetitia, gratulatione in hoc templum ingredi debent illi ipsi huius urbis liberatores, cum hesterno die propter eorum res gestas me ovantem et prope triumphantem populus Romanus in Capitolium domo tulerit, domum inde reduxerit?

[13] is enim demum est mea quidem sententia iustus triumphus ac verus, cum bene de re publica meritis testimonium a consensu civitatis datur. nam sive in communi gaudio populi Romani uni gratulabantur, magnum iudicium, sive uni¹⁵³ gratias agebant, eo maius, sive utrumque, nihil magnificentius cogitari¹⁵⁴ potest.

[14] scitis enim per hos dies creberrimum fuisse sermonem, me parilibus¹⁵⁶, qui dies hodie est, cum fascibus descensurum. in aliquem credo hoc gladiatorem aut latronem aut Catilinam esse conlatum¹⁵⁷, non in eum qui ne quid tale in re publica fieri posset effecerit. an vero¹⁵⁸ ego qui Catilinam haec molientem sustulerim, everterim, adflixerim, ipse exstiterim¹⁵⁹ repente Catilina? quibus auspiciis istos fascis augur acciperem, quatenus haberem, cui traderem? quemquamne¹⁶⁰ fuisse tam sceleratum qui hoc fingeret, tam furiosum¹⁶¹ qui crederet? Vnde igitur ista suspicio vel¹⁶² potius unde iste sermo.

[15] 6 cum, ut scitis, hoc triduo vel quadriduo tristis a Mutina fama manaret, inflati laetitia atque insolentia impii cives unum se in locum, ad illam curiam furiis¹⁶³ potius suis quam rei publicae infelicem congregabant. ibi cum consilia inirent de caede nostra partirenturque inter se qui Capitolium, qui rostra¹⁶⁴, qui urbis portas occuparent, ad me concursum futurum civitatis putabant. quod ut cum invidia mea fieret et cum vitae etiam periculo, famam istam fascium dissipaverunt; fascis ipsi ad me delaturi fuerunt. quod cum esset quasi mea voluntate factum, tum in me impetus¹⁶⁵ conductorum hominum quasi in tyrannum parabatur; ex quo caedes esset vestrum omnium consecuta. quae¹⁶⁶ res patefecit, patres conscripti, sed suo tempore totius¹⁶⁷ huius sceleris fons aperietur.

[16] itaque P. Apuleius, tribunus plebis, meorum omnium consiliorum periculorumque iam inde a consulatu meo testis, conscius, adiutor, dolorem ferre non potuit doloris mei: contionem habuit maximam populo Romano unum atque idem sentiente. in qua contione cum me pro summa nostra coniunctione et familiaritate liberare suspicione fascium vellet, una voce cuncta contio declaravit nihil esse a me umquam de re publica nisi optime cogitatum. post hanc habitam contionem duabus tribusve horis optatissimi nuntii et litterae venerunt: ut idem dies non modo iniquissima me invidia liberarit¹⁶⁸ sed etiam celeberrima populi Romani gratulatione auxerit.

[17] haec interposui, patres conscripti, non tam ut pro me dixerim¹⁶⁹—male enim mecum ageretur, si parum vobis essem sine defensione purgatus—quam ut quosdam nimis ieiuno animo et angusto monerem, id quod semper ipse fecissem, uti excellentium civium virtutem imitatione dignam, non invidia putarent. Magnus est in re publica campus, ut sapienter dicere M. Crassus¹⁷⁰ solebat, multis apertus cursus ad laudem. 7 Vtinam quidem illi principes viverent qui me post meum consulatum, cum eis ipse cederem, principem non inviti videbant! hoc vero tempore in tanta inopia constantium et fortium consularium quo me dolore adfici creditis, cum alios male sentire, alios nihil omnino curare videam, alios parum constanter in suscepta causa permanere sententiamque suam non semper utilitate rei publicae, sed tum¹⁷¹ spe tum timore moderari?

[18] quod si quis de contentione principatus laborat, quae nulla esse debet, stultissime facit, si vitiis cum virtute contendit; ut enim cursu cursus, sic in viris fortibus virtus virtute superatur. tu, si ego de re publica optime sentiam, ut me vincas, ipse pessime senties? aut¹⁷², si ad me bonorum concursum fieri videbis, ad te improbos invitabis? nollem, primum rei publicae causa, deinde etiam dignitatis tuae. sed si principatus ageretur, quem numquam expetivi, quid tandem mihi esset¹⁷³ optatius? ego enim malis sententiis vinci non possum, bonis forsitan possim et libenter.

[19] haec populum Romanum videre, animadvertere, iudicare quidam moleste ferunt. poteratne fieri ut non proinde¹⁷⁴ homines de¹⁷⁵ quoque ut quisque mereretur iudicarent? Vt enim de universo senatu populus Romanus verissime iudicat nullis rei publicae temporibus hunc ordinem firmiorem aut fortiorem fuisse, sic de uno quoque nostrum et maxime qui hoc loco sententias dicimus sciscitantur omnes, avent audire quid quisque senserit: ita de quoque¹⁷⁶ ut quemque meritum arbitrantur existimant.

[20] memoria tenent me ante diem xiii¹⁷⁷. Kalendas Ianuarias principem revocandae libertatis fuisse; me ex Kalendis Ianuariis ad hanc horam invigilasse rei publicae; meam domum measque auris dies noctesque¹⁷⁸ omnium praeceptis monitisque patuisse; meis litteris, meis nuntiis, meis cohortationibus omnis qui ubique essent ad patriae praesidium excitatos; meis sententiis a Kalendis Ianuariis numquam legatos ad Antonium; semper illum hostem, semper hoc bellum, ut ego qui omni tempore verae pacis auctor fuissem huic essem nomini pestiferae pacis inimicus;

[21] idem P. Ventidium¹⁷⁹, cum alii praetorem¹⁸⁰, ego semper hostem. has in sententias meas si consules¹⁸¹ discessionem facere voluissent, omnibus istis latronibus auctoritate ipsa senatus iam pridem de manibus arma cecidissent. 8 sed quod tum non licuit, patres conscripti, id hoc tempore non solum licet verum etiam necesse est, eos qui re sunt hostes verbis notari¹⁸², sententiis nostris hostis iudicari.

[22] antea cum hostem ac¹⁸³ bellum nominassem, semel et saepius sententiam meam de numero sententiarum sustulerunt: quod in hac causa iam fieri non potest. ex litteris enim C. Pansae A. Hirti consulum, C. Caesaris pro praetore, de honore dis immortalibus habendo sententias dicimus¹⁸⁴. supplicationem modo qui decrevit, idem imprudens hostis iudicavit; numquam enim in civili bello supplicatio decreta est. decretam dico¹⁸⁵?

[23] ne victoris quidem litteris postulata est. civile bellum consul Sulla gessit, legionibus in urbem adductis quos voluit expulit, quos potuit occidit: supplicationis¹⁸⁶ mentio nulla. grave bellum Octavianum insecutum est: supplicatio Cinnae¹⁸⁷ nulla victori¹⁸⁸. Cinnae victoriam imperator ultus est Sulla: nulla supplicatio decreta a senatu. ad te ipsum, P. Servili, num¹⁸⁹ misit ullas conlega litteras de illa calamitosissima pugna Pharsalia? num te de supplicatione voluit referre? profecto noluit. at misit postea de Alexandrea, de Pharnace: Pharsaliae vero pugnae ne triumphum quidem egit. Eos enim civis pugna illa sustulerat quibus non modo vivis sed etiam victoribus incolumis et florens civitas esse posset.

[24] quod idem contigerat superioribus bellis civilibus. nam mihi consuli supplicatio nullis armis sumptis non ob caedem hostium, sed ob conservationem civium novo et inaudito genere decreta est. quam ob rem aut supplicatio re publica pulcherrime gesta¹⁹⁰ postulantibus nostris imperatoribus deneganda est, quod praeter A. Gabinium¹⁹¹ contigit nemini, aut supplicatione decernenda hostis eos de quibus decernitis iudicetis necesse est. 9 quod ergo ille re, id ego etiam verbo, cum imperatores eos appello: hoc ipso nomine et eos qui iam devicti sunt et eos qui supersunt hostis iudico¹⁹².

[25] quo modo enim potius Pansam appellem, etsi habet honoris nomen amplissimi; quo Hirtium? est ille quidem consul, sed alterum nomen benefici populi Romani est, alterum virtutis atque victoriae. quid? Caesarem, deorum beneficio rei publicae procreatum, dubitemne appellare imperatorem? qui primus Antoni immanem et foedam crudelitatem non solum a iugulis nostris sed etiam a membris et visceribus avertit¹⁹³. Vnius autem diei quot¹⁹⁴ et quantae virtutes, di immortales, fuerunt!

[27] 10 quid dicam de Hirtio? qui re audita e castris duas legiones eduxit incredibili studio atque virtute, quartam illam quae relicto Antonio se olim cum Martia legione coniunxit, et septimam quae constituta ex veteranis docuit hoc¹⁹⁵ proelio militibus eis qui Caesaris beneficia servassent senatus populique Romani carum nomen esse. his viginti cohortibus, nullo equitatu, Hirtius ipse aquilam quartae legionis cum inferret, qua nullius pulchriorem speciem imperatoris accepimus, cum tribus Antoni legionibus equitatuque conflixit, hostisque nefarios, huic Iovis optimi maximi¹⁹⁶ ceterisque deorum immortalium templis, urbis tectis, libertati populi Romani, nostrae vitae sanguinique imminentis prostravit, fudit, occidit, ut cum admodum paucis, nocte tectus, metu perterritus, princeps latronum duxque fugerit. O solem ipsum beatissimum qui, ante quam se abderet, stratis cadaveribus parricidarum cum paucis fugientem vidit Antonium!

[28] an vero quisquam dubitabit appellare Caesarem¹⁹⁷ imperatorem? aetas eius certe ab hac sententia neminem deterrebit, quando quidem virtute superavit aetatem. ac mihi semper eo maiora beneficia C. Caesaris visa sunt quo minus erant ab aetate illa postulanda: cui cum imperium dabamus, eodem tempore etiam¹⁹⁸ spem eius nominis deferebamus; quod cum est¹⁹⁹ consecutus, auctoritatem decreti nostri rebus gestis suis comprobavit. hic ergo adulescens maximi animi, ut verissime scribit Hirtius, castra multarum legionum paucis cohortibus tutatus est secundumque proelium fecit. ita trium imperatorum virtute, consilio, felicitate uno die locis pluribus res publica est conservata.

[29] 11 decerno igitur eorum trium nomine quinquaginta dierum supplicationes: causas, ut honorificentissimis verbis consequi potuero, complectar ipsa sententia.

est autem fidei pietatisque nostrae declarare fortissimis militibus quam memores simus²⁰⁰ quamque grati. quam ob rem promissa nostra atque ea quae legionibus bello confecto tributuros nos spopondimus hodierno senatus consulto renovanda censeo; aequum est enim militum, talium praesertim, honorem coniungi.

[30] atque utinam, patres conscripti, civibus²⁰¹ omnibus solvere nobis praemia liceret! quamquam nos ea quae promisimus studiose cumulata²⁰² reddemus. sed id quidem restat, ut spero, victoribus, quibus senatus fides praestabitur: quam quoniam²⁰³ difficillimo rei publicae tempore secuti sunt, eos numquam oportebit consili sui paenitere. sed facile est bene agere cum eis a quibus etiam tacentibus flagitari videmur: illud admirabilius et maius maximeque proprium senatus sapientis est, grata eorum²⁰⁴ virtutem memoria prosequi qui pro patria vitam profuderunt.

[31] quorum de honore utinam mihi plura in mentem venirent! duo certe non praeteribo quae maxime occurrunt: quorum alterum pertinet ad virorum fortissimorum gloriam sempiternam, alterum ad leniendum maerorem et luctum proximorum. 12 placet igitur mihi, patres conscripti, legionis Martiae militibus et eis qui una pugnantes occiderint²⁰⁵ monumentum fieri quam amplissimum. Magna atque incredibilia sunt in rem publicam huius merita legionis. haec se prima latrocinio abrupit Antoni; haec tenuit Albam; haec se ad Caesarem contulit; hanc imitata quarta legio parem virtutis gloriam consecuta est. quarta victrix desiderat neminem: ex Martia non nulli in ipsa victoria conciderunt. O fortunata mors quae naturae debita²⁰⁶ pro patria est²⁰⁷ potissimum reddita²⁰⁸!

[32] vos vero patriae natos iudico; quorum etiam nomen a Marte est, ut idem deus urbem hanc gentibus, vos huic urbi genuisse videatur. in fuga foeda mors est; in victoria gloriosa. etenim Mars ipse ex acie fortissimum quemque pignerari solet. illi igitur impii quos occidistis²⁰⁹ etiam ad inferos poenas parricidi luent; vos vero qui extremum spiritum in victoria effudistis piorum estis sedem et locum consecuti. brevis a natura vita nobis²¹⁰ data est; at memoria bene redditae vitae sempiterna²¹¹. quae si non esset longior quam haec vita, quis esset tam amens qui maximis laboribus et periculis ad summam laudem gloriamque contenderet?

[33] actum igitur praeclare vobiscum, fortissimi, dum vixistis, nunc vero etiam sanctissimi milites, quod vestra virtus neque oblivione eorum qui nunc sunt nec reticentia posterorum sepulta²¹² esse poterit, cum vobis immortale monumentum suis paene manibus senatus populusque Romanus exstruxerit. multi saepe exercitus Punicis, Gallicis, Italicis bellis clari et magni fuerunt, nec tamen ullis tale genus honoris tributum est. atque utinam maiora possemus, quando quidem a vobis maxima accepimus! vos ab urbe furentem Antonium avertistis; vos redire molientem reppulistis. erit igitur exstructa moles opere magnifico incisaeque litterae, divinae virtutis testes sempiternae, numquamque de vobis eorum qui aut videbunt vestrum monumentum aut audient gratissimus sermo conticescet. ita pro mortali condicione vitae immortalitatem estis consecuti.

[34] 13 sed quoniam, patres conscripti, gloriae munus optimis et fortissimis civibus monumenti honore persolvitur, consolemur eorum proximos, quibus optima est haec quidem consolatio: parentibus quod tanta rei publicae praesidia genuerunt; liberis quod habebunt domestica exempla virtutis; coniugibus quod eis viris carebunt, quos laudare quam lugere praestabit; fratribus quod in se ut corporum, sic virtutis²¹³ similitudinem esse confident. atque utinam his omnibus abstergere fletum²¹⁴ sententiis nostris consultisque possemus, vel aliqua talis eis adhiberi publice posset oratio²¹⁵ qua deponerent maerorem atque luctum gauderentque potius, cum multa et varia impenderent hominibus genera mortis, id genus quod esset pulcherrimum suis obtigisse eosque nec inhumatos esse nec desertos, quod tamen ipsum pro patria non miserandum putatur, nec dispersis bustis humili sepultura crematos, sed contectos publicis operibus atque muneribus eaque exstructione quae sit ad memoriam aeternitatis ara virtutis.

[35] quam ob rem maximum quidem²¹⁶ solacium erit²¹⁷ propinquorum eodem monumento declarari et virtutem suorum et populi Romani pietatem²¹⁸ et senatus fidem et crudelissimi memoriam belli: in quo nisi tanta militum virtus exstitisset, parricidio M. Antoni nomen populi Romani occidisset. atque etiam censeo, patres conscripti, quae praemia militibus promisimus nos re publica recuperata tributuros, ea vivis victoribusque cumulate, cum tempus venerit, persolvenda; qui autem ex eis quibus illa promissa sunt pro patria occiderunt, eorum parentibus, liberis, coniugibus, fratribus eadem tribuenda censeo.

[36] 14 sed ut aliquando sententiam²¹⁹ complectar, ita censeo: cum C. Pansa consul, imperator, initium cum hostibus confligendi fecerit, quo proelio legio Martia admirabili incredibilique virtute libertatem populi Romani defenderit, quod idem legiones tironum fecerint; ipseque C. Pansa consul, imperator, cum inter media hostium tela versaretur, volnera acceperit, cumque A. Hirtius consul, imperator, proelio audito²²⁰, re cognita, fortissimo praestantissimoque animo exercitum castris eduxerit impetumque in M. Antonium exercitumque hostium fecerit eiusque copias occidione²²¹ occiderit, suo exercitu ita incolumi ut ne unum quidem militem desiderarit,

[37] cumque C. Caesar pro praetore²²², imperator, consilio diligentiaque sua castra feliciter²²³ defenderit copiasque hostium quae ad castra accesserant profligarit, occiderit: ob eas res senatum existimare et iudicare eorum trium imperatorum virtute, imperio, consilio, gravitate, constantia, magnitudine animi, felicitate populum Romanum foedissima crudelissimaque servitute liberatum, cumque rem publicam, urbem, templa deorum immortalium, bona fortunasque omnium liberosque conservarint dimicatione et periculo vitae suae, uti ob eas res bene, fortiter feliciterque gestas C. Pansa A. Hirtius consules, imperatores, alter ambove, aut si aberunt, M. Cornutus, praetor urbanus, supplicationes per dies quinquaginta ad omnia pulvinaria constituat²²⁴:

[38] cumque virtus legionum digna clarissimis imperatoribus exstiterit, senatum, quae sit antea pollicitus legionibus exercitibusque nostris, ea summo studio re publica recuperata persoluturum²²⁵, cumque²²⁶ legio Martia princeps cum hostibus conflixerit, atque ita cum maiore numero hostium contenderit ut²²⁷ plurimos caederent caderent non nulli²²⁸, cumque sine ulla retractatione pro patria vitam profuderint; cumque simili virtute reliquarum legionum milites pro salute et libertate populi Romani mortem oppetiverint, senatui placere ut C. Pansa A. Hirtius consules, imperatores, alter ambove, si eis videatur, eis qui sanguinem pro vita, libertate, fortunis populi Romani, pro urbe, templis deorum immortalium profudissent monumentum quam amplissimum locandum faciendumque curent: quaestoresque urbanos ad eam rem²²⁹ pecuniam dare, attribuere, solvere iubeant, ut testetur²³⁰ ad memoriam posteritatis sempiternam scelus²³¹ crudelissimorum hostium militumque divinam virtutem²³², utique, quae praemia senatus militibus ante constituit, ea solvantur eorum qui hoc bello pro patria occiderunt parentibus, liberis, coniugibus, fratribus: eisque²³³ tribuantur quae militibus ipsis tribui oporteret, si vivi vicissent²³⁴ qui morte vicerunt.

[1] 1 si, ut²³⁵ ex litteris quae recitatae sunt, patres conscripti, sceleratissimorum hostium exercitum caesum fusumque²³⁶ cognovi, sic, id quod et omnes maxime optamus et ex²³⁷ ea victoria quae parta est consecutum arbitramur, D. Brutum egressum iam Mutina esse²³⁸ cognossem²³⁹, propter cuius periculum ad saga issemus, propter eiusdem salutem redeundum ad pristinum vestitum sine ulla dubitatione censerem. ante vero quam sit ea res quam avidissime civitas exspectat adlata, laetitia frui²⁴⁰ satis est maximae praeclarissimaeque pugnae; reditum ad vestitum confectae victoriae reservate²⁴¹.

[4] 2 ad D. Brutum liberandum legati missi principes civitatis qui illi hosti ac parricidae denuntiarent ut a Mutina discederet; eiusdem D. Bruti conservandi gratia consul sortitu²⁴² ad bellum profectus A. Hirtius, cuius imbecillitatem valetudinis animi virtus et spes victoriae confirmavit; Caesar, cum exercitu per se comparato cum primum his²⁴³ pestibus rem publicam liberasset, ne quid postea sceleris oreretur profectus est ad eundem Brutum liberandum vicitque dolorem aliquem domesticum patriae caritate.

[5] quid C. Pansa egit aliud dilectibus habendis, pecuniis comparandis²⁴⁴, senatus consultis faciendis gravissimis in Antonium, nobis cohortandis, populo Romano ad causam libertatis vocando, nisi ut D. Brutus liberaretur²⁴⁵? A quo populus Romanus frequens ita salutem D. Bruti una voce depoposcit ut eam non solum commodis suis sed etiam necessitati victus anteferret. quod sperare nos quidem debemus, patres conscripti, aut inibi esse aut iam esse confectum: sed²⁴⁶ spei fructum rei convenit et evento²⁴⁷ reservari ne aut deorum immortalium beneficium festinatione praeripuisse aut vim fortunae stultitia contempsisse videamur.

[6] sed quoniam significatio vestra satis declarat quid hac de re sentiatis, ad litteras veniam quae sunt a consulibus²⁴⁸ et a pro praetore missae, si pauca ante quae ad ipsas litteras pertineant dixero. 3 imbuti gladii sunt, patres conscripti, legionum exercituumque nostrorum vel madefacti potius duobus²⁴⁹ consulum, tertio Caesaris proelio. si hostium fuit ille sanguis, summa militum pietas: nefarium scelus, si²⁵⁰ civium. quo usque igitur is qui omnis hostis scelere superavit nomine hostis carebit? nisi mucrones etiam nostrorum militum tremere voltis dubitantis²⁵¹ utrum in cive an in hoste figantur. supplicationem decernitis: hostem non appellatis²⁵².

[7] gratae vero nostrae dis immortalibus gratulationes erunt, gratae victimae, cum interfecta sit civium multitudo! de improbis inquit et audacibus. nam sic eos appellat clarissimus vir: quae sunt urbanarum maledicta litium, non inustae belli internecini notae²⁵³. testamenta, credo, subiciunt aut eiciunt vicinos aut adulescentulos circumscribunt: his enim vitiis adfectos et talibus malos aut²⁵⁴ audacis appellare consuetudo solet²⁵⁵.

[8] bellum inexpiabile infert quattuor consulibus unus omnium latronum taeterrimus; gerit idem bellum cum senatu populoque Romano; omnibus—quamquam ruit ipse suis cladibus—pestem, vastitatem, cruciatum, tormenta denuntiat: Dolabellae ferum et immane facinus quod nulla barbaria posset agnoscere, id suo consilio factum esse testatur; quaeque esset facturus in hac urbe, nisi eum hic²⁵⁶ ipse Iuppiter ab hoc templo atque moenibus reppulisset, declaravit in Parmensium calamitate, quos optimos viros honestissimosque homines, maxime cum auctoritate huius ordinis populique Romani dignitate coniunctos, crudelissimis exemplis interemit propudium²⁵⁷ illud et portentum, L. Antonius, insigne odium omnium hominum vel, si etiam di oderunt²⁵⁸ quos oportet, deorum²⁵⁹.

[9] refugit animus, patres conscripti, eaque dicere reformidat²⁶⁰ quae L. Antonius in Parmensium liberis et coniugibus effecerit. quas enim turpitudines Antonii libenter cum dedecore²⁶¹ subierunt, easdem per vim laetantur aliis se intulisse. sed vis calamitosa est quam illis obtulerunt²⁶²: libido flagitiosa qua Antoniorum oblita est vita. est igitur quisquam qui hostis appellare non audeat quorum scelere crudelitatem Carthaginiensium victam esse fateatur? 4 qua enim in urbe tam immanis Hannibal capta quam in Parma surrepta Antonius? nisi forte huius coloniae et ceterarum in quas eodem est animo non est hostis putandus.

[10] si vero coloniarum et municipiorum sine ulla dubitatione hostis est, quid tandem huius censetis urbis quam ille ad explendas²⁶³ egestates latrocini sui concupivit, quam iam peritus metator et callidus decempeda sua Saxa diviserat? recordamini, per deos immortalis! patres conscripti, quid hoc biduo timuerimus a domesticis hostibus²⁶⁴ rumoribus improbissimis dissipatis. quis liberos, quis coniugem aspicere poterat sine fletu? quis domum, quis tecta, quis larem familiarem? aut foedissimam mortem omnes aut miserabilem fugam cogitabant. haec a quibus timebantur, eos hostis appellare dubitamus? gravius si quis attulerit nomen, libenter adsentiar: hoc volgari contentus vix sum, leviore non utar.

[11] itaque cum supplicationes iustissimas ex eis litteris quae recitatae sunt decernere debeamus, Serviliusque decreverit, augebo omnino numerum dierum, praesertim cum non uni, sed tribus ducibus sint decernendae. sed hoc primum faciam ut imperatores²⁶⁵ appellem eos quorum virtute, consilio, felicitate maximis periculis servitutis atque interitus liberati sumus. etenim cui viginti his annis supplicatio decreta est ut non imperator appellaretur aut minimis rebus gestis aut plerumque nullis? quam ob rem aut supplicatio ab eo qui ante dixit decernenda non fuit aut usitatus honos pervolgatusque tribuendus eis quibus etiam novi singularesque debentur.

[12] 5 an²⁶⁶ si quis Hispanorum aut Gallorum aut Threcum mille aut duo milia occidisset, illum²⁶⁷ hac consuetudine quae increbruit imperatorem appellaret senatus: tot legionibus caesis, tanta multitudine hostium interfecta—ita, inquam²⁶⁸, hostium, quamvis hoc isti hostes domestici nolint—clarissimis ducibus supplicationum honorem²⁶⁹ tribuemus, imperatorium nomen adimemus? quanto enim honore, laetitia, gratulatione in hoc templum ingredi debent illi ipsi huius urbis liberatores, cum hesterno die propter eorum res gestas me ovantem et prope triumphantem populus Romanus in Capitolium domo tulerit, domum inde reduxerit?

[13] is enim demum est mea quidem sententia iustus triumphus ac verus, cum bene de re publica meritis testimonium a consensu civitatis datur. nam sive in communi gaudio populi Romani uni gratulabantur, magnum iudicium, sive uni²⁷⁰ gratias agebant, eo maius, sive utrumque, nihil magnificentius cogitari²⁷¹ potest.

[14] scitis enim per hos dies creberrimum fuisse sermonem, me parilibus²⁷³, qui dies hodie est, cum fascibus descensurum. in aliquem credo hoc gladiatorem aut latronem aut Catilinam esse conlatum²⁷⁴, non in eum qui ne quid tale in re publica fieri posset effecerit. an vero²⁷⁵ ego qui Catilinam haec molientem sustulerim, everterim, adflixerim, ipse exstiterim²⁷⁶ repente Catilina? quibus auspiciis istos fascis augur acciperem, quatenus haberem, cui traderem? quemquamne²⁷⁷ fuisse tam sceleratum qui hoc fingeret, tam furiosum²⁷⁸ qui crederet? Vnde igitur ista suspicio vel²⁷⁹ potius unde iste sermo.

[15] 6 cum, ut scitis, hoc triduo vel quadriduo tristis a Mutina fama manaret, inflati laetitia atque insolentia impii cives unum se in locum, ad illam curiam furiis²⁸⁰ potius suis quam rei publicae infelicem congregabant. ibi cum consilia inirent de caede nostra partirenturque inter se qui Capitolium, qui rostra²⁸¹, qui urbis portas occuparent, ad me concursum futurum civitatis putabant. quod ut cum invidia mea fieret et cum vitae etiam periculo, famam istam fascium dissipaverunt; fascis ipsi ad me delaturi fuerunt. quod cum esset quasi mea voluntate factum, tum in me impetus²⁸² conductorum hominum quasi in tyrannum parabatur; ex quo caedes esset vestrum omnium consecuta. quae²⁸³ res patefecit, patres conscripti, sed suo tempore totius²⁸⁴ huius sceleris fons aperietur.

[16] itaque P. Apuleius, tribunus plebis, meorum omnium consiliorum periculorumque iam inde a consulatu meo testis, conscius, adiutor, dolorem ferre non potuit doloris mei: contionem habuit maximam populo Romano unum atque idem sentiente. in qua contione cum me pro summa nostra coniunctione et familiaritate liberare suspicione fascium vellet, una voce cuncta contio declaravit nihil esse a me umquam de re publica nisi optime cogitatum. post hanc habitam contionem duabus tribusve horis optatissimi nuntii et litterae venerunt: ut idem dies non modo iniquissima me invidia liberarit²⁸⁵ sed etiam celeberrima populi Romani gratulatione auxerit.

[17] haec interposui, patres conscripti, non tam ut pro me dixerim²⁸⁶—male enim mecum ageretur, si parum vobis essem sine defensione purgatus—quam ut quosdam nimis ieiuno animo et angusto monerem, id quod semper ipse fecissem, uti excellentium civium virtutem imitatione dignam, non invidia putarent. Magnus est in re publica campus, ut sapienter dicere M. Crassus²⁸⁷ solebat, multis apertus cursus ad laudem. 7 Vtinam quidem illi principes viverent qui me post meum consulatum, cum eis ipse cederem, principem non inviti videbant! hoc vero tempore in tanta inopia constantium et fortium consularium quo me dolore adfici creditis, cum alios male sentire, alios nihil omnino curare videam, alios parum constanter in suscepta causa permanere sententiamque suam non semper utilitate rei publicae, sed tum²⁸⁸ spe tum timore moderari?

[18] quod si quis de contentione principatus laborat, quae nulla esse debet, stultissime facit, si vitiis cum virtute contendit; ut enim cursu cursus, sic in viris fortibus virtus virtute superatur. tu, si ego de re publica optime sentiam, ut me vincas, ipse pessime senties? aut²⁸⁹, si ad me bonorum concursum fieri videbis, ad te improbos invitabis? nollem, primum rei publicae causa, deinde etiam dignitatis tuae. sed si principatus ageretur, quem numquam expetivi, quid tandem mihi esset²⁹⁰ optatius? ego enim malis sententiis vinci non possum, bonis forsitan possim et libenter.

[19] haec populum Romanum videre, animadvertere, iudicare quidam moleste ferunt. poteratne fieri ut non proinde²⁹¹ homines de²⁹² quoque ut quisque mereretur iudicarent? Vt enim de universo senatu populus Romanus verissime iudicat nullis rei publicae temporibus hunc ordinem firmiorem aut fortiorem fuisse, sic de uno quoque nostrum et maxime qui hoc loco sententias dicimus sciscitantur omnes, avent audire quid quisque senserit: ita de quoque²⁹³ ut quemque meritum arbitrantur existimant.

[20] memoria tenent me ante diem xiii²⁹⁴. Kalendas Ianuarias principem revocandae libertatis fuisse; me ex Kalendis Ianuariis ad hanc horam invigilasse rei publicae; meam domum measque auris dies noctesque²⁹⁵ omnium praeceptis monitisque patuisse; meis litteris, meis nuntiis, meis cohortationibus omnis qui ubique essent ad patriae praesidium excitatos; meis sententiis a Kalendis Ianuariis numquam legatos ad Antonium; semper illum hostem, semper hoc bellum, ut ego qui omni tempore verae pacis auctor fuissem huic essem nomini pestiferae pacis inimicus;

[21] idem P. Ventidium²⁹⁶, cum alii praetorem²⁹⁷, ego semper hostem. has in sententias meas si consules²⁹⁸ discessionem facere voluissent, omnibus istis latronibus auctoritate ipsa senatus iam pridem de manibus arma cecidissent. 8 sed quod tum non licuit, patres conscripti, id hoc tempore non solum licet verum etiam necesse est, eos qui re sunt hostes verbis notari²⁹⁹, sententiis nostris hostis iudicari.

