epicedion in patrem Suum
Ipse malas vires et lamentabile carmen
1
Elysio de fonte mihi pulsumque sinistrae
da. genitor praedoete, lyrae. neque enim antra moveri
Delia nec solitam fas est impellere Cirrham
te sine. Corycia quicquid modo Phoebus in umbra,
5
quicquid ab Ismariis monstrabat collibus Euhan,
dedidici. fugere meos Parnasia crines
vellera, funestamque hederis inrepere taxum
1
extimui trepidamque—nefas!—arescere laurum.
certe ego, magnanimum qui facta attollere regum
10
ibam altum spirans Martemque aequare canendo.
quis sterili mea corda situ. quis Apolline merso
frigida damnatae praeduxit nubila menti?
stant circum attonitae vatem et nil dulce sonantes
nec digitis nec voce deae. dux ipsa silenti
15
fulta caput cithara, qualis post Orphea raptum
astitit, Hebre, tibi, cernens iam surda ferarum
agmina et immotos sublato carmine lucos.
At tu seu membris emissus in ardua tendens
fulgentesque plagas rerumque elementa recenses,
20
quis deus, unde ignes, quae ducat semita solem,
quae minuat Phoeben quaeque integrare latentem
causa queat, notique modos extendis Arati,
seu tu Lethaei secreto in gramine campi
concilia heroum iuxta manesque beatos.
25
Maeonium Ascraeumque senem, non segnior umbra
accolis alternumque sonas et carmina misces:
da vocem magno, pater, ingeniumque dolori,
nam me ter relegens caelo
2
terque ora retexens
Luna videt residem nullaque Heliconide tristes
30
solantem curas; tuus ut mihi vultibus ignis
inrubuit cineremque oculis umentibus hausi,
vilis honos studiis, vix haec in munera solvo
primum animum, tacitisque situm depellere curis
3
4
5
nunc etiam labente manu nec lumine sicco
35
ordior adclinis tumulo, quo molle quiescis
iugera nostra tenens, ubi post Aeneia fata
stellatus Latiis ingessit montibus Albam
Ascanius, Phrygio dum pingues sanguine campos
odit et infaustae regnum dotale novercae.
40
hic ego te—nam Sicanii non mitius halat
aura croci, dites nec si tibi rara Sabaei
cinnama, odoratas nec Arabs decerpsit aristas—
inferiis cumulande sacris, te
6
carmine plango
Pierio; sume o gemitus et vulnera nati
45
et lacrimas, rari quas umquam habuere parentes.
atque utinam fortuna mihi, dare manibus aras,
par templis opus, aeriamque educere molem,
Cyclopum scopulos ultra atque audacia saxa
Pyramidum, et magno tumulum praetexere luco!
50
illic et Siculi superassem dona sepulcri
et Nemees lucum et Pelopis solemnia trunci.
illic Oebalio non finderet aera disco
Graiorum vis nuda
7
virum, non arva rigaret
sudor equum aut putri sonitum daret ungula fossa;
55
sed Phoebi simplex chorus, et frondentia vatum
praemia laudato, genitor, tibi rite ligarem.
8
ipse madens oculis, umbrarum animaeque sacerdos,
9
10
11
praecinerem gemitum, cui te nec Cerberus omni
ore nec Orpheae quirent avertere leges.
60
atque ibi me
12
moresque tuos et facta canentem
fors et magniloquo non posthabuisset Homero,
tenderet et torvo pietas aequare Maroni.
Cur magis incessat superos et aena sororum
stamina, quae tepido genetrix super aggere nati
65
orba sedet vel quae primaevi coniugis ignem
aspicit obstantesque manus turbamque tenentem
vincit in ardentem, liceat, moritura
13
maritum?
maior et his forsan superos et Tartara pulsem
14
invidia: externis etiam miserabile visu
70
funus eat.
