James Bradstreet Greenough, Commentary on The Pardon of Marcellus, ed. James Bradstreet Greenough, ed. George Lyman Kittredge, I

Search the Perseus Catalog for:

← Previous

[1] Cicero's long silence broken. Caesar's pardon of Marcellus is the earnest of a restored republic.

214.1

diuturni silenti : it was now more than six years since the defence of Milo, which was followed almost immediately by Cicero's absence as proconsul in Cilicia, whence he returned only on the eve of the Pharsalian campaign.

eram . . . usus , had kept 214.3

verecundia , modesty, i.e. distrust of himself under the circumstances. 214.4

vellem : not subj. of indir. question, but informal indir. disc.; § 592 , 2 (341, c); B. 323; G. 662; 11.649, ii (528, I); H.-B. 535, I, a. 214.5

tantam mansuetudinem , etc.: no doubt these words express the genuine and grateful surprise felt at Caesar's clemency, so different from the conduct of former conquerors in civil wars (as Sulla, for example). 214.6

rerum omnium , in every respect .

214.13

in eadem causa : Cicero also had been on Pompey's side. 214.15

versari me : this phrase belongs as well with persuadere as with fas esse, but its construction is determined by the latter.

214.21

in multis . . . in me ipso , in the case of many, and especially in my own. 214.22

paulo ante , just now.

[ in] omnibus , i.e. by pardoning Marcellus, whom he thought a most violent opponent, Caesar had shown that his clemency would extend to all, however much they had opposed him. 214.26

suspicionibus : Caesar is said to have suspected Marcellus of plotting his assassination (cf. sect. 21 ). 214.26

ille , i.e. Marcellus too.

[4] This pardon is the greatest of Caesar's deeds. His other exploits were glorious victories: this is the conquest of himself. He shares this conquest with no one.

215.16

usurpare , dwell on. 215.28

et certe , etc., and it is certainly true that etc.

215.30

Fortuna : see Manil. Law, sect. 47 .

215.32

hujus gloriae , i.e. the glory of granting this pardon. 216.3

centurio , the infantry officer (see note on p. 83, l. 31 ). 216.4

praefectus , the commander of the auxiliary cavalry. So cohors and turma correspond to each other, as the infantry and cavalry divisions.

216.9

immanitate barbaras , i.e. barbarous and fierce: his first conquests had subdued the Gauls, Germans, and Britons. 216.10

locis infinitas : Caesar moved from Gaul, B.C. 49, into Italy, and the same year to Spain. In 48 he crossed over to Greece, and thence to Egypt; in 47 he carried on war in Asia Minor, and in 46 gained the crowning victory of Thapsus in Africa. 216.13

animum vincere , to rule his spirit; cf. Proverbs xvi, 32: "He that is slow to anger is better than the mighty; and he that ruleth his spirit than he that taketh a city." 216.14

victoriam temperare , to control the passions of victory (cf. sect. 9 , p. 216, l. 27 ). 216.15

nobilitate . . . praestantem : this description is inserted to enhance the credit of Caesar's act, inasmuch as the greater the adversary the more dangerous his restoration would seem. 216.17

haec qui facit : a slight break in the construction (anacoluthon); the proper predicate of the preceding infins. would be connected with them by est; the proper object of facit would be a result clause with ut. The effect of the Latin can be exactly reproduced in translation.

216.19

illae quidem : the pronoun (as often in concessive sentences) is inserted only to carry quidem, adding nothing to the sense; § 298 , a (195, c) ; H.-B. 274, 3. 216.22

nescio quo modo : here (as often) with a slight tone of regret; Cf. our colloquial "somehow or other." 216.23

tubarum , of trumpets: the tuba was a long, straight horn, used in infantry; the lituus a curved one, used in cavalry.

216.31

ut velis : for this rare constr., see § 571 ,c (332,f); Cf. G. 553,4; cf. H. 571, 2 (501, i, 2); Cf. H.-B. 521,3 and N. 217.2

studiis prosequemur , the figure is that of a distinguished Roman escorted by a throng with enthusiastic acclamations ( studiis). 217.4

hujus curiae : the old Curia Hostilia, on the north side of the Comitium, was destroyed by fire in the riots after the death of Clodius, B.C. 52 (see Milo, sect. 33 ); but was rebuilt by Faustus Sulla, son of the dictator. 217.6

C. Marcelli : Cos. B.C. 50, cousin of M. Marcellus. 217.10

suam : § 301 , c (196, g); B. 244, a, 4; G. 309, 2; H. 503, 4 (449, 2); H.-B. 264, 2.