[22] antea cum hostem ac³⁰⁰ bellum nominassem, semel et saepius sententiam meam de numero sententiarum sustulerunt: quod in hac causa iam fieri non potest. ex litteris enim C. Pansae A. Hirti consulum, C. Caesaris pro praetore, de honore dis immortalibus habendo sententias dicimus³⁰¹. supplicationem modo qui decrevit, idem imprudens hostis iudicavit; numquam enim in civili bello supplicatio decreta est. decretam dico³⁰²?

[23] ne victoris quidem litteris postulata est. civile bellum consul Sulla gessit, legionibus in urbem adductis quos voluit expulit, quos potuit occidit: supplicationis³⁰³ mentio nulla. grave bellum Octavianum insecutum est: supplicatio Cinnae³⁰⁴ nulla victori³⁰⁵. Cinnae victoriam imperator ultus est Sulla: nulla supplicatio decreta a senatu. ad te ipsum, P. Servili, num³⁰⁶ misit ullas conlega litteras de illa calamitosissima pugna Pharsalia? num te de supplicatione voluit referre? profecto noluit. at misit postea de Alexandrea, de Pharnace: Pharsaliae vero pugnae ne triumphum quidem egit. Eos enim civis pugna illa sustulerat quibus non modo vivis sed etiam victoribus incolumis et florens civitas esse posset.

[24] quod idem contigerat superioribus bellis civilibus. nam mihi consuli supplicatio nullis armis sumptis non ob caedem hostium, sed ob conservationem civium novo et inaudito genere decreta est. quam ob rem aut supplicatio re publica pulcherrime gesta³⁰⁷ postulantibus nostris imperatoribus deneganda est, quod praeter A. Gabinium³⁰⁸ contigit nemini, aut supplicatione decernenda hostis eos de quibus decernitis iudicetis necesse est. 9 quod ergo ille re, id ego etiam verbo, cum imperatores eos appello: hoc ipso nomine et eos qui iam devicti sunt et eos qui supersunt hostis iudico³⁰⁹.

[25] quo modo enim potius Pansam appellem, etsi habet honoris nomen amplissimi; quo Hirtium? est ille quidem consul, sed alterum nomen benefici populi Romani est, alterum virtutis atque victoriae. quid? Caesarem, deorum beneficio rei publicae procreatum, dubitemne appellare imperatorem? qui primus Antoni immanem et foedam crudelitatem non solum a iugulis nostris sed etiam a membris et visceribus avertit³¹⁰. Vnius autem diei quot³¹¹ et quantae virtutes, di immortales, fuerunt!

[27] 10 quid dicam de Hirtio? qui re audita e castris duas legiones eduxit incredibili studio atque virtute, quartam illam quae relicto Antonio se olim cum Martia legione coniunxit, et septimam quae constituta ex veteranis docuit hoc³¹² proelio militibus eis qui Caesaris beneficia servassent senatus populique Romani carum nomen esse. his viginti cohortibus, nullo equitatu, Hirtius ipse aquilam quartae legionis cum inferret, qua nullius pulchriorem speciem imperatoris accepimus, cum tribus Antoni legionibus equitatuque conflixit, hostisque nefarios, huic Iovis optimi maximi³¹³ ceterisque deorum immortalium templis, urbis tectis, libertati populi Romani, nostrae vitae sanguinique imminentis prostravit, fudit, occidit, ut cum admodum paucis, nocte tectus, metu perterritus, princeps latronum duxque fugerit. O solem ipsum beatissimum qui, ante quam se abderet, stratis cadaveribus parricidarum cum paucis fugientem vidit Antonium!

[28] an vero quisquam dubitabit appellare Caesarem³¹⁴ imperatorem? aetas eius certe ab hac sententia neminem deterrebit, quando quidem virtute superavit aetatem. ac mihi semper eo maiora beneficia C. Caesaris visa sunt quo minus erant ab aetate illa postulanda: cui cum imperium dabamus, eodem tempore etiam³¹⁵ spem eius nominis deferebamus; quod cum est³¹⁶ consecutus, auctoritatem decreti nostri rebus gestis suis comprobavit. hic ergo adulescens maximi animi, ut verissime scribit Hirtius, castra multarum legionum paucis cohortibus tutatus est secundumque proelium fecit. ita trium imperatorum virtute, consilio, felicitate uno die locis pluribus res publica est conservata.

[29] 11 decerno igitur eorum trium nomine quinquaginta dierum supplicationes: causas, ut honorificentissimis verbis consequi potuero, complectar ipsa sententia.

est autem fidei pietatisque nostrae declarare fortissimis militibus quam memores simus³¹⁷ quamque grati. quam ob rem promissa nostra atque ea quae legionibus bello confecto tributuros nos spopondimus hodierno senatus consulto renovanda censeo; aequum est enim militum, talium praesertim, honorem coniungi.

[30] atque utinam, patres conscripti, civibus³¹⁸ omnibus solvere nobis praemia liceret! quamquam nos ea quae promisimus studiose cumulata³¹⁹ reddemus. sed id quidem restat, ut spero, victoribus, quibus senatus fides praestabitur: quam quoniam³²⁰ difficillimo rei publicae tempore secuti sunt, eos numquam oportebit consili sui paenitere. sed facile est bene agere cum eis a quibus etiam tacentibus flagitari videmur: illud admirabilius et maius maximeque proprium senatus sapientis est, grata eorum³²¹ virtutem memoria prosequi qui pro patria vitam profuderunt.

[31] quorum de honore utinam mihi plura in mentem venirent! duo certe non praeteribo quae maxime occurrunt: quorum alterum pertinet ad virorum fortissimorum gloriam sempiternam, alterum ad leniendum maerorem et luctum proximorum. 12 placet igitur mihi, patres conscripti, legionis Martiae militibus et eis qui una pugnantes occiderint³²² monumentum fieri quam amplissimum. Magna atque incredibilia sunt in rem publicam huius merita legionis. haec se prima latrocinio abrupit Antoni; haec tenuit Albam; haec se ad Caesarem contulit; hanc imitata quarta legio parem virtutis gloriam consecuta est. quarta victrix desiderat neminem: ex Martia non nulli in ipsa victoria conciderunt. O fortunata mors quae naturae debita³²³ pro patria est³²⁴ potissimum reddita³²⁵!

[32] vos vero patriae natos iudico; quorum etiam nomen a Marte est, ut idem deus urbem hanc gentibus, vos huic urbi genuisse videatur. in fuga foeda mors est; in victoria gloriosa. etenim Mars ipse ex acie fortissimum quemque pignerari solet. illi igitur impii quos occidistis³²⁶ etiam ad inferos poenas parricidi luent; vos vero qui extremum spiritum in victoria effudistis piorum estis sedem et locum consecuti. brevis a natura vita nobis³²⁷ data est; at memoria bene redditae vitae sempiterna³²⁸. quae si non esset longior quam haec vita, quis esset tam amens qui maximis laboribus et periculis ad summam laudem gloriamque contenderet?

[33] actum igitur praeclare vobiscum, fortissimi, dum vixistis, nunc vero etiam sanctissimi milites, quod vestra virtus neque oblivione eorum qui nunc sunt nec reticentia posterorum sepulta³²⁹ esse poterit, cum vobis immortale monumentum suis paene manibus senatus populusque Romanus exstruxerit. multi saepe exercitus Punicis, Gallicis, Italicis bellis clari et magni fuerunt, nec tamen ullis tale genus honoris tributum est. atque utinam maiora possemus, quando quidem a vobis maxima accepimus! vos ab urbe furentem Antonium avertistis; vos redire molientem reppulistis. erit igitur exstructa moles opere magnifico incisaeque litterae, divinae virtutis testes sempiternae, numquamque de vobis eorum qui aut videbunt vestrum monumentum aut audient gratissimus sermo conticescet. ita pro mortali condicione vitae immortalitatem estis consecuti.

[34] 13 sed quoniam, patres conscripti, gloriae munus optimis et fortissimis civibus monumenti honore persolvitur, consolemur eorum proximos, quibus optima est haec quidem consolatio: parentibus quod tanta rei publicae praesidia genuerunt; liberis quod habebunt domestica exempla virtutis; coniugibus quod eis viris carebunt, quos laudare quam lugere praestabit; fratribus quod in se ut corporum, sic virtutis³³⁰ similitudinem esse confident. atque utinam his omnibus abstergere fletum³³¹ sententiis nostris consultisque possemus, vel aliqua talis eis adhiberi publice posset oratio³³² qua deponerent maerorem atque luctum gauderentque potius, cum multa et varia impenderent hominibus genera mortis, id genus quod esset pulcherrimum suis obtigisse eosque nec inhumatos esse nec desertos, quod tamen ipsum pro patria non miserandum putatur, nec dispersis bustis humili sepultura crematos, sed contectos publicis operibus atque muneribus eaque exstructione quae sit ad memoriam aeternitatis ara virtutis.

[35] quam ob rem maximum quidem³³³ solacium erit³³⁴ propinquorum eodem monumento declarari et virtutem suorum et populi Romani pietatem³³⁵ et senatus fidem et crudelissimi memoriam belli: in quo nisi tanta militum virtus exstitisset, parricidio M. Antoni nomen populi Romani occidisset. atque etiam censeo, patres conscripti, quae praemia militibus promisimus nos re publica recuperata tributuros, ea vivis victoribusque cumulate, cum tempus venerit, persolvenda; qui autem ex eis quibus illa promissa sunt pro patria occiderunt, eorum parentibus, liberis, coniugibus, fratribus eadem tribuenda censeo.

[36] 14 sed ut aliquando sententiam³³⁶ complectar, ita censeo: cum C. Pansa consul, imperator, initium cum hostibus confligendi fecerit, quo proelio legio Martia admirabili incredibilique virtute libertatem populi Romani defenderit, quod idem legiones tironum fecerint; ipseque C. Pansa consul, imperator, cum inter media hostium tela versaretur, volnera acceperit, cumque A. Hirtius consul, imperator, proelio audito³³⁷, re cognita, fortissimo praestantissimoque animo exercitum castris eduxerit impetumque in M. Antonium exercitumque hostium fecerit eiusque copias occidione³³⁸ occiderit, suo exercitu ita incolumi ut ne unum quidem militem desiderarit,

[37] cumque C. Caesar pro praetore³³⁹, imperator, consilio diligentiaque sua castra feliciter³⁴⁰ defenderit copiasque hostium quae ad castra accesserant profligarit, occiderit: ob eas res senatum existimare et iudicare eorum trium imperatorum virtute, imperio, consilio, gravitate, constantia, magnitudine animi, felicitate populum Romanum foedissima crudelissimaque servitute liberatum, cumque rem publicam, urbem, templa deorum immortalium, bona fortunasque omnium liberosque conservarint dimicatione et periculo vitae suae, uti ob eas res bene, fortiter feliciterque gestas C. Pansa A. Hirtius consules, imperatores, alter ambove, aut si aberunt, M. Cornutus, praetor urbanus, supplicationes per dies quinquaginta ad omnia pulvinaria constituat³⁴¹:

[38] cumque virtus legionum digna clarissimis imperatoribus exstiterit, senatum, quae sit antea pollicitus legionibus exercitibusque nostris, ea summo studio re publica recuperata persoluturum³⁴², cumque³⁴³ legio Martia princeps cum hostibus conflixerit, atque ita cum maiore numero hostium contenderit ut³⁴⁴ plurimos caederent caderent non nulli³⁴⁵, cumque sine ulla retractatione pro patria vitam profuderint; cumque simili virtute reliquarum legionum milites pro salute et libertate populi Romani mortem oppetiverint, senatui placere ut C. Pansa A. Hirtius consules, imperatores, alter ambove, si eis videatur, eis qui sanguinem pro vita, libertate, fortunis populi Romani, pro urbe, templis deorum immortalium profudissent monumentum quam amplissimum locandum faciendumque curent: quaestoresque urbanos ad eam rem³⁴⁶ pecuniam dare, attribuere, solvere iubeant, ut testetur³⁴⁷ ad memoriam posteritatis sempiternam scelus³⁴⁸ crudelissimorum hostium militumque divinam virtutem³⁴⁹, utique, quae praemia senatus militibus ante constituit, ea solvantur eorum qui hoc bello pro patria occiderunt parentibus, liberis, coniugibus, fratribus: eisque³⁵⁰ tribuantur quae militibus ipsis tribui oporteret, si vivi vicissent³⁵¹ qui morte vicerunt.

[1] 1 si, ut³⁵² ex litteris quae recitatae sunt, patres conscripti, sceleratissimorum hostium exercitum caesum fusumque³⁵³ cognovi, sic, id quod et omnes maxime optamus et ex³⁵⁴ ea victoria quae parta est consecutum arbitramur, D. Brutum egressum iam Mutina esse³⁵⁵ cognossem³⁵⁶, propter cuius periculum ad saga issemus, propter eiusdem salutem redeundum ad pristinum vestitum sine ulla dubitatione censerem. ante vero quam sit ea res quam avidissime civitas exspectat adlata, laetitia frui³⁵⁷ satis est maximae praeclarissimaeque pugnae; reditum ad vestitum confectae victoriae reservate³⁵⁸.

[4] 2 ad D. Brutum liberandum legati missi principes civitatis qui illi hosti ac parricidae denuntiarent ut a Mutina discederet; eiusdem D. Bruti conservandi gratia consul sortitu³⁵⁹ ad bellum profectus A. Hirtius, cuius imbecillitatem valetudinis animi virtus et spes victoriae confirmavit; Caesar, cum exercitu per se comparato cum primum his³⁶⁰ pestibus rem publicam liberasset, ne quid postea sceleris oreretur profectus est ad eundem Brutum liberandum vicitque dolorem aliquem domesticum patriae caritate.

[5] quid C. Pansa egit aliud dilectibus habendis, pecuniis comparandis³⁶¹, senatus consultis faciendis gravissimis in Antonium, nobis cohortandis, populo Romano ad causam libertatis vocando, nisi ut D. Brutus liberaretur³⁶²? A quo populus Romanus frequens ita salutem D. Bruti una voce depoposcit ut eam non solum commodis suis sed etiam necessitati victus anteferret. quod sperare nos quidem debemus, patres conscripti, aut inibi esse aut iam esse confectum: sed³⁶³ spei fructum rei convenit et evento³⁶⁴ reservari ne aut deorum immortalium beneficium festinatione praeripuisse aut vim fortunae stultitia contempsisse videamur.

[6] sed quoniam significatio vestra satis declarat quid hac de re sentiatis, ad litteras veniam quae sunt a consulibus³⁶⁵ et a pro praetore missae, si pauca ante quae ad ipsas litteras pertineant dixero. 3 imbuti gladii sunt, patres conscripti, legionum exercituumque nostrorum vel madefacti potius duobus³⁶⁶ consulum, tertio Caesaris proelio. si hostium fuit ille sanguis, summa militum pietas: nefarium scelus, si³⁶⁷ civium. quo usque igitur is qui omnis hostis scelere superavit nomine hostis carebit? nisi mucrones etiam nostrorum militum tremere voltis dubitantis³⁶⁸ utrum in cive an in hoste figantur. supplicationem decernitis: hostem non appellatis³⁶⁹.

[7] gratae vero nostrae dis immortalibus gratulationes erunt, gratae victimae, cum interfecta sit civium multitudo! de improbis inquit et audacibus. nam sic eos appellat clarissimus vir: quae sunt urbanarum maledicta litium, non inustae belli internecini notae³⁷⁰. testamenta, credo, subiciunt aut eiciunt vicinos aut adulescentulos circumscribunt: his enim vitiis adfectos et talibus malos aut³⁷¹ audacis appellare consuetudo solet³⁷².

[8] bellum inexpiabile infert quattuor consulibus unus omnium latronum taeterrimus; gerit idem bellum cum senatu populoque Romano; omnibus—quamquam ruit ipse suis cladibus—pestem, vastitatem, cruciatum, tormenta denuntiat: Dolabellae ferum et immane facinus quod nulla barbaria posset agnoscere, id suo consilio factum esse testatur; quaeque esset facturus in hac urbe, nisi eum hic³⁷³ ipse Iuppiter ab hoc templo atque moenibus reppulisset, declaravit in Parmensium calamitate, quos optimos viros honestissimosque homines, maxime cum auctoritate huius ordinis populique Romani dignitate coniunctos, crudelissimis exemplis interemit propudium³⁷⁴ illud et portentum, L. Antonius, insigne odium omnium hominum vel, si etiam di oderunt³⁷⁵ quos oportet, deorum³⁷⁶.

[9] refugit animus, patres conscripti, eaque dicere reformidat³⁷⁷ quae L. Antonius in Parmensium liberis et coniugibus effecerit. quas enim turpitudines Antonii libenter cum dedecore³⁷⁸ subierunt, easdem per vim laetantur aliis se intulisse. sed vis calamitosa est quam illis obtulerunt³⁷⁹: libido flagitiosa qua Antoniorum oblita est vita. est igitur quisquam qui hostis appellare non audeat quorum scelere crudelitatem Carthaginiensium victam esse fateatur? 4 qua enim in urbe tam immanis Hannibal capta quam in Parma surrepta Antonius? nisi forte huius coloniae et ceterarum in quas eodem est animo non est hostis putandus.

[10] si vero coloniarum et municipiorum sine ulla dubitatione hostis est, quid tandem huius censetis urbis quam ille ad explendas³⁸⁰ egestates latrocini sui concupivit, quam iam peritus metator et callidus decempeda sua Saxa diviserat? recordamini, per deos immortalis! patres conscripti, quid hoc biduo timuerimus a domesticis hostibus³⁸¹ rumoribus improbissimis dissipatis. quis liberos, quis coniugem aspicere poterat sine fletu? quis domum, quis tecta, quis larem familiarem? aut foedissimam mortem omnes aut miserabilem fugam cogitabant. haec a quibus timebantur, eos hostis appellare dubitamus? gravius si quis attulerit nomen, libenter adsentiar: hoc volgari contentus vix sum, leviore non utar.

[11] itaque cum supplicationes iustissimas ex eis litteris quae recitatae sunt decernere debeamus, Serviliusque decreverit, augebo omnino numerum dierum, praesertim cum non uni, sed tribus ducibus sint decernendae. sed hoc primum faciam ut imperatores³⁸² appellem eos quorum virtute, consilio, felicitate maximis periculis servitutis atque interitus liberati sumus. etenim cui viginti his annis supplicatio decreta est ut non imperator appellaretur aut minimis rebus gestis aut plerumque nullis? quam ob rem aut supplicatio ab eo qui ante dixit decernenda non fuit aut usitatus honos pervolgatusque tribuendus eis quibus etiam novi singularesque debentur.

[12] 5 an³⁸³ si quis Hispanorum aut Gallorum aut Threcum mille aut duo milia occidisset, illum³⁸⁴ hac consuetudine quae increbruit imperatorem appellaret senatus: tot legionibus caesis, tanta multitudine hostium interfecta—ita, inquam³⁸⁵, hostium, quamvis hoc isti hostes domestici nolint—clarissimis ducibus supplicationum honorem³⁸⁶ tribuemus, imperatorium nomen adimemus? quanto enim honore, laetitia, gratulatione in hoc templum ingredi debent illi ipsi huius urbis liberatores, cum hesterno die propter eorum res gestas me ovantem et prope triumphantem populus Romanus in Capitolium domo tulerit, domum inde reduxerit?

[13] is enim demum est mea quidem sententia iustus triumphus ac verus, cum bene de re publica meritis testimonium a consensu civitatis datur. nam sive in communi gaudio populi Romani uni gratulabantur, magnum iudicium, sive uni³⁸⁷ gratias agebant, eo maius, sive utrumque, nihil magnificentius cogitari³⁸⁸ potest.

[14] scitis enim per hos dies creberrimum fuisse sermonem, me parilibus³⁹⁰, qui dies hodie est, cum fascibus descensurum. in aliquem credo hoc gladiatorem aut latronem aut Catilinam esse conlatum³⁹¹, non in eum qui ne quid tale in re publica fieri posset effecerit. an vero³⁹² ego qui Catilinam haec molientem sustulerim, everterim, adflixerim, ipse exstiterim³⁹³ repente Catilina? quibus auspiciis istos fascis augur acciperem, quatenus haberem, cui traderem? quemquamne³⁹⁴ fuisse tam sceleratum qui hoc fingeret, tam furiosum³⁹⁵ qui crederet? Vnde igitur ista suspicio vel³⁹⁶ potius unde iste sermo.

[15] 6 cum, ut scitis, hoc triduo vel quadriduo tristis a Mutina fama manaret, inflati laetitia atque insolentia impii cives unum se in locum, ad illam curiam furiis³⁹⁷ potius suis quam rei publicae infelicem congregabant. ibi cum consilia inirent de caede nostra partirenturque inter se qui Capitolium, qui rostra³⁹⁸, qui urbis portas occuparent, ad me concursum futurum civitatis putabant. quod ut cum invidia mea fieret et cum vitae etiam periculo, famam istam fascium dissipaverunt; fascis ipsi ad me delaturi fuerunt. quod cum esset quasi mea voluntate factum, tum in me impetus³⁹⁹ conductorum hominum quasi in tyrannum parabatur; ex quo caedes esset vestrum omnium consecuta. quae⁴⁰⁰ res patefecit, patres conscripti, sed suo tempore totius⁴⁰¹ huius sceleris fons aperietur.

[16] itaque P. Apuleius, tribunus plebis, meorum omnium consiliorum periculorumque iam inde a consulatu meo testis, conscius, adiutor, dolorem ferre non potuit doloris mei: contionem habuit maximam populo Romano unum atque idem sentiente. in qua contione cum me pro summa nostra coniunctione et familiaritate liberare suspicione fascium vellet, una voce cuncta contio declaravit nihil esse a me umquam de re publica nisi optime cogitatum. post hanc habitam contionem duabus tribusve horis optatissimi nuntii et litterae venerunt: ut idem dies non modo iniquissima me invidia liberarit⁴⁰² sed etiam celeberrima populi Romani gratulatione auxerit.

[1] 1 si, ut⁴⁰³ ex litteris quae recitatae sunt, patres conscripti, sceleratissimorum hostium exercitum caesum fusumque⁴⁰⁴ cognovi, sic, id quod et omnes maxime optamus et ex⁴⁰⁵ ea victoria quae parta est consecutum arbitramur, D. Brutum egressum iam Mutina esse⁴⁰⁶ cognossem⁴⁰⁷, propter cuius periculum ad saga issemus, propter eiusdem salutem redeundum ad pristinum vestitum sine ulla dubitatione censerem. ante vero quam sit ea res quam avidissime civitas exspectat adlata, laetitia frui⁴⁰⁸ satis est maximae praeclarissimaeque pugnae; reditum ad vestitum confectae victoriae reservate⁴⁰⁹.

[4] 2 ad D. Brutum liberandum legati missi principes civitatis qui illi hosti ac parricidae denuntiarent ut a Mutina discederet; eiusdem D. Bruti conservandi gratia consul sortitu⁴¹⁰ ad bellum profectus A. Hirtius, cuius imbecillitatem valetudinis animi virtus et spes victoriae confirmavit; Caesar, cum exercitu per se comparato cum primum his⁴¹¹ pestibus rem publicam liberasset, ne quid postea sceleris oreretur profectus est ad eundem Brutum liberandum vicitque dolorem aliquem domesticum patriae caritate.

[5] quid C. Pansa egit aliud dilectibus habendis, pecuniis comparandis⁴¹², senatus consultis faciendis gravissimis in Antonium, nobis cohortandis, populo Romano ad causam libertatis vocando, nisi ut D. Brutus liberaretur⁴¹³? A quo populus Romanus frequens ita salutem D. Bruti una voce depoposcit ut eam non solum commodis suis sed etiam necessitati victus anteferret. quod sperare nos quidem debemus, patres conscripti, aut inibi esse aut iam esse confectum: sed⁴¹⁴ spei fructum rei convenit et evento⁴¹⁵ reservari ne aut deorum immortalium beneficium festinatione praeripuisse aut vim fortunae stultitia contempsisse videamur.

[6] sed quoniam significatio vestra satis declarat quid hac de re sentiatis, ad litteras veniam quae sunt a consulibus⁴¹⁶ et a pro praetore missae, si pauca ante quae ad ipsas litteras pertineant dixero. 3 imbuti gladii sunt, patres conscripti, legionum exercituumque nostrorum vel madefacti potius duobus⁴¹⁷ consulum, tertio Caesaris proelio. si hostium fuit ille sanguis, summa militum pietas: nefarium scelus, si⁴¹⁸ civium. quo usque igitur is qui omnis hostis scelere superavit nomine hostis carebit? nisi mucrones etiam nostrorum militum tremere voltis dubitantis⁴¹⁹ utrum in cive an in hoste figantur. supplicationem decernitis: hostem non appellatis⁴²⁰.

[7] gratae vero nostrae dis immortalibus gratulationes erunt, gratae victimae, cum interfecta sit civium multitudo! de improbis inquit et audacibus. nam sic eos appellat clarissimus vir: quae sunt urbanarum maledicta litium, non inustae belli internecini notae⁴²¹. testamenta, credo, subiciunt aut eiciunt vicinos aut adulescentulos circumscribunt: his enim vitiis adfectos et talibus malos aut⁴²² audacis appellare consuetudo solet⁴²³.

[8] bellum inexpiabile infert quattuor consulibus unus omnium latronum taeterrimus; gerit idem bellum cum senatu populoque Romano; omnibus—quamquam ruit ipse suis cladibus—pestem, vastitatem, cruciatum, tormenta denuntiat: Dolabellae ferum et immane facinus quod nulla barbaria posset agnoscere, id suo consilio factum esse testatur; quaeque esset facturus in hac urbe, nisi eum hic⁴²⁴ ipse Iuppiter ab hoc templo atque moenibus reppulisset, declaravit in Parmensium calamitate, quos optimos viros honestissimosque homines, maxime cum auctoritate huius ordinis populique Romani dignitate coniunctos, crudelissimis exemplis interemit propudium⁴²⁵ illud et portentum, L. Antonius, insigne odium omnium hominum vel, si etiam di oderunt⁴²⁶ quos oportet, deorum⁴²⁷.

[9] refugit animus, patres conscripti, eaque dicere reformidat⁴²⁸ quae L. Antonius in Parmensium liberis et coniugibus effecerit. quas enim turpitudines Antonii libenter cum dedecore⁴²⁹ subierunt, easdem per vim laetantur aliis se intulisse. sed vis calamitosa est quam illis obtulerunt⁴³⁰: libido flagitiosa qua Antoniorum oblita est vita. est igitur quisquam qui hostis appellare non audeat quorum scelere crudelitatem Carthaginiensium victam esse fateatur? 4 qua enim in urbe tam immanis Hannibal capta quam in Parma surrepta Antonius? nisi forte huius coloniae et ceterarum in quas eodem est animo non est hostis putandus.

[10] si vero coloniarum et municipiorum sine ulla dubitatione hostis est, quid tandem huius censetis urbis quam ille ad explendas⁴³¹ egestates latrocini sui concupivit, quam iam peritus metator et callidus decempeda sua Saxa diviserat? recordamini, per deos immortalis! patres conscripti, quid hoc biduo timuerimus a domesticis hostibus⁴³² rumoribus improbissimis dissipatis. quis liberos, quis coniugem aspicere poterat sine fletu? quis domum, quis tecta, quis larem familiarem? aut foedissimam mortem omnes aut miserabilem fugam cogitabant. haec a quibus timebantur, eos hostis appellare dubitamus? gravius si quis attulerit nomen, libenter adsentiar: hoc volgari contentus vix sum, leviore non utar.

[11] itaque cum supplicationes iustissimas ex eis litteris quae recitatae sunt decernere debeamus, Serviliusque decreverit, augebo omnino numerum dierum, praesertim cum non uni, sed tribus ducibus sint decernendae. sed hoc primum faciam ut imperatores⁴³³ appellem eos quorum virtute, consilio, felicitate maximis periculis servitutis atque interitus liberati sumus. etenim cui viginti his annis supplicatio decreta est ut non imperator appellaretur aut minimis rebus gestis aut plerumque nullis? quam ob rem aut supplicatio ab eo qui ante dixit decernenda non fuit aut usitatus honos pervolgatusque tribuendus eis quibus etiam novi singularesque debentur.

[12] 5 an⁴³⁴ si quis Hispanorum aut Gallorum aut Threcum mille aut duo milia occidisset, illum⁴³⁵ hac consuetudine quae increbruit imperatorem appellaret senatus: tot legionibus caesis, tanta multitudine hostium interfecta—ita, inquam⁴³⁶, hostium, quamvis hoc isti hostes domestici nolint—clarissimis ducibus supplicationum honorem⁴³⁷ tribuemus, imperatorium nomen adimemus? quanto enim honore, laetitia, gratulatione in hoc templum ingredi debent illi ipsi huius urbis liberatores, cum hesterno die propter eorum res gestas me ovantem et prope triumphantem populus Romanus in Capitolium domo tulerit, domum inde reduxerit?

[13] is enim demum est mea quidem sententia iustus triumphus ac verus, cum bene de re publica meritis testimonium a consensu civitatis datur. nam sive in communi gaudio populi Romani uni gratulabantur, magnum iudicium, sive uni⁴³⁸ gratias agebant, eo maius, sive utrumque, nihil magnificentius cogitari⁴³⁹ potest.

[14] scitis enim per hos dies creberrimum fuisse sermonem, me parilibus⁴⁴¹, qui dies hodie est, cum fascibus descensurum. in aliquem credo hoc gladiatorem aut latronem aut Catilinam esse conlatum⁴⁴², non in eum qui ne quid tale in re publica fieri posset effecerit. an vero⁴⁴³ ego qui Catilinam haec molientem sustulerim, everterim, adflixerim, ipse exstiterim⁴⁴⁴ repente Catilina? quibus auspiciis istos fascis augur acciperem, quatenus haberem, cui traderem? quemquamne⁴⁴⁵ fuisse tam sceleratum qui hoc fingeret, tam furiosum⁴⁴⁶ qui crederet? Vnde igitur ista suspicio vel⁴⁴⁷ potius unde iste sermo.

[15] 6 cum, ut scitis, hoc triduo vel quadriduo tristis a Mutina fama manaret, inflati laetitia atque insolentia impii cives unum se in locum, ad illam curiam furiis⁴⁴⁸ potius suis quam rei publicae infelicem congregabant. ibi cum consilia inirent de caede nostra partirenturque inter se qui Capitolium, qui rostra⁴⁴⁹, qui urbis portas occuparent, ad me concursum futurum civitatis putabant. quod ut cum invidia mea fieret et cum vitae etiam periculo, famam istam fascium dissipaverunt; fascis ipsi ad me delaturi fuerunt. quod cum esset quasi mea voluntate factum, tum in me impetus⁴⁵⁰ conductorum hominum quasi in tyrannum parabatur; ex quo caedes esset vestrum omnium consecuta. quae⁴⁵¹ res patefecit, patres conscripti, sed suo tempore totius⁴⁵² huius sceleris fons aperietur.

[16] itaque P. Apuleius, tribunus plebis, meorum omnium consiliorum periculorumque iam inde a consulatu meo testis, conscius, adiutor, dolorem ferre non potuit doloris mei: contionem habuit maximam populo Romano unum atque idem sentiente. in qua contione cum me pro summa nostra coniunctione et familiaritate liberare suspicione fascium vellet, una voce cuncta contio declaravit nihil esse a me umquam de re publica nisi optime cogitatum. post hanc habitam contionem duabus tribusve horis optatissimi nuntii et litterae venerunt: ut idem dies non modo iniquissima me invidia liberarit⁴⁵³ sed etiam celeberrima populi Romani gratulatione auxerit.