15
sed nec modo se Natura dolenti
nec
16
Pietas in iusta
17
dedit; mihi limine primo
fatorum et viridi, genitor, ceu raptus ab aevo
Tartara dura subis. nec enim Marathonia virgo
parcius exstinctum saevorum crimine agrestum
75
fleverit Icarium, Phrygia quam turre cadentem
Astyanacta parens, laqueo quin illa supremo
18
19
20
21
22
23
inclusit gemitus: at te post funera magni
Hectoris Haemonio pudor est servisse marito.
Non ego, quas fati certus sibi morte canora
80
inferias praemittit olor nec rupe quod atra
Tyrrhenae volucres nautis praedulce minantur,
in patrios adhibebo rogos: non murmure trunco
quod gemit et durae queritur Philomela sorori:
nota nimis vati. quis non in funere cunctos
85
Heliadum ramos lacrimosaque germina dixit
et Phrygium silicem atque ausum contraria Phoebo
carmina nec fida
24
gavisam Pallada buxo?
te Pietas oblita virum revocataque caelo
Iustitia et gemina plangat Facundia lingua
90
et Pallas doctique cohors Heliconia Phoebi,
quis labor Aonios seno pede ducere cantus
25
et quibus Arcadia carmen testudine mensis
cura lyrae
26
nomenque fuit quosque orbe sub omni
ardua septena numerat Sapientia fama,
95
qui furias regumque domos aversaque caelo
sidera terrifico super intonuere cothurno,
et quis lasciva vires tenuare Thalia
27
28
29
dulce vel heroos gressu truncare tenores.
30
omnia namque animo complexus et omnibus auctor
31
100
qua fandi vis lata patet, sive orsa libebat
Aoniis vincire modis seu voce soluta
spargere et effreno nimbos aequare profatu.
Exsere semirutos subito de pulvere vultus,
Parthenope, crinemque adflato monte sepultum
105
pone super tumulos et magni funus alumni,
quo non Munichiae
32
quicquam praestantius arces
doctaque Cyrene Sparteve animosa creavit.
si tu stirpe vacans famaeque
33
obscura iaceres
nil gentile tenens, illo te eive probabas
110
Graiam atque Euboico maiorum sanguine duci.
ille
34
tuis totiens praestabat
35
tempora sertis,
cum stata laudato caneret quinquennia versu
ora supergressus Pylii senis
36
oraque regis
Dulichii specieque comam subnexus utraque.
37
115
non tibi deformes obscuri sanguinis ortus
nec sine luce genus (quamquam fortuna parentum
artior expensis
38
): etenim te divite ritu
39
40
41
42
43
44
45
46
47
ponere purpureos Infantia legit
48
amictus
stirpis honore datos et nobile pectoris aurum.
120
protinus exorto dextrum risere sorores
Aonides, puerique chelyn summisit et ora
imbuit amne sacro iam tum mihi blandus Apollo.
nec simplex patriae decus, et natalis origo
pendet ab
49
ambiguo geminae certamine terrae.
125
te de gente suum Latiis ascita colonis
Graia refert Hyele,
50
gravidus
51
qua puppe magister
excidit et mediis miser evigilavit in undis;
maior at inde suum longo probat ordine vitae
Parthenope
52
Maeoniden aliaeque aliis natalibus urbes
130
diripiunt cunctaeque probant; non omnibus ille
verus, alit victos immanis gloria falsi.
atque ibi dum profers annos vitamque sanitas,
protinus ad patrii raperis certamina lustri
vix implenda viris, laudum festinus et audax
53
135
ingenii, stupuit primaeva ad carmina plebes
Euboea et natis te monstravere parentes.
inde frequens pugnae nulloque ingloria sacro
vox tua: non totiens victorem Castora gyro
nec fratrem caestu virides plausere
54
Therapnae.
140
55
56
57
58
59
60
61
sin
62
pronum vicisse domi: quid Achaea mereri
praemia nunc ramis Phoebi nunc gramine Lernae
nunc Athamantea protectum tempora pinu,
cum totiens lassata tamen nusquam avia frondes
abstulit aut alium tetigit Victoria crinem?
