Satura XV
Quis nescit, Volusi Bithynice, qualia demens
1
Aegyptos portenta colat? crocodilon adorat
pars haec, illa pavet saturam serpentibus ibin;
effigies sacri nitet aurea cercopitheci,
dimidio magicae resonant ubi Memnone chordae
5
atque vetus Thebe centum iacet obruta portis,
illic aeluros
1
, hic piscem fluminis, illic
oppida tota canem venerantur, nemo Dianam,
porrum et caepe nefas violare et frangere morsu;
o sanctas gentes quibus haec nascuntur in hortis
10
numina! lanatis animalibus abstinet omnis
mensa, nefas illic fetum iugulare capellae:
carnibus humanis vesci licet, attonito cum
tale super cenam facinus narraret Vlixes
Alcinoo, bilem aut risum fortasse quibusdam
15
moverat ut mendax aretalogus. ‘in mare nemo
hunc abicit saeva dignum veraque Charybdi,
fingentem inmanes Laestrygonas atque Cyclopas?
nam citius Scyllam vel concurrentia saxa
Cyaneis plenos et tempestatibus utres
20
crediderim aut tenui percussum verbere Circes
et cum remigibus grunnisse Elpenora porcis.
tam vacui capitis populum Phaeaca putavit?’
sic aliquis merito nondum ebrius et minimum qui
de Corcyraea temetum duxerat urna.
25
solus enim haec Ithacus nullo sub teste canebat;
Nos miranda quidem, set nuper consule Iunco
2
gesta super calidae referemus moenia Copti,
nos volgi scelus et cunctis graviora cothurnis;
nam scelus, a Pyrra quamquam omnia syrmata volvas,
30
nullus aput tragicos populus facit, accipe, nostro
dira quod exemplum feritas produxerit aevo.
Inter finitimos vetus atque antiqua simultas,
inmortale odium et numquam sanabile vulnus,
ardet adhuc Ombos et Tentyra. summus utrimque
35
inde furor volgo, quod numina vicinorum
odit uterque locus, cum solos credat habendos
esse deos quos ipse colit, sed tempore festo
alterius populi rapienda occasio cunctis
visa inimicorum primoribus ac ducibus, ne
40
laetum hilaremque diem, ne magnae gaudia cenae
sentirent positis ad templa et compita mensis
pervigilique toro, quem nocte ac luce iacentem
septimus interdum sol invenit, horrida sane
Aegyptos, sed luxuria, quantum ipse notavi,
45
barbara famoso non cedit turba Canopo.
adde quod et facilis victoria de madidis et
blaesis atque mero titubantibus. inde virorum
saltatus nigro tibicine, qualiacumque
unguenta et flores multaeque in fronte coronae:
50
hinc ieiunum odium, sed iurgia prima sonare
incipiunt, animis ardentibus haec tuba rixae;
dein clamore pari concurritur, et vice teli
saevit nuda manus, paucae sine vulnere malae;
vix cuiquam aut nulli toto certamine nasus
55
integer, aspiceres iam cuncta per agmina vultus
dimidios, alias facies et hiantia ruptis
ossa genis, plenos oculorum sanguine pugnos.
ludere se credunt ipsi tamen et puerilis
exercere acies, quod nulla cadavera calcent.
60
et sane quo tot rixantis milia turbae,
si vivunt omnes? ergo acrior impetus, et iam
saxa inclinatis per humum quaesita lacertis
incipiunt torquere, domestica seditioni
tela: nec hunc lapidem, qualis et Turnus et Aiax,
65
vel quo Tydides percussit pondere coxam
Aeneae, sed quem valeant emittere dextrae
illis dissimiles et nostro tempore natae.
nam genus hoc vivo iam decrescebat Homero;
terra malos homines nunc educat atque pusillos;
70
ergo deus quicumque aspexit, ridet et odit.
A deverticulo repetatur fabula, postquam
subsidiis aucti, pars altera promere ferrum
audet et infestis pugnam instaurare sagittis,
terga fugae
3
celeri praestant instantibus Ombis
75
qui vicina colunt umbrosae Tentyra palmae,
labitur hic quidam nimia formidine cursum
praecipitans capiturque. ast illum in plurima sectum
frusta et particulas, ut multis mortuus unus
sufficeret, totum corrosis ossibus edit
80
victrix turba, nec ardenti decoxit aeno
aut veribus: longum usque adeo tardumque putavit
expectare focos, contenta cadavere crudo.