[17] haec interposui, patres conscripti, non tam ut pro me dixerim⁴⁵⁴—male enim mecum ageretur, si parum vobis essem sine defensione purgatus—quam ut quosdam nimis ieiuno animo et angusto monerem, id quod semper ipse fecissem, uti excellentium civium virtutem imitatione dignam, non invidia putarent. Magnus est in re publica campus, ut sapienter dicere M. Crassus⁴⁵⁵ solebat, multis apertus cursus ad laudem. 7 Vtinam quidem illi principes viverent qui me post meum consulatum, cum eis ipse cederem, principem non inviti videbant! hoc vero tempore in tanta inopia constantium et fortium consularium quo me dolore adfici creditis, cum alios male sentire, alios nihil omnino curare videam, alios parum constanter in suscepta causa permanere sententiamque suam non semper utilitate rei publicae, sed tum⁴⁵⁶ spe tum timore moderari?

[18] quod si quis de contentione principatus laborat, quae nulla esse debet, stultissime facit, si vitiis cum virtute contendit; ut enim cursu cursus, sic in viris fortibus virtus virtute superatur. tu, si ego de re publica optime sentiam, ut me vincas, ipse pessime senties? aut⁴⁵⁷, si ad me bonorum concursum fieri videbis, ad te improbos invitabis? nollem, primum rei publicae causa, deinde etiam dignitatis tuae. sed si principatus ageretur, quem numquam expetivi, quid tandem mihi esset⁴⁵⁸ optatius? ego enim malis sententiis vinci non possum, bonis forsitan possim et libenter.

[19] haec populum Romanum videre, animadvertere, iudicare quidam moleste ferunt. poteratne fieri ut non proinde⁴⁵⁹ homines de⁴⁶⁰ quoque ut quisque mereretur iudicarent? Vt enim de universo senatu populus Romanus verissime iudicat nullis rei publicae temporibus hunc ordinem firmiorem aut fortiorem fuisse, sic de uno quoque nostrum et maxime qui hoc loco sententias dicimus sciscitantur omnes, avent audire quid quisque senserit: ita de quoque⁴⁶¹ ut quemque meritum arbitrantur existimant.

[20] memoria tenent me ante diem xiii⁴⁶². Kalendas Ianuarias principem revocandae libertatis fuisse; me ex Kalendis Ianuariis ad hanc horam invigilasse rei publicae; meam domum measque auris dies noctesque⁴⁶³ omnium praeceptis monitisque patuisse; meis litteris, meis nuntiis, meis cohortationibus omnis qui ubique essent ad patriae praesidium excitatos; meis sententiis a Kalendis Ianuariis numquam legatos ad Antonium; semper illum hostem, semper hoc bellum, ut ego qui omni tempore verae pacis auctor fuissem huic essem nomini pestiferae pacis inimicus;

[21] idem P. Ventidium⁴⁶⁴, cum alii praetorem⁴⁶⁵, ego semper hostem. has in sententias meas si consules⁴⁶⁶ discessionem facere voluissent, omnibus istis latronibus auctoritate ipsa senatus iam pridem de manibus arma cecidissent. 8 sed quod tum non licuit, patres conscripti, id hoc tempore non solum licet verum etiam necesse est, eos qui re sunt hostes verbis notari⁴⁶⁷, sententiis nostris hostis iudicari.

[22] antea cum hostem ac⁴⁶⁸ bellum nominassem, semel et saepius sententiam meam de numero sententiarum sustulerunt: quod in hac causa iam fieri non potest. ex litteris enim C. Pansae A. Hirti consulum, C. Caesaris pro praetore, de honore dis immortalibus habendo sententias dicimus⁴⁶⁹. supplicationem modo qui decrevit, idem imprudens hostis iudicavit; numquam enim in civili bello supplicatio decreta est. decretam dico⁴⁷⁰?

[23] ne victoris quidem litteris postulata est. civile bellum consul Sulla gessit, legionibus in urbem adductis quos voluit expulit, quos potuit occidit: supplicationis⁴⁷¹ mentio nulla. grave bellum Octavianum insecutum est: supplicatio Cinnae⁴⁷² nulla victori⁴⁷³. Cinnae victoriam imperator ultus est Sulla: nulla supplicatio decreta a senatu. ad te ipsum, P. Servili, num⁴⁷⁴ misit ullas conlega litteras de illa calamitosissima pugna Pharsalia? num te de supplicatione voluit referre? profecto noluit. at misit postea de Alexandrea, de Pharnace: Pharsaliae vero pugnae ne triumphum quidem egit. Eos enim civis pugna illa sustulerat quibus non modo vivis sed etiam victoribus incolumis et florens civitas esse posset.

[24] quod idem contigerat superioribus bellis civilibus. nam mihi consuli supplicatio nullis armis sumptis non ob caedem hostium, sed ob conservationem civium novo et inaudito genere decreta est. quam ob rem aut supplicatio re publica pulcherrime gesta⁴⁷⁵ postulantibus nostris imperatoribus deneganda est, quod praeter A. Gabinium⁴⁷⁶ contigit nemini, aut supplicatione decernenda hostis eos de quibus decernitis iudicetis necesse est. 9 quod ergo ille re, id ego etiam verbo, cum imperatores eos appello: hoc ipso nomine et eos qui iam devicti sunt et eos qui supersunt hostis iudico⁴⁷⁷.

[25] quo modo enim potius Pansam appellem, etsi habet honoris nomen amplissimi; quo Hirtium? est ille quidem consul, sed alterum nomen benefici populi Romani est, alterum virtutis atque victoriae. quid? Caesarem, deorum beneficio rei publicae procreatum, dubitemne appellare imperatorem? qui primus Antoni immanem et foedam crudelitatem non solum a iugulis nostris sed etiam a membris et visceribus avertit⁴⁷⁸. Vnius autem diei quot⁴⁷⁹ et quantae virtutes, di immortales, fuerunt!

[27] 10 quid dicam de Hirtio? qui re audita e castris duas legiones eduxit incredibili studio atque virtute, quartam illam quae relicto Antonio se olim cum Martia legione coniunxit, et septimam quae constituta ex veteranis docuit hoc⁴⁸⁰ proelio militibus eis qui Caesaris beneficia servassent senatus populique Romani carum nomen esse. his viginti cohortibus, nullo equitatu, Hirtius ipse aquilam quartae legionis cum inferret, qua nullius pulchriorem speciem imperatoris accepimus, cum tribus Antoni legionibus equitatuque conflixit, hostisque nefarios, huic Iovis optimi maximi⁴⁸¹ ceterisque deorum immortalium templis, urbis tectis, libertati populi Romani, nostrae vitae sanguinique imminentis prostravit, fudit, occidit, ut cum admodum paucis, nocte tectus, metu perterritus, princeps latronum duxque fugerit. O solem ipsum beatissimum qui, ante quam se abderet, stratis cadaveribus parricidarum cum paucis fugientem vidit Antonium!

[28] an vero quisquam dubitabit appellare Caesarem⁴⁸² imperatorem? aetas eius certe ab hac sententia neminem deterrebit, quando quidem virtute superavit aetatem. ac mihi semper eo maiora beneficia C. Caesaris visa sunt quo minus erant ab aetate illa postulanda: cui cum imperium dabamus, eodem tempore etiam⁴⁸³ spem eius nominis deferebamus; quod cum est⁴⁸⁴ consecutus, auctoritatem decreti nostri rebus gestis suis comprobavit. hic ergo adulescens maximi animi, ut verissime scribit Hirtius, castra multarum legionum paucis cohortibus tutatus est secundumque proelium fecit. ita trium imperatorum virtute, consilio, felicitate uno die locis pluribus res publica est conservata.

[29] 11 decerno igitur eorum trium nomine quinquaginta dierum supplicationes: causas, ut honorificentissimis verbis consequi potuero, complectar ipsa sententia.

est autem fidei pietatisque nostrae declarare fortissimis militibus quam memores simus⁴⁸⁵ quamque grati. quam ob rem promissa nostra atque ea quae legionibus bello confecto tributuros nos spopondimus hodierno senatus consulto renovanda censeo; aequum est enim militum, talium praesertim, honorem coniungi.

[30] atque utinam, patres conscripti, civibus⁴⁸⁶ omnibus solvere nobis praemia liceret! quamquam nos ea quae promisimus studiose cumulata⁴⁸⁷ reddemus. sed id quidem restat, ut spero, victoribus, quibus senatus fides praestabitur: quam quoniam⁴⁸⁸ difficillimo rei publicae tempore secuti sunt, eos numquam oportebit consili sui paenitere. sed facile est bene agere cum eis a quibus etiam tacentibus flagitari videmur: illud admirabilius et maius maximeque proprium senatus sapientis est, grata eorum⁴⁸⁹ virtutem memoria prosequi qui pro patria vitam profuderunt.

[31] quorum de honore utinam mihi plura in mentem venirent! duo certe non praeteribo quae maxime occurrunt: quorum alterum pertinet ad virorum fortissimorum gloriam sempiternam, alterum ad leniendum maerorem et luctum proximorum. 12 placet igitur mihi, patres conscripti, legionis Martiae militibus et eis qui una pugnantes occiderint⁴⁹⁰ monumentum fieri quam amplissimum. Magna atque incredibilia sunt in rem publicam huius merita legionis. haec se prima latrocinio abrupit Antoni; haec tenuit Albam; haec se ad Caesarem contulit; hanc imitata quarta legio parem virtutis gloriam consecuta est. quarta victrix desiderat neminem: ex Martia non nulli in ipsa victoria conciderunt. O fortunata mors quae naturae debita⁴⁹¹ pro patria est⁴⁹² potissimum reddita⁴⁹³!

[32] vos vero patriae natos iudico; quorum etiam nomen a Marte est, ut idem deus urbem hanc gentibus, vos huic urbi genuisse videatur. in fuga foeda mors est; in victoria gloriosa. etenim Mars ipse ex acie fortissimum quemque pignerari solet. illi igitur impii quos occidistis⁴⁹⁴ etiam ad inferos poenas parricidi luent; vos vero qui extremum spiritum in victoria effudistis piorum estis sedem et locum consecuti. brevis a natura vita nobis⁴⁹⁵ data est; at memoria bene redditae vitae sempiterna⁴⁹⁶. quae si non esset longior quam haec vita, quis esset tam amens qui maximis laboribus et periculis ad summam laudem gloriamque contenderet?

[33] actum igitur praeclare vobiscum, fortissimi, dum vixistis, nunc vero etiam sanctissimi milites, quod vestra virtus neque oblivione eorum qui nunc sunt nec reticentia posterorum sepulta⁴⁹⁷ esse poterit, cum vobis immortale monumentum suis paene manibus senatus populusque Romanus exstruxerit. multi saepe exercitus Punicis, Gallicis, Italicis bellis clari et magni fuerunt, nec tamen ullis tale genus honoris tributum est. atque utinam maiora possemus, quando quidem a vobis maxima accepimus! vos ab urbe furentem Antonium avertistis; vos redire molientem reppulistis. erit igitur exstructa moles opere magnifico incisaeque litterae, divinae virtutis testes sempiternae, numquamque de vobis eorum qui aut videbunt vestrum monumentum aut audient gratissimus sermo conticescet. ita pro mortali condicione vitae immortalitatem estis consecuti.

[34] 13 sed quoniam, patres conscripti, gloriae munus optimis et fortissimis civibus monumenti honore persolvitur, consolemur eorum proximos, quibus optima est haec quidem consolatio: parentibus quod tanta rei publicae praesidia genuerunt; liberis quod habebunt domestica exempla virtutis; coniugibus quod eis viris carebunt, quos laudare quam lugere praestabit; fratribus quod in se ut corporum, sic virtutis⁴⁹⁸ similitudinem esse confident. atque utinam his omnibus abstergere fletum⁴⁹⁹ sententiis nostris consultisque possemus, vel aliqua talis eis adhiberi publice posset oratio⁵⁰⁰ qua deponerent maerorem atque luctum gauderentque potius, cum multa et varia impenderent hominibus genera mortis, id genus quod esset pulcherrimum suis obtigisse eosque nec inhumatos esse nec desertos, quod tamen ipsum pro patria non miserandum putatur, nec dispersis bustis humili sepultura crematos, sed contectos publicis operibus atque muneribus eaque exstructione quae sit ad memoriam aeternitatis ara virtutis.

[35] quam ob rem maximum quidem⁵⁰¹ solacium erit⁵⁰² propinquorum eodem monumento declarari et virtutem suorum et populi Romani pietatem⁵⁰³ et senatus fidem et crudelissimi memoriam belli: in quo nisi tanta militum virtus exstitisset, parricidio M. Antoni nomen populi Romani occidisset. atque etiam censeo, patres conscripti, quae praemia militibus promisimus nos re publica recuperata tributuros, ea vivis victoribusque cumulate, cum tempus venerit, persolvenda; qui autem ex eis quibus illa promissa sunt pro patria occiderunt, eorum parentibus, liberis, coniugibus, fratribus eadem tribuenda censeo.

[36] 14 sed ut aliquando sententiam⁵⁰⁴ complectar, ita censeo: cum C. Pansa consul, imperator, initium cum hostibus confligendi fecerit, quo proelio legio Martia admirabili incredibilique virtute libertatem populi Romani defenderit, quod idem legiones tironum fecerint; ipseque C. Pansa consul, imperator, cum inter media hostium tela versaretur, volnera acceperit, cumque A. Hirtius consul, imperator, proelio audito⁵⁰⁵, re cognita, fortissimo praestantissimoque animo exercitum castris eduxerit impetumque in M. Antonium exercitumque hostium fecerit eiusque copias occidione⁵⁰⁶ occiderit, suo exercitu ita incolumi ut ne unum quidem militem desiderarit,

[37] cumque C. Caesar pro praetore⁵⁰⁷, imperator, consilio diligentiaque sua castra feliciter⁵⁰⁸ defenderit copiasque hostium quae ad castra accesserant profligarit, occiderit: ob eas res senatum existimare et iudicare eorum trium imperatorum virtute, imperio, consilio, gravitate, constantia, magnitudine animi, felicitate populum Romanum foedissima crudelissimaque servitute liberatum, cumque rem publicam, urbem, templa deorum immortalium, bona fortunasque omnium liberosque conservarint dimicatione et periculo vitae suae, uti ob eas res bene, fortiter feliciterque gestas C. Pansa A. Hirtius consules, imperatores, alter ambove, aut si aberunt, M. Cornutus, praetor urbanus, supplicationes per dies quinquaginta ad omnia pulvinaria constituat⁵⁰⁹:

[38] cumque virtus legionum digna clarissimis imperatoribus exstiterit, senatum, quae sit antea pollicitus legionibus exercitibusque nostris, ea summo studio re publica recuperata persoluturum⁵¹⁰, cumque⁵¹¹ legio Martia princeps cum hostibus conflixerit, atque ita cum maiore numero hostium contenderit ut⁵¹² plurimos caederent caderent non nulli⁵¹³, cumque sine ulla retractatione pro patria vitam profuderint; cumque simili virtute reliquarum legionum milites pro salute et libertate populi Romani mortem oppetiverint, senatui placere ut C. Pansa A. Hirtius consules, imperatores, alter ambove, si eis videatur, eis qui sanguinem pro vita, libertate, fortunis populi Romani, pro urbe, templis deorum immortalium profudissent monumentum quam amplissimum locandum faciendumque curent: quaestoresque urbanos ad eam rem⁵¹⁴ pecuniam dare, attribuere, solvere iubeant, ut testetur⁵¹⁵ ad memoriam posteritatis sempiternam scelus⁵¹⁶ crudelissimorum hostium militumque divinam virtutem⁵¹⁷, utique, quae praemia senatus militibus ante constituit, ea solvantur eorum qui hoc bello pro patria occiderunt parentibus, liberis, coniugibus, fratribus: eisque⁵¹⁸ tribuantur quae militibus ipsis tribui oporteret, si vivi vicissent⁵¹⁹ qui morte vicerunt.

[1] 1 si, ut⁵²⁰ ex litteris quae recitatae sunt, patres conscripti, sceleratissimorum hostium exercitum caesum fusumque⁵²¹ cognovi, sic, id quod et omnes maxime optamus et ex⁵²² ea victoria quae parta est consecutum arbitramur, D. Brutum egressum iam Mutina esse⁵²³ cognossem⁵²⁴, propter cuius periculum ad saga issemus, propter eiusdem salutem redeundum ad pristinum vestitum sine ulla dubitatione censerem. ante vero quam sit ea res quam avidissime civitas exspectat adlata, laetitia frui⁵²⁵ satis est maximae praeclarissimaeque pugnae; reditum ad vestitum confectae victoriae reservate⁵²⁶.

[4] 2 ad D. Brutum liberandum legati missi principes civitatis qui illi hosti ac parricidae denuntiarent ut a Mutina discederet; eiusdem D. Bruti conservandi gratia consul sortitu⁵²⁷ ad bellum profectus A. Hirtius, cuius imbecillitatem valetudinis animi virtus et spes victoriae confirmavit; Caesar, cum exercitu per se comparato cum primum his⁵²⁸ pestibus rem publicam liberasset, ne quid postea sceleris oreretur profectus est ad eundem Brutum liberandum vicitque dolorem aliquem domesticum patriae caritate.

[5] quid C. Pansa egit aliud dilectibus habendis, pecuniis comparandis⁵²⁹, senatus consultis faciendis gravissimis in Antonium, nobis cohortandis, populo Romano ad causam libertatis vocando, nisi ut D. Brutus liberaretur⁵³⁰? A quo populus Romanus frequens ita salutem D. Bruti una voce depoposcit ut eam non solum commodis suis sed etiam necessitati victus anteferret. quod sperare nos quidem debemus, patres conscripti, aut inibi esse aut iam esse confectum: sed⁵³¹ spei fructum rei convenit et evento⁵³² reservari ne aut deorum immortalium beneficium festinatione praeripuisse aut vim fortunae stultitia contempsisse videamur.

[6] sed quoniam significatio vestra satis declarat quid hac de re sentiatis, ad litteras veniam quae sunt a consulibus⁵³³ et a pro praetore missae, si pauca ante quae ad ipsas litteras pertineant dixero. 3 imbuti gladii sunt, patres conscripti, legionum exercituumque nostrorum vel madefacti potius duobus⁵³⁴ consulum, tertio Caesaris proelio. si hostium fuit ille sanguis, summa militum pietas: nefarium scelus, si⁵³⁵ civium. quo usque igitur is qui omnis hostis scelere superavit nomine hostis carebit? nisi mucrones etiam nostrorum militum tremere voltis dubitantis⁵³⁶ utrum in cive an in hoste figantur. supplicationem decernitis: hostem non appellatis⁵³⁷.

[7] gratae vero nostrae dis immortalibus gratulationes erunt, gratae victimae, cum interfecta sit civium multitudo! de improbis inquit et audacibus. nam sic eos appellat clarissimus vir: quae sunt urbanarum maledicta litium, non inustae belli internecini notae⁵³⁸. testamenta, credo, subiciunt aut eiciunt vicinos aut adulescentulos circumscribunt: his enim vitiis adfectos et talibus malos aut⁵³⁹ audacis appellare consuetudo solet⁵⁴⁰.

[8] bellum inexpiabile infert quattuor consulibus unus omnium latronum taeterrimus; gerit idem bellum cum senatu populoque Romano; omnibus—quamquam ruit ipse suis cladibus—pestem, vastitatem, cruciatum, tormenta denuntiat: Dolabellae ferum et immane facinus quod nulla barbaria posset agnoscere, id suo consilio factum esse testatur; quaeque esset facturus in hac urbe, nisi eum hic⁵⁴¹ ipse Iuppiter ab hoc templo atque moenibus reppulisset, declaravit in Parmensium calamitate, quos optimos viros honestissimosque homines, maxime cum auctoritate huius ordinis populique Romani dignitate coniunctos, crudelissimis exemplis interemit propudium⁵⁴² illud et portentum, L. Antonius, insigne odium omnium hominum vel, si etiam di oderunt⁵⁴³ quos oportet, deorum⁵⁴⁴.

[9] refugit animus, patres conscripti, eaque dicere reformidat⁵⁴⁵ quae L. Antonius in Parmensium liberis et coniugibus effecerit. quas enim turpitudines Antonii libenter cum dedecore⁵⁴⁶ subierunt, easdem per vim laetantur aliis se intulisse. sed vis calamitosa est quam illis obtulerunt⁵⁴⁷: libido flagitiosa qua Antoniorum oblita est vita. est igitur quisquam qui hostis appellare non audeat quorum scelere crudelitatem Carthaginiensium victam esse fateatur? 4 qua enim in urbe tam immanis Hannibal capta quam in Parma surrepta Antonius? nisi forte huius coloniae et ceterarum in quas eodem est animo non est hostis putandus.

[10] si vero coloniarum et municipiorum sine ulla dubitatione hostis est, quid tandem huius censetis urbis quam ille ad explendas⁵⁴⁸ egestates latrocini sui concupivit, quam iam peritus metator et callidus decempeda sua Saxa diviserat? recordamini, per deos immortalis! patres conscripti, quid hoc biduo timuerimus a domesticis hostibus⁵⁴⁹ rumoribus improbissimis dissipatis. quis liberos, quis coniugem aspicere poterat sine fletu? quis domum, quis tecta, quis larem familiarem? aut foedissimam mortem omnes aut miserabilem fugam cogitabant. haec a quibus timebantur, eos hostis appellare dubitamus? gravius si quis attulerit nomen, libenter adsentiar: hoc volgari contentus vix sum, leviore non utar.

[11] itaque cum supplicationes iustissimas ex eis litteris quae recitatae sunt decernere debeamus, Serviliusque decreverit, augebo omnino numerum dierum, praesertim cum non uni, sed tribus ducibus sint decernendae. sed hoc primum faciam ut imperatores⁵⁵⁰ appellem eos quorum virtute, consilio, felicitate maximis periculis servitutis atque interitus liberati sumus. etenim cui viginti his annis supplicatio decreta est ut non imperator appellaretur aut minimis rebus gestis aut plerumque nullis? quam ob rem aut supplicatio ab eo qui ante dixit decernenda non fuit aut usitatus honos pervolgatusque tribuendus eis quibus etiam novi singularesque debentur.

[12] 5 an⁵⁵¹ si quis Hispanorum aut Gallorum aut Threcum mille aut duo milia occidisset, illum⁵⁵² hac consuetudine quae increbruit imperatorem appellaret senatus: tot legionibus caesis, tanta multitudine hostium interfecta—ita, inquam⁵⁵³, hostium, quamvis hoc isti hostes domestici nolint—clarissimis ducibus supplicationum honorem⁵⁵⁴ tribuemus, imperatorium nomen adimemus? quanto enim honore, laetitia, gratulatione in hoc templum ingredi debent illi ipsi huius urbis liberatores, cum hesterno die propter eorum res gestas me ovantem et prope triumphantem populus Romanus in Capitolium domo tulerit, domum inde reduxerit?

[13] is enim demum est mea quidem sententia iustus triumphus ac verus, cum bene de re publica meritis testimonium a consensu civitatis datur. nam sive in communi gaudio populi Romani uni gratulabantur, magnum iudicium, sive uni⁵⁵⁵ gratias agebant, eo maius, sive utrumque, nihil magnificentius cogitari⁵⁵⁶ potest.

[14] scitis enim per hos dies creberrimum fuisse sermonem, me parilibus⁵⁵⁸, qui dies hodie est, cum fascibus descensurum. in aliquem credo hoc gladiatorem aut latronem aut Catilinam esse conlatum⁵⁵⁹, non in eum qui ne quid tale in re publica fieri posset effecerit. an vero⁵⁶⁰ ego qui Catilinam haec molientem sustulerim, everterim, adflixerim, ipse exstiterim⁵⁶¹ repente Catilina? quibus auspiciis istos fascis augur acciperem, quatenus haberem, cui traderem? quemquamne⁵⁶² fuisse tam sceleratum qui hoc fingeret, tam furiosum⁵⁶³ qui crederet? Vnde igitur ista suspicio vel⁵⁶⁴ potius unde iste sermo.

[15] 6 cum, ut scitis, hoc triduo vel quadriduo tristis a Mutina fama manaret, inflati laetitia atque insolentia impii cives unum se in locum, ad illam curiam furiis⁵⁶⁵ potius suis quam rei publicae infelicem congregabant. ibi cum consilia inirent de caede nostra partirenturque inter se qui Capitolium, qui rostra⁵⁶⁶, qui urbis portas occuparent, ad me concursum futurum civitatis putabant. quod ut cum invidia mea fieret et cum vitae etiam periculo, famam istam fascium dissipaverunt; fascis ipsi ad me delaturi fuerunt. quod cum esset quasi mea voluntate factum, tum in me impetus⁵⁶⁷ conductorum hominum quasi in tyrannum parabatur; ex quo caedes esset vestrum omnium consecuta. quae⁵⁶⁸ res patefecit, patres conscripti, sed suo tempore totius⁵⁶⁹ huius sceleris fons aperietur.

[16] itaque P. Apuleius, tribunus plebis, meorum omnium consiliorum periculorumque iam inde a consulatu meo testis, conscius, adiutor, dolorem ferre non potuit doloris mei: contionem habuit maximam populo Romano unum atque idem sentiente. in qua contione cum me pro summa nostra coniunctione et familiaritate liberare suspicione fascium vellet, una voce cuncta contio declaravit nihil esse a me umquam de re publica nisi optime cogitatum. post hanc habitam contionem duabus tribusve horis optatissimi nuntii et litterae venerunt: ut idem dies non modo iniquissima me invidia liberarit⁵⁷⁰ sed etiam celeberrima populi Romani gratulatione auxerit.

[17] haec interposui, patres conscripti, non tam ut pro me dixerim⁵⁷¹—male enim mecum ageretur, si parum vobis essem sine defensione purgatus—quam ut quosdam nimis ieiuno animo et angusto monerem, id quod semper ipse fecissem, uti excellentium civium virtutem imitatione dignam, non invidia putarent. Magnus est in re publica campus, ut sapienter dicere M. Crassus⁵⁷² solebat, multis apertus cursus ad laudem. 7 Vtinam quidem illi principes viverent qui me post meum consulatum, cum eis ipse cederem, principem non inviti videbant! hoc vero tempore in tanta inopia constantium et fortium consularium quo me dolore adfici creditis, cum alios male sentire, alios nihil omnino curare videam, alios parum constanter in suscepta causa permanere sententiamque suam non semper utilitate rei publicae, sed tum⁵⁷³ spe tum timore moderari?

[18] quod si quis de contentione principatus laborat, quae nulla esse debet, stultissime facit, si vitiis cum virtute contendit; ut enim cursu cursus, sic in viris fortibus virtus virtute superatur. tu, si ego de re publica optime sentiam, ut me vincas, ipse pessime senties? aut⁵⁷⁴, si ad me bonorum concursum fieri videbis, ad te improbos invitabis? nollem, primum rei publicae causa, deinde etiam dignitatis tuae. sed si principatus ageretur, quem numquam expetivi, quid tandem mihi esset⁵⁷⁵ optatius? ego enim malis sententiis vinci non possum, bonis forsitan possim et libenter.

[19] haec populum Romanum videre, animadvertere, iudicare quidam moleste ferunt. poteratne fieri ut non proinde⁵⁷⁶ homines de⁵⁷⁷ quoque ut quisque mereretur iudicarent? Vt enim de universo senatu populus Romanus verissime iudicat nullis rei publicae temporibus hunc ordinem firmiorem aut fortiorem fuisse, sic de uno quoque nostrum et maxime qui hoc loco sententias dicimus sciscitantur omnes, avent audire quid quisque senserit: ita de quoque⁵⁷⁸ ut quemque meritum arbitrantur existimant.

[1] 1 si, ut⁵⁷⁹ ex litteris quae recitatae sunt, patres conscripti, sceleratissimorum hostium exercitum caesum fusumque⁵⁸⁰ cognovi, sic, id quod et omnes maxime optamus et ex⁵⁸¹ ea victoria quae parta est consecutum arbitramur, D. Brutum egressum iam Mutina esse⁵⁸² cognossem⁵⁸³, propter cuius periculum ad saga issemus, propter eiusdem salutem redeundum ad pristinum vestitum sine ulla dubitatione censerem. ante vero quam sit ea res quam avidissime civitas exspectat adlata, laetitia frui⁵⁸⁴ satis est maximae praeclarissimaeque pugnae; reditum ad vestitum confectae victoriae reservate⁵⁸⁵.

[4] 2 ad D. Brutum liberandum legati missi principes civitatis qui illi hosti ac parricidae denuntiarent ut a Mutina discederet; eiusdem D. Bruti conservandi gratia consul sortitu⁵⁸⁶ ad bellum profectus A. Hirtius, cuius imbecillitatem valetudinis animi virtus et spes victoriae confirmavit; Caesar, cum exercitu per se comparato cum primum his⁵⁸⁷ pestibus rem publicam liberasset, ne quid postea sceleris oreretur profectus est ad eundem Brutum liberandum vicitque dolorem aliquem domesticum patriae caritate.

[5] quid C. Pansa egit aliud dilectibus habendis, pecuniis comparandis⁵⁸⁸, senatus consultis faciendis gravissimis in Antonium, nobis cohortandis, populo Romano ad causam libertatis vocando, nisi ut D. Brutus liberaretur⁵⁸⁹? A quo populus Romanus frequens ita salutem D. Bruti una voce depoposcit ut eam non solum commodis suis sed etiam necessitati victus anteferret. quod sperare nos quidem debemus, patres conscripti, aut inibi esse aut iam esse confectum: sed⁵⁹⁰ spei fructum rei convenit et evento⁵⁹¹ reservari ne aut deorum immortalium beneficium festinatione praeripuisse aut vim fortunae stultitia contempsisse videamur.

[6] sed quoniam significatio vestra satis declarat quid hac de re sentiatis, ad litteras veniam quae sunt a consulibus⁵⁹² et a pro praetore missae, si pauca ante quae ad ipsas litteras pertineant dixero. 3 imbuti gladii sunt, patres conscripti, legionum exercituumque nostrorum vel madefacti potius duobus⁵⁹³ consulum, tertio Caesaris proelio. si hostium fuit ille sanguis, summa militum pietas: nefarium scelus, si⁵⁹⁴ civium. quo usque igitur is qui omnis hostis scelere superavit nomine hostis carebit? nisi mucrones etiam nostrorum militum tremere voltis dubitantis⁵⁹⁵ utrum in cive an in hoste figantur. supplicationem decernitis: hostem non appellatis⁵⁹⁶.

[7] gratae vero nostrae dis immortalibus gratulationes erunt, gratae victimae, cum interfecta sit civium multitudo! de improbis inquit et audacibus. nam sic eos appellat clarissimus vir: quae sunt urbanarum maledicta litium, non inustae belli internecini notae⁵⁹⁷. testamenta, credo, subiciunt aut eiciunt vicinos aut adulescentulos circumscribunt: his enim vitiis adfectos et talibus malos aut⁵⁹⁸ audacis appellare consuetudo solet⁵⁹⁹.