217.18

tropaeis et monumentis : the tropaea were memorials of victory, consisting of armor of the conquered, arranged in human form, and either erected by itself or attached to some monument, as a column or arch. As to monuments, Caesar did not live to carry out his plans fully; he built, however, a new enclosure for assemblies, the Saepta Julia, and laid out a new forum for courts of justice, the Forum Julium, north of the old Forum.

adlatura sit , though in form introduced by ut, is not the real result of tanta est, which should be some verb in sect. 12 ; this, however, by a change in the construction, is suppressed, and the sentence begins again with a future ( florescet ).

217.22

operibus , dat.: § 381 (229); B. 188, 2, d; G. 345; H. 426, 2 (385, 2); H.-B. 371. 217.23

victores , i.e. Cinna, Marius, and Sulla. 217.25

perinde. . . atque , just as. 217.28

omnes , all of us (as is shown by sumus ). 217.29

occidissemus , had fallen: a rhetorical exaggeration for "had forfeited our lives."

[13] This pardon reaches far beyond Caesar's other acts. Peace has always been his aim. His clemency in the hour of triumph contrasted with the fury of the Pompeians. Let him continue his noble moderation.

218.2

illa , i.e. Pompey's. 218.7

sibi : see note on Cat. 2, sect. 17 ( p. 120, l. 17 ). 218.8

reddidit , restored, by inspiring them with confidence that no vengeance would follow, so that they have returned to their homes. 218.9

hostis , acc. plur.

218.15

Ilagitantium : before the outbreak of the Civil War, Caesar sent C. Curio (son of C. Curio, Verr. 1, sect. 18 ) to Rome with offers of compromise, which were spurned by the Senate. 218.18

hominem (emphat.), the man (Pompey), not his measures.

consilio , reasons. 218.19

grati animi : at the time of Cicero's recall, Pompey interested himself to go in person to several of the Italian towns to encourage the general feeling in his favor, and so atoned in part for the tardiness of his support and his earlier hesitating, cold, and ungracious course.

218.23

integra re , before anything had been done (i.e. before peace was broken). 218.24

cum capitis mei periculo : it is said that after Pompey's defeat the command was urged upon Cicero by Cato; and on his refusal to conduct the war, Sextus Pompey would have stabbed him unless Cato had interfered. 218.27

statim censuerit : Cicero was welcomed and kindly treated by Caesar on his return to Italy, B.C. 47. The war was not finished till the next year, hence incertus exitus, etc. 218.29

victor , when victorious (opposed to incertus, etc.).

219.4

certorum hominum : such senatorial leaders as Metellus, Scipio, and Dolabella. Cicero says, in a letter to M. Marius (Fam. 7.3): "Excepting the chief and a few besides, the others — the leaders I mean — were so grasping in the campaign and so cruel in their talk, that I shuddered at the thought of victory. There was nothing good except the cause." And to Atticus (Att. 9.7)," It is their plan to stifle ( suffocare) the city and Italy by famine, then ravage the fields, set fire, and not spare the money of the rich." Pompey, he says, would often say, Sulla potuit: ego non potero? (Att. 9. 10).

219.11

ut . . . debeat , clause of result. 219.12

excitaret : more exactly excitaturus fuerit; cf. § 517 , d (308, d, N.); B. 322; G. 597, R5, a; H. 541, N.1 (496, N.2); cf. H-B. 581, b, 2.

219.16

otiosis , the neutral. 219.22

contulisse ad , made all hope, etc., depend on, etc.

219.26

est , comes. 219.31

quae , things which. The Stoics held that virtue was the summum bonum, and Cicero here alludes to that doctrine. 220.3

commodata , loaned.

220.4

praesertim belongs with lapsis . 220.5

opinione , notion. 220.6

specie , etc., i.e. with the idea of following the apparently established government (that of the Senate, which was on Pompey's side). 220.7

si . . . timuerunt : cf. § 572 , b, N. (333, R.); the protasis is logically the subject of est. 220.8

senserunt , found by experience .

[21] Caesar has nothing to fear from Marcellus. All good citizens desire the safety of Caesar, for the restoration of the state depends on him.

220.9

querelam , etc., that the partisans of Pompey wished to kill him. 220.16

de tuis , i.e. his immediate companions; qui uni , those on the same side. 220.17

qui fuerunt , Sc. inimici.

220.28

nihil . . . cogitans , inconsiderate 220.30

equidem , for my part 220.31

dumtaxat , merely (i.e. even the ordinary chances of life, to say nothing of violence and plots).

