View:
By Line
epicedion in Priscillam
Si manus aut similes docilis mihi fingere ceras
1
aut ebur impressis aurumve animare figuris,
hinc. Priscilla, tuo solacia grata marito
conciperem. namque egregia pietate meretur,
ut vel Apelleo vultus signata colore,
5
Phidiaca vel nata manu reddare dolenti.
sic auferre rogis umbram conatur et ingens
certamen cum Morte gerit curasque fatigat
artificum inque omni te quaerit amare metallo.
sed mortalis honos, agilis quem dextra laborat.
10
nos tibi. laudati iuvenis rarissima coniunx,
longa nec obscurum finem latura perenni
temptamus dare iusta lyra. modo dexter Apollo
quique venit iuncto mihi semper Apolline Caesar
annuat: haud alio melius condere sepulcro.
15
Sera quidem tanto struitur medicina dolori,
altera cum volucris Phoebi rota torqueat annum;
sed cum plaga recens et adhuc in vulnere primo
coniugis orbati? tunc flere et scindere vestes
20
et famulos lassare greges et vincere planctus
Fataque et iniustos rabidis pulsare querelis
caelicolas solamen erat. licet ipse levandos
ad gemitus silvis comitatus et amnibus Orpheus
adforet atque omnis pariter matertera vatem,
25
omnis Apollineus tegeret Bacchique sacerdos:
nil cantus, nil fila deis pallentis A verni
Eumenidumque audita comis mulcere valerent:
tantus in attonito regnabat pectore luctus!
nunc etiam ad planctus refugit iam plana cicatrix,
30
dum canimus, gravibusque oculis uxorius instat
imber, habentne pios etiamnum haec lumina fletus?
mira fides! citius genetrix Sipyleia fertur
5
exhausisse genas, citius Tithonida maesti
deficient rores aut exsatiata fatiscet
35
mater Achilleis hiemes adfrangere bustis.
macte animi! notat ista deus, qui flectit habenas
orbis et humanos propior Iove digerit actus,
maerentemque videt: lectique arcana ministri!
hinc etiam documenta capit, quod diligis umbram
40
et colis exsequias. hic est castissimus ardor,
hic amor a domino meritus censore probari.
Nec mirum, si vos collato pectore mixtos
iunxit inabrupta Concordia longa catena,
illa quidem nuptumque prior taedasque marito
45
passa alio, sed te ceu virginitate iugatum
visceribus totis animaque amplexa fovebat;
qualiter aequaevo sociatam palmite vitem
ulmus amat miscetque nemus ditemque precatur
autumnum et caris gaudet redimita racemis.
50
laudantur proavis seu
7
pulchrae munere formae,
quae morum caruere bonis, falsoque
8
potentes
laudis egent verae: tibi quamquam et origo niteret
et felix species multumque optanda maritis,
ex te maior honos, unum novisse cubile,
55
unum secretis agitare sub ossibus ignem,
illum nec Phrygius vitiasset raptor amorem
Dulichiive proci nec qui fraternus adulter
casta Mycenaeo conubia polluit auro.
si Babylonos opes, Lydae si pondera gazae
60
Indorumque dares Serumque Arabumque potentes
divitias, mallet eum paupertate pudiea
intemerata mori vitamque rependere famae,
nec frons triste rigens nimiusque in moribus horror,
sed simplex hilarisque fides et mixta pudori
65
gratia, quod si anceps metus ad maiora vocasset,
illa vel armiferas pro coniuge laeta catervas
fulmineosque ignes mediique pericula ponti
exciperet, melius, quod non adversa probarunt,
quae tibi cura tori. quantus pro coniuge pallor!
70
sed meliore via dextros tua vota marito
promeruere deos. dum nocte dieque fatigas
numina, dum cunctis supplex advolveris aris
et mitem genium domini praesentis adoras.
audita es. venitque gradu Fortuna benigne
75
vidit quippe pii iuvenis navamque quietem
intactamque fidem succinctaque pectora curis
et vigiles sensus et digna evolvere tantas
sobria corda vices, vidit, qui cuncta suorum
novit et inspectis ambit latus omne ministris.