[8] bellum inexpiabile infert quattuor consulibus unus omnium latronum taeterrimus; gerit idem bellum cum senatu populoque Romano; omnibus—quamquam ruit ipse suis cladibus—pestem, vastitatem, cruciatum, tormenta denuntiat: Dolabellae ferum et immane facinus quod nulla barbaria posset agnoscere, id suo consilio factum esse testatur; quaeque esset facturus in hac urbe, nisi eum hic⁶⁰⁰ ipse Iuppiter ab hoc templo atque moenibus reppulisset, declaravit in Parmensium calamitate, quos optimos viros honestissimosque homines, maxime cum auctoritate huius ordinis populique Romani dignitate coniunctos, crudelissimis exemplis interemit propudium⁶⁰¹ illud et portentum, L. Antonius, insigne odium omnium hominum vel, si etiam di oderunt⁶⁰² quos oportet, deorum⁶⁰³.

[9] refugit animus, patres conscripti, eaque dicere reformidat⁶⁰⁴ quae L. Antonius in Parmensium liberis et coniugibus effecerit. quas enim turpitudines Antonii libenter cum dedecore⁶⁰⁵ subierunt, easdem per vim laetantur aliis se intulisse. sed vis calamitosa est quam illis obtulerunt⁶⁰⁶: libido flagitiosa qua Antoniorum oblita est vita. est igitur quisquam qui hostis appellare non audeat quorum scelere crudelitatem Carthaginiensium victam esse fateatur? 4 qua enim in urbe tam immanis Hannibal capta quam in Parma surrepta Antonius? nisi forte huius coloniae et ceterarum in quas eodem est animo non est hostis putandus.

[10] si vero coloniarum et municipiorum sine ulla dubitatione hostis est, quid tandem huius censetis urbis quam ille ad explendas⁶⁰⁷ egestates latrocini sui concupivit, quam iam peritus metator et callidus decempeda sua Saxa diviserat? recordamini, per deos immortalis! patres conscripti, quid hoc biduo timuerimus a domesticis hostibus⁶⁰⁸ rumoribus improbissimis dissipatis. quis liberos, quis coniugem aspicere poterat sine fletu? quis domum, quis tecta, quis larem familiarem? aut foedissimam mortem omnes aut miserabilem fugam cogitabant. haec a quibus timebantur, eos hostis appellare dubitamus? gravius si quis attulerit nomen, libenter adsentiar: hoc volgari contentus vix sum, leviore non utar.

[11] itaque cum supplicationes iustissimas ex eis litteris quae recitatae sunt decernere debeamus, Serviliusque decreverit, augebo omnino numerum dierum, praesertim cum non uni, sed tribus ducibus sint decernendae. sed hoc primum faciam ut imperatores⁶⁰⁹ appellem eos quorum virtute, consilio, felicitate maximis periculis servitutis atque interitus liberati sumus. etenim cui viginti his annis supplicatio decreta est ut non imperator appellaretur aut minimis rebus gestis aut plerumque nullis? quam ob rem aut supplicatio ab eo qui ante dixit decernenda non fuit aut usitatus honos pervolgatusque tribuendus eis quibus etiam novi singularesque debentur.

[12] 5 an⁶¹⁰ si quis Hispanorum aut Gallorum aut Threcum mille aut duo milia occidisset, illum⁶¹¹ hac consuetudine quae increbruit imperatorem appellaret senatus: tot legionibus caesis, tanta multitudine hostium interfecta—ita, inquam⁶¹², hostium, quamvis hoc isti hostes domestici nolint—clarissimis ducibus supplicationum honorem⁶¹³ tribuemus, imperatorium nomen adimemus? quanto enim honore, laetitia, gratulatione in hoc templum ingredi debent illi ipsi huius urbis liberatores, cum hesterno die propter eorum res gestas me ovantem et prope triumphantem populus Romanus in Capitolium domo tulerit, domum inde reduxerit?

[13] is enim demum est mea quidem sententia iustus triumphus ac verus, cum bene de re publica meritis testimonium a consensu civitatis datur. nam sive in communi gaudio populi Romani uni gratulabantur, magnum iudicium, sive uni⁶¹⁴ gratias agebant, eo maius, sive utrumque, nihil magnificentius cogitari⁶¹⁵ potest.

[14] scitis enim per hos dies creberrimum fuisse sermonem, me parilibus⁶¹⁷, qui dies hodie est, cum fascibus descensurum. in aliquem credo hoc gladiatorem aut latronem aut Catilinam esse conlatum⁶¹⁸, non in eum qui ne quid tale in re publica fieri posset effecerit. an vero⁶¹⁹ ego qui Catilinam haec molientem sustulerim, everterim, adflixerim, ipse exstiterim⁶²⁰ repente Catilina? quibus auspiciis istos fascis augur acciperem, quatenus haberem, cui traderem? quemquamne⁶²¹ fuisse tam sceleratum qui hoc fingeret, tam furiosum⁶²² qui crederet? Vnde igitur ista suspicio vel⁶²³ potius unde iste sermo.

[15] 6 cum, ut scitis, hoc triduo vel quadriduo tristis a Mutina fama manaret, inflati laetitia atque insolentia impii cives unum se in locum, ad illam curiam furiis⁶²⁴ potius suis quam rei publicae infelicem congregabant. ibi cum consilia inirent de caede nostra partirenturque inter se qui Capitolium, qui rostra⁶²⁵, qui urbis portas occuparent, ad me concursum futurum civitatis putabant. quod ut cum invidia mea fieret et cum vitae etiam periculo, famam istam fascium dissipaverunt; fascis ipsi ad me delaturi fuerunt. quod cum esset quasi mea voluntate factum, tum in me impetus⁶²⁶ conductorum hominum quasi in tyrannum parabatur; ex quo caedes esset vestrum omnium consecuta. quae⁶²⁷ res patefecit, patres conscripti, sed suo tempore totius⁶²⁸ huius sceleris fons aperietur.

[16] itaque P. Apuleius, tribunus plebis, meorum omnium consiliorum periculorumque iam inde a consulatu meo testis, conscius, adiutor, dolorem ferre non potuit doloris mei: contionem habuit maximam populo Romano unum atque idem sentiente. in qua contione cum me pro summa nostra coniunctione et familiaritate liberare suspicione fascium vellet, una voce cuncta contio declaravit nihil esse a me umquam de re publica nisi optime cogitatum. post hanc habitam contionem duabus tribusve horis optatissimi nuntii et litterae venerunt: ut idem dies non modo iniquissima me invidia liberarit⁶²⁹ sed etiam celeberrima populi Romani gratulatione auxerit.

[17] haec interposui, patres conscripti, non tam ut pro me dixerim⁶³⁰—male enim mecum ageretur, si parum vobis essem sine defensione purgatus—quam ut quosdam nimis ieiuno animo et angusto monerem, id quod semper ipse fecissem, uti excellentium civium virtutem imitatione dignam, non invidia putarent. Magnus est in re publica campus, ut sapienter dicere M. Crassus⁶³¹ solebat, multis apertus cursus ad laudem. 7 Vtinam quidem illi principes viverent qui me post meum consulatum, cum eis ipse cederem, principem non inviti videbant! hoc vero tempore in tanta inopia constantium et fortium consularium quo me dolore adfici creditis, cum alios male sentire, alios nihil omnino curare videam, alios parum constanter in suscepta causa permanere sententiamque suam non semper utilitate rei publicae, sed tum⁶³² spe tum timore moderari?

[18] quod si quis de contentione principatus laborat, quae nulla esse debet, stultissime facit, si vitiis cum virtute contendit; ut enim cursu cursus, sic in viris fortibus virtus virtute superatur. tu, si ego de re publica optime sentiam, ut me vincas, ipse pessime senties? aut⁶³³, si ad me bonorum concursum fieri videbis, ad te improbos invitabis? nollem, primum rei publicae causa, deinde etiam dignitatis tuae. sed si principatus ageretur, quem numquam expetivi, quid tandem mihi esset⁶³⁴ optatius? ego enim malis sententiis vinci non possum, bonis forsitan possim et libenter.

[19] haec populum Romanum videre, animadvertere, iudicare quidam moleste ferunt. poteratne fieri ut non proinde⁶³⁵ homines de⁶³⁶ quoque ut quisque mereretur iudicarent? Vt enim de universo senatu populus Romanus verissime iudicat nullis rei publicae temporibus hunc ordinem firmiorem aut fortiorem fuisse, sic de uno quoque nostrum et maxime qui hoc loco sententias dicimus sciscitantur omnes, avent audire quid quisque senserit: ita de quoque⁶³⁷ ut quemque meritum arbitrantur existimant.

[20] memoria tenent me ante diem xiii⁶³⁸. Kalendas Ianuarias principem revocandae libertatis fuisse; me ex Kalendis Ianuariis ad hanc horam invigilasse rei publicae; meam domum measque auris dies noctesque⁶³⁹ omnium praeceptis monitisque patuisse; meis litteris, meis nuntiis, meis cohortationibus omnis qui ubique essent ad patriae praesidium excitatos; meis sententiis a Kalendis Ianuariis numquam legatos ad Antonium; semper illum hostem, semper hoc bellum, ut ego qui omni tempore verae pacis auctor fuissem huic essem nomini pestiferae pacis inimicus;

[21] idem P. Ventidium⁶⁴⁰, cum alii praetorem⁶⁴¹, ego semper hostem. has in sententias meas si consules⁶⁴² discessionem facere voluissent, omnibus istis latronibus auctoritate ipsa senatus iam pridem de manibus arma cecidissent. 8 sed quod tum non licuit, patres conscripti, id hoc tempore non solum licet verum etiam necesse est, eos qui re sunt hostes verbis notari⁶⁴³, sententiis nostris hostis iudicari.

[22] antea cum hostem ac⁶⁴⁴ bellum nominassem, semel et saepius sententiam meam de numero sententiarum sustulerunt: quod in hac causa iam fieri non potest. ex litteris enim C. Pansae A. Hirti consulum, C. Caesaris pro praetore, de honore dis immortalibus habendo sententias dicimus⁶⁴⁵. supplicationem modo qui decrevit, idem imprudens hostis iudicavit; numquam enim in civili bello supplicatio decreta est. decretam dico⁶⁴⁶?

[23] ne victoris quidem litteris postulata est. civile bellum consul Sulla gessit, legionibus in urbem adductis quos voluit expulit, quos potuit occidit: supplicationis⁶⁴⁷ mentio nulla. grave bellum Octavianum insecutum est: supplicatio Cinnae⁶⁴⁸ nulla victori⁶⁴⁹. Cinnae victoriam imperator ultus est Sulla: nulla supplicatio decreta a senatu. ad te ipsum, P. Servili, num⁶⁵⁰ misit ullas conlega litteras de illa calamitosissima pugna Pharsalia? num te de supplicatione voluit referre? profecto noluit. at misit postea de Alexandrea, de Pharnace: Pharsaliae vero pugnae ne triumphum quidem egit. Eos enim civis pugna illa sustulerat quibus non modo vivis sed etiam victoribus incolumis et florens civitas esse posset.

[24] quod idem contigerat superioribus bellis civilibus. nam mihi consuli supplicatio nullis armis sumptis non ob caedem hostium, sed ob conservationem civium novo et inaudito genere decreta est. quam ob rem aut supplicatio re publica pulcherrime gesta⁶⁵¹ postulantibus nostris imperatoribus deneganda est, quod praeter A. Gabinium⁶⁵² contigit nemini, aut supplicatione decernenda hostis eos de quibus decernitis iudicetis necesse est. 9 quod ergo ille re, id ego etiam verbo, cum imperatores eos appello: hoc ipso nomine et eos qui iam devicti sunt et eos qui supersunt hostis iudico⁶⁵³.

[25] quo modo enim potius Pansam appellem, etsi habet honoris nomen amplissimi; quo Hirtium? est ille quidem consul, sed alterum nomen benefici populi Romani est, alterum virtutis atque victoriae. quid? Caesarem, deorum beneficio rei publicae procreatum, dubitemne appellare imperatorem? qui primus Antoni immanem et foedam crudelitatem non solum a iugulis nostris sed etiam a membris et visceribus avertit⁶⁵⁴. Vnius autem diei quot⁶⁵⁵ et quantae virtutes, di immortales, fuerunt!

[27] 10 quid dicam de Hirtio? qui re audita e castris duas legiones eduxit incredibili studio atque virtute, quartam illam quae relicto Antonio se olim cum Martia legione coniunxit, et septimam quae constituta ex veteranis docuit hoc⁶⁵⁶ proelio militibus eis qui Caesaris beneficia servassent senatus populique Romani carum nomen esse. his viginti cohortibus, nullo equitatu, Hirtius ipse aquilam quartae legionis cum inferret, qua nullius pulchriorem speciem imperatoris accepimus, cum tribus Antoni legionibus equitatuque conflixit, hostisque nefarios, huic Iovis optimi maximi⁶⁵⁷ ceterisque deorum immortalium templis, urbis tectis, libertati populi Romani, nostrae vitae sanguinique imminentis prostravit, fudit, occidit, ut cum admodum paucis, nocte tectus, metu perterritus, princeps latronum duxque fugerit. O solem ipsum beatissimum qui, ante quam se abderet, stratis cadaveribus parricidarum cum paucis fugientem vidit Antonium!

[1] 1 si, ut⁶⁵⁸ ex litteris quae recitatae sunt, patres conscripti, sceleratissimorum hostium exercitum caesum fusumque⁶⁵⁹ cognovi, sic, id quod et omnes maxime optamus et ex⁶⁶⁰ ea victoria quae parta est consecutum arbitramur, D. Brutum egressum iam Mutina esse⁶⁶¹ cognossem⁶⁶², propter cuius periculum ad saga issemus, propter eiusdem salutem redeundum ad pristinum vestitum sine ulla dubitatione censerem. ante vero quam sit ea res quam avidissime civitas exspectat adlata, laetitia frui⁶⁶³ satis est maximae praeclarissimaeque pugnae; reditum ad vestitum confectae victoriae reservate⁶⁶⁴.

[4] 2 ad D. Brutum liberandum legati missi principes civitatis qui illi hosti ac parricidae denuntiarent ut a Mutina discederet; eiusdem D. Bruti conservandi gratia consul sortitu⁶⁶⁵ ad bellum profectus A. Hirtius, cuius imbecillitatem valetudinis animi virtus et spes victoriae confirmavit; Caesar, cum exercitu per se comparato cum primum his⁶⁶⁶ pestibus rem publicam liberasset, ne quid postea sceleris oreretur profectus est ad eundem Brutum liberandum vicitque dolorem aliquem domesticum patriae caritate.

[5] quid C. Pansa egit aliud dilectibus habendis, pecuniis comparandis⁶⁶⁷, senatus consultis faciendis gravissimis in Antonium, nobis cohortandis, populo Romano ad causam libertatis vocando, nisi ut D. Brutus liberaretur⁶⁶⁸? A quo populus Romanus frequens ita salutem D. Bruti una voce depoposcit ut eam non solum commodis suis sed etiam necessitati victus anteferret. quod sperare nos quidem debemus, patres conscripti, aut inibi esse aut iam esse confectum: sed⁶⁶⁹ spei fructum rei convenit et evento⁶⁷⁰ reservari ne aut deorum immortalium beneficium festinatione praeripuisse aut vim fortunae stultitia contempsisse videamur.

[6] sed quoniam significatio vestra satis declarat quid hac de re sentiatis, ad litteras veniam quae sunt a consulibus⁶⁷¹ et a pro praetore missae, si pauca ante quae ad ipsas litteras pertineant dixero. 3 imbuti gladii sunt, patres conscripti, legionum exercituumque nostrorum vel madefacti potius duobus⁶⁷² consulum, tertio Caesaris proelio. si hostium fuit ille sanguis, summa militum pietas: nefarium scelus, si⁶⁷³ civium. quo usque igitur is qui omnis hostis scelere superavit nomine hostis carebit? nisi mucrones etiam nostrorum militum tremere voltis dubitantis⁶⁷⁴ utrum in cive an in hoste figantur. supplicationem decernitis: hostem non appellatis⁶⁷⁵.

[7] gratae vero nostrae dis immortalibus gratulationes erunt, gratae victimae, cum interfecta sit civium multitudo! de improbis inquit et audacibus. nam sic eos appellat clarissimus vir: quae sunt urbanarum maledicta litium, non inustae belli internecini notae⁶⁷⁶. testamenta, credo, subiciunt aut eiciunt vicinos aut adulescentulos circumscribunt: his enim vitiis adfectos et talibus malos aut⁶⁷⁷ audacis appellare consuetudo solet⁶⁷⁸.

[8] bellum inexpiabile infert quattuor consulibus unus omnium latronum taeterrimus; gerit idem bellum cum senatu populoque Romano; omnibus—quamquam ruit ipse suis cladibus—pestem, vastitatem, cruciatum, tormenta denuntiat: Dolabellae ferum et immane facinus quod nulla barbaria posset agnoscere, id suo consilio factum esse testatur; quaeque esset facturus in hac urbe, nisi eum hic⁶⁷⁹ ipse Iuppiter ab hoc templo atque moenibus reppulisset, declaravit in Parmensium calamitate, quos optimos viros honestissimosque homines, maxime cum auctoritate huius ordinis populique Romani dignitate coniunctos, crudelissimis exemplis interemit propudium⁶⁸⁰ illud et portentum, L. Antonius, insigne odium omnium hominum vel, si etiam di oderunt⁶⁸¹ quos oportet, deorum⁶⁸².

[9] refugit animus, patres conscripti, eaque dicere reformidat⁶⁸³ quae L. Antonius in Parmensium liberis et coniugibus effecerit. quas enim turpitudines Antonii libenter cum dedecore⁶⁸⁴ subierunt, easdem per vim laetantur aliis se intulisse. sed vis calamitosa est quam illis obtulerunt⁶⁸⁵: libido flagitiosa qua Antoniorum oblita est vita. est igitur quisquam qui hostis appellare non audeat quorum scelere crudelitatem Carthaginiensium victam esse fateatur? 4 qua enim in urbe tam immanis Hannibal capta quam in Parma surrepta Antonius? nisi forte huius coloniae et ceterarum in quas eodem est animo non est hostis putandus.

[10] si vero coloniarum et municipiorum sine ulla dubitatione hostis est, quid tandem huius censetis urbis quam ille ad explendas⁶⁸⁶ egestates latrocini sui concupivit, quam iam peritus metator et callidus decempeda sua Saxa diviserat? recordamini, per deos immortalis! patres conscripti, quid hoc biduo timuerimus a domesticis hostibus⁶⁸⁷ rumoribus improbissimis dissipatis. quis liberos, quis coniugem aspicere poterat sine fletu? quis domum, quis tecta, quis larem familiarem? aut foedissimam mortem omnes aut miserabilem fugam cogitabant. haec a quibus timebantur, eos hostis appellare dubitamus? gravius si quis attulerit nomen, libenter adsentiar: hoc volgari contentus vix sum, leviore non utar.

[11] itaque cum supplicationes iustissimas ex eis litteris quae recitatae sunt decernere debeamus, Serviliusque decreverit, augebo omnino numerum dierum, praesertim cum non uni, sed tribus ducibus sint decernendae. sed hoc primum faciam ut imperatores⁶⁸⁸ appellem eos quorum virtute, consilio, felicitate maximis periculis servitutis atque interitus liberati sumus. etenim cui viginti his annis supplicatio decreta est ut non imperator appellaretur aut minimis rebus gestis aut plerumque nullis? quam ob rem aut supplicatio ab eo qui ante dixit decernenda non fuit aut usitatus honos pervolgatusque tribuendus eis quibus etiam novi singularesque debentur.

[12] 5 an⁶⁸⁹ si quis Hispanorum aut Gallorum aut Threcum mille aut duo milia occidisset, illum⁶⁹⁰ hac consuetudine quae increbruit imperatorem appellaret senatus: tot legionibus caesis, tanta multitudine hostium interfecta—ita, inquam⁶⁹¹, hostium, quamvis hoc isti hostes domestici nolint—clarissimis ducibus supplicationum honorem⁶⁹² tribuemus, imperatorium nomen adimemus? quanto enim honore, laetitia, gratulatione in hoc templum ingredi debent illi ipsi huius urbis liberatores, cum hesterno die propter eorum res gestas me ovantem et prope triumphantem populus Romanus in Capitolium domo tulerit, domum inde reduxerit?

[13] is enim demum est mea quidem sententia iustus triumphus ac verus, cum bene de re publica meritis testimonium a consensu civitatis datur. nam sive in communi gaudio populi Romani uni gratulabantur, magnum iudicium, sive uni⁶⁹³ gratias agebant, eo maius, sive utrumque, nihil magnificentius cogitari⁶⁹⁴ potest.

[14] scitis enim per hos dies creberrimum fuisse sermonem, me parilibus⁶⁹⁶, qui dies hodie est, cum fascibus descensurum. in aliquem credo hoc gladiatorem aut latronem aut Catilinam esse conlatum⁶⁹⁷, non in eum qui ne quid tale in re publica fieri posset effecerit. an vero⁶⁹⁸ ego qui Catilinam haec molientem sustulerim, everterim, adflixerim, ipse exstiterim⁶⁹⁹ repente Catilina? quibus auspiciis istos fascis augur acciperem, quatenus haberem, cui traderem? quemquamne⁷⁰⁰ fuisse tam sceleratum qui hoc fingeret, tam furiosum⁷⁰¹ qui crederet? Vnde igitur ista suspicio vel⁷⁰² potius unde iste sermo.

[15] 6 cum, ut scitis, hoc triduo vel quadriduo tristis a Mutina fama manaret, inflati laetitia atque insolentia impii cives unum se in locum, ad illam curiam furiis⁷⁰³ potius suis quam rei publicae infelicem congregabant. ibi cum consilia inirent de caede nostra partirenturque inter se qui Capitolium, qui rostra⁷⁰⁴, qui urbis portas occuparent, ad me concursum futurum civitatis putabant. quod ut cum invidia mea fieret et cum vitae etiam periculo, famam istam fascium dissipaverunt; fascis ipsi ad me delaturi fuerunt. quod cum esset quasi mea voluntate factum, tum in me impetus⁷⁰⁵ conductorum hominum quasi in tyrannum parabatur; ex quo caedes esset vestrum omnium consecuta. quae⁷⁰⁶ res patefecit, patres conscripti, sed suo tempore totius⁷⁰⁷ huius sceleris fons aperietur.

[16] itaque P. Apuleius, tribunus plebis, meorum omnium consiliorum periculorumque iam inde a consulatu meo testis, conscius, adiutor, dolorem ferre non potuit doloris mei: contionem habuit maximam populo Romano unum atque idem sentiente. in qua contione cum me pro summa nostra coniunctione et familiaritate liberare suspicione fascium vellet, una voce cuncta contio declaravit nihil esse a me umquam de re publica nisi optime cogitatum. post hanc habitam contionem duabus tribusve horis optatissimi nuntii et litterae venerunt: ut idem dies non modo iniquissima me invidia liberarit⁷⁰⁸ sed etiam celeberrima populi Romani gratulatione auxerit.

[17] haec interposui, patres conscripti, non tam ut pro me dixerim⁷⁰⁹—male enim mecum ageretur, si parum vobis essem sine defensione purgatus—quam ut quosdam nimis ieiuno animo et angusto monerem, id quod semper ipse fecissem, uti excellentium civium virtutem imitatione dignam, non invidia putarent. Magnus est in re publica campus, ut sapienter dicere M. Crassus⁷¹⁰ solebat, multis apertus cursus ad laudem. 7 Vtinam quidem illi principes viverent qui me post meum consulatum, cum eis ipse cederem, principem non inviti videbant! hoc vero tempore in tanta inopia constantium et fortium consularium quo me dolore adfici creditis, cum alios male sentire, alios nihil omnino curare videam, alios parum constanter in suscepta causa permanere sententiamque suam non semper utilitate rei publicae, sed tum⁷¹¹ spe tum timore moderari?

[18] quod si quis de contentione principatus laborat, quae nulla esse debet, stultissime facit, si vitiis cum virtute contendit; ut enim cursu cursus, sic in viris fortibus virtus virtute superatur. tu, si ego de re publica optime sentiam, ut me vincas, ipse pessime senties? aut⁷¹², si ad me bonorum concursum fieri videbis, ad te improbos invitabis? nollem, primum rei publicae causa, deinde etiam dignitatis tuae. sed si principatus ageretur, quem numquam expetivi, quid tandem mihi esset⁷¹³ optatius? ego enim malis sententiis vinci non possum, bonis forsitan possim et libenter.

[19] haec populum Romanum videre, animadvertere, iudicare quidam moleste ferunt. poteratne fieri ut non proinde⁷¹⁴ homines de⁷¹⁵ quoque ut quisque mereretur iudicarent? Vt enim de universo senatu populus Romanus verissime iudicat nullis rei publicae temporibus hunc ordinem firmiorem aut fortiorem fuisse, sic de uno quoque nostrum et maxime qui hoc loco sententias dicimus sciscitantur omnes, avent audire quid quisque senserit: ita de quoque⁷¹⁶ ut quemque meritum arbitrantur existimant.

[20] memoria tenent me ante diem xiii⁷¹⁷. Kalendas Ianuarias principem revocandae libertatis fuisse; me ex Kalendis Ianuariis ad hanc horam invigilasse rei publicae; meam domum measque auris dies noctesque⁷¹⁸ omnium praeceptis monitisque patuisse; meis litteris, meis nuntiis, meis cohortationibus omnis qui ubique essent ad patriae praesidium excitatos; meis sententiis a Kalendis Ianuariis numquam legatos ad Antonium; semper illum hostem, semper hoc bellum, ut ego qui omni tempore verae pacis auctor fuissem huic essem nomini pestiferae pacis inimicus;

[21] idem P. Ventidium⁷¹⁹, cum alii praetorem⁷²⁰, ego semper hostem. has in sententias meas si consules⁷²¹ discessionem facere voluissent, omnibus istis latronibus auctoritate ipsa senatus iam pridem de manibus arma cecidissent. 8 sed quod tum non licuit, patres conscripti, id hoc tempore non solum licet verum etiam necesse est, eos qui re sunt hostes verbis notari⁷²², sententiis nostris hostis iudicari.

[22] antea cum hostem ac⁷²³ bellum nominassem, semel et saepius sententiam meam de numero sententiarum sustulerunt: quod in hac causa iam fieri non potest. ex litteris enim C. Pansae A. Hirti consulum, C. Caesaris pro praetore, de honore dis immortalibus habendo sententias dicimus⁷²⁴. supplicationem modo qui decrevit, idem imprudens hostis iudicavit; numquam enim in civili bello supplicatio decreta est. decretam dico⁷²⁵?

[23] ne victoris quidem litteris postulata est. civile bellum consul Sulla gessit, legionibus in urbem adductis quos voluit expulit, quos potuit occidit: supplicationis⁷²⁶ mentio nulla. grave bellum Octavianum insecutum est: supplicatio Cinnae⁷²⁷ nulla victori⁷²⁸. Cinnae victoriam imperator ultus est Sulla: nulla supplicatio decreta a senatu. ad te ipsum, P. Servili, num⁷²⁹ misit ullas conlega litteras de illa calamitosissima pugna Pharsalia? num te de supplicatione voluit referre? profecto noluit. at misit postea de Alexandrea, de Pharnace: Pharsaliae vero pugnae ne triumphum quidem egit. Eos enim civis pugna illa sustulerat quibus non modo vivis sed etiam victoribus incolumis et florens civitas esse posset.

[24] quod idem contigerat superioribus bellis civilibus. nam mihi consuli supplicatio nullis armis sumptis non ob caedem hostium, sed ob conservationem civium novo et inaudito genere decreta est. quam ob rem aut supplicatio re publica pulcherrime gesta⁷³⁰ postulantibus nostris imperatoribus deneganda est, quod praeter A. Gabinium⁷³¹ contigit nemini, aut supplicatione decernenda hostis eos de quibus decernitis iudicetis necesse est. 9 quod ergo ille re, id ego etiam verbo, cum imperatores eos appello: hoc ipso nomine et eos qui iam devicti sunt et eos qui supersunt hostis iudico⁷³².

[25] quo modo enim potius Pansam appellem, etsi habet honoris nomen amplissimi; quo Hirtium? est ille quidem consul, sed alterum nomen benefici populi Romani est, alterum virtutis atque victoriae. quid? Caesarem, deorum beneficio rei publicae procreatum, dubitemne appellare imperatorem? qui primus Antoni immanem et foedam crudelitatem non solum a iugulis nostris sed etiam a membris et visceribus avertit⁷³³. Vnius autem diei quot⁷³⁴ et quantae virtutes, di immortales, fuerunt!

[27] 10 quid dicam de Hirtio? qui re audita e castris duas legiones eduxit incredibili studio atque virtute, quartam illam quae relicto Antonio se olim cum Martia legione coniunxit, et septimam quae constituta ex veteranis docuit hoc⁷³⁵ proelio militibus eis qui Caesaris beneficia servassent senatus populique Romani carum nomen esse. his viginti cohortibus, nullo equitatu, Hirtius ipse aquilam quartae legionis cum inferret, qua nullius pulchriorem speciem imperatoris accepimus, cum tribus Antoni legionibus equitatuque conflixit, hostisque nefarios, huic Iovis optimi maximi⁷³⁶ ceterisque deorum immortalium templis, urbis tectis, libertati populi Romani, nostrae vitae sanguinique imminentis prostravit, fudit, occidit, ut cum admodum paucis, nocte tectus, metu perterritus, princeps latronum duxque fugerit. O solem ipsum beatissimum qui, ante quam se abderet, stratis cadaveribus parricidarum cum paucis fugientem vidit Antonium!

[28] an vero quisquam dubitabit appellare Caesarem⁷³⁷ imperatorem? aetas eius certe ab hac sententia neminem deterrebit, quando quidem virtute superavit aetatem. ac mihi semper eo maiora beneficia C. Caesaris visa sunt quo minus erant ab aetate illa postulanda: cui cum imperium dabamus, eodem tempore etiam⁷³⁸ spem eius nominis deferebamus; quod cum est⁷³⁹ consecutus, auctoritatem decreti nostri rebus gestis suis comprobavit. hic ergo adulescens maximi animi, ut verissime scribit Hirtius, castra multarum legionum paucis cohortibus tutatus est secundumque proelium fecit. ita trium imperatorum virtute, consilio, felicitate uno die locis pluribus res publica est conservata.

[29] 11 decerno igitur eorum trium nomine quinquaginta dierum supplicationes: causas, ut honorificentissimis verbis consequi potuero, complectar ipsa sententia.

est autem fidei pietatisque nostrae declarare fortissimis militibus quam memores simus⁷⁴⁰ quamque grati. quam ob rem promissa nostra atque ea quae legionibus bello confecto tributuros nos spopondimus hodierno senatus consulto renovanda censeo; aequum est enim militum, talium praesertim, honorem coniungi.

[30] atque utinam, patres conscripti, civibus⁷⁴¹ omnibus solvere nobis praemia liceret! quamquam nos ea quae promisimus studiose cumulata⁷⁴² reddemus. sed id quidem restat, ut spero, victoribus, quibus senatus fides praestabitur: quam quoniam⁷⁴³ difficillimo rei publicae tempore secuti sunt, eos numquam oportebit consili sui paenitere. sed facile est bene agere cum eis a quibus etiam tacentibus flagitari videmur: illud admirabilius et maius maximeque proprium senatus sapientis est, grata eorum⁷⁴⁴ virtutem memoria prosequi qui pro patria vitam profuderunt.