[23] The wounds of war must be healed. Caesar has a great task yet to perform. His work is not done till the state is restored: only then will his fame be secure.

221.8

constituenda judicia , etc.: the short period of Caesar's dictatorship was distinguished by a number of salutary enactments, almost equivalent to a complete revision of the constitution. 221.9

propaganda suboles : the waste of population by incessant wars had already begun to alarm the best minds of Rome. It was, in fact, the chief direct cause of the ruin of the Empire. 221.10

diffiuxerunt , have run wild (like vines).

221.13

fuisset , subj. of integral part. 221.15

faceret , in the same constr. as perderet - prohibuisset, cont. to fact apod.; the prot. is implied in togatus. 221.16

sananda , to be healed (referring to the result); mederi , to remedy (referring to treatment). 221.22

doctorum hominum , philosophers . 221.25

tam , referring (as often) to the protasis which follows: § 512 , b (304, b); G. 590, N.1; H.-B. 578,5. 221.29

hic , ill these circumstances.

222.1

immo vero , on the contrary. 222.5

futurus fuit , was to be. 222.8

si quidem , since in fact: § 515 , a, N. (306, a, N.); G. 595, R1; H. 574, I (507, 3, N.2); Cf. H-B. 582, 9.

222.11

hic . . . actus , as in a play; hence elaborandum, a word used of literary composition. 222.15

dicito , fut. as referring to the time designated by tum : § 449 , I (269,d, I); B. 281, I, a; G. 268, 2; H. 560, 4(487, 21); H-B. 496. 222.16

diu : § 33 (29, c); G. 20, iii; H-B. 58, 3. 222.19

angustus , narrow bounds.

222.24

[ ut] inservias : § 565 (331,f R.); cf. B. 295, 8; cf. G. 553, a.1; cf. H. 554, ii,1 (502, I); cf. H.-B. 513, 5. 222.25

quae quidem , i.e. aeternitas.

quae miretur , purpose clause; the subject is vita. 222.27

certe , doubtless.

imperia , etc., obj. of audientes and legentes. 222 29 munera, gifts to the people, such as monuments and spectacular performances.

223.2

sedem , abiding-place; domicilium , home. 223.6

requirent , will miss. 223.7

fllud , i.e. the war; hoc, i.e. the public safety. 223.8

servi eis judicibus , pay regard to those judges.

[30] The Civil War is finished. Boundless gratitude is due to Caesar, not only for restoring Marcellus to his country but for all which that act implies.

223.13

non pertinebit , will have no concern for. Such was the doctrine of the Epicureans, who believed in annihilation after death. 223.17

obscuritas , uncertainty, i.e. as to which side a good citizen ought to take. 223.20

deceret , was becoming, i.e. to their position and circumstances. A Senator, for example, however well affected to Caesar, might have felt it his duty to side with his class (who were in general partisans of Pompey). Such conflicts of mind of course constantly arise in civil wars.

liceret , was legat Both Caesar and Pompey claimed to be acting under the laws.

223.20

perfuncta est , has done with . 223.22

inllammaret , etc.: cf. sect. 16 and note ( p. 219, l. 4 ). 223.24

ab , etc.: the first ab means by; the second, from.

224.1

sanitatis , a sound mind (ordinary intelligence). 224.4

haec (with a gesture), this glorious city. 224.9

oppositus , interposition, literally plur.: § 100 , c (75, c); B. 55,4, c; G. 204, N.1; H. 138, 2 (130, 2); H-B. 240,5, b.

224.10

unde , with which (in Latin the beginning is regarded as the source from which). 224.11

agimus , express; habemus , feel.

224.19

mea , on my pa;]. 224.22

cum id . . . praestiterim , while I have fulfilled it 224.25

me . . . conservato , while I have been preserved. 224.27

quod . . . non arbitrabar , which I thought no longer possible.

Commentary on The Pardon of Marcellus. James Bradstreet Greenough. ed. James Bradstreet Greenough, ed. George Lyman Kittredge. Boston. 1897.

Sponsored by Perseus Project, Tufts University.

Funding provided by The National Endowment for the Humanities.

Current edition Perseus

Commentary on The Pardon of Marcellus (English) (Select Orations of Cicero (Allen and Greenough's Edition). Greenough, James Bradstreet; Kittredge, George Lyman, editors. Boston, London: Ginn & Company, 1897.)