145
Hinc tibi vota patrum credi generosaque pubes
te monitore regi, mores et faeta priorum
discere, quis casus Troiae, quam tardus Ulixes,
quantus equos pugnasque virum decurrere versu
Maeonides quantumque pios ditarit agrestes
150
Aseraeus Siculusque senex, qua lege recurrat
Pindarieae vox flexa lyrae volucrumque precator
Ibyeus
63
et tetricis Alcman cantatus Amyclis
Stesichorusque ferox saltusque ingressa viriles
non formidata temeraria Leueade
64
Sappho,
155
quosque alios dignata chelys. tu pandere doctus
carmina Battiadae latebrasque Lycophronis arti
65
Sophronaque implicitum tenuisque arcana Corinnae.
sed quid parva loquor? tu par adsuetus Homero
ferre iugum senosque pedes aequare solutis
160
versibus et numquam passu breviore relinqui,
quid mirum, patria si te petiere relicta,
quos Lucanus ager, rigidi quos iugera Dauni,
quos Veneri plorata domus neglectaque tellus
66
67
68
69
Alcidae vel quos e vertice Surrentino
165
mittit Tyrrheni speculatrix virgo profundi,
quos propiore sinu lituo remoque notatus
collis et Ausonii pridem laris hospita Cyme
quosque Dicarchei portus Baianaque mittunt
litora, qua mediis alte permixtus
70
anhelat
170
ignis aquis et operta domos incendia servant?
sic ad Avernales scopulos et opaca Sibyllae
antra rogaturae veniebant undique gentes;
illa minas divum Parcarumque acta canebat
quamvis decepto vates non irrita Phoebo.
175
mox et Romuleam stirpem proceresque futuros
instruis inque patrum vestigia ducere perstas.
sub te Dardanius facis explorator opertae,
qui Diomedei celat penetralia furti,
crevit et inde sacrum didicit puer; arma probator
71
180
monstrasti Saliis
72
praesagumque aethera certi
73
auguribus; cui Chalcidicum fas volvere carmen,
cur Phrygii lateat coma flaminis, et tua multum
verbera succincti formidavere Luperci.
74
75
76
77
Et nunc ex illo forsan grege gentibus alter
185
iura dat Eois, alter compescit Hiberas,
alter Achaemenium secludit Zeugmate Persen,
hi dites Asiae populos, hi Pontica frenant,
hi fora pacificis emendant fascibus, illi
castra pia statione tenent: tu laudis origo.
190
non tibi certassent iuvenilia fingere corda
Nestor et indomiti Phoenix moderator alumni
quique tubas acres lituosque audire volentem
Aeciden alio frangebat carmine Chiron.
Talia dum celebras, subitam civilis Erinys
195
Tarpeio de monte facem Phlegraeaque movit
proelia, sacrilegis lucent Capitolia taedis,
78
et Senonum furias Latiae sumpsere cohortes,
vix requies flammae necdum rogus ille deorum
siderat, excisis cum tu solacia templis
200
impiger et multum facibus velocior ipsis
conciliis ore pio captivaque fulmina defies,
mirantur Latii proceres ultorque deorum
Caesar, et e medio divum pater annuit igni.
iamque et flere pio Vesuvina incendia cantu
205
mens erat et gemitum patriis impendere damnis,
cum pater exemptum terris ad sidera montem
sustulit et late miseras deiecit in urbes.
Me quoque vocales lucos Boeotaque
79
tempe
80
81
pulsantem, cum stirpe tua descendere dixi,
210
admisere deae: nec enim mihi sidera tantum
aequoraque et terras, quae mos debere parenti,
sed decus hoc quodcumque lyrae primusque dedisti
non vulgare loqui et famam sperare sepulcro.
qualis cras. Latios quotiens ego carmine patres
215
mulcerem felixque tui spectator adesses
muneris! heu quali confusus gaudia fletu
vota piosque metus inter laetumque pudorem!
quam tuus ille dies. quam non mihi gloria maior!
talis Olympiaca iuvenem cum spectat harena
220
qui genuit, plus ipse ferit, plus corde sub alto
caeditur; attendunt cunei, spectatur Achaeis
82
ille magis, crebro dum lumina pulveris haustu
obruit et prensa vovet exspirare corona.
ei mihi quod tantum patrias ego vertice frondes
225
solaque Chalcidicae Cerealia dona coronae
te sub teste tuli! qualem te Dardanus Albae
vix cepisset ager, si per me serta tulisses
Caesarea donata manu! quod subdere robur
illa dies, quantum potuit dempsisse senectae!