[31] quorum de honore utinam mihi plura in mentem venirent! duo certe non praeteribo quae maxime occurrunt: quorum alterum pertinet ad virorum fortissimorum gloriam sempiternam, alterum ad leniendum maerorem et luctum proximorum. 12 placet igitur mihi, patres conscripti, legionis Martiae militibus et eis qui una pugnantes occiderint⁷⁴⁵ monumentum fieri quam amplissimum. Magna atque incredibilia sunt in rem publicam huius merita legionis. haec se prima latrocinio abrupit Antoni; haec tenuit Albam; haec se ad Caesarem contulit; hanc imitata quarta legio parem virtutis gloriam consecuta est. quarta victrix desiderat neminem: ex Martia non nulli in ipsa victoria conciderunt. O fortunata mors quae naturae debita⁷⁴⁶ pro patria est⁷⁴⁷ potissimum reddita⁷⁴⁸!

[32] vos vero patriae natos iudico; quorum etiam nomen a Marte est, ut idem deus urbem hanc gentibus, vos huic urbi genuisse videatur. in fuga foeda mors est; in victoria gloriosa. etenim Mars ipse ex acie fortissimum quemque pignerari solet. illi igitur impii quos occidistis⁷⁴⁹ etiam ad inferos poenas parricidi luent; vos vero qui extremum spiritum in victoria effudistis piorum estis sedem et locum consecuti. brevis a natura vita nobis⁷⁵⁰ data est; at memoria bene redditae vitae sempiterna⁷⁵¹. quae si non esset longior quam haec vita, quis esset tam amens qui maximis laboribus et periculis ad summam laudem gloriamque contenderet?

[33] actum igitur praeclare vobiscum, fortissimi, dum vixistis, nunc vero etiam sanctissimi milites, quod vestra virtus neque oblivione eorum qui nunc sunt nec reticentia posterorum sepulta⁷⁵² esse poterit, cum vobis immortale monumentum suis paene manibus senatus populusque Romanus exstruxerit. multi saepe exercitus Punicis, Gallicis, Italicis bellis clari et magni fuerunt, nec tamen ullis tale genus honoris tributum est. atque utinam maiora possemus, quando quidem a vobis maxima accepimus! vos ab urbe furentem Antonium avertistis; vos redire molientem reppulistis. erit igitur exstructa moles opere magnifico incisaeque litterae, divinae virtutis testes sempiternae, numquamque de vobis eorum qui aut videbunt vestrum monumentum aut audient gratissimus sermo conticescet. ita pro mortali condicione vitae immortalitatem estis consecuti.

[1] 1 si, ut⁷⁵³ ex litteris quae recitatae sunt, patres conscripti, sceleratissimorum hostium exercitum caesum fusumque⁷⁵⁴ cognovi, sic, id quod et omnes maxime optamus et ex⁷⁵⁵ ea victoria quae parta est consecutum arbitramur, D. Brutum egressum iam Mutina esse⁷⁵⁶ cognossem⁷⁵⁷, propter cuius periculum ad saga issemus, propter eiusdem salutem redeundum ad pristinum vestitum sine ulla dubitatione censerem. ante vero quam sit ea res quam avidissime civitas exspectat adlata, laetitia frui⁷⁵⁸ satis est maximae praeclarissimaeque pugnae; reditum ad vestitum confectae victoriae reservate⁷⁵⁹.

[4] 2 ad D. Brutum liberandum legati missi principes civitatis qui illi hosti ac parricidae denuntiarent ut a Mutina discederet; eiusdem D. Bruti conservandi gratia consul sortitu⁷⁶⁰ ad bellum profectus A. Hirtius, cuius imbecillitatem valetudinis animi virtus et spes victoriae confirmavit; Caesar, cum exercitu per se comparato cum primum his⁷⁶¹ pestibus rem publicam liberasset, ne quid postea sceleris oreretur profectus est ad eundem Brutum liberandum vicitque dolorem aliquem domesticum patriae caritate.

[5] quid C. Pansa egit aliud dilectibus habendis, pecuniis comparandis⁷⁶², senatus consultis faciendis gravissimis in Antonium, nobis cohortandis, populo Romano ad causam libertatis vocando, nisi ut D. Brutus liberaretur⁷⁶³? A quo populus Romanus frequens ita salutem D. Bruti una voce depoposcit ut eam non solum commodis suis sed etiam necessitati victus anteferret. quod sperare nos quidem debemus, patres conscripti, aut inibi esse aut iam esse confectum: sed⁷⁶⁴ spei fructum rei convenit et evento⁷⁶⁵ reservari ne aut deorum immortalium beneficium festinatione praeripuisse aut vim fortunae stultitia contempsisse videamur.

[6] sed quoniam significatio vestra satis declarat quid hac de re sentiatis, ad litteras veniam quae sunt a consulibus⁷⁶⁶ et a pro praetore missae, si pauca ante quae ad ipsas litteras pertineant dixero. 3 imbuti gladii sunt, patres conscripti, legionum exercituumque nostrorum vel madefacti potius duobus⁷⁶⁷ consulum, tertio Caesaris proelio. si hostium fuit ille sanguis, summa militum pietas: nefarium scelus, si⁷⁶⁸ civium. quo usque igitur is qui omnis hostis scelere superavit nomine hostis carebit? nisi mucrones etiam nostrorum militum tremere voltis dubitantis⁷⁶⁹ utrum in cive an in hoste figantur. supplicationem decernitis: hostem non appellatis⁷⁷⁰.

[7] gratae vero nostrae dis immortalibus gratulationes erunt, gratae victimae, cum interfecta sit civium multitudo! de improbis inquit et audacibus. nam sic eos appellat clarissimus vir: quae sunt urbanarum maledicta litium, non inustae belli internecini notae⁷⁷¹. testamenta, credo, subiciunt aut eiciunt vicinos aut adulescentulos circumscribunt: his enim vitiis adfectos et talibus malos aut⁷⁷² audacis appellare consuetudo solet⁷⁷³.

[8] bellum inexpiabile infert quattuor consulibus unus omnium latronum taeterrimus; gerit idem bellum cum senatu populoque Romano; omnibus—quamquam ruit ipse suis cladibus—pestem, vastitatem, cruciatum, tormenta denuntiat: Dolabellae ferum et immane facinus quod nulla barbaria posset agnoscere, id suo consilio factum esse testatur; quaeque esset facturus in hac urbe, nisi eum hic⁷⁷⁴ ipse Iuppiter ab hoc templo atque moenibus reppulisset, declaravit in Parmensium calamitate, quos optimos viros honestissimosque homines, maxime cum auctoritate huius ordinis populique Romani dignitate coniunctos, crudelissimis exemplis interemit propudium⁷⁷⁵ illud et portentum, L. Antonius, insigne odium omnium hominum vel, si etiam di oderunt⁷⁷⁶ quos oportet, deorum⁷⁷⁷.

[9] refugit animus, patres conscripti, eaque dicere reformidat⁷⁷⁸ quae L. Antonius in Parmensium liberis et coniugibus effecerit. quas enim turpitudines Antonii libenter cum dedecore⁷⁷⁹ subierunt, easdem per vim laetantur aliis se intulisse. sed vis calamitosa est quam illis obtulerunt⁷⁸⁰: libido flagitiosa qua Antoniorum oblita est vita. est igitur quisquam qui hostis appellare non audeat quorum scelere crudelitatem Carthaginiensium victam esse fateatur? 4 qua enim in urbe tam immanis Hannibal capta quam in Parma surrepta Antonius? nisi forte huius coloniae et ceterarum in quas eodem est animo non est hostis putandus.

[10] si vero coloniarum et municipiorum sine ulla dubitatione hostis est, quid tandem huius censetis urbis quam ille ad explendas⁷⁸¹ egestates latrocini sui concupivit, quam iam peritus metator et callidus decempeda sua Saxa diviserat? recordamini, per deos immortalis! patres conscripti, quid hoc biduo timuerimus a domesticis hostibus⁷⁸² rumoribus improbissimis dissipatis. quis liberos, quis coniugem aspicere poterat sine fletu? quis domum, quis tecta, quis larem familiarem? aut foedissimam mortem omnes aut miserabilem fugam cogitabant. haec a quibus timebantur, eos hostis appellare dubitamus? gravius si quis attulerit nomen, libenter adsentiar: hoc volgari contentus vix sum, leviore non utar.

[11] itaque cum supplicationes iustissimas ex eis litteris quae recitatae sunt decernere debeamus, Serviliusque decreverit, augebo omnino numerum dierum, praesertim cum non uni, sed tribus ducibus sint decernendae. sed hoc primum faciam ut imperatores⁷⁸³ appellem eos quorum virtute, consilio, felicitate maximis periculis servitutis atque interitus liberati sumus. etenim cui viginti his annis supplicatio decreta est ut non imperator appellaretur aut minimis rebus gestis aut plerumque nullis? quam ob rem aut supplicatio ab eo qui ante dixit decernenda non fuit aut usitatus honos pervolgatusque tribuendus eis quibus etiam novi singularesque debentur.

[12] 5 an⁷⁸⁴ si quis Hispanorum aut Gallorum aut Threcum mille aut duo milia occidisset, illum⁷⁸⁵ hac consuetudine quae increbruit imperatorem appellaret senatus: tot legionibus caesis, tanta multitudine hostium interfecta—ita, inquam⁷⁸⁶, hostium, quamvis hoc isti hostes domestici nolint—clarissimis ducibus supplicationum honorem⁷⁸⁷ tribuemus, imperatorium nomen adimemus? quanto enim honore, laetitia, gratulatione in hoc templum ingredi debent illi ipsi huius urbis liberatores, cum hesterno die propter eorum res gestas me ovantem et prope triumphantem populus Romanus in Capitolium domo tulerit, domum inde reduxerit?

[13] is enim demum est mea quidem sententia iustus triumphus ac verus, cum bene de re publica meritis testimonium a consensu civitatis datur. nam sive in communi gaudio populi Romani uni gratulabantur, magnum iudicium, sive uni⁷⁸⁸ gratias agebant, eo maius, sive utrumque, nihil magnificentius cogitari⁷⁸⁹ potest.

[14] scitis enim per hos dies creberrimum fuisse sermonem, me parilibus⁷⁹¹, qui dies hodie est, cum fascibus descensurum. in aliquem credo hoc gladiatorem aut latronem aut Catilinam esse conlatum⁷⁹², non in eum qui ne quid tale in re publica fieri posset effecerit. an vero⁷⁹³ ego qui Catilinam haec molientem sustulerim, everterim, adflixerim, ipse exstiterim⁷⁹⁴ repente Catilina? quibus auspiciis istos fascis augur acciperem, quatenus haberem, cui traderem? quemquamne⁷⁹⁵ fuisse tam sceleratum qui hoc fingeret, tam furiosum⁷⁹⁶ qui crederet? Vnde igitur ista suspicio vel⁷⁹⁷ potius unde iste sermo.

[15] 6 cum, ut scitis, hoc triduo vel quadriduo tristis a Mutina fama manaret, inflati laetitia atque insolentia impii cives unum se in locum, ad illam curiam furiis⁷⁹⁸ potius suis quam rei publicae infelicem congregabant. ibi cum consilia inirent de caede nostra partirenturque inter se qui Capitolium, qui rostra⁷⁹⁹, qui urbis portas occuparent, ad me concursum futurum civitatis putabant. quod ut cum invidia mea fieret et cum vitae etiam periculo, famam istam fascium dissipaverunt; fascis ipsi ad me delaturi fuerunt. quod cum esset quasi mea voluntate factum, tum in me impetus⁸⁰⁰ conductorum hominum quasi in tyrannum parabatur; ex quo caedes esset vestrum omnium consecuta. quae⁸⁰¹ res patefecit, patres conscripti, sed suo tempore totius⁸⁰² huius sceleris fons aperietur.

[16] itaque P. Apuleius, tribunus plebis, meorum omnium consiliorum periculorumque iam inde a consulatu meo testis, conscius, adiutor, dolorem ferre non potuit doloris mei: contionem habuit maximam populo Romano unum atque idem sentiente. in qua contione cum me pro summa nostra coniunctione et familiaritate liberare suspicione fascium vellet, una voce cuncta contio declaravit nihil esse a me umquam de re publica nisi optime cogitatum. post hanc habitam contionem duabus tribusve horis optatissimi nuntii et litterae venerunt: ut idem dies non modo iniquissima me invidia liberarit⁸⁰³ sed etiam celeberrima populi Romani gratulatione auxerit.

[17] haec interposui, patres conscripti, non tam ut pro me dixerim⁸⁰⁴—male enim mecum ageretur, si parum vobis essem sine defensione purgatus—quam ut quosdam nimis ieiuno animo et angusto monerem, id quod semper ipse fecissem, uti excellentium civium virtutem imitatione dignam, non invidia putarent. Magnus est in re publica campus, ut sapienter dicere M. Crassus⁸⁰⁵ solebat, multis apertus cursus ad laudem. 7 Vtinam quidem illi principes viverent qui me post meum consulatum, cum eis ipse cederem, principem non inviti videbant! hoc vero tempore in tanta inopia constantium et fortium consularium quo me dolore adfici creditis, cum alios male sentire, alios nihil omnino curare videam, alios parum constanter in suscepta causa permanere sententiamque suam non semper utilitate rei publicae, sed tum⁸⁰⁶ spe tum timore moderari?

[1] 1 si, ut⁸⁰⁷ ex litteris quae recitatae sunt, patres conscripti, sceleratissimorum hostium exercitum caesum fusumque⁸⁰⁸ cognovi, sic, id quod et omnes maxime optamus et ex⁸⁰⁹ ea victoria quae parta est consecutum arbitramur, D. Brutum egressum iam Mutina esse⁸¹⁰ cognossem⁸¹¹, propter cuius periculum ad saga issemus, propter eiusdem salutem redeundum ad pristinum vestitum sine ulla dubitatione censerem. ante vero quam sit ea res quam avidissime civitas exspectat adlata, laetitia frui⁸¹² satis est maximae praeclarissimaeque pugnae; reditum ad vestitum confectae victoriae reservate⁸¹³.

[4] 2 ad D. Brutum liberandum legati missi principes civitatis qui illi hosti ac parricidae denuntiarent ut a Mutina discederet; eiusdem D. Bruti conservandi gratia consul sortitu⁸¹⁴ ad bellum profectus A. Hirtius, cuius imbecillitatem valetudinis animi virtus et spes victoriae confirmavit; Caesar, cum exercitu per se comparato cum primum his⁸¹⁵ pestibus rem publicam liberasset, ne quid postea sceleris oreretur profectus est ad eundem Brutum liberandum vicitque dolorem aliquem domesticum patriae caritate.

[5] quid C. Pansa egit aliud dilectibus habendis, pecuniis comparandis⁸¹⁶, senatus consultis faciendis gravissimis in Antonium, nobis cohortandis, populo Romano ad causam libertatis vocando, nisi ut D. Brutus liberaretur⁸¹⁷? A quo populus Romanus frequens ita salutem D. Bruti una voce depoposcit ut eam non solum commodis suis sed etiam necessitati victus anteferret. quod sperare nos quidem debemus, patres conscripti, aut inibi esse aut iam esse confectum: sed⁸¹⁸ spei fructum rei convenit et evento⁸¹⁹ reservari ne aut deorum immortalium beneficium festinatione praeripuisse aut vim fortunae stultitia contempsisse videamur.

[6] sed quoniam significatio vestra satis declarat quid hac de re sentiatis, ad litteras veniam quae sunt a consulibus⁸²⁰ et a pro praetore missae, si pauca ante quae ad ipsas litteras pertineant dixero. 3 imbuti gladii sunt, patres conscripti, legionum exercituumque nostrorum vel madefacti potius duobus⁸²¹ consulum, tertio Caesaris proelio. si hostium fuit ille sanguis, summa militum pietas: nefarium scelus, si⁸²² civium. quo usque igitur is qui omnis hostis scelere superavit nomine hostis carebit? nisi mucrones etiam nostrorum militum tremere voltis dubitantis⁸²³ utrum in cive an in hoste figantur. supplicationem decernitis: hostem non appellatis⁸²⁴.

[7] gratae vero nostrae dis immortalibus gratulationes erunt, gratae victimae, cum interfecta sit civium multitudo! de improbis inquit et audacibus. nam sic eos appellat clarissimus vir: quae sunt urbanarum maledicta litium, non inustae belli internecini notae⁸²⁵. testamenta, credo, subiciunt aut eiciunt vicinos aut adulescentulos circumscribunt: his enim vitiis adfectos et talibus malos aut⁸²⁶ audacis appellare consuetudo solet⁸²⁷.

[8] bellum inexpiabile infert quattuor consulibus unus omnium latronum taeterrimus; gerit idem bellum cum senatu populoque Romano; omnibus—quamquam ruit ipse suis cladibus—pestem, vastitatem, cruciatum, tormenta denuntiat: Dolabellae ferum et immane facinus quod nulla barbaria posset agnoscere, id suo consilio factum esse testatur; quaeque esset facturus in hac urbe, nisi eum hic⁸²⁸ ipse Iuppiter ab hoc templo atque moenibus reppulisset, declaravit in Parmensium calamitate, quos optimos viros honestissimosque homines, maxime cum auctoritate huius ordinis populique Romani dignitate coniunctos, crudelissimis exemplis interemit propudium⁸²⁹ illud et portentum, L. Antonius, insigne odium omnium hominum vel, si etiam di oderunt⁸³⁰ quos oportet, deorum⁸³¹.

[9] refugit animus, patres conscripti, eaque dicere reformidat⁸³² quae L. Antonius in Parmensium liberis et coniugibus effecerit. quas enim turpitudines Antonii libenter cum dedecore⁸³³ subierunt, easdem per vim laetantur aliis se intulisse. sed vis calamitosa est quam illis obtulerunt⁸³⁴: libido flagitiosa qua Antoniorum oblita est vita. est igitur quisquam qui hostis appellare non audeat quorum scelere crudelitatem Carthaginiensium victam esse fateatur? 4 qua enim in urbe tam immanis Hannibal capta quam in Parma surrepta Antonius? nisi forte huius coloniae et ceterarum in quas eodem est animo non est hostis putandus.

[10] si vero coloniarum et municipiorum sine ulla dubitatione hostis est, quid tandem huius censetis urbis quam ille ad explendas⁸³⁵ egestates latrocini sui concupivit, quam iam peritus metator et callidus decempeda sua Saxa diviserat? recordamini, per deos immortalis! patres conscripti, quid hoc biduo timuerimus a domesticis hostibus⁸³⁶ rumoribus improbissimis dissipatis. quis liberos, quis coniugem aspicere poterat sine fletu? quis domum, quis tecta, quis larem familiarem? aut foedissimam mortem omnes aut miserabilem fugam cogitabant. haec a quibus timebantur, eos hostis appellare dubitamus? gravius si quis attulerit nomen, libenter adsentiar: hoc volgari contentus vix sum, leviore non utar.

[11] itaque cum supplicationes iustissimas ex eis litteris quae recitatae sunt decernere debeamus, Serviliusque decreverit, augebo omnino numerum dierum, praesertim cum non uni, sed tribus ducibus sint decernendae. sed hoc primum faciam ut imperatores⁸³⁷ appellem eos quorum virtute, consilio, felicitate maximis periculis servitutis atque interitus liberati sumus. etenim cui viginti his annis supplicatio decreta est ut non imperator appellaretur aut minimis rebus gestis aut plerumque nullis? quam ob rem aut supplicatio ab eo qui ante dixit decernenda non fuit aut usitatus honos pervolgatusque tribuendus eis quibus etiam novi singularesque debentur.

[12] 5 an⁸³⁸ si quis Hispanorum aut Gallorum aut Threcum mille aut duo milia occidisset, illum⁸³⁹ hac consuetudine quae increbruit imperatorem appellaret senatus: tot legionibus caesis, tanta multitudine hostium interfecta—ita, inquam⁸⁴⁰, hostium, quamvis hoc isti hostes domestici nolint—clarissimis ducibus supplicationum honorem⁸⁴¹ tribuemus, imperatorium nomen adimemus? quanto enim honore, laetitia, gratulatione in hoc templum ingredi debent illi ipsi huius urbis liberatores, cum hesterno die propter eorum res gestas me ovantem et prope triumphantem populus Romanus in Capitolium domo tulerit, domum inde reduxerit?

[13] is enim demum est mea quidem sententia iustus triumphus ac verus, cum bene de re publica meritis testimonium a consensu civitatis datur. nam sive in communi gaudio populi Romani uni gratulabantur, magnum iudicium, sive uni⁸⁴² gratias agebant, eo maius, sive utrumque, nihil magnificentius cogitari⁸⁴³ potest.

[14] scitis enim per hos dies creberrimum fuisse sermonem, me parilibus⁸⁴⁵, qui dies hodie est, cum fascibus descensurum. in aliquem credo hoc gladiatorem aut latronem aut Catilinam esse conlatum⁸⁴⁶, non in eum qui ne quid tale in re publica fieri posset effecerit. an vero⁸⁴⁷ ego qui Catilinam haec molientem sustulerim, everterim, adflixerim, ipse exstiterim⁸⁴⁸ repente Catilina? quibus auspiciis istos fascis augur acciperem, quatenus haberem, cui traderem? quemquamne⁸⁴⁹ fuisse tam sceleratum qui hoc fingeret, tam furiosum⁸⁵⁰ qui crederet? Vnde igitur ista suspicio vel⁸⁵¹ potius unde iste sermo.

[15] 6 cum, ut scitis, hoc triduo vel quadriduo tristis a Mutina fama manaret, inflati laetitia atque insolentia impii cives unum se in locum, ad illam curiam furiis⁸⁵² potius suis quam rei publicae infelicem congregabant. ibi cum consilia inirent de caede nostra partirenturque inter se qui Capitolium, qui rostra⁸⁵³, qui urbis portas occuparent, ad me concursum futurum civitatis putabant. quod ut cum invidia mea fieret et cum vitae etiam periculo, famam istam fascium dissipaverunt; fascis ipsi ad me delaturi fuerunt. quod cum esset quasi mea voluntate factum, tum in me impetus⁸⁵⁴ conductorum hominum quasi in tyrannum parabatur; ex quo caedes esset vestrum omnium consecuta. quae⁸⁵⁵ res patefecit, patres conscripti, sed suo tempore totius⁸⁵⁶ huius sceleris fons aperietur.

[16] itaque P. Apuleius, tribunus plebis, meorum omnium consiliorum periculorumque iam inde a consulatu meo testis, conscius, adiutor, dolorem ferre non potuit doloris mei: contionem habuit maximam populo Romano unum atque idem sentiente. in qua contione cum me pro summa nostra coniunctione et familiaritate liberare suspicione fascium vellet, una voce cuncta contio declaravit nihil esse a me umquam de re publica nisi optime cogitatum. post hanc habitam contionem duabus tribusve horis optatissimi nuntii et litterae venerunt: ut idem dies non modo iniquissima me invidia liberarit⁸⁵⁷ sed etiam celeberrima populi Romani gratulatione auxerit.

[17] haec interposui, patres conscripti, non tam ut pro me dixerim⁸⁵⁸—male enim mecum ageretur, si parum vobis essem sine defensione purgatus—quam ut quosdam nimis ieiuno animo et angusto monerem, id quod semper ipse fecissem, uti excellentium civium virtutem imitatione dignam, non invidia putarent. Magnus est in re publica campus, ut sapienter dicere M. Crassus⁸⁵⁹ solebat, multis apertus cursus ad laudem. 7 Vtinam quidem illi principes viverent qui me post meum consulatum, cum eis ipse cederem, principem non inviti videbant! hoc vero tempore in tanta inopia constantium et fortium consularium quo me dolore adfici creditis, cum alios male sentire, alios nihil omnino curare videam, alios parum constanter in suscepta causa permanere sententiamque suam non semper utilitate rei publicae, sed tum⁸⁶⁰ spe tum timore moderari?

[18] quod si quis de contentione principatus laborat, quae nulla esse debet, stultissime facit, si vitiis cum virtute contendit; ut enim cursu cursus, sic in viris fortibus virtus virtute superatur. tu, si ego de re publica optime sentiam, ut me vincas, ipse pessime senties? aut⁸⁶¹, si ad me bonorum concursum fieri videbis, ad te improbos invitabis? nollem, primum rei publicae causa, deinde etiam dignitatis tuae. sed si principatus ageretur, quem numquam expetivi, quid tandem mihi esset⁸⁶² optatius? ego enim malis sententiis vinci non possum, bonis forsitan possim et libenter.

[19] haec populum Romanum videre, animadvertere, iudicare quidam moleste ferunt. poteratne fieri ut non proinde⁸⁶³ homines de⁸⁶⁴ quoque ut quisque mereretur iudicarent? Vt enim de universo senatu populus Romanus verissime iudicat nullis rei publicae temporibus hunc ordinem firmiorem aut fortiorem fuisse, sic de uno quoque nostrum et maxime qui hoc loco sententias dicimus sciscitantur omnes, avent audire quid quisque senserit: ita de quoque⁸⁶⁵ ut quemque meritum arbitrantur existimant.

[20] memoria tenent me ante diem xiii⁸⁶⁶. Kalendas Ianuarias principem revocandae libertatis fuisse; me ex Kalendis Ianuariis ad hanc horam invigilasse rei publicae; meam domum measque auris dies noctesque⁸⁶⁷ omnium praeceptis monitisque patuisse; meis litteris, meis nuntiis, meis cohortationibus omnis qui ubique essent ad patriae praesidium excitatos; meis sententiis a Kalendis Ianuariis numquam legatos ad Antonium; semper illum hostem, semper hoc bellum, ut ego qui omni tempore verae pacis auctor fuissem huic essem nomini pestiferae pacis inimicus;

[21] idem P. Ventidium⁸⁶⁸, cum alii praetorem⁸⁶⁹, ego semper hostem. has in sententias meas si consules⁸⁷⁰ discessionem facere voluissent, omnibus istis latronibus auctoritate ipsa senatus iam pridem de manibus arma cecidissent. 8 sed quod tum non licuit, patres conscripti, id hoc tempore non solum licet verum etiam necesse est, eos qui re sunt hostes verbis notari⁸⁷¹, sententiis nostris hostis iudicari.

[22] antea cum hostem ac⁸⁷² bellum nominassem, semel et saepius sententiam meam de numero sententiarum sustulerunt: quod in hac causa iam fieri non potest. ex litteris enim C. Pansae A. Hirti consulum, C. Caesaris pro praetore, de honore dis immortalibus habendo sententias dicimus⁸⁷³. supplicationem modo qui decrevit, idem imprudens hostis iudicavit; numquam enim in civili bello supplicatio decreta est. decretam dico⁸⁷⁴?

[23] ne victoris quidem litteris postulata est. civile bellum consul Sulla gessit, legionibus in urbem adductis quos voluit expulit, quos potuit occidit: supplicationis⁸⁷⁵ mentio nulla. grave bellum Octavianum insecutum est: supplicatio Cinnae⁸⁷⁶ nulla victori⁸⁷⁷. Cinnae victoriam imperator ultus est Sulla: nulla supplicatio decreta a senatu. ad te ipsum, P. Servili, num⁸⁷⁸ misit ullas conlega litteras de illa calamitosissima pugna Pharsalia? num te de supplicatione voluit referre? profecto noluit. at misit postea de Alexandrea, de Pharnace: Pharsaliae vero pugnae ne triumphum quidem egit. Eos enim civis pugna illa sustulerat quibus non modo vivis sed etiam victoribus incolumis et florens civitas esse posset.

[24] quod idem contigerat superioribus bellis civilibus. nam mihi consuli supplicatio nullis armis sumptis non ob caedem hostium, sed ob conservationem civium novo et inaudito genere decreta est. quam ob rem aut supplicatio re publica pulcherrime gesta⁸⁷⁹ postulantibus nostris imperatoribus deneganda est, quod praeter A. Gabinium⁸⁸⁰ contigit nemini, aut supplicatione decernenda hostis eos de quibus decernitis iudicetis necesse est. 9 quod ergo ille re, id ego etiam verbo, cum imperatores eos appello: hoc ipso nomine et eos qui iam devicti sunt et eos qui supersunt hostis iudico⁸⁸¹.

[25] quo modo enim potius Pansam appellem, etsi habet honoris nomen amplissimi; quo Hirtium? est ille quidem consul, sed alterum nomen benefici populi Romani est, alterum virtutis atque victoriae. quid? Caesarem, deorum beneficio rei publicae procreatum, dubitemne appellare imperatorem? qui primus Antoni immanem et foedam crudelitatem non solum a iugulis nostris sed etiam a membris et visceribus avertit⁸⁸². Vnius autem diei quot⁸⁸³ et quantae virtutes, di immortales, fuerunt!

[1] 1 si, ut⁸⁸⁴ ex litteris quae recitatae sunt, patres conscripti, sceleratissimorum hostium exercitum caesum fusumque⁸⁸⁵ cognovi, sic, id quod et omnes maxime optamus et ex⁸⁸⁶ ea victoria quae parta est consecutum arbitramur, D. Brutum egressum iam Mutina esse⁸⁸⁷ cognossem⁸⁸⁸, propter cuius periculum ad saga issemus, propter eiusdem salutem redeundum ad pristinum vestitum sine ulla dubitatione censerem. ante vero quam sit ea res quam avidissime civitas exspectat adlata, laetitia frui⁸⁸⁹ satis est maximae praeclarissimaeque pugnae; reditum ad vestitum confectae victoriae reservate⁸⁹⁰.

[4] 2 ad D. Brutum liberandum legati missi principes civitatis qui illi hosti ac parricidae denuntiarent ut a Mutina discederet; eiusdem D. Bruti conservandi gratia consul sortitu⁸⁹¹ ad bellum profectus A. Hirtius, cuius imbecillitatem valetudinis animi virtus et spes victoriae confirmavit; Caesar, cum exercitu per se comparato cum primum his⁸⁹² pestibus rem publicam liberasset, ne quid postea sceleris oreretur profectus est ad eundem Brutum liberandum vicitque dolorem aliquem domesticum patriae caritate.

[5] quid C. Pansa egit aliud dilectibus habendis, pecuniis comparandis⁸⁹³, senatus consultis faciendis gravissimis in Antonium, nobis cohortandis, populo Romano ad causam libertatis vocando, nisi ut D. Brutus liberaretur⁸⁹⁴? A quo populus Romanus frequens ita salutem D. Bruti una voce depoposcit ut eam non solum commodis suis sed etiam necessitati victus anteferret. quod sperare nos quidem debemus, patres conscripti, aut inibi esse aut iam esse confectum: sed⁸⁹⁵ spei fructum rei convenit et evento⁸⁹⁶ reservari ne aut deorum immortalium beneficium festinatione praeripuisse aut vim fortunae stultitia contempsisse videamur.