Editions (1)

Pro M. Marcello Perseus (Cicero. M. Tulli Ciceronis Orationes, Vol. 6. Clark, Albert Curtis, editor. Oxford: Clarendon Press, 1918.) — 1 focus

[1] 1 diuturni silenti, patres conscripti, quo eram his temporibus usus, non timore aliquo, sed partim dolore, partim verecundia, finem hodiernus dies attulit, idemque initium quae vellem quaeque sentirem meo pristino more dicendi. tantam enim mansuetudinem, tam inusitatam¹ inauditamque clementiam, tantum in summa potestate rerum omnium modum, tam denique incredibilem sapientiam ac paene divinam tacitus praeterire nullo modo² possum.

[2] M. enim Marcello vobis, patres conscripti, reique publicae reddito non illius solum³ sed etiam meam⁴ vocem et auctoritatem vobis et⁵ rei publicae conservatam⁶ ac restitutam puto. dolebam enim, patres conscripti, et vehementer angebar, cum viderem⁷ virum talem, cum in eadem causa in qua ego fuisset⁸, non in eadem esse fortuna, nec mihi persuadere poteram nec fas esse ducebam versari me in nostro vetere⁹ curriculo illo aemulo atque imitatore studiorum ac laborum meorum quasi quodam socio a me et comite distracto. ergo et mihi meae¹⁰ pristinae vitae consuetudinem, C. Caesar, interclusam aperuisti et his omnibus ad bene de re publica¹¹ sperandum quasi signum aliquod sustulisti.

[3] intellectum est enim mihi quidem in multis et maxime in me ipso, sed paulo ante omnibus¹², cum M. Marcellum senatui reique publicae concessisti, commemoratis praesertim offensionibus, te auctoritatem huius ordinis dignitatemque rei publicae tuis vel doloribus vel suspicionibus anteferre. ille quidem fructum omnis ante actae vitae¹³ hodierno die maximum cepit, cum summo consensu senatus tum¹⁴ iudicio tuo gravissimo et maximo. ex quo profecto intellegis quanta in dato beneficio sit laus, cum in accepto sit tanta gloria.

[4] est¹⁵ vero fortunatus¹⁶ cuius ex salute non minor paene ad omnis quam ad illum¹⁷ ventura sit laetitia pervenerit: quod quidem merito¹⁸ atque optimo iure contigit. quis enim est illo aut nobilitate aut probitate aut optimarum artium studio aut innocentia aut ullo in¹⁹ laudis genere praestantior?

2 nullius tantum flumen est ingeni, nulla²⁰ dicendi aut scribendi tanta vis, tantaque²¹ copia quae non dicam exornare, sed enarrare, C. Caesar, res tuas gestas possit. tamen hoc adfirmo et²² pace dicam tua, nullam in his esse laudem ampliorem quam eam quam hodierno die consecutus es.

[5] soleo saepe ante oculos ponere idque libenter crebris usurpare sermonibus, omnis nostrorum imperatorum, omnis exterarum gentium potentissimorumque populorum, omnis regum clarissimorum²³ res gestas cum tuis nec contentionum magnitudine nec numero proeliorum nec varietate regionum nec celeritate conficiendi nec dissimilitudine bellorum posse conferri, nec vero disiunctissimas terras citius passibus cuiusquam potuisse peragrari quam tuis non dicam cursibus, sed victoriis lustratae²⁴ sunt.

[6] quae quidem ego nisi ita²⁵ magna esse fatear ut ea vix cuiusquam mens aut cogitatio capere possit, amens sim; sed tamen sunt alia maiora. nam bellicas laudes solent quidam extenuare verbis easque detrahere ducibus, communicare cum multis, ne propriae sint imperatorum. et certe in armis militum virtus, locorum opportunitas, auxilia sociorum, classes, commeatus multum iuvant, maximam vero partem quasi suo iure Fortuna sibi²⁶ vindicat et, quicquid est²⁷ prospere gestum, id paene omne ducit suum.

[7] at vero huius gloriae, C.²⁸ Caesar, quam es paulo ante adeptus socium habes neminem: totum hoc quantumcumque est, quod certe maximum est, totum est, inquam, tuum. nihil sibi ex ista laude centurio, nihil praefectus, nihil cohors, nihil turma decerpit; quin etiam illa ipsa rerum humanarum domina, Fortuna, in istius se²⁹ societatem gloriae non offert: tibi cedit, tuam³⁰ esse totam et propriam fatetur. numquam enim temeritas cum sapientia commiscetur nec ad consilium casus admittitur.