Hic gaudere libet quod non violaverit ignem,
quem summa caeli raptum de parte Prometheus
85
donavit terris; elemento gratulor, et te
exultare reor. sed qui mordere cadaver
sustinuit, nil umquam hac carne libentius edit.
nam scelere in tanto ne quaeras et dubites an
prima voluptatem gula senserit; ultimus autem
90
qui stetit, absumpto iam toto corpore ductis
per terram digitis aliquid de sanguine gustat.
Vascones, haec fama est, alimentis talibus olim
produxere animas, sed res diversa, sed illic
fortunae invidia est bellorumque ultima, casus
95
extremi, longae dira obsidionis egestas:
huius enim, quod nunc agitur, miserabile debet
exemplum esse cibi, sicut
4
modo dicta mihi gens:
post omnis herbas, post cuncta animalia, quidquid
cogebat vacui ventris furor, hostibus ipsis
100
pallorem ac maciem et tenuis miserantibus artus,
membra aliena fame lacerabant, esse parati
et sua. quisnam hominum veniam dare quisve deorum
ventribus
5
abnueret dira atque inmania passis,
et quibus illorum poterant ignoscere manes,
105
quorum corporibus vescebantur? melius nos
Zenonis praecepta monent, nec enim omnia, quaedam
6
pro vita facienda putant; sed Cantaber unde
Stoicus, antiqui praesertim aetate Metelli?
nunc totus Graias nostrasque habet orbis Athenas,
110
Gallia causidicos docuit facunda Britannos,
de conducendo loquitur iam rhetore Thyle.
nobilis ille tamen populus quem diximus, et par
virtute atque fide sed maior clade Zacynthos
tale quid excusat: Maeotide saevior ara
115
Aegyptos; quippe illa nefandi Taurica sacri
inventrix homines (ut iam quae carmina tradunt
digna fide credas) tantum immolat, ulterius nil
aut gravius cultro timet hostia, quis modo casus
inpulit hos? quae tanta fames infestaque vallo
120
arma coegerunt tam detestabile monstrum
audere? anne aliam terra Memphitide sicca
invidiam facerent nolenti surgere Nilo?
qua nec terribiles Cimbri nec Brittones umquam
Sauromataeque truces aut inmanes Agathyrsi,
125
hac saevit rabie imbelle et inutile vulgus,
parvula fictilibus solitum dare vela phaselis
et brevibus pictae remis incumbere testae.
nec poenam sceleri invenies nec digna parabis
supplicia his populis, in quorum mente pares sunt
130
et similes ira atque fames, mollissima corda
humano generi dare se natura fatetur,
quae lacrimas dedit; haec nostri pars optima sensus.
plorare ergo iubet causam dicentis amici
squaloremque rei, pupillum ad iura vocantem
135
circumscriptorem, cuius manantia fletu
ora puellares faciunt incerta capilli.
naturae imperio gemimus, cum funus adultae
virginis occurrit vel terra clauditur infans
et minor igne rogi. quis enim bonus et face dignus
140
arcana, qualem Cereris vult esse sacerdos,
ulla aliena sibi credit mala? separat hoc nos
a grege mutorum, atque ideo venerabile soli
sortiti ingenium divinorumque capaces
atque exercendis pariendisque artibus apti
145
sensum a caelesti demissum traximus arce,
cuius egent prona et terram spectantia. mundi
principio indulsit communis conditor illis
tantum animas, nobis animum quoque, mutuus ut nos
adfectus petere auxilium et praestare iuberet,
150
dispersos trahere in populum, migrare vetusto
de nemore et proavis habitatas linquere silvas,
aedificare domos, laribus coniungere nostris
tectum aliud, tutos vicino limine
7
somnos
ut collata daret fiducia, protegere armis
155
lapsum aut ingenti nutantem vulnere civem,
communi dare signa tuba, defendier isdem
turribus atque una portarum clave teneri.
Sed iam serpentum maior concordia, parcit
cognatis maculis similis fera; quando leoni
160
fortior eripuit vitam leo? quo nemore umquam
expiravit aper maioris dentibus apri?
Indica tigris agit rabida cum tigride pacem
perpetuam, saevis inter se convenit ursis.
ast homini ferrum letale incude nefanda
165
produxisse parum est, cum rastra et sarcula tantum
adsueti coquere et marris ac vomere lassi
nescierint primi gladios extendere fabri,
aspicimus populos quorum non sufficit irae
occidisse aliquem, sed pectora bracchia voltum
170
crediderint genus esse cibi. quid diceret ergo
vel quo non fugeret, si nunc haec monstra videret
Pythagoras, cunctis animalibus abstinuit qui
tamquam homine et ventri indulsit non omne legumen?