[6] sed quoniam significatio vestra satis declarat quid hac de re sentiatis, ad litteras veniam quae sunt a consulibus⁸⁹⁷ et a pro praetore missae, si pauca ante quae ad ipsas litteras pertineant dixero. 3 imbuti gladii sunt, patres conscripti, legionum exercituumque nostrorum vel madefacti potius duobus⁸⁹⁸ consulum, tertio Caesaris proelio. si hostium fuit ille sanguis, summa militum pietas: nefarium scelus, si⁸⁹⁹ civium. quo usque igitur is qui omnis hostis scelere superavit nomine hostis carebit? nisi mucrones etiam nostrorum militum tremere voltis dubitantis⁹⁰⁰ utrum in cive an in hoste figantur. supplicationem decernitis: hostem non appellatis⁹⁰¹.

[7] gratae vero nostrae dis immortalibus gratulationes erunt, gratae victimae, cum interfecta sit civium multitudo! de improbis inquit et audacibus. nam sic eos appellat clarissimus vir: quae sunt urbanarum maledicta litium, non inustae belli internecini notae⁹⁰². testamenta, credo, subiciunt aut eiciunt vicinos aut adulescentulos circumscribunt: his enim vitiis adfectos et talibus malos aut⁹⁰³ audacis appellare consuetudo solet⁹⁰⁴.

[8] bellum inexpiabile infert quattuor consulibus unus omnium latronum taeterrimus; gerit idem bellum cum senatu populoque Romano; omnibus—quamquam ruit ipse suis cladibus—pestem, vastitatem, cruciatum, tormenta denuntiat: Dolabellae ferum et immane facinus quod nulla barbaria posset agnoscere, id suo consilio factum esse testatur; quaeque esset facturus in hac urbe, nisi eum hic⁹⁰⁵ ipse Iuppiter ab hoc templo atque moenibus reppulisset, declaravit in Parmensium calamitate, quos optimos viros honestissimosque homines, maxime cum auctoritate huius ordinis populique Romani dignitate coniunctos, crudelissimis exemplis interemit propudium⁹⁰⁶ illud et portentum, L. Antonius, insigne odium omnium hominum vel, si etiam di oderunt⁹⁰⁷ quos oportet, deorum⁹⁰⁸.

[9] refugit animus, patres conscripti, eaque dicere reformidat⁹⁰⁹ quae L. Antonius in Parmensium liberis et coniugibus effecerit. quas enim turpitudines Antonii libenter cum dedecore⁹¹⁰ subierunt, easdem per vim laetantur aliis se intulisse. sed vis calamitosa est quam illis obtulerunt⁹¹¹: libido flagitiosa qua Antoniorum oblita est vita. est igitur quisquam qui hostis appellare non audeat quorum scelere crudelitatem Carthaginiensium victam esse fateatur? 4 qua enim in urbe tam immanis Hannibal capta quam in Parma surrepta Antonius? nisi forte huius coloniae et ceterarum in quas eodem est animo non est hostis putandus.

[10] si vero coloniarum et municipiorum sine ulla dubitatione hostis est, quid tandem huius censetis urbis quam ille ad explendas⁹¹² egestates latrocini sui concupivit, quam iam peritus metator et callidus decempeda sua Saxa diviserat? recordamini, per deos immortalis! patres conscripti, quid hoc biduo timuerimus a domesticis hostibus⁹¹³ rumoribus improbissimis dissipatis. quis liberos, quis coniugem aspicere poterat sine fletu? quis domum, quis tecta, quis larem familiarem? aut foedissimam mortem omnes aut miserabilem fugam cogitabant. haec a quibus timebantur, eos hostis appellare dubitamus? gravius si quis attulerit nomen, libenter adsentiar: hoc volgari contentus vix sum, leviore non utar.

[11] itaque cum supplicationes iustissimas ex eis litteris quae recitatae sunt decernere debeamus, Serviliusque decreverit, augebo omnino numerum dierum, praesertim cum non uni, sed tribus ducibus sint decernendae. sed hoc primum faciam ut imperatores⁹¹⁴ appellem eos quorum virtute, consilio, felicitate maximis periculis servitutis atque interitus liberati sumus. etenim cui viginti his annis supplicatio decreta est ut non imperator appellaretur aut minimis rebus gestis aut plerumque nullis? quam ob rem aut supplicatio ab eo qui ante dixit decernenda non fuit aut usitatus honos pervolgatusque tribuendus eis quibus etiam novi singularesque debentur.

[12] 5 an⁹¹⁵ si quis Hispanorum aut Gallorum aut Threcum mille aut duo milia occidisset, illum⁹¹⁶ hac consuetudine quae increbruit imperatorem appellaret senatus: tot legionibus caesis, tanta multitudine hostium interfecta—ita, inquam⁹¹⁷, hostium, quamvis hoc isti hostes domestici nolint—clarissimis ducibus supplicationum honorem⁹¹⁸ tribuemus, imperatorium nomen adimemus? quanto enim honore, laetitia, gratulatione in hoc templum ingredi debent illi ipsi huius urbis liberatores, cum hesterno die propter eorum res gestas me ovantem et prope triumphantem populus Romanus in Capitolium domo tulerit, domum inde reduxerit?

[13] is enim demum est mea quidem sententia iustus triumphus ac verus, cum bene de re publica meritis testimonium a consensu civitatis datur. nam sive in communi gaudio populi Romani uni gratulabantur, magnum iudicium, sive uni⁹¹⁹ gratias agebant, eo maius, sive utrumque, nihil magnificentius cogitari⁹²⁰ potest.

[14] scitis enim per hos dies creberrimum fuisse sermonem, me parilibus⁹²², qui dies hodie est, cum fascibus descensurum. in aliquem credo hoc gladiatorem aut latronem aut Catilinam esse conlatum⁹²³, non in eum qui ne quid tale in re publica fieri posset effecerit. an vero⁹²⁴ ego qui Catilinam haec molientem sustulerim, everterim, adflixerim, ipse exstiterim⁹²⁵ repente Catilina? quibus auspiciis istos fascis augur acciperem, quatenus haberem, cui traderem? quemquamne⁹²⁶ fuisse tam sceleratum qui hoc fingeret, tam furiosum⁹²⁷ qui crederet? Vnde igitur ista suspicio vel⁹²⁸ potius unde iste sermo.

[15] 6 cum, ut scitis, hoc triduo vel quadriduo tristis a Mutina fama manaret, inflati laetitia atque insolentia impii cives unum se in locum, ad illam curiam furiis⁹²⁹ potius suis quam rei publicae infelicem congregabant. ibi cum consilia inirent de caede nostra partirenturque inter se qui Capitolium, qui rostra⁹³⁰, qui urbis portas occuparent, ad me concursum futurum civitatis putabant. quod ut cum invidia mea fieret et cum vitae etiam periculo, famam istam fascium dissipaverunt; fascis ipsi ad me delaturi fuerunt. quod cum esset quasi mea voluntate factum, tum in me impetus⁹³¹ conductorum hominum quasi in tyrannum parabatur; ex quo caedes esset vestrum omnium consecuta. quae⁹³² res patefecit, patres conscripti, sed suo tempore totius⁹³³ huius sceleris fons aperietur.

[16] itaque P. Apuleius, tribunus plebis, meorum omnium consiliorum periculorumque iam inde a consulatu meo testis, conscius, adiutor, dolorem ferre non potuit doloris mei: contionem habuit maximam populo Romano unum atque idem sentiente. in qua contione cum me pro summa nostra coniunctione et familiaritate liberare suspicione fascium vellet, una voce cuncta contio declaravit nihil esse a me umquam de re publica nisi optime cogitatum. post hanc habitam contionem duabus tribusve horis optatissimi nuntii et litterae venerunt: ut idem dies non modo iniquissima me invidia liberarit⁹³⁴ sed etiam celeberrima populi Romani gratulatione auxerit.

[17] haec interposui, patres conscripti, non tam ut pro me dixerim⁹³⁵—male enim mecum ageretur, si parum vobis essem sine defensione purgatus—quam ut quosdam nimis ieiuno animo et angusto monerem, id quod semper ipse fecissem, uti excellentium civium virtutem imitatione dignam, non invidia putarent. Magnus est in re publica campus, ut sapienter dicere M. Crassus⁹³⁶ solebat, multis apertus cursus ad laudem. 7 Vtinam quidem illi principes viverent qui me post meum consulatum, cum eis ipse cederem, principem non inviti videbant! hoc vero tempore in tanta inopia constantium et fortium consularium quo me dolore adfici creditis, cum alios male sentire, alios nihil omnino curare videam, alios parum constanter in suscepta causa permanere sententiamque suam non semper utilitate rei publicae, sed tum⁹³⁷ spe tum timore moderari?

[18] quod si quis de contentione principatus laborat, quae nulla esse debet, stultissime facit, si vitiis cum virtute contendit; ut enim cursu cursus, sic in viris fortibus virtus virtute superatur. tu, si ego de re publica optime sentiam, ut me vincas, ipse pessime senties? aut⁹³⁸, si ad me bonorum concursum fieri videbis, ad te improbos invitabis? nollem, primum rei publicae causa, deinde etiam dignitatis tuae. sed si principatus ageretur, quem numquam expetivi, quid tandem mihi esset⁹³⁹ optatius? ego enim malis sententiis vinci non possum, bonis forsitan possim et libenter.

[19] haec populum Romanum videre, animadvertere, iudicare quidam moleste ferunt. poteratne fieri ut non proinde⁹⁴⁰ homines de⁹⁴¹ quoque ut quisque mereretur iudicarent? Vt enim de universo senatu populus Romanus verissime iudicat nullis rei publicae temporibus hunc ordinem firmiorem aut fortiorem fuisse, sic de uno quoque nostrum et maxime qui hoc loco sententias dicimus sciscitantur omnes, avent audire quid quisque senserit: ita de quoque⁹⁴² ut quemque meritum arbitrantur existimant.

[20] memoria tenent me ante diem xiii⁹⁴³. Kalendas Ianuarias principem revocandae libertatis fuisse; me ex Kalendis Ianuariis ad hanc horam invigilasse rei publicae; meam domum measque auris dies noctesque⁹⁴⁴ omnium praeceptis monitisque patuisse; meis litteris, meis nuntiis, meis cohortationibus omnis qui ubique essent ad patriae praesidium excitatos; meis sententiis a Kalendis Ianuariis numquam legatos ad Antonium; semper illum hostem, semper hoc bellum, ut ego qui omni tempore verae pacis auctor fuissem huic essem nomini pestiferae pacis inimicus;

[21] idem P. Ventidium⁹⁴⁵, cum alii praetorem⁹⁴⁶, ego semper hostem. has in sententias meas si consules⁹⁴⁷ discessionem facere voluissent, omnibus istis latronibus auctoritate ipsa senatus iam pridem de manibus arma cecidissent. 8 sed quod tum non licuit, patres conscripti, id hoc tempore non solum licet verum etiam necesse est, eos qui re sunt hostes verbis notari⁹⁴⁸, sententiis nostris hostis iudicari.

[22] antea cum hostem ac⁹⁴⁹ bellum nominassem, semel et saepius sententiam meam de numero sententiarum sustulerunt: quod in hac causa iam fieri non potest. ex litteris enim C. Pansae A. Hirti consulum, C. Caesaris pro praetore, de honore dis immortalibus habendo sententias dicimus⁹⁵⁰. supplicationem modo qui decrevit, idem imprudens hostis iudicavit; numquam enim in civili bello supplicatio decreta est. decretam dico⁹⁵¹?

[23] ne victoris quidem litteris postulata est. civile bellum consul Sulla gessit, legionibus in urbem adductis quos voluit expulit, quos potuit occidit: supplicationis⁹⁵² mentio nulla. grave bellum Octavianum insecutum est: supplicatio Cinnae⁹⁵³ nulla victori⁹⁵⁴. Cinnae victoriam imperator ultus est Sulla: nulla supplicatio decreta a senatu. ad te ipsum, P. Servili, num⁹⁵⁵ misit ullas conlega litteras de illa calamitosissima pugna Pharsalia? num te de supplicatione voluit referre? profecto noluit. at misit postea de Alexandrea, de Pharnace: Pharsaliae vero pugnae ne triumphum quidem egit. Eos enim civis pugna illa sustulerat quibus non modo vivis sed etiam victoribus incolumis et florens civitas esse posset.

[24] quod idem contigerat superioribus bellis civilibus. nam mihi consuli supplicatio nullis armis sumptis non ob caedem hostium, sed ob conservationem civium novo et inaudito genere decreta est. quam ob rem aut supplicatio re publica pulcherrime gesta⁹⁵⁶ postulantibus nostris imperatoribus deneganda est, quod praeter A. Gabinium⁹⁵⁷ contigit nemini, aut supplicatione decernenda hostis eos de quibus decernitis iudicetis necesse est. 9 quod ergo ille re, id ego etiam verbo, cum imperatores eos appello: hoc ipso nomine et eos qui iam devicti sunt et eos qui supersunt hostis iudico⁹⁵⁸.

[25] quo modo enim potius Pansam appellem, etsi habet honoris nomen amplissimi; quo Hirtium? est ille quidem consul, sed alterum nomen benefici populi Romani est, alterum virtutis atque victoriae. quid? Caesarem, deorum beneficio rei publicae procreatum, dubitemne appellare imperatorem? qui primus Antoni immanem et foedam crudelitatem non solum a iugulis nostris sed etiam a membris et visceribus avertit⁹⁵⁹. Vnius autem diei quot⁹⁶⁰ et quantae virtutes, di immortales, fuerunt!

[27] 10 quid dicam de Hirtio? qui re audita e castris duas legiones eduxit incredibili studio atque virtute, quartam illam quae relicto Antonio se olim cum Martia legione coniunxit, et septimam quae constituta ex veteranis docuit hoc⁹⁶¹ proelio militibus eis qui Caesaris beneficia servassent senatus populique Romani carum nomen esse. his viginti cohortibus, nullo equitatu, Hirtius ipse aquilam quartae legionis cum inferret, qua nullius pulchriorem speciem imperatoris accepimus, cum tribus Antoni legionibus equitatuque conflixit, hostisque nefarios, huic Iovis optimi maximi⁹⁶² ceterisque deorum immortalium templis, urbis tectis, libertati populi Romani, nostrae vitae sanguinique imminentis prostravit, fudit, occidit, ut cum admodum paucis, nocte tectus, metu perterritus, princeps latronum duxque fugerit. O solem ipsum beatissimum qui, ante quam se abderet, stratis cadaveribus parricidarum cum paucis fugientem vidit Antonium!

[28] an vero quisquam dubitabit appellare Caesarem⁹⁶³ imperatorem? aetas eius certe ab hac sententia neminem deterrebit, quando quidem virtute superavit aetatem. ac mihi semper eo maiora beneficia C. Caesaris visa sunt quo minus erant ab aetate illa postulanda: cui cum imperium dabamus, eodem tempore etiam⁹⁶⁴ spem eius nominis deferebamus; quod cum est⁹⁶⁵ consecutus, auctoritatem decreti nostri rebus gestis suis comprobavit. hic ergo adulescens maximi animi, ut verissime scribit Hirtius, castra multarum legionum paucis cohortibus tutatus est secundumque proelium fecit. ita trium imperatorum virtute, consilio, felicitate uno die locis pluribus res publica est conservata.

[29] 11 decerno igitur eorum trium nomine quinquaginta dierum supplicationes: causas, ut honorificentissimis verbis consequi potuero, complectar ipsa sententia.

est autem fidei pietatisque nostrae declarare fortissimis militibus quam memores simus⁹⁶⁶ quamque grati. quam ob rem promissa nostra atque ea quae legionibus bello confecto tributuros nos spopondimus hodierno senatus consulto renovanda censeo; aequum est enim militum, talium praesertim, honorem coniungi.

[30] atque utinam, patres conscripti, civibus⁹⁶⁷ omnibus solvere nobis praemia liceret! quamquam nos ea quae promisimus studiose cumulata⁹⁶⁸ reddemus. sed id quidem restat, ut spero, victoribus, quibus senatus fides praestabitur: quam quoniam⁹⁶⁹ difficillimo rei publicae tempore secuti sunt, eos numquam oportebit consili sui paenitere. sed facile est bene agere cum eis a quibus etiam tacentibus flagitari videmur: illud admirabilius et maius maximeque proprium senatus sapientis est, grata eorum⁹⁷⁰ virtutem memoria prosequi qui pro patria vitam profuderunt.

[31] quorum de honore utinam mihi plura in mentem venirent! duo certe non praeteribo quae maxime occurrunt: quorum alterum pertinet ad virorum fortissimorum gloriam sempiternam, alterum ad leniendum maerorem et luctum proximorum. 12 placet igitur mihi, patres conscripti, legionis Martiae militibus et eis qui una pugnantes occiderint⁹⁷¹ monumentum fieri quam amplissimum. Magna atque incredibilia sunt in rem publicam huius merita legionis. haec se prima latrocinio abrupit Antoni; haec tenuit Albam; haec se ad Caesarem contulit; hanc imitata quarta legio parem virtutis gloriam consecuta est. quarta victrix desiderat neminem: ex Martia non nulli in ipsa victoria conciderunt. O fortunata mors quae naturae debita⁹⁷² pro patria est⁹⁷³ potissimum reddita⁹⁷⁴!

[32] vos vero patriae natos iudico; quorum etiam nomen a Marte est, ut idem deus urbem hanc gentibus, vos huic urbi genuisse videatur. in fuga foeda mors est; in victoria gloriosa. etenim Mars ipse ex acie fortissimum quemque pignerari solet. illi igitur impii quos occidistis⁹⁷⁵ etiam ad inferos poenas parricidi luent; vos vero qui extremum spiritum in victoria effudistis piorum estis sedem et locum consecuti. brevis a natura vita nobis⁹⁷⁶ data est; at memoria bene redditae vitae sempiterna⁹⁷⁷. quae si non esset longior quam haec vita, quis esset tam amens qui maximis laboribus et periculis ad summam laudem gloriamque contenderet?

[33] actum igitur praeclare vobiscum, fortissimi, dum vixistis, nunc vero etiam sanctissimi milites, quod vestra virtus neque oblivione eorum qui nunc sunt nec reticentia posterorum sepulta⁹⁷⁸ esse poterit, cum vobis immortale monumentum suis paene manibus senatus populusque Romanus exstruxerit. multi saepe exercitus Punicis, Gallicis, Italicis bellis clari et magni fuerunt, nec tamen ullis tale genus honoris tributum est. atque utinam maiora possemus, quando quidem a vobis maxima accepimus! vos ab urbe furentem Antonium avertistis; vos redire molientem reppulistis. erit igitur exstructa moles opere magnifico incisaeque litterae, divinae virtutis testes sempiternae, numquamque de vobis eorum qui aut videbunt vestrum monumentum aut audient gratissimus sermo conticescet. ita pro mortali condicione vitae immortalitatem estis consecuti.

[34] 13 sed quoniam, patres conscripti, gloriae munus optimis et fortissimis civibus monumenti honore persolvitur, consolemur eorum proximos, quibus optima est haec quidem consolatio: parentibus quod tanta rei publicae praesidia genuerunt; liberis quod habebunt domestica exempla virtutis; coniugibus quod eis viris carebunt, quos laudare quam lugere praestabit; fratribus quod in se ut corporum, sic virtutis⁹⁷⁹ similitudinem esse confident. atque utinam his omnibus abstergere fletum⁹⁸⁰ sententiis nostris consultisque possemus, vel aliqua talis eis adhiberi publice posset oratio⁹⁸¹ qua deponerent maerorem atque luctum gauderentque potius, cum multa et varia impenderent hominibus genera mortis, id genus quod esset pulcherrimum suis obtigisse eosque nec inhumatos esse nec desertos, quod tamen ipsum pro patria non miserandum putatur, nec dispersis bustis humili sepultura crematos, sed contectos publicis operibus atque muneribus eaque exstructione quae sit ad memoriam aeternitatis ara virtutis.

[35] quam ob rem maximum quidem⁹⁸² solacium erit⁹⁸³ propinquorum eodem monumento declarari et virtutem suorum et populi Romani pietatem⁹⁸⁴ et senatus fidem et crudelissimi memoriam belli: in quo nisi tanta militum virtus exstitisset, parricidio M. Antoni nomen populi Romani occidisset. atque etiam censeo, patres conscripti, quae praemia militibus promisimus nos re publica recuperata tributuros, ea vivis victoribusque cumulate, cum tempus venerit, persolvenda; qui autem ex eis quibus illa promissa sunt pro patria occiderunt, eorum parentibus, liberis, coniugibus, fratribus eadem tribuenda censeo.

[36] 14 sed ut aliquando sententiam⁹⁸⁵ complectar, ita censeo: cum C. Pansa consul, imperator, initium cum hostibus confligendi fecerit, quo proelio legio Martia admirabili incredibilique virtute libertatem populi Romani defenderit, quod idem legiones tironum fecerint; ipseque C. Pansa consul, imperator, cum inter media hostium tela versaretur, volnera acceperit, cumque A. Hirtius consul, imperator, proelio audito⁹⁸⁶, re cognita, fortissimo praestantissimoque animo exercitum castris eduxerit impetumque in M. Antonium exercitumque hostium fecerit eiusque copias occidione⁹⁸⁷ occiderit, suo exercitu ita incolumi ut ne unum quidem militem desiderarit,

[37] cumque C. Caesar pro praetore⁹⁸⁸, imperator, consilio diligentiaque sua castra feliciter⁹⁸⁹ defenderit copiasque hostium quae ad castra accesserant profligarit, occiderit: ob eas res senatum existimare et iudicare eorum trium imperatorum virtute, imperio, consilio, gravitate, constantia, magnitudine animi, felicitate populum Romanum foedissima crudelissimaque servitute liberatum, cumque rem publicam, urbem, templa deorum immortalium, bona fortunasque omnium liberosque conservarint dimicatione et periculo vitae suae, uti ob eas res bene, fortiter feliciterque gestas C. Pansa A. Hirtius consules, imperatores, alter ambove, aut si aberunt, M. Cornutus, praetor urbanus, supplicationes per dies quinquaginta ad omnia pulvinaria constituat⁹⁹⁰:

[38] cumque virtus legionum digna clarissimis imperatoribus exstiterit, senatum, quae sit antea pollicitus legionibus exercitibusque nostris, ea summo studio re publica recuperata persoluturum⁹⁹¹, cumque⁹⁹² legio Martia princeps cum hostibus conflixerit, atque ita cum maiore numero hostium contenderit ut⁹⁹³ plurimos caederent caderent non nulli⁹⁹⁴, cumque sine ulla retractatione pro patria vitam profuderint; cumque simili virtute reliquarum legionum milites pro salute et libertate populi Romani mortem oppetiverint, senatui placere ut C. Pansa A. Hirtius consules, imperatores, alter ambove, si eis videatur, eis qui sanguinem pro vita, libertate, fortunis populi Romani, pro urbe, templis deorum immortalium profudissent monumentum quam amplissimum locandum faciendumque curent: quaestoresque urbanos ad eam rem⁹⁹⁵ pecuniam dare, attribuere, solvere iubeant, ut testetur⁹⁹⁶ ad memoriam posteritatis sempiternam scelus⁹⁹⁷ crudelissimorum hostium militumque divinam virtutem⁹⁹⁸, utique, quae praemia senatus militibus ante constituit, ea solvantur eorum qui hoc bello pro patria occiderunt parentibus, liberis, coniugibus, fratribus: eisque⁹⁹⁹ tribuantur quae militibus ipsis tribui oporteret, si vivi vicissent¹⁰⁰⁰ qui morte vicerunt.

[1] 1 si, ut¹⁰⁰¹ ex litteris quae recitatae sunt, patres conscripti, sceleratissimorum hostium exercitum caesum fusumque¹⁰⁰² cognovi, sic, id quod et omnes maxime optamus et ex¹⁰⁰³ ea victoria quae parta est consecutum arbitramur, D. Brutum egressum iam Mutina esse¹⁰⁰⁴ cognossem¹⁰⁰⁵, propter cuius periculum ad saga issemus, propter eiusdem salutem redeundum ad pristinum vestitum sine ulla dubitatione censerem. ante vero quam sit ea res quam avidissime civitas exspectat adlata, laetitia frui¹⁰⁰⁶ satis est maximae praeclarissimaeque pugnae; reditum ad vestitum confectae victoriae reservate¹⁰⁰⁷.

[4] 2 ad D. Brutum liberandum legati missi principes civitatis qui illi hosti ac parricidae denuntiarent ut a Mutina discederet; eiusdem D. Bruti conservandi gratia consul sortitu¹⁰⁰⁸ ad bellum profectus A. Hirtius, cuius imbecillitatem valetudinis animi virtus et spes victoriae confirmavit; Caesar, cum exercitu per se comparato cum primum his¹⁰⁰⁹ pestibus rem publicam liberasset, ne quid postea sceleris oreretur profectus est ad eundem Brutum liberandum vicitque dolorem aliquem domesticum patriae caritate.

[5] quid C. Pansa egit aliud dilectibus habendis, pecuniis comparandis¹⁰¹⁰, senatus consultis faciendis gravissimis in Antonium, nobis cohortandis, populo Romano ad causam libertatis vocando, nisi ut D. Brutus liberaretur¹⁰¹¹? A quo populus Romanus frequens ita salutem D. Bruti una voce depoposcit ut eam non solum commodis suis sed etiam necessitati victus anteferret. quod sperare nos quidem debemus, patres conscripti, aut inibi esse aut iam esse confectum: sed¹⁰¹² spei fructum rei convenit et evento¹⁰¹³ reservari ne aut deorum immortalium beneficium festinatione praeripuisse aut vim fortunae stultitia contempsisse videamur.

[6] sed quoniam significatio vestra satis declarat quid hac de re sentiatis, ad litteras veniam quae sunt a consulibus¹⁰¹⁴ et a pro praetore missae, si pauca ante quae ad ipsas litteras pertineant dixero. 3 imbuti gladii sunt, patres conscripti, legionum exercituumque nostrorum vel madefacti potius duobus¹⁰¹⁵ consulum, tertio Caesaris proelio. si hostium fuit ille sanguis, summa militum pietas: nefarium scelus, si¹⁰¹⁶ civium. quo usque igitur is qui omnis hostis scelere superavit nomine hostis carebit? nisi mucrones etiam nostrorum militum tremere voltis dubitantis¹⁰¹⁷ utrum in cive an in hoste figantur. supplicationem decernitis: hostem non appellatis¹⁰¹⁸.

[7] gratae vero nostrae dis immortalibus gratulationes erunt, gratae victimae, cum interfecta sit civium multitudo! de improbis inquit et audacibus. nam sic eos appellat clarissimus vir: quae sunt urbanarum maledicta litium, non inustae belli internecini notae¹⁰¹⁹. testamenta, credo, subiciunt aut eiciunt vicinos aut adulescentulos circumscribunt: his enim vitiis adfectos et talibus malos aut¹⁰²⁰ audacis appellare consuetudo solet¹⁰²¹.

[8] bellum inexpiabile infert quattuor consulibus unus omnium latronum taeterrimus; gerit idem bellum cum senatu populoque Romano; omnibus—quamquam ruit ipse suis cladibus—pestem, vastitatem, cruciatum, tormenta denuntiat: Dolabellae ferum et immane facinus quod nulla barbaria posset agnoscere, id suo consilio factum esse testatur; quaeque esset facturus in hac urbe, nisi eum hic¹⁰²² ipse Iuppiter ab hoc templo atque moenibus reppulisset, declaravit in Parmensium calamitate, quos optimos viros honestissimosque homines, maxime cum auctoritate huius ordinis populique Romani dignitate coniunctos, crudelissimis exemplis interemit propudium¹⁰²³ illud et portentum, L. Antonius, insigne odium omnium hominum vel, si etiam di oderunt¹⁰²⁴ quos oportet, deorum¹⁰²⁵.

[9] refugit animus, patres conscripti, eaque dicere reformidat¹⁰²⁶ quae L. Antonius in Parmensium liberis et coniugibus effecerit. quas enim turpitudines Antonii libenter cum dedecore¹⁰²⁷ subierunt, easdem per vim laetantur aliis se intulisse. sed vis calamitosa est quam illis obtulerunt¹⁰²⁸: libido flagitiosa qua Antoniorum oblita est vita. est igitur quisquam qui hostis appellare non audeat quorum scelere crudelitatem Carthaginiensium victam esse fateatur? 4 qua enim in urbe tam immanis Hannibal capta quam in Parma surrepta Antonius? nisi forte huius coloniae et ceterarum in quas eodem est animo non est hostis putandus.

[10] si vero coloniarum et municipiorum sine ulla dubitatione hostis est, quid tandem huius censetis urbis quam ille ad explendas¹⁰²⁹ egestates latrocini sui concupivit, quam iam peritus metator et callidus decempeda sua Saxa diviserat? recordamini, per deos immortalis! patres conscripti, quid hoc biduo timuerimus a domesticis hostibus¹⁰³⁰ rumoribus improbissimis dissipatis. quis liberos, quis coniugem aspicere poterat sine fletu? quis domum, quis tecta, quis larem familiarem? aut foedissimam mortem omnes aut miserabilem fugam cogitabant. haec a quibus timebantur, eos hostis appellare dubitamus? gravius si quis attulerit nomen, libenter adsentiar: hoc volgari contentus vix sum, leviore non utar.

[11] itaque cum supplicationes iustissimas ex eis litteris quae recitatae sunt decernere debeamus, Serviliusque decreverit, augebo omnino numerum dierum, praesertim cum non uni, sed tribus ducibus sint decernendae. sed hoc primum faciam ut imperatores¹⁰³¹ appellem eos quorum virtute, consilio, felicitate maximis periculis servitutis atque interitus liberati sumus. etenim cui viginti his annis supplicatio decreta est ut non imperator appellaretur aut minimis rebus gestis aut plerumque nullis? quam ob rem aut supplicatio ab eo qui ante dixit decernenda non fuit aut usitatus honos pervolgatusque tribuendus eis quibus etiam novi singularesque debentur.

[12] 5 an¹⁰³² si quis Hispanorum aut Gallorum aut Threcum mille aut duo milia occidisset, illum¹⁰³³ hac consuetudine quae increbruit imperatorem appellaret senatus: tot legionibus caesis, tanta multitudine hostium interfecta—ita, inquam¹⁰³⁴, hostium, quamvis hoc isti hostes domestici nolint—clarissimis ducibus supplicationum honorem¹⁰³⁵ tribuemus, imperatorium nomen adimemus? quanto enim honore, laetitia, gratulatione in hoc templum ingredi debent illi ipsi huius urbis liberatores, cum hesterno die propter eorum res gestas me ovantem et prope triumphantem populus Romanus in Capitolium domo tulerit, domum inde reduxerit?

[13] is enim demum est mea quidem sententia iustus triumphus ac verus, cum bene de re publica meritis testimonium a consensu civitatis datur. nam sive in communi gaudio populi Romani uni gratulabantur, magnum iudicium, sive uni¹⁰³⁶ gratias agebant, eo maius, sive utrumque, nihil magnificentius cogitari¹⁰³⁷ potest.

[14] scitis enim per hos dies creberrimum fuisse sermonem, me parilibus¹⁰³⁹, qui dies hodie est, cum fascibus descensurum. in aliquem credo hoc gladiatorem aut latronem aut Catilinam esse conlatum¹⁰⁴⁰, non in eum qui ne quid tale in re publica fieri posset effecerit. an vero¹⁰⁴¹ ego qui Catilinam haec molientem sustulerim, everterim, adflixerim, ipse exstiterim¹⁰⁴² repente Catilina? quibus auspiciis istos fascis augur acciperem, quatenus haberem, cui traderem? quemquamne¹⁰⁴³ fuisse tam sceleratum qui hoc fingeret, tam furiosum¹⁰⁴⁴ qui crederet? Vnde igitur ista suspicio vel¹⁰⁴⁵ potius unde iste sermo.