[8] 3 domuisti gentis immanitate barbaras, multitudine innumerabilis, locis infinitas, omni copiarum genere abundantis: ea tamen³¹ vicisti quae et naturam et condicionem ut vinci possent habebant. nulla est enim tanta vis³² quae non ferro et viribus debilitari frangique possit. animum vincere, iracundiam cohibere, victo³³ temperare, adversarium nobilitate, ingenio, virtute praestantem non modo extollere iacentem sed etiam amplificare eius pristinam dignitatem, haec qui faciat³⁴, non ego eum cum summis viris comparo, sed simillimum deo iudico.

[9] itaque, C. Caesar, bellicae tuae laudes celebrabuntur illae quidem non solum nostris sed paene omnium gentium litteris atque linguis, neque ulla umquam aetas de tuis laudibus conticescet; sed tamen eius modi res nescio quo modo, etiam cum leguntur, obstrepi clamore militum³⁵ videntur et tubarum sono. at vero cum aliquid clementer, mansuete, iuste, moderate, sapienter factum, in iracundia praesertim quae est inimica consilio, et in victoria quae natura insolens et³⁶ superba est, audimus aut legimus³⁷, quo studio incendimur, non modo in gestis rebus sed etiam in fictis ut eos saepe quos numquam vidimus diligamus!

[10] te vero quem praesentem intuemur, cuius mentem sensusque et os cernimus, ut, quicquid belli fortuna reliquum rei publicae fecerit, id esse salvum velis, quibus laudibus efferemus, quibus studiis prosequemur, qua benevolentia complectemur? parietes, me dius fidius, ut mihi videtur³⁸, huius curiae tibi gratias agere gestiunt, quod brevi tempore futura sit illa auctoritas in his maiorum suorum et suis sedibus. 4 equidem cum C. Marcelli, viri optimi et commemorabili pietate praediti lacrimas modo vobiscum viderem, omnium Marcellorum meum pectus memoria offudit³⁹, quibus tu etiam mortuis M. Marcello conservato dignitatem suam reddidisti nobilissimamque familiam iam⁴⁰ ad paucos redactam paene ab interitu vindicasti.

[11] hunc tu⁴¹ diem tuis maximis et innumerabilibus gratulationibus iure anteponis⁴². haec enim res unius est propria C.⁴³ Caesaris; ceterae duce te gestae magnae illae quidem, sed tamen multo magnoque comitatu. huius autem rei tu idem dux es⁴⁴ et comes: quae quidem tanta est ut⁴⁵ tropaeis et monumentis tuis adlatura finem sit aetas—nihil est enim opere et manu factum quod non⁴⁶ conficiat et consumat vetustas—

[12] at haec tua⁴⁷ iustitia et lenitas⁴⁸ florescet⁴⁹ cotidie magis. ita⁵⁰ quantum operibus tuis⁵¹ diuturnitas detrahet, tantum adferet⁵² laudibus. et ceteros quidem omnis victores bellorum civilium iam antea⁵³ aequitate et misericordia viceras: hodierno vero die te ipse⁵⁴ vicisti. vereor ut hoc quod dicam perinde intellegi possit auditu⁵⁵ atque ipse cogitans sentio: ipsam victoriam vicisse videris, cum ea quae erant adempta⁵⁶ victis remisisti. nam cum ipsius victoriae iure omnes⁵⁷ victi occidissemus, clementiae tuae iudicio conservati sumus. recte igitur unus invictus es⁵⁸ a quo etiam ipsius victoriae condicio visque devicta est.

[13] 5 atque hoc C. Caesaris iudicium, patres conscripti, quam late pateat attendite. omnes enim qui ad illa arma fato sumus nescio quo rei publicae misero funestoque compulsi, etsi aliqua culpa tenemur erroris humani, ab⁵⁹ scelere certe liberati sumus. nam cum M. Marcellum deprecantibus vobis rei publicae conservavit, me et mihi et item rei publicae, nullo deprecante, reliquos amplissimos viros et sibi ipsos et patriae reddidit, quorum et frequentiam et dignitatem hoc ipso in consessu videtis, non ille hostis induxit in curiam, sed iudicavit a plerisque ignoratione potius et falso atque inani metu quam cupiditate aut crudelitate bellum esse susceptum.

[14] quo quidem in bello semper de pace audiendum⁶⁰ putavi semperque dolui non modo pacem sed etiam orationem civium pacem flagitantium repudiari. neque enim ego illa nec ulla umquam secutus sum arma civilia semperque mea consilia pacis et togae socia, non belli atque armorum fuerunt. hominem sum secutus privato officio, non publico, tantumque apud me grati animi fidelis memoria valuit ut nulla non modo cupiditate sed ne spe quidem prudens et sciens tamquam ad interitum ruerem voluntarium.