230
nam quod me mixta quercus non pressit oliva,
et fugit speratus honos: quam
83
dulce parentis
invia
84
Tarpei caperes! te nostra magistro
Thebais urgebat priscorum exordia vatum;
tu cantus stimulare meos, tu pandere facta
235
85
86
87
heroum bellique modos positusque locorum
monstrabas. labat incerto mihi limite cursus
te sine et orbatae caligant vela carinae.
nec solum larga memet pietate fovebas:
talis et in thalamos, una tibi cognita taeda
240
conubia, unus amor. certe seiungere matrem
iam gelidis nequeo bustis: te sentit habetque,
te videt et tumulos ortuque obituque salutat,
ut Pharios aliae ficta pietate dolores
Mygdoniosque colunt et non sua funera plorant.
245
Quid referam expositos servato pondere mores?
quae pietas, quam vile lucrum, quae cura pudoris,
quantus amor recti? rursumque, ubi dulce remitti,
gratia quae dictis? animo quam nulla senectus?
his tibi pro meritis famam laudesque benignas
250
iudex
88
cura deum nulloque e vulnere tristem
concessit, raperis. genitor, non indigus aevi,
non nimius, trinisque decem quinquennia lustris
iuncta ferens, sed me pietas numerare dolorque
non sinit, o Pylias aevi transcendere metas
255
et Teucros aequare senes, o digne videre
me similem! sed nec leti tibi ianua tristis:
quippe leves causae, nec segnis labe senili
exitus instanti praemisit membra sepulcro,
sed te torpor iners et mors imitata quietem
260
explicuit falsoque tulit sub Tartara somno,
quos ego tunc gemitus.—comitum manus anxia
vidit, vidit et exemplum genetrix gavisaque novit—
89
quae lamenta tuli! veniam concedite, manes,
fas dixisse, pater: non tu mihi plura dedisses.
265
felix ille patrem vacuis circumdedit ulnis:
vellet et Elysia quamvis in sede locatum
abripere et Danaas iterum portare per umbras;
temptantem et vivos molitum in Tartara gressus
detulit infernae vates longaeva Dianae;
270
sic chelyn Odrysiam pigro transmisit Averno
causa minor, sic Thessalicis Admetus in oris:
si lux
90
una retro Phylaceida rettulit umbram,
cur nihil exoret, genitor, chelys aut tua manes
aut mea? fas mihi sic patrios contingere vultus,
275
fas iunxisse manus, et lex quaecumque sequatur.
At vos, umbrarum reges Ennaeaque
91
Iuno,
si laudanda precor, taedas auferte comasque
Eumenidum; nullo sonet asper ianitor ore,
Centauros Hydraeque greges Scyllaeaque monstra
280
aversae celent valles, umbramque senilem
invitet ripis, discussa plebe, supremus
vector et in media componat molliter alga.
ite, pii manes Graiumque examina vatum,
inlustremque animam Lethaeis spargite sertis
285
et monstrate nemus, quo nulla inrupit Erinys.
in quo falsa dies caeloque simillimus aer.
inde tamen venias, melior qua porta malignum
cornea vincit ebur, somnique in imagine monstra,
92
93
quae solitus, sic sacra Numae ritusque colendos
290
mitis Aricino dictabat nympha sub antro,
Scipio sic plenos Latio Iove ducere somnos
creditur Ausoniis, sic
94
non sine Apolline Sylla