[15] 6 cum, ut scitis, hoc triduo vel quadriduo tristis a Mutina fama manaret, inflati laetitia atque insolentia impii cives unum se in locum, ad illam curiam furiis¹⁰⁴⁶ potius suis quam rei publicae infelicem congregabant. ibi cum consilia inirent de caede nostra partirenturque inter se qui Capitolium, qui rostra¹⁰⁴⁷, qui urbis portas occuparent, ad me concursum futurum civitatis putabant. quod ut cum invidia mea fieret et cum vitae etiam periculo, famam istam fascium dissipaverunt; fascis ipsi ad me delaturi fuerunt. quod cum esset quasi mea voluntate factum, tum in me impetus¹⁰⁴⁸ conductorum hominum quasi in tyrannum parabatur; ex quo caedes esset vestrum omnium consecuta. quae¹⁰⁴⁹ res patefecit, patres conscripti, sed suo tempore totius¹⁰⁵⁰ huius sceleris fons aperietur.

[16] itaque P. Apuleius, tribunus plebis, meorum omnium consiliorum periculorumque iam inde a consulatu meo testis, conscius, adiutor, dolorem ferre non potuit doloris mei: contionem habuit maximam populo Romano unum atque idem sentiente. in qua contione cum me pro summa nostra coniunctione et familiaritate liberare suspicione fascium vellet, una voce cuncta contio declaravit nihil esse a me umquam de re publica nisi optime cogitatum. post hanc habitam contionem duabus tribusve horis optatissimi nuntii et litterae venerunt: ut idem dies non modo iniquissima me invidia liberarit¹⁰⁵¹ sed etiam celeberrima populi Romani gratulatione auxerit.

[17] haec interposui, patres conscripti, non tam ut pro me dixerim¹⁰⁵²—male enim mecum ageretur, si parum vobis essem sine defensione purgatus—quam ut quosdam nimis ieiuno animo et angusto monerem, id quod semper ipse fecissem, uti excellentium civium virtutem imitatione dignam, non invidia putarent. Magnus est in re publica campus, ut sapienter dicere M. Crassus¹⁰⁵³ solebat, multis apertus cursus ad laudem. 7 Vtinam quidem illi principes viverent qui me post meum consulatum, cum eis ipse cederem, principem non inviti videbant! hoc vero tempore in tanta inopia constantium et fortium consularium quo me dolore adfici creditis, cum alios male sentire, alios nihil omnino curare videam, alios parum constanter in suscepta causa permanere sententiamque suam non semper utilitate rei publicae, sed tum¹⁰⁵⁴ spe tum timore moderari?

[18] quod si quis de contentione principatus laborat, quae nulla esse debet, stultissime facit, si vitiis cum virtute contendit; ut enim cursu cursus, sic in viris fortibus virtus virtute superatur. tu, si ego de re publica optime sentiam, ut me vincas, ipse pessime senties? aut¹⁰⁵⁵, si ad me bonorum concursum fieri videbis, ad te improbos invitabis? nollem, primum rei publicae causa, deinde etiam dignitatis tuae. sed si principatus ageretur, quem numquam expetivi, quid tandem mihi esset¹⁰⁵⁶ optatius? ego enim malis sententiis vinci non possum, bonis forsitan possim et libenter.

[19] haec populum Romanum videre, animadvertere, iudicare quidam moleste ferunt. poteratne fieri ut non proinde¹⁰⁵⁷ homines de¹⁰⁵⁸ quoque ut quisque mereretur iudicarent? Vt enim de universo senatu populus Romanus verissime iudicat nullis rei publicae temporibus hunc ordinem firmiorem aut fortiorem fuisse, sic de uno quoque nostrum et maxime qui hoc loco sententias dicimus sciscitantur omnes, avent audire quid quisque senserit: ita de quoque¹⁰⁵⁹ ut quemque meritum arbitrantur existimant.

[20] memoria tenent me ante diem xiii¹⁰⁶⁰. Kalendas Ianuarias principem revocandae libertatis fuisse; me ex Kalendis Ianuariis ad hanc horam invigilasse rei publicae; meam domum measque auris dies noctesque¹⁰⁶¹ omnium praeceptis monitisque patuisse; meis litteris, meis nuntiis, meis cohortationibus omnis qui ubique essent ad patriae praesidium excitatos; meis sententiis a Kalendis Ianuariis numquam legatos ad Antonium; semper illum hostem, semper hoc bellum, ut ego qui omni tempore verae pacis auctor fuissem huic essem nomini pestiferae pacis inimicus;

[21] idem P. Ventidium¹⁰⁶², cum alii praetorem¹⁰⁶³, ego semper hostem. has in sententias meas si consules¹⁰⁶⁴ discessionem facere voluissent, omnibus istis latronibus auctoritate ipsa senatus iam pridem de manibus arma cecidissent. 8 sed quod tum non licuit, patres conscripti, id hoc tempore non solum licet verum etiam necesse est, eos qui re sunt hostes verbis notari¹⁰⁶⁵, sententiis nostris hostis iudicari.

[22] antea cum hostem ac¹⁰⁶⁶ bellum nominassem, semel et saepius sententiam meam de numero sententiarum sustulerunt: quod in hac causa iam fieri non potest. ex litteris enim C. Pansae A. Hirti consulum, C. Caesaris pro praetore, de honore dis immortalibus habendo sententias dicimus¹⁰⁶⁷. supplicationem modo qui decrevit, idem imprudens hostis iudicavit; numquam enim in civili bello supplicatio decreta est. decretam dico¹⁰⁶⁸?

[23] ne victoris quidem litteris postulata est. civile bellum consul Sulla gessit, legionibus in urbem adductis quos voluit expulit, quos potuit occidit: supplicationis¹⁰⁶⁹ mentio nulla. grave bellum Octavianum insecutum est: supplicatio Cinnae¹⁰⁷⁰ nulla victori¹⁰⁷¹. Cinnae victoriam imperator ultus est Sulla: nulla supplicatio decreta a senatu. ad te ipsum, P. Servili, num¹⁰⁷² misit ullas conlega litteras de illa calamitosissima pugna Pharsalia? num te de supplicatione voluit referre? profecto noluit. at misit postea de Alexandrea, de Pharnace: Pharsaliae vero pugnae ne triumphum quidem egit. Eos enim civis pugna illa sustulerat quibus non modo vivis sed etiam victoribus incolumis et florens civitas esse posset.

[24] quod idem contigerat superioribus bellis civilibus. nam mihi consuli supplicatio nullis armis sumptis non ob caedem hostium, sed ob conservationem civium novo et inaudito genere decreta est. quam ob rem aut supplicatio re publica pulcherrime gesta¹⁰⁷³ postulantibus nostris imperatoribus deneganda est, quod praeter A. Gabinium¹⁰⁷⁴ contigit nemini, aut supplicatione decernenda hostis eos de quibus decernitis iudicetis necesse est. 9 quod ergo ille re, id ego etiam verbo, cum imperatores eos appello: hoc ipso nomine et eos qui iam devicti sunt et eos qui supersunt hostis iudico¹⁰⁷⁵.

[25] quo modo enim potius Pansam appellem, etsi habet honoris nomen amplissimi; quo Hirtium? est ille quidem consul, sed alterum nomen benefici populi Romani est, alterum virtutis atque victoriae. quid? Caesarem, deorum beneficio rei publicae procreatum, dubitemne appellare imperatorem? qui primus Antoni immanem et foedam crudelitatem non solum a iugulis nostris sed etiam a membris et visceribus avertit¹⁰⁷⁶. Vnius autem diei quot¹⁰⁷⁷ et quantae virtutes, di immortales, fuerunt!

[27] 10 quid dicam de Hirtio? qui re audita e castris duas legiones eduxit incredibili studio atque virtute, quartam illam quae relicto Antonio se olim cum Martia legione coniunxit, et septimam quae constituta ex veteranis docuit hoc¹⁰⁷⁸ proelio militibus eis qui Caesaris beneficia servassent senatus populique Romani carum nomen esse. his viginti cohortibus, nullo equitatu, Hirtius ipse aquilam quartae legionis cum inferret, qua nullius pulchriorem speciem imperatoris accepimus, cum tribus Antoni legionibus equitatuque conflixit, hostisque nefarios, huic Iovis optimi maximi¹⁰⁷⁹ ceterisque deorum immortalium templis, urbis tectis, libertati populi Romani, nostrae vitae sanguinique imminentis prostravit, fudit, occidit, ut cum admodum paucis, nocte tectus, metu perterritus, princeps latronum duxque fugerit. O solem ipsum beatissimum qui, ante quam se abderet, stratis cadaveribus parricidarum cum paucis fugientem vidit Antonium!

[28] an vero quisquam dubitabit appellare Caesarem¹⁰⁸⁰ imperatorem? aetas eius certe ab hac sententia neminem deterrebit, quando quidem virtute superavit aetatem. ac mihi semper eo maiora beneficia C. Caesaris visa sunt quo minus erant ab aetate illa postulanda: cui cum imperium dabamus, eodem tempore etiam¹⁰⁸¹ spem eius nominis deferebamus; quod cum est¹⁰⁸² consecutus, auctoritatem decreti nostri rebus gestis suis comprobavit. hic ergo adulescens maximi animi, ut verissime scribit Hirtius, castra multarum legionum paucis cohortibus tutatus est secundumque proelium fecit. ita trium imperatorum virtute, consilio, felicitate uno die locis pluribus res publica est conservata.

[29] 11 decerno igitur eorum trium nomine quinquaginta dierum supplicationes: causas, ut honorificentissimis verbis consequi potuero, complectar ipsa sententia.

est autem fidei pietatisque nostrae declarare fortissimis militibus quam memores simus¹⁰⁸³ quamque grati. quam ob rem promissa nostra atque ea quae legionibus bello confecto tributuros nos spopondimus hodierno senatus consulto renovanda censeo; aequum est enim militum, talium praesertim, honorem coniungi.

[30] atque utinam, patres conscripti, civibus¹⁰⁸⁴ omnibus solvere nobis praemia liceret! quamquam nos ea quae promisimus studiose cumulata¹⁰⁸⁵ reddemus. sed id quidem restat, ut spero, victoribus, quibus senatus fides praestabitur: quam quoniam¹⁰⁸⁶ difficillimo rei publicae tempore secuti sunt, eos numquam oportebit consili sui paenitere. sed facile est bene agere cum eis a quibus etiam tacentibus flagitari videmur: illud admirabilius et maius maximeque proprium senatus sapientis est, grata eorum¹⁰⁸⁷ virtutem memoria prosequi qui pro patria vitam profuderunt.

[1] 1 si, ut¹⁰⁸⁸ ex litteris quae recitatae sunt, patres conscripti, sceleratissimorum hostium exercitum caesum fusumque¹⁰⁸⁹ cognovi, sic, id quod et omnes maxime optamus et ex¹⁰⁹⁰ ea victoria quae parta est consecutum arbitramur, D. Brutum egressum iam Mutina esse¹⁰⁹¹ cognossem¹⁰⁹², propter cuius periculum ad saga issemus, propter eiusdem salutem redeundum ad pristinum vestitum sine ulla dubitatione censerem. ante vero quam sit ea res quam avidissime civitas exspectat adlata, laetitia frui¹⁰⁹³ satis est maximae praeclarissimaeque pugnae; reditum ad vestitum confectae victoriae reservate¹⁰⁹⁴.

[4] 2 ad D. Brutum liberandum legati missi principes civitatis qui illi hosti ac parricidae denuntiarent ut a Mutina discederet; eiusdem D. Bruti conservandi gratia consul sortitu¹⁰⁹⁵ ad bellum profectus A. Hirtius, cuius imbecillitatem valetudinis animi virtus et spes victoriae confirmavit; Caesar, cum exercitu per se comparato cum primum his¹⁰⁹⁶ pestibus rem publicam liberasset, ne quid postea sceleris oreretur profectus est ad eundem Brutum liberandum vicitque dolorem aliquem domesticum patriae caritate.

[5] quid C. Pansa egit aliud dilectibus habendis, pecuniis comparandis¹⁰⁹⁷, senatus consultis faciendis gravissimis in Antonium, nobis cohortandis, populo Romano ad causam libertatis vocando, nisi ut D. Brutus liberaretur¹⁰⁹⁸? A quo populus Romanus frequens ita salutem D. Bruti una voce depoposcit ut eam non solum commodis suis sed etiam necessitati victus anteferret. quod sperare nos quidem debemus, patres conscripti, aut inibi esse aut iam esse confectum: sed¹⁰⁹⁹ spei fructum rei convenit et evento¹¹⁰⁰ reservari ne aut deorum immortalium beneficium festinatione praeripuisse aut vim fortunae stultitia contempsisse videamur.

[6] sed quoniam significatio vestra satis declarat quid hac de re sentiatis, ad litteras veniam quae sunt a consulibus¹¹⁰¹ et a pro praetore missae, si pauca ante quae ad ipsas litteras pertineant dixero. 3 imbuti gladii sunt, patres conscripti, legionum exercituumque nostrorum vel madefacti potius duobus¹¹⁰² consulum, tertio Caesaris proelio. si hostium fuit ille sanguis, summa militum pietas: nefarium scelus, si¹¹⁰³ civium. quo usque igitur is qui omnis hostis scelere superavit nomine hostis carebit? nisi mucrones etiam nostrorum militum tremere voltis dubitantis¹¹⁰⁴ utrum in cive an in hoste figantur. supplicationem decernitis: hostem non appellatis¹¹⁰⁵.

[7] gratae vero nostrae dis immortalibus gratulationes erunt, gratae victimae, cum interfecta sit civium multitudo! de improbis inquit et audacibus. nam sic eos appellat clarissimus vir: quae sunt urbanarum maledicta litium, non inustae belli internecini notae¹¹⁰⁶. testamenta, credo, subiciunt aut eiciunt vicinos aut adulescentulos circumscribunt: his enim vitiis adfectos et talibus malos aut¹¹⁰⁷ audacis appellare consuetudo solet¹¹⁰⁸.

[8] bellum inexpiabile infert quattuor consulibus unus omnium latronum taeterrimus; gerit idem bellum cum senatu populoque Romano; omnibus—quamquam ruit ipse suis cladibus—pestem, vastitatem, cruciatum, tormenta denuntiat: Dolabellae ferum et immane facinus quod nulla barbaria posset agnoscere, id suo consilio factum esse testatur; quaeque esset facturus in hac urbe, nisi eum hic¹¹⁰⁹ ipse Iuppiter ab hoc templo atque moenibus reppulisset, declaravit in Parmensium calamitate, quos optimos viros honestissimosque homines, maxime cum auctoritate huius ordinis populique Romani dignitate coniunctos, crudelissimis exemplis interemit propudium¹¹¹⁰ illud et portentum, L. Antonius, insigne odium omnium hominum vel, si etiam di oderunt¹¹¹¹ quos oportet, deorum¹¹¹².

[9] refugit animus, patres conscripti, eaque dicere reformidat¹¹¹³ quae L. Antonius in Parmensium liberis et coniugibus effecerit. quas enim turpitudines Antonii libenter cum dedecore¹¹¹⁴ subierunt, easdem per vim laetantur aliis se intulisse. sed vis calamitosa est quam illis obtulerunt¹¹¹⁵: libido flagitiosa qua Antoniorum oblita est vita. est igitur quisquam qui hostis appellare non audeat quorum scelere crudelitatem Carthaginiensium victam esse fateatur? 4 qua enim in urbe tam immanis Hannibal capta quam in Parma surrepta Antonius? nisi forte huius coloniae et ceterarum in quas eodem est animo non est hostis putandus.

[10] si vero coloniarum et municipiorum sine ulla dubitatione hostis est, quid tandem huius censetis urbis quam ille ad explendas¹¹¹⁶ egestates latrocini sui concupivit, quam iam peritus metator et callidus decempeda sua Saxa diviserat? recordamini, per deos immortalis! patres conscripti, quid hoc biduo timuerimus a domesticis hostibus¹¹¹⁷ rumoribus improbissimis dissipatis. quis liberos, quis coniugem aspicere poterat sine fletu? quis domum, quis tecta, quis larem familiarem? aut foedissimam mortem omnes aut miserabilem fugam cogitabant. haec a quibus timebantur, eos hostis appellare dubitamus? gravius si quis attulerit nomen, libenter adsentiar: hoc volgari contentus vix sum, leviore non utar.

[11] itaque cum supplicationes iustissimas ex eis litteris quae recitatae sunt decernere debeamus, Serviliusque decreverit, augebo omnino numerum dierum, praesertim cum non uni, sed tribus ducibus sint decernendae. sed hoc primum faciam ut imperatores¹¹¹⁸ appellem eos quorum virtute, consilio, felicitate maximis periculis servitutis atque interitus liberati sumus. etenim cui viginti his annis supplicatio decreta est ut non imperator appellaretur aut minimis rebus gestis aut plerumque nullis? quam ob rem aut supplicatio ab eo qui ante dixit decernenda non fuit aut usitatus honos pervolgatusque tribuendus eis quibus etiam novi singularesque debentur.

[12] 5 an¹¹¹⁹ si quis Hispanorum aut Gallorum aut Threcum mille aut duo milia occidisset, illum¹¹²⁰ hac consuetudine quae increbruit imperatorem appellaret senatus: tot legionibus caesis, tanta multitudine hostium interfecta—ita, inquam¹¹²¹, hostium, quamvis hoc isti hostes domestici nolint—clarissimis ducibus supplicationum honorem¹¹²² tribuemus, imperatorium nomen adimemus? quanto enim honore, laetitia, gratulatione in hoc templum ingredi debent illi ipsi huius urbis liberatores, cum hesterno die propter eorum res gestas me ovantem et prope triumphantem populus Romanus in Capitolium domo tulerit, domum inde reduxerit?

[13] is enim demum est mea quidem sententia iustus triumphus ac verus, cum bene de re publica meritis testimonium a consensu civitatis datur. nam sive in communi gaudio populi Romani uni gratulabantur, magnum iudicium, sive uni¹¹²³ gratias agebant, eo maius, sive utrumque, nihil magnificentius cogitari¹¹²⁴ potest.

[14] scitis enim per hos dies creberrimum fuisse sermonem, me parilibus¹¹²⁶, qui dies hodie est, cum fascibus descensurum. in aliquem credo hoc gladiatorem aut latronem aut Catilinam esse conlatum¹¹²⁷, non in eum qui ne quid tale in re publica fieri posset effecerit. an vero¹¹²⁸ ego qui Catilinam haec molientem sustulerim, everterim, adflixerim, ipse exstiterim¹¹²⁹ repente Catilina? quibus auspiciis istos fascis augur acciperem, quatenus haberem, cui traderem? quemquamne¹¹³⁰ fuisse tam sceleratum qui hoc fingeret, tam furiosum¹¹³¹ qui crederet? Vnde igitur ista suspicio vel¹¹³² potius unde iste sermo.

[15] 6 cum, ut scitis, hoc triduo vel quadriduo tristis a Mutina fama manaret, inflati laetitia atque insolentia impii cives unum se in locum, ad illam curiam furiis¹¹³³ potius suis quam rei publicae infelicem congregabant. ibi cum consilia inirent de caede nostra partirenturque inter se qui Capitolium, qui rostra¹¹³⁴, qui urbis portas occuparent, ad me concursum futurum civitatis putabant. quod ut cum invidia mea fieret et cum vitae etiam periculo, famam istam fascium dissipaverunt; fascis ipsi ad me delaturi fuerunt. quod cum esset quasi mea voluntate factum, tum in me impetus¹¹³⁵ conductorum hominum quasi in tyrannum parabatur; ex quo caedes esset vestrum omnium consecuta. quae¹¹³⁶ res patefecit, patres conscripti, sed suo tempore totius¹¹³⁷ huius sceleris fons aperietur.

[16] itaque P. Apuleius, tribunus plebis, meorum omnium consiliorum periculorumque iam inde a consulatu meo testis, conscius, adiutor, dolorem ferre non potuit doloris mei: contionem habuit maximam populo Romano unum atque idem sentiente. in qua contione cum me pro summa nostra coniunctione et familiaritate liberare suspicione fascium vellet, una voce cuncta contio declaravit nihil esse a me umquam de re publica nisi optime cogitatum. post hanc habitam contionem duabus tribusve horis optatissimi nuntii et litterae venerunt: ut idem dies non modo iniquissima me invidia liberarit¹¹³⁸ sed etiam celeberrima populi Romani gratulatione auxerit.

[17] haec interposui, patres conscripti, non tam ut pro me dixerim¹¹³⁹—male enim mecum ageretur, si parum vobis essem sine defensione purgatus—quam ut quosdam nimis ieiuno animo et angusto monerem, id quod semper ipse fecissem, uti excellentium civium virtutem imitatione dignam, non invidia putarent. Magnus est in re publica campus, ut sapienter dicere M. Crassus¹¹⁴⁰ solebat, multis apertus cursus ad laudem. 7 Vtinam quidem illi principes viverent qui me post meum consulatum, cum eis ipse cederem, principem non inviti videbant! hoc vero tempore in tanta inopia constantium et fortium consularium quo me dolore adfici creditis, cum alios male sentire, alios nihil omnino curare videam, alios parum constanter in suscepta causa permanere sententiamque suam non semper utilitate rei publicae, sed tum¹¹⁴¹ spe tum timore moderari?

[18] quod si quis de contentione principatus laborat, quae nulla esse debet, stultissime facit, si vitiis cum virtute contendit; ut enim cursu cursus, sic in viris fortibus virtus virtute superatur. tu, si ego de re publica optime sentiam, ut me vincas, ipse pessime senties? aut¹¹⁴², si ad me bonorum concursum fieri videbis, ad te improbos invitabis? nollem, primum rei publicae causa, deinde etiam dignitatis tuae. sed si principatus ageretur, quem numquam expetivi, quid tandem mihi esset¹¹⁴³ optatius? ego enim malis sententiis vinci non possum, bonis forsitan possim et libenter.

[19] haec populum Romanum videre, animadvertere, iudicare quidam moleste ferunt. poteratne fieri ut non proinde¹¹⁴⁴ homines de¹¹⁴⁵ quoque ut quisque mereretur iudicarent? Vt enim de universo senatu populus Romanus verissime iudicat nullis rei publicae temporibus hunc ordinem firmiorem aut fortiorem fuisse, sic de uno quoque nostrum et maxime qui hoc loco sententias dicimus sciscitantur omnes, avent audire quid quisque senserit: ita de quoque¹¹⁴⁶ ut quemque meritum arbitrantur existimant.

[20] memoria tenent me ante diem xiii¹¹⁴⁷. Kalendas Ianuarias principem revocandae libertatis fuisse; me ex Kalendis Ianuariis ad hanc horam invigilasse rei publicae; meam domum measque auris dies noctesque¹¹⁴⁸ omnium praeceptis monitisque patuisse; meis litteris, meis nuntiis, meis cohortationibus omnis qui ubique essent ad patriae praesidium excitatos; meis sententiis a Kalendis Ianuariis numquam legatos ad Antonium; semper illum hostem, semper hoc bellum, ut ego qui omni tempore verae pacis auctor fuissem huic essem nomini pestiferae pacis inimicus;

[21] idem P. Ventidium¹¹⁴⁹, cum alii praetorem¹¹⁵⁰, ego semper hostem. has in sententias meas si consules¹¹⁵¹ discessionem facere voluissent, omnibus istis latronibus auctoritate ipsa senatus iam pridem de manibus arma cecidissent. 8 sed quod tum non licuit, patres conscripti, id hoc tempore non solum licet verum etiam necesse est, eos qui re sunt hostes verbis notari¹¹⁵², sententiis nostris hostis iudicari.

[22] antea cum hostem ac¹¹⁵³ bellum nominassem, semel et saepius sententiam meam de numero sententiarum sustulerunt: quod in hac causa iam fieri non potest. ex litteris enim C. Pansae A. Hirti consulum, C. Caesaris pro praetore, de honore dis immortalibus habendo sententias dicimus¹¹⁵⁴. supplicationem modo qui decrevit, idem imprudens hostis iudicavit; numquam enim in civili bello supplicatio decreta est. decretam dico¹¹⁵⁵?

[23] ne victoris quidem litteris postulata est. civile bellum consul Sulla gessit, legionibus in urbem adductis quos voluit expulit, quos potuit occidit: supplicationis¹¹⁵⁶ mentio nulla. grave bellum Octavianum insecutum est: supplicatio Cinnae¹¹⁵⁷ nulla victori¹¹⁵⁸. Cinnae victoriam imperator ultus est Sulla: nulla supplicatio decreta a senatu. ad te ipsum, P. Servili, num¹¹⁵⁹ misit ullas conlega litteras de illa calamitosissima pugna Pharsalia? num te de supplicatione voluit referre? profecto noluit. at misit postea de Alexandrea, de Pharnace: Pharsaliae vero pugnae ne triumphum quidem egit. Eos enim civis pugna illa sustulerat quibus non modo vivis sed etiam victoribus incolumis et florens civitas esse posset.

[24] quod idem contigerat superioribus bellis civilibus. nam mihi consuli supplicatio nullis armis sumptis non ob caedem hostium, sed ob conservationem civium novo et inaudito genere decreta est. quam ob rem aut supplicatio re publica pulcherrime gesta¹¹⁶⁰ postulantibus nostris imperatoribus deneganda est, quod praeter A. Gabinium¹¹⁶¹ contigit nemini, aut supplicatione decernenda hostis eos de quibus decernitis iudicetis necesse est. 9 quod ergo ille re, id ego etiam verbo, cum imperatores eos appello: hoc ipso nomine et eos qui iam devicti sunt et eos qui supersunt hostis iudico¹¹⁶².

[25] quo modo enim potius Pansam appellem, etsi habet honoris nomen amplissimi; quo Hirtium? est ille quidem consul, sed alterum nomen benefici populi Romani est, alterum virtutis atque victoriae. quid? Caesarem, deorum beneficio rei publicae procreatum, dubitemne appellare imperatorem? qui primus Antoni immanem et foedam crudelitatem non solum a iugulis nostris sed etiam a membris et visceribus avertit¹¹⁶³. Vnius autem diei quot¹¹⁶⁴ et quantae virtutes, di immortales, fuerunt!

[27] 10 quid dicam de Hirtio? qui re audita e castris duas legiones eduxit incredibili studio atque virtute, quartam illam quae relicto Antonio se olim cum Martia legione coniunxit, et septimam quae constituta ex veteranis docuit hoc¹¹⁶⁵ proelio militibus eis qui Caesaris beneficia servassent senatus populique Romani carum nomen esse. his viginti cohortibus, nullo equitatu, Hirtius ipse aquilam quartae legionis cum inferret, qua nullius pulchriorem speciem imperatoris accepimus, cum tribus Antoni legionibus equitatuque conflixit, hostisque nefarios, huic Iovis optimi maximi¹¹⁶⁶ ceterisque deorum immortalium templis, urbis tectis, libertati populi Romani, nostrae vitae sanguinique imminentis prostravit, fudit, occidit, ut cum admodum paucis, nocte tectus, metu perterritus, princeps latronum duxque fugerit. O solem ipsum beatissimum qui, ante quam se abderet, stratis cadaveribus parricidarum cum paucis fugientem vidit Antonium!

[28] an vero quisquam dubitabit appellare Caesarem¹¹⁶⁷ imperatorem? aetas eius certe ab hac sententia neminem deterrebit, quando quidem virtute superavit aetatem. ac mihi semper eo maiora beneficia C. Caesaris visa sunt quo minus erant ab aetate illa postulanda: cui cum imperium dabamus, eodem tempore etiam¹¹⁶⁸ spem eius nominis deferebamus; quod cum est¹¹⁶⁹ consecutus, auctoritatem decreti nostri rebus gestis suis comprobavit. hic ergo adulescens maximi animi, ut verissime scribit Hirtius, castra multarum legionum paucis cohortibus tutatus est secundumque proelium fecit. ita trium imperatorum virtute, consilio, felicitate uno die locis pluribus res publica est conservata.

[29] 11 decerno igitur eorum trium nomine quinquaginta dierum supplicationes: causas, ut honorificentissimis verbis consequi potuero, complectar ipsa sententia.

est autem fidei pietatisque nostrae declarare fortissimis militibus quam memores simus¹¹⁷⁰ quamque grati. quam ob rem promissa nostra atque ea quae legionibus bello confecto tributuros nos spopondimus hodierno senatus consulto renovanda censeo; aequum est enim militum, talium praesertim, honorem coniungi.

[30] atque utinam, patres conscripti, civibus¹¹⁷¹ omnibus solvere nobis praemia liceret! quamquam nos ea quae promisimus studiose cumulata¹¹⁷² reddemus. sed id quidem restat, ut spero, victoribus, quibus senatus fides praestabitur: quam quoniam¹¹⁷³ difficillimo rei publicae tempore secuti sunt, eos numquam oportebit consili sui paenitere. sed facile est bene agere cum eis a quibus etiam tacentibus flagitari videmur: illud admirabilius et maius maximeque proprium senatus sapientis est, grata eorum¹¹⁷⁴ virtutem memoria prosequi qui pro patria vitam profuderunt.

[31] quorum de honore utinam mihi plura in mentem venirent! duo certe non praeteribo quae maxime occurrunt: quorum alterum pertinet ad virorum fortissimorum gloriam sempiternam, alterum ad leniendum maerorem et luctum proximorum. 12 placet igitur mihi, patres conscripti, legionis Martiae militibus et eis qui una pugnantes occiderint¹¹⁷⁵ monumentum fieri quam amplissimum. Magna atque incredibilia sunt in rem publicam huius merita legionis. haec se prima latrocinio abrupit Antoni; haec tenuit Albam; haec se ad Caesarem contulit; hanc imitata quarta legio parem virtutis gloriam consecuta est. quarta victrix desiderat neminem: ex Martia non nulli in ipsa victoria conciderunt. O fortunata mors quae naturae debita¹¹⁷⁶ pro patria est¹¹⁷⁷ potissimum reddita¹¹⁷⁸!

[32] vos vero patriae natos iudico; quorum etiam nomen a Marte est, ut idem deus urbem hanc gentibus, vos huic urbi genuisse videatur. in fuga foeda mors est; in victoria gloriosa. etenim Mars ipse ex acie fortissimum quemque pignerari solet. illi igitur impii quos occidistis¹¹⁷⁹ etiam ad inferos poenas parricidi luent; vos vero qui extremum spiritum in victoria effudistis piorum estis sedem et locum consecuti. brevis a natura vita nobis¹¹⁸⁰ data est; at memoria bene redditae vitae sempiterna¹¹⁸¹. quae si non esset longior quam haec vita, quis esset tam amens qui maximis laboribus et periculis ad summam laudem gloriamque contenderet?