[15] quod quidem meum consilium minime obscurum fuit. nam et in hoc ordine integra re multa de pace dixi et in ipso bello eadem etiam cum⁶¹ capitis mei periculo sensi. ex quo nemo erit⁶² tam iniustus rerum existimator⁶³ qui dubitet quae Caesaris de bello voluntas fuerit, cum pacis auctores conservandos statim censuerit, ceteris fuerit iratior. atque id minus mirum fortasse tum⁶⁴ cum esset incertus exitus et anceps fortuna belli: qui vero victor pacis auctores diligit, is profecto declarat maluisse se⁶⁵ non dimicare quam vincere.

[16] 6 atque huius quidem rei M.⁶⁶ Marcello sum testis. nostri enim sensus ut in pace semper, sic tum etiam in bello congruebant. quotiens ego eum et quanto cum dolore vidi, cum insolentiam certorum⁶⁷ hominum tum etiam ipsius victoriae ferocitatem extimescentem! quo gratior tua liberalitas, C. Caesar, nobis qui illa⁶⁸ vidimus debet esse. non enim iam⁶⁹ causae sunt inter se, sed victoriae comparandae.

[17] vidimus tuam victoriam proeliorum exitu terminatam: gladium vagina vacuum in urbe non vidimus. quos amisimus civis, eos vis Martis⁷⁰ perculit, non ira victoriae, ut dubitare debeat nemo quin multos, si posset⁷¹, C. Caesar ab inferis excitaret, quoniam ex eadem acie conservat quos potest. alterius vero partis nihil amplius dico⁷² quam id quod omnes verebamur, nimis iracundam futuram fuisse victoriam.

[18] quidam enim non modo armatis sed interdum etiam otiosis minabantur, nec quid quisque sensisset, sed ubi fuisset cogitandum esse dicebant; ut mihi quidem videantur di immortales, etiam si poenas a populo Romano ob aliquod delictum expetiverunt, qui civile bellum tantum et tam luctuosum excitaverunt⁷³, vel placati iam vel satiati aliquando omnem spem salutis ad clementiam victoris et sapientiam contulisse.

[19] qua re gaude tuo⁷⁴ isto tam excellenti bono et fruere cum fortuna et gloria tum etiam natura et moribus tuis; ex quo quidem maximus est fructus iucunditasque sapienti. cetera cum tua recordabere, etsi persaepe virtuti, tamen plerumque felicitati tuae gratulabere: de nobis quos in re publica tecum simul⁷⁵ esse voluisti quotiens cogitabis, totiens de maximis tuis beneficiis, totiens de incredibili liberalitate, totiens de singulari sapientia⁷⁶ cogitabis: quae non modo summa bona sed nimirum audebo vel sola dicere. tantus est⁷⁷ enim splendor in laude vera, tanta in magnitudine animi et consili dignitas ut haec a virtute donata, cetera a fortuna commodata esse videantur.

[20] noli igitur in conservandis viris bonis⁷⁸ defetigari⁷⁹, non cupiditate praesertim aliqua aut pravitate lapsis, sed opinione offici stulta fortasse, certe non improba, et specie⁸⁰ quadam rei publicae. non enim tua ulla culpa⁸¹ est, si te aliqui timuerunt, contraque summa laus, quod minime timendum fuisse senserunt.

[21] 7 nunc venio ad gravissimam querelam et atrocissimam suspicionem tuam, quae non tibi ipsi magis quam cum omnibus civibus, tum maxime nobis qui a te conservati sumus providenda est: quam etsi spero falsam esse, numquam tamen⁸² extenuabo⁸³, tua enim cautio nostra cautio est. quod si⁸⁴ in alterutro peccandum sit, malim videri nimis timidus quam parum prudens. sed quisnam est iste tam demens? de tuisne?—tametsi qui magis sunt tui quam quibus tu salutem insperantibus reddidisti?—anne ex eo⁸⁵ numero qui una tecum fuerunt? non est credibilis tantus in ullo furor ut quo duce omnia summa sit adeptus, huius vitam non anteponat suae. an si nihil tui cogitant sceleris, cavendum est ne quid inimici? qui? omnes enim qui fuerunt⁸⁶ aut sua pertinacia vitam amiserunt aut tua misericordia retinuerunt, ut aut nulli supersint de inimicis aut qui fuerunt sint amicissimi.

[22] sed tamen cum in animis hominum tantae latebrae sint et tanti recessus, augeamus sane suspicionem tuam: simul enim augebimus diligentiam. nam quis est omnium tam ignarus rerum, tam rudis in re publica, tam nihil umquam nec de sua nec de communi⁸⁷ salute cogitans, qui non⁸⁸ intellegat tua salute contineri suam et ex unius tua vita pendere omnium⁸⁹? equidem de te dies noctesque, ut debeo, cogitans casus dumtaxat humanos et incertos eventus valetudinis et naturae communis fragilitatem⁹⁰ extimesco, doleoque, cum res publica immortalis esse debeat, eam in unius mortalis anima consistere.

[23] si vero ad humanos casus incertosque motus valetudinis sceleris etiam accedit⁹¹ insidiarumque consensio, quem deum, si cupiat, posse opitulari rei publicae credimus⁹²?

8 omnia sunt excitanda tibi, C. Caesar, uni quae iacere sentis belli ipsius impetu, quod necesse fuit, perculsa atque prostrata: constituenda iudicia, revocanda fides, comprimendae libidines, propaganda suboles, omnia quae dilapsa⁹³ iam diffluxerunt⁹⁴ severis legibus vincienda sunt.

[24] non fuit recusandum in tanto civili bello, tanto animorum⁹⁵ ardore et armorum quin quassata res publica, quicumque belli eventus fuisset, multa perderet et ornamenta dignitatis et praesidia stabilitatis suae, multaque uterque dux faceret armatus quae idem togatus fieri prohibuisset. quae quidem tibi nunc⁹⁶ omnia belli volnera sananda⁹⁷ sunt, quibus praeter te mederi nemo potest.

[25] itaque illam tuam praeclarissimam et sapientissimam vocem invitus audivi: satis diu vel naturae vixi⁹⁸ vel gloriae. satis, si ita vis, fortasse naturae, addam⁹⁹ etiam, si placet, gloriae: at, quod maximum est, patriae certe parum. qua re omitte, quaeso, istam¹⁰⁰ doctorum hominum in contemnenda morte prudentiam: noli nostro periculo esse sapiens. saepe enim venit ad meas auris¹⁰¹ te idem istud nimis crebro dicere, satis te tibi¹⁰² vixisse. credo, sed tum id audirem, si tibi soli viveres aut si tibi etiam soli natus esses. omnium salutem civium cunctamque rem publicam res tuae gestae complexae sunt¹⁰³; tantum abes a perfectione maximorum operum ut fundamenta nondum quae cogitas ieceris. hic tu modum vitae tuae non salute rei publicae, sed aequitate animi definies? quid, si istud ne gloriae quidem¹⁰⁴ satis est? cuius te esse avidissimum, quamvis sis sapiens, non negabis.

[26] parumne¹⁰⁵, inquies, magna¹⁰⁶ relinquemus? immo vero aliis quamvis multis satis, tibi uni parum. quicquid est enim, quamvis amplum sit, id est parum tum cum est aliquid amplius. quod si rerum tuarum immortalium, C. Caesar, hic exitus futurus fuit ut devictis adversariis rem publicam in eo statu relinqueres in quo nunc est, vide, quaeso, ne tua divina virtus admirationis plus sit habitura quam gloriae; si quidem gloria est inlustris et pervagata magnorum vel in suos civis¹⁰⁷ vel in patriam vel in omne genus hominum fama meritorum.

[27] 9 haec igitur tibi reliqua pars est; hic restat actus, in hoc elaborandum est ut rem publicam constituas, eaque tu in primis summa tranquillitate et otio perfruare: tum te, si voles, cum et patriae¹⁰⁸ quod debes solveris et naturam ipsam expleveris satietate vivendi, satis diu vixisse¹⁰⁹ dicito. quid enim est omnino¹¹⁰ hoc ipsum diu in quo est aliquid extremum? quod cum venit, omnis voluptas praeterita pro nihilo est, quia postea nulla est futura. quamquam iste tuus animus numquam his angustiis quas natura nobis ad vivendum dedit contentus fuit, semper immortalitatis amore flagravit.

[28] nec vero haec tua vita ducenda¹¹¹ est quae corpore et spiritu continetur: illa, inquam, illa vita est tua quae vigebit memoria saeculorum omnium, quam posteritas alet, quam ipsa aeternitas semper tuebitur. huic tu inservias, huic te ostentes oportet, quae quidem quae miretur iam pridem multa habet; nunc etiam quae laudet exspectat. obstupescent posteri certe imperia, provincias, Rhenum, Oceanum, Nilum, pugnas innumerabilis, incredibilis victorias, monumenta, munera, triumphos audientes et legentes tuos.