[33] actum igitur praeclare vobiscum, fortissimi, dum vixistis, nunc vero etiam sanctissimi milites, quod vestra virtus neque oblivione eorum qui nunc sunt nec reticentia posterorum sepulta¹¹⁸² esse poterit, cum vobis immortale monumentum suis paene manibus senatus populusque Romanus exstruxerit. multi saepe exercitus Punicis, Gallicis, Italicis bellis clari et magni fuerunt, nec tamen ullis tale genus honoris tributum est. atque utinam maiora possemus, quando quidem a vobis maxima accepimus! vos ab urbe furentem Antonium avertistis; vos redire molientem reppulistis. erit igitur exstructa moles opere magnifico incisaeque litterae, divinae virtutis testes sempiternae, numquamque de vobis eorum qui aut videbunt vestrum monumentum aut audient gratissimus sermo conticescet. ita pro mortali condicione vitae immortalitatem estis consecuti.

[34] 13 sed quoniam, patres conscripti, gloriae munus optimis et fortissimis civibus monumenti honore persolvitur, consolemur eorum proximos, quibus optima est haec quidem consolatio: parentibus quod tanta rei publicae praesidia genuerunt; liberis quod habebunt domestica exempla virtutis; coniugibus quod eis viris carebunt, quos laudare quam lugere praestabit; fratribus quod in se ut corporum, sic virtutis¹¹⁸³ similitudinem esse confident. atque utinam his omnibus abstergere fletum¹¹⁸⁴ sententiis nostris consultisque possemus, vel aliqua talis eis adhiberi publice posset oratio¹¹⁸⁵ qua deponerent maerorem atque luctum gauderentque potius, cum multa et varia impenderent hominibus genera mortis, id genus quod esset pulcherrimum suis obtigisse eosque nec inhumatos esse nec desertos, quod tamen ipsum pro patria non miserandum putatur, nec dispersis bustis humili sepultura crematos, sed contectos publicis operibus atque muneribus eaque exstructione quae sit ad memoriam aeternitatis ara virtutis.

[35] quam ob rem maximum quidem¹¹⁸⁶ solacium erit¹¹⁸⁷ propinquorum eodem monumento declarari et virtutem suorum et populi Romani pietatem¹¹⁸⁸ et senatus fidem et crudelissimi memoriam belli: in quo nisi tanta militum virtus exstitisset, parricidio M. Antoni nomen populi Romani occidisset. atque etiam censeo, patres conscripti, quae praemia militibus promisimus nos re publica recuperata tributuros, ea vivis victoribusque cumulate, cum tempus venerit, persolvenda; qui autem ex eis quibus illa promissa sunt pro patria occiderunt, eorum parentibus, liberis, coniugibus, fratribus eadem tribuenda censeo.

[36] 14 sed ut aliquando sententiam¹¹⁸⁹ complectar, ita censeo: cum C. Pansa consul, imperator, initium cum hostibus confligendi fecerit, quo proelio legio Martia admirabili incredibilique virtute libertatem populi Romani defenderit, quod idem legiones tironum fecerint; ipseque C. Pansa consul, imperator, cum inter media hostium tela versaretur, volnera acceperit, cumque A. Hirtius consul, imperator, proelio audito¹¹⁹⁰, re cognita, fortissimo praestantissimoque animo exercitum castris eduxerit impetumque in M. Antonium exercitumque hostium fecerit eiusque copias occidione¹¹⁹¹ occiderit, suo exercitu ita incolumi ut ne unum quidem militem desiderarit,

[37] cumque C. Caesar pro praetore¹¹⁹², imperator, consilio diligentiaque sua castra feliciter¹¹⁹³ defenderit copiasque hostium quae ad castra accesserant profligarit, occiderit: ob eas res senatum existimare et iudicare eorum trium imperatorum virtute, imperio, consilio, gravitate, constantia, magnitudine animi, felicitate populum Romanum foedissima crudelissimaque servitute liberatum, cumque rem publicam, urbem, templa deorum immortalium, bona fortunasque omnium liberosque conservarint dimicatione et periculo vitae suae, uti ob eas res bene, fortiter feliciterque gestas C. Pansa A. Hirtius consules, imperatores, alter ambove, aut si aberunt, M. Cornutus, praetor urbanus, supplicationes per dies quinquaginta ad omnia pulvinaria constituat¹¹⁹⁴:

[38] cumque virtus legionum digna clarissimis imperatoribus exstiterit, senatum, quae sit antea pollicitus legionibus exercitibusque nostris, ea summo studio re publica recuperata persoluturum¹¹⁹⁵, cumque¹¹⁹⁶ legio Martia princeps cum hostibus conflixerit, atque ita cum maiore numero hostium contenderit ut¹¹⁹⁷ plurimos caederent caderent non nulli¹¹⁹⁸, cumque sine ulla retractatione pro patria vitam profuderint; cumque simili virtute reliquarum legionum milites pro salute et libertate populi Romani mortem oppetiverint, senatui placere ut C. Pansa A. Hirtius consules, imperatores, alter ambove, si eis videatur, eis qui sanguinem pro vita, libertate, fortunis populi Romani, pro urbe, templis deorum immortalium profudissent monumentum quam amplissimum locandum faciendumque curent: quaestoresque urbanos ad eam rem¹¹⁹⁹ pecuniam dare, attribuere, solvere iubeant, ut testetur¹²⁰⁰ ad memoriam posteritatis sempiternam scelus¹²⁰¹ crudelissimorum hostium militumque divinam virtutem¹²⁰², utique, quae praemia senatus militibus ante constituit, ea solvantur eorum qui hoc bello pro patria occiderunt parentibus, liberis, coniugibus, fratribus: eisque¹²⁰³ tribuantur quae militibus ipsis tribui oporteret, si vivi vicissent¹²⁰⁴ qui morte vicerunt.

[1] 1 si, ut¹²⁰⁵ ex litteris quae recitatae sunt, patres conscripti, sceleratissimorum hostium exercitum caesum fusumque¹²⁰⁶ cognovi, sic, id quod et omnes maxime optamus et ex¹²⁰⁷ ea victoria quae parta est consecutum arbitramur, D. Brutum egressum iam Mutina esse¹²⁰⁸ cognossem¹²⁰⁹, propter cuius periculum ad saga issemus, propter eiusdem salutem redeundum ad pristinum vestitum sine ulla dubitatione censerem. ante vero quam sit ea res quam avidissime civitas exspectat adlata, laetitia frui¹²¹⁰ satis est maximae praeclarissimaeque pugnae; reditum ad vestitum confectae victoriae reservate¹²¹¹.

[4] 2 ad D. Brutum liberandum legati missi principes civitatis qui illi hosti ac parricidae denuntiarent ut a Mutina discederet; eiusdem D. Bruti conservandi gratia consul sortitu¹²¹² ad bellum profectus A. Hirtius, cuius imbecillitatem valetudinis animi virtus et spes victoriae confirmavit; Caesar, cum exercitu per se comparato cum primum his¹²¹³ pestibus rem publicam liberasset, ne quid postea sceleris oreretur profectus est ad eundem Brutum liberandum vicitque dolorem aliquem domesticum patriae caritate.

[5] quid C. Pansa egit aliud dilectibus habendis, pecuniis comparandis¹²¹⁴, senatus consultis faciendis gravissimis in Antonium, nobis cohortandis, populo Romano ad causam libertatis vocando, nisi ut D. Brutus liberaretur¹²¹⁵? A quo populus Romanus frequens ita salutem D. Bruti una voce depoposcit ut eam non solum commodis suis sed etiam necessitati victus anteferret. quod sperare nos quidem debemus, patres conscripti, aut inibi esse aut iam esse confectum: sed¹²¹⁶ spei fructum rei convenit et evento¹²¹⁷ reservari ne aut deorum immortalium beneficium festinatione praeripuisse aut vim fortunae stultitia contempsisse videamur.

[6] sed quoniam significatio vestra satis declarat quid hac de re sentiatis, ad litteras veniam quae sunt a consulibus¹²¹⁸ et a pro praetore missae, si pauca ante quae ad ipsas litteras pertineant dixero. 3 imbuti gladii sunt, patres conscripti, legionum exercituumque nostrorum vel madefacti potius duobus¹²¹⁹ consulum, tertio Caesaris proelio. si hostium fuit ille sanguis, summa militum pietas: nefarium scelus, si¹²²⁰ civium. quo usque igitur is qui omnis hostis scelere superavit nomine hostis carebit? nisi mucrones etiam nostrorum militum tremere voltis dubitantis¹²²¹ utrum in cive an in hoste figantur. supplicationem decernitis: hostem non appellatis¹²²².

[7] gratae vero nostrae dis immortalibus gratulationes erunt, gratae victimae, cum interfecta sit civium multitudo! de improbis inquit et audacibus. nam sic eos appellat clarissimus vir: quae sunt urbanarum maledicta litium, non inustae belli internecini notae¹²²³. testamenta, credo, subiciunt aut eiciunt vicinos aut adulescentulos circumscribunt: his enim vitiis adfectos et talibus malos aut¹²²⁴ audacis appellare consuetudo solet¹²²⁵.

[8] bellum inexpiabile infert quattuor consulibus unus omnium latronum taeterrimus; gerit idem bellum cum senatu populoque Romano; omnibus—quamquam ruit ipse suis cladibus—pestem, vastitatem, cruciatum, tormenta denuntiat: Dolabellae ferum et immane facinus quod nulla barbaria posset agnoscere, id suo consilio factum esse testatur; quaeque esset facturus in hac urbe, nisi eum hic¹²²⁶ ipse Iuppiter ab hoc templo atque moenibus reppulisset, declaravit in Parmensium calamitate, quos optimos viros honestissimosque homines, maxime cum auctoritate huius ordinis populique Romani dignitate coniunctos, crudelissimis exemplis interemit propudium¹²²⁷ illud et portentum, L. Antonius, insigne odium omnium hominum vel, si etiam di oderunt¹²²⁸ quos oportet, deorum¹²²⁹.

[9] refugit animus, patres conscripti, eaque dicere reformidat¹²³⁰ quae L. Antonius in Parmensium liberis et coniugibus effecerit. quas enim turpitudines Antonii libenter cum dedecore¹²³¹ subierunt, easdem per vim laetantur aliis se intulisse. sed vis calamitosa est quam illis obtulerunt¹²³²: libido flagitiosa qua Antoniorum oblita est vita. est igitur quisquam qui hostis appellare non audeat quorum scelere crudelitatem Carthaginiensium victam esse fateatur? 4 qua enim in urbe tam immanis Hannibal capta quam in Parma surrepta Antonius? nisi forte huius coloniae et ceterarum in quas eodem est animo non est hostis putandus.

[10] si vero coloniarum et municipiorum sine ulla dubitatione hostis est, quid tandem huius censetis urbis quam ille ad explendas¹²³³ egestates latrocini sui concupivit, quam iam peritus metator et callidus decempeda sua Saxa diviserat? recordamini, per deos immortalis! patres conscripti, quid hoc biduo timuerimus a domesticis hostibus¹²³⁴ rumoribus improbissimis dissipatis. quis liberos, quis coniugem aspicere poterat sine fletu? quis domum, quis tecta, quis larem familiarem? aut foedissimam mortem omnes aut miserabilem fugam cogitabant. haec a quibus timebantur, eos hostis appellare dubitamus? gravius si quis attulerit nomen, libenter adsentiar: hoc volgari contentus vix sum, leviore non utar.

[11] itaque cum supplicationes iustissimas ex eis litteris quae recitatae sunt decernere debeamus, Serviliusque decreverit, augebo omnino numerum dierum, praesertim cum non uni, sed tribus ducibus sint decernendae. sed hoc primum faciam ut imperatores¹²³⁵ appellem eos quorum virtute, consilio, felicitate maximis periculis servitutis atque interitus liberati sumus. etenim cui viginti his annis supplicatio decreta est ut non imperator appellaretur aut minimis rebus gestis aut plerumque nullis? quam ob rem aut supplicatio ab eo qui ante dixit decernenda non fuit aut usitatus honos pervolgatusque tribuendus eis quibus etiam novi singularesque debentur.

[12] 5 an¹²³⁶ si quis Hispanorum aut Gallorum aut Threcum mille aut duo milia occidisset, illum¹²³⁷ hac consuetudine quae increbruit imperatorem appellaret senatus: tot legionibus caesis, tanta multitudine hostium interfecta—ita, inquam¹²³⁸, hostium, quamvis hoc isti hostes domestici nolint—clarissimis ducibus supplicationum honorem¹²³⁹ tribuemus, imperatorium nomen adimemus? quanto enim honore, laetitia, gratulatione in hoc templum ingredi debent illi ipsi huius urbis liberatores, cum hesterno die propter eorum res gestas me ovantem et prope triumphantem populus Romanus in Capitolium domo tulerit, domum inde reduxerit?

[13] is enim demum est mea quidem sententia iustus triumphus ac verus, cum bene de re publica meritis testimonium a consensu civitatis datur. nam sive in communi gaudio populi Romani uni gratulabantur, magnum iudicium, sive uni¹²⁴⁰ gratias agebant, eo maius, sive utrumque, nihil magnificentius cogitari¹²⁴¹ potest.

[14] scitis enim per hos dies creberrimum fuisse sermonem, me parilibus¹²⁴³, qui dies hodie est, cum fascibus descensurum. in aliquem credo hoc gladiatorem aut latronem aut Catilinam esse conlatum¹²⁴⁴, non in eum qui ne quid tale in re publica fieri posset effecerit. an vero¹²⁴⁵ ego qui Catilinam haec molientem sustulerim, everterim, adflixerim, ipse exstiterim¹²⁴⁶ repente Catilina? quibus auspiciis istos fascis augur acciperem, quatenus haberem, cui traderem? quemquamne¹²⁴⁷ fuisse tam sceleratum qui hoc fingeret, tam furiosum¹²⁴⁸ qui crederet? Vnde igitur ista suspicio vel¹²⁴⁹ potius unde iste sermo.

[15] 6 cum, ut scitis, hoc triduo vel quadriduo tristis a Mutina fama manaret, inflati laetitia atque insolentia impii cives unum se in locum, ad illam curiam furiis¹²⁵⁰ potius suis quam rei publicae infelicem congregabant. ibi cum consilia inirent de caede nostra partirenturque inter se qui Capitolium, qui rostra¹²⁵¹, qui urbis portas occuparent, ad me concursum futurum civitatis putabant. quod ut cum invidia mea fieret et cum vitae etiam periculo, famam istam fascium dissipaverunt; fascis ipsi ad me delaturi fuerunt. quod cum esset quasi mea voluntate factum, tum in me impetus¹²⁵² conductorum hominum quasi in tyrannum parabatur; ex quo caedes esset vestrum omnium consecuta. quae¹²⁵³ res patefecit, patres conscripti, sed suo tempore totius¹²⁵⁴ huius sceleris fons aperietur.

[16] itaque P. Apuleius, tribunus plebis, meorum omnium consiliorum periculorumque iam inde a consulatu meo testis, conscius, adiutor, dolorem ferre non potuit doloris mei: contionem habuit maximam populo Romano unum atque idem sentiente. in qua contione cum me pro summa nostra coniunctione et familiaritate liberare suspicione fascium vellet, una voce cuncta contio declaravit nihil esse a me umquam de re publica nisi optime cogitatum. post hanc habitam contionem duabus tribusve horis optatissimi nuntii et litterae venerunt: ut idem dies non modo iniquissima me invidia liberarit¹²⁵⁵ sed etiam celeberrima populi Romani gratulatione auxerit.

[17] haec interposui, patres conscripti, non tam ut pro me dixerim¹²⁵⁶—male enim mecum ageretur, si parum vobis essem sine defensione purgatus—quam ut quosdam nimis ieiuno animo et angusto monerem, id quod semper ipse fecissem, uti excellentium civium virtutem imitatione dignam, non invidia putarent. Magnus est in re publica campus, ut sapienter dicere M. Crassus¹²⁵⁷ solebat, multis apertus cursus ad laudem. 7 Vtinam quidem illi principes viverent qui me post meum consulatum, cum eis ipse cederem, principem non inviti videbant! hoc vero tempore in tanta inopia constantium et fortium consularium quo me dolore adfici creditis, cum alios male sentire, alios nihil omnino curare videam, alios parum constanter in suscepta causa permanere sententiamque suam non semper utilitate rei publicae, sed tum¹²⁵⁸ spe tum timore moderari?

[18] quod si quis de contentione principatus laborat, quae nulla esse debet, stultissime facit, si vitiis cum virtute contendit; ut enim cursu cursus, sic in viris fortibus virtus virtute superatur. tu, si ego de re publica optime sentiam, ut me vincas, ipse pessime senties? aut¹²⁵⁹, si ad me bonorum concursum fieri videbis, ad te improbos invitabis? nollem, primum rei publicae causa, deinde etiam dignitatis tuae. sed si principatus ageretur, quem numquam expetivi, quid tandem mihi esset¹²⁶⁰ optatius? ego enim malis sententiis vinci non possum, bonis forsitan possim et libenter.

[19] haec populum Romanum videre, animadvertere, iudicare quidam moleste ferunt. poteratne fieri ut non proinde¹²⁶¹ homines de¹²⁶² quoque ut quisque mereretur iudicarent? Vt enim de universo senatu populus Romanus verissime iudicat nullis rei publicae temporibus hunc ordinem firmiorem aut fortiorem fuisse, sic de uno quoque nostrum et maxime qui hoc loco sententias dicimus sciscitantur omnes, avent audire quid quisque senserit: ita de quoque¹²⁶³ ut quemque meritum arbitrantur existimant.

[20] memoria tenent me ante diem xiii¹²⁶⁴. Kalendas Ianuarias principem revocandae libertatis fuisse; me ex Kalendis Ianuariis ad hanc horam invigilasse rei publicae; meam domum measque auris dies noctesque¹²⁶⁵ omnium praeceptis monitisque patuisse; meis litteris, meis nuntiis, meis cohortationibus omnis qui ubique essent ad patriae praesidium excitatos; meis sententiis a Kalendis Ianuariis numquam legatos ad Antonium; semper illum hostem, semper hoc bellum, ut ego qui omni tempore verae pacis auctor fuissem huic essem nomini pestiferae pacis inimicus;

[21] idem P. Ventidium¹²⁶⁶, cum alii praetorem¹²⁶⁷, ego semper hostem. has in sententias meas si consules¹²⁶⁸ discessionem facere voluissent, omnibus istis latronibus auctoritate ipsa senatus iam pridem de manibus arma cecidissent. 8 sed quod tum non licuit, patres conscripti, id hoc tempore non solum licet verum etiam necesse est, eos qui re sunt hostes verbis notari¹²⁶⁹, sententiis nostris hostis iudicari.

[22] antea cum hostem ac¹²⁷⁰ bellum nominassem, semel et saepius sententiam meam de numero sententiarum sustulerunt: quod in hac causa iam fieri non potest. ex litteris enim C. Pansae A. Hirti consulum, C. Caesaris pro praetore, de honore dis immortalibus habendo sententias dicimus¹²⁷¹. supplicationem modo qui decrevit, idem imprudens hostis iudicavit; numquam enim in civili bello supplicatio decreta est. decretam dico¹²⁷²?

[23] ne victoris quidem litteris postulata est. civile bellum consul Sulla gessit, legionibus in urbem adductis quos voluit expulit, quos potuit occidit: supplicationis¹²⁷³ mentio nulla. grave bellum Octavianum insecutum est: supplicatio Cinnae¹²⁷⁴ nulla victori¹²⁷⁵. Cinnae victoriam imperator ultus est Sulla: nulla supplicatio decreta a senatu. ad te ipsum, P. Servili, num¹²⁷⁶ misit ullas conlega litteras de illa calamitosissima pugna Pharsalia? num te de supplicatione voluit referre? profecto noluit. at misit postea de Alexandrea, de Pharnace: Pharsaliae vero pugnae ne triumphum quidem egit. Eos enim civis pugna illa sustulerat quibus non modo vivis sed etiam victoribus incolumis et florens civitas esse posset.

[24] quod idem contigerat superioribus bellis civilibus. nam mihi consuli supplicatio nullis armis sumptis non ob caedem hostium, sed ob conservationem civium novo et inaudito genere decreta est. quam ob rem aut supplicatio re publica pulcherrime gesta¹²⁷⁷ postulantibus nostris imperatoribus deneganda est, quod praeter A. Gabinium¹²⁷⁸ contigit nemini, aut supplicatione decernenda hostis eos de quibus decernitis iudicetis necesse est. 9 quod ergo ille re, id ego etiam verbo, cum imperatores eos appello: hoc ipso nomine et eos qui iam devicti sunt et eos qui supersunt hostis iudico¹²⁷⁹.

[25] quo modo enim potius Pansam appellem, etsi habet honoris nomen amplissimi; quo Hirtium? est ille quidem consul, sed alterum nomen benefici populi Romani est, alterum virtutis atque victoriae. quid? Caesarem, deorum beneficio rei publicae procreatum, dubitemne appellare imperatorem? qui primus Antoni immanem et foedam crudelitatem non solum a iugulis nostris sed etiam a membris et visceribus avertit¹²⁸⁰. Vnius autem diei quot¹²⁸¹ et quantae virtutes, di immortales, fuerunt!

[27] 10 quid dicam de Hirtio? qui re audita e castris duas legiones eduxit incredibili studio atque virtute, quartam illam quae relicto Antonio se olim cum Martia legione coniunxit, et septimam quae constituta ex veteranis docuit hoc¹²⁸² proelio militibus eis qui Caesaris beneficia servassent senatus populique Romani carum nomen esse. his viginti cohortibus, nullo equitatu, Hirtius ipse aquilam quartae legionis cum inferret, qua nullius pulchriorem speciem imperatoris accepimus, cum tribus Antoni legionibus equitatuque conflixit, hostisque nefarios, huic Iovis optimi maximi¹²⁸³ ceterisque deorum immortalium templis, urbis tectis, libertati populi Romani, nostrae vitae sanguinique imminentis prostravit, fudit, occidit, ut cum admodum paucis, nocte tectus, metu perterritus, princeps latronum duxque fugerit. O solem ipsum beatissimum qui, ante quam se abderet, stratis cadaveribus parricidarum cum paucis fugientem vidit Antonium!

[28] an vero quisquam dubitabit appellare Caesarem¹²⁸⁴ imperatorem? aetas eius certe ab hac sententia neminem deterrebit, quando quidem virtute superavit aetatem. ac mihi semper eo maiora beneficia C. Caesaris visa sunt quo minus erant ab aetate illa postulanda: cui cum imperium dabamus, eodem tempore etiam¹²⁸⁵ spem eius nominis deferebamus; quod cum est¹²⁸⁶ consecutus, auctoritatem decreti nostri rebus gestis suis comprobavit. hic ergo adulescens maximi animi, ut verissime scribit Hirtius, castra multarum legionum paucis cohortibus tutatus est secundumque proelium fecit. ita trium imperatorum virtute, consilio, felicitate uno die locis pluribus res publica est conservata.

[29] 11 decerno igitur eorum trium nomine quinquaginta dierum supplicationes: causas, ut honorificentissimis verbis consequi potuero, complectar ipsa sententia.

est autem fidei pietatisque nostrae declarare fortissimis militibus quam memores simus¹²⁸⁷ quamque grati. quam ob rem promissa nostra atque ea quae legionibus bello confecto tributuros nos spopondimus hodierno senatus consulto renovanda censeo; aequum est enim militum, talium praesertim, honorem coniungi.

[30] atque utinam, patres conscripti, civibus¹²⁸⁸ omnibus solvere nobis praemia liceret! quamquam nos ea quae promisimus studiose cumulata¹²⁸⁹ reddemus. sed id quidem restat, ut spero, victoribus, quibus senatus fides praestabitur: quam quoniam¹²⁹⁰ difficillimo rei publicae tempore secuti sunt, eos numquam oportebit consili sui paenitere. sed facile est bene agere cum eis a quibus etiam tacentibus flagitari videmur: illud admirabilius et maius maximeque proprium senatus sapientis est, grata eorum¹²⁹¹ virtutem memoria prosequi qui pro patria vitam profuderunt.

[31] quorum de honore utinam mihi plura in mentem venirent! duo certe non praeteribo quae maxime occurrunt: quorum alterum pertinet ad virorum fortissimorum gloriam sempiternam, alterum ad leniendum maerorem et luctum proximorum. 12 placet igitur mihi, patres conscripti, legionis Martiae militibus et eis qui una pugnantes occiderint¹²⁹² monumentum fieri quam amplissimum. Magna atque incredibilia sunt in rem publicam huius merita legionis. haec se prima latrocinio abrupit Antoni; haec tenuit Albam; haec se ad Caesarem contulit; hanc imitata quarta legio parem virtutis gloriam consecuta est. quarta victrix desiderat neminem: ex Martia non nulli in ipsa victoria conciderunt. O fortunata mors quae naturae debita¹²⁹³ pro patria est¹²⁹⁴ potissimum reddita¹²⁹⁵!

[32] vos vero patriae natos iudico; quorum etiam nomen a Marte est, ut idem deus urbem hanc gentibus, vos huic urbi genuisse videatur. in fuga foeda mors est; in victoria gloriosa. etenim Mars ipse ex acie fortissimum quemque pignerari solet. illi igitur impii quos occidistis¹²⁹⁶ etiam ad inferos poenas parricidi luent; vos vero qui extremum spiritum in victoria effudistis piorum estis sedem et locum consecuti. brevis a natura vita nobis¹²⁹⁷ data est; at memoria bene redditae vitae sempiterna¹²⁹⁸. quae si non esset longior quam haec vita, quis esset tam amens qui maximis laboribus et periculis ad summam laudem gloriamque contenderet?

[33] actum igitur praeclare vobiscum, fortissimi, dum vixistis, nunc vero etiam sanctissimi milites, quod vestra virtus neque oblivione eorum qui nunc sunt nec reticentia posterorum sepulta¹²⁹⁹ esse poterit, cum vobis immortale monumentum suis paene manibus senatus populusque Romanus exstruxerit. multi saepe exercitus Punicis, Gallicis, Italicis bellis clari et magni fuerunt, nec tamen ullis tale genus honoris tributum est. atque utinam maiora possemus, quando quidem a vobis maxima accepimus! vos ab urbe furentem Antonium avertistis; vos redire molientem reppulistis. erit igitur exstructa moles opere magnifico incisaeque litterae, divinae virtutis testes sempiternae, numquamque de vobis eorum qui aut videbunt vestrum monumentum aut audient gratissimus sermo conticescet. ita pro mortali condicione vitae immortalitatem estis consecuti.

[34] 13 sed quoniam, patres conscripti, gloriae munus optimis et fortissimis civibus monumenti honore persolvitur, consolemur eorum proximos, quibus optima est haec quidem consolatio: parentibus quod tanta rei publicae praesidia genuerunt; liberis quod habebunt domestica exempla virtutis; coniugibus quod eis viris carebunt, quos laudare quam lugere praestabit; fratribus quod in se ut corporum, sic virtutis¹³⁰⁰ similitudinem esse confident. atque utinam his omnibus abstergere fletum¹³⁰¹ sententiis nostris consultisque possemus, vel aliqua talis eis adhiberi publice posset oratio¹³⁰² qua deponerent maerorem atque luctum gauderentque potius, cum multa et varia impenderent hominibus genera mortis, id genus quod esset pulcherrimum suis obtigisse eosque nec inhumatos esse nec desertos, quod tamen ipsum pro patria non miserandum putatur, nec dispersis bustis humili sepultura crematos, sed contectos publicis operibus atque muneribus eaque exstructione quae sit ad memoriam aeternitatis ara virtutis.

[35] quam ob rem maximum quidem¹³⁰³ solacium erit¹³⁰⁴ propinquorum eodem monumento declarari et virtutem suorum et populi Romani pietatem¹³⁰⁵ et senatus fidem et crudelissimi memoriam belli: in quo nisi tanta militum virtus exstitisset, parricidio M. Antoni nomen populi Romani occidisset. atque etiam censeo, patres conscripti, quae praemia militibus promisimus nos re publica recuperata tributuros, ea vivis victoribusque cumulate, cum tempus venerit, persolvenda; qui autem ex eis quibus illa promissa sunt pro patria occiderunt, eorum parentibus, liberis, coniugibus, fratribus eadem tribuenda censeo.

[36] 14 sed ut aliquando sententiam¹³⁰⁶ complectar, ita censeo: cum C. Pansa consul, imperator, initium cum hostibus confligendi fecerit, quo proelio legio Martia admirabili incredibilique virtute libertatem populi Romani defenderit, quod idem legiones tironum fecerint; ipseque C. Pansa consul, imperator, cum inter media hostium tela versaretur, volnera acceperit, cumque A. Hirtius consul, imperator, proelio audito¹³⁰⁷, re cognita, fortissimo praestantissimoque animo exercitum castris eduxerit impetumque in M. Antonium exercitumque hostium fecerit eiusque copias occidione¹³⁰⁸ occiderit, suo exercitu ita incolumi ut ne unum quidem militem desiderarit,

[37] cumque C. Caesar pro praetore¹³⁰⁹, imperator, consilio diligentiaque sua castra feliciter¹³¹⁰ defenderit copiasque hostium quae ad castra accesserant profligarit, occiderit: ob eas res senatum existimare et iudicare eorum trium imperatorum virtute, imperio, consilio, gravitate, constantia, magnitudine animi, felicitate populum Romanum foedissima crudelissimaque servitute liberatum, cumque rem publicam, urbem, templa deorum immortalium, bona fortunasque omnium liberosque conservarint dimicatione et periculo vitae suae, uti ob eas res bene, fortiter feliciterque gestas C. Pansa A. Hirtius consules, imperatores, alter ambove, aut si aberunt, M. Cornutus, praetor urbanus, supplicationes per dies quinquaginta ad omnia pulvinaria constituat¹³¹¹:

[38] cumque virtus legionum digna clarissimis imperatoribus exstiterit, senatum, quae sit antea pollicitus legionibus exercitibusque nostris, ea summo studio re publica recuperata persoluturum¹³¹², cumque¹³¹³ legio Martia princeps cum hostibus conflixerit, atque ita cum maiore numero hostium contenderit ut¹³¹⁴ plurimos caederent caderent non nulli¹³¹⁵, cumque sine ulla retractatione pro patria vitam profuderint; cumque simili virtute reliquarum legionum milites pro salute et libertate populi Romani mortem oppetiverint, senatui placere ut C. Pansa A. Hirtius consules, imperatores, alter ambove, si eis videatur, eis qui sanguinem pro vita, libertate, fortunis populi Romani, pro urbe, templis deorum immortalium profudissent monumentum quam amplissimum locandum faciendumque curent: quaestoresque urbanos ad eam rem¹³¹⁶ pecuniam dare, attribuere, solvere iubeant, ut testetur¹³¹⁷ ad memoriam posteritatis sempiternam scelus¹³¹⁸ crudelissimorum hostium militumque divinam virtutem¹³¹⁹, utique, quae praemia senatus militibus ante constituit, ea solvantur eorum qui hoc bello pro patria occiderunt parentibus, liberis, coniugibus, fratribus: eisque¹³²⁰ tribuantur quae militibus ipsis tribui oporteret, si vivi vicissent¹³²¹ qui morte vicerunt.

Translations (1)

Philippics Perseus (Cicero. The Orations of Marcus Tullius Cicero, Vol. 4. Yonge, Charles Duke, translator. London: Bell, 1856.)

No corresponding passage available

James Bradstreet Greenough Commentary on The Fourteenth Philippic I

ed. James Bradstreet Greenough, ed. George Lyman Kittredge

Search the Perseus Catalog for:

Formal resolution of thanks and honor.

Current edition Perseus

Stable identifiers