[29] sed nisi haec urbs stabilita tuis consiliis et institutis erit, vagabitur modo tuum nomen longe atque late, sedem¹¹² stabilem et domicilium certum non habebit. erit inter eos etiam qui nascentur, sicut inter nos fuit, magna dissensio, cum alii laudibus ad caelum res tuas gestas efferent, alii fortasse aliquid requirent, idque vel maximum, nisi belli civilis incendium salute patriae restinxeris, ut illud fati fuisse¹¹³ videatur, hoc consili. Servi igitur eis¹¹⁴ iudicibus qui multis post saeculis de te iudicabunt et quidem haud scio an incorruptius quam nos; nam et sine amore et sine cupiditate et rursus sine odio et sine invidia iudicabunt.

[30] id autem etiam si tum ad te, ut quidam falso putant, non pertinebit, nunc certe pertinet esse te talem ut tuas laudes obscuratura nulla umquam sit oblivio.

10 diversae voluntates civium fuerunt distractaeque sententiae. non enim consiliis solum et studiis sed armis etiam et castris dissidebamus. erat¹¹⁵ obscuritas quaedam, erat certamen inter clarissimos duces; multi dubitabant quid optimum esset, multi quid sibi expediret, multi quid deceret¹¹⁶, non nulli etiam quid liceret.

[31] perfuncta res publica est hoc¹¹⁷ misero fatalique bello: vicit is qui non fortuna inflammaret odium suum, sed bonitate leniret; neque omnis¹¹⁸ quibus iratus esset eosdem etiam¹¹⁹ exsilio aut morte dignos iudicaret. arma ab aliis posita, ab aliis erepta sunt. ingratus est iniustusque civis qui armorum periculo liberatus animum tamen retinet armatum, ut etiam ille melior sit¹²⁰ qui in acie cecidit, qui in causa animam profudit. quae enim pertinacia quibusdam, eadem aliis constantia videri potest.

[32] sed iam omnis fracta dissensio est armis, exstincta aequitate victoris: restat ut omnes unum velint qui habent¹²¹ aliquid non sapientiae modo¹²² sed etiam sanitatis. Nisi te, C. Caesar, salvo et in ista sententia qua cum antea tum hodie maxime¹²³ usus es manente salvi esse non possumus. qua re omnes te qui haec salva esse volumus et hortamur et obsecramus ut vitae, ut saluti tuae¹²⁴ consulas, omnesque tibi, ut pro aliis etiam loquar quod de me ipso¹²⁵ sentio, quoniam subesse aliquid putas quod cavendum sit, non modo excubias et custodias sed etiam laterum nostrorum oppositus et corporum pollicemur.

[33] 11 sed ut¹²⁶, unde est orsa, in eodem terminetur oratio¹²⁷, maximas tibi omnes gratias agimus, C. Caesar, maiores etiam habemus. nam omnes idem sentiunt, quod ex omnium precibus et lacrimis sentire potuisti. sed quia non¹²⁸ est omnibus¹²⁹ stantibus necesse dicere, a me certe dici volunt, cui necesse est quodam modo, et quod fieri decet M. Marcello a te huic ordini populoque Romano et rei publicae reddito, fieri id intellego. nam laetari omnis non ut de unius solum sed ut de¹³⁰ omnium¹³¹ salute sentio.

[34] quod autem summae benevolentiae est, quae mea erga illum omnibus nota semper¹³² fuit, ut vix C. Marcello¹³³, optimo et amantissimo fratri, praeter eum quidem cederem nemini, cum id sollicitudine, cura, labore tam diu praestiterim quam diu est de illius salute dubitatum, certe hoc tempore magnis curis, molestiis, doloribus liberatus praestare debeo¹³⁴. itaque, C. Caesar, sic tibi gratias ago ut me omnibus rebus¹³⁵ a te non conservato solum sed etiam ornato, tamen ad tua in me unum¹³⁶ innumerabilia merita, quod fieri iam posse non arbitrabar, magnus¹³⁷ hoc tuo facto cumulus accesserit.

James Bradstreet Greenough Commentary on The Pardon of Marcellus I

ed. James Bradstreet Greenough, ed. George Lyman Kittredge

Search the Perseus Catalog for:

Current edition Perseus

Stable identifiers