80
nec mirum: videt ille ortus obitusque, quid auster,
11
quid boreas hibernus agat, ferrique togaeque
12
consilia atque ipsam mentem probat, ille subactis
13
molem immensam umeris et vix tractabile pondus
14
imposuit—nec enim numerosior altera sacra
85
cura domo—. magnum late dimittere in orbem
Romulei mandata ducis viresque modosque
imperii tractare manu; quae laurus ab arcto,
quid vagus Euphrates,quid ripa binominis Histri,
quid Rheni vexilla ferant, quantum ultimus orbis
90
cesserit et refugo circumsona gurgite Thyle—
omnia nam laetas pila attollentia frondes,
nullaque famosa signatur lancea penna—
praeterea, fidos dominus si dividat enses,
pandere quis centum valeat frenare, maniplos
95
inter missus eques,
15
quis praecepisse cohorti,
quem deceat clari praestantior ordo tribuni,
quisnam frenigerae signum dare dignior alae;
mille etiam praenosse vices, an merserit agros
Nilus, an imbrifero Libye sudaverit austro;
100
cunctaque si numerem, non plura interprete virga
nuntiat ex celsis ales Tegeaticus astris
quaeque cadit liquidas Iunonia virgo per auras
et picturato pluviam ligat aera gyro
quaeque tuas laurus volucri, Germanice, cursu
105
Fama vehit praegressa diem tardumque sub astris
Arcada et in medio linquit Thaumantida caelo.
Qualem te superi, Priscilla, hominesque benigno
aspexere die, cum primum ingentibus actis
admotus coniunx! vicisti gaudia paene
21
110
ipsius, effuso dum pectore prona sacratos
ante pedes avide domini tam magna merentis
volvens. Aonio non sic in vertice gaudet,
quam pater arcani praefecit hiatibus antri
Delius, aut primi cui ius venerabile thyrsi
115
Bacchus et attonitae tribuit vexilla catervae.
nec tamen hinc mutata quies probitasve secundis
intumuit: tenor idem animo moresque modesti
fortuna crescente manent, fovet anxia curas
coniugis hortaturque simul flectitque labores.
120
ipsa dapes modicas et sobria pocula tradit,
exemplumque ad erile monet; velut Apula coniunx
agricolae parci vel sole infecta Sabina,
quae videt emeriti iam prospectantibus astris
tempus adesse viri, propere mensasque torosque
125
instruit exspectatque sonum redeuntis aratri.
parva loquor, tecum gelidas comes illa per arctos
Sarmaticasque hiemes Histrumque et pallida Rheni
frigora, tecum omnes animo durata per aestus
et, si castra darent, vellet gestare pharetras,
130
vellet Amazonia latus intercludere pelta;
dum te pulverea bellorum nube
23
videret
Caesarei prope fulmen equi divinaque tela
vibrantem et magnae sparsum sudoribus hastae.
Hactenus alma chelys. tempus nunc ponere frondes,
135
Phoebe, tuas maestaque comam damnare cupresso.
quisnam impacata consanguinitate ligavit
Fortunam Invidiamque deus? quis iussit iniquas
aeternum bellare deas? nullamne notabit
illa domum, torvo quam non haec lumine Agat
140
protinus et saeva proturbet gaudia dextra?
florebant hilares inconcussique penates:
nil maestum, quid enim, quamvis infida levisque,
Caesare tam dextro posset Fortuna timeri?
invenere viam liventia Fata, piumque
145
intravit vis saeva larem, sic plena maligno
adflantur vineta noto. sic alta senescit
imbre seges nimio, rapidae sic obvia puppi
invidet et velis adnubilat aura secundis,
carpitur eximium Fato Priscilla decorem;
150
qualiter alta comam silvarum gloria pinus
seu Iovis igne malo seu iam radice soluta
deficit et nulli spoliata remurmurat aurae,
quid probitas aut casta fides, quid numina prosunt
culta deum? furvae miseram circum undique leti
155
vallavere plagae, tenduntur dura sororum
licia et exacti superest pars ultima fili.
nil famuli coetus, nil ars operosa medentum
auxiliata malis: comites tamen undique ficto
spem simulant vultu, flentem notat illa maritum,
160
ille modo infernae nequiquam flumina Lethes
incorrupta rogat, nunc anxius omnibus aris
inlacrimat signatque fores et pectore terget
limina; nunc magni vocat exorabile numen
Caesaris, heu durus fati tenor! estne quod illi
165
non liceat? quantae poterant mortalibus annis
accessisse morae, si tu, pater, omne teneres
arbitrium? caeco gemeret Mors elusa barathro
longius et vacuae posuissent stamina Parcae.
Iamque cadunt vultus oculisque novissimus error
170
obtunsaeque aures, nisi cum vox sola mariti
noscitur; illum unum media de morte reversa
mens videt, illum aegris circumdat fortiter ulnis
immotas obversa genas, nec sole supremo
lumina, sed dulci mavult satiare marito.
175
tum sic unanimum moriens solatur amantem:
‘pars animae victura meae, cui linquere possim
o utinam, quos dura mihi rapit Atropos, annos:
parce, precor, lacrimis, saevo ne concute planctu
pectora, nec crucia fugientem coniugis umbram.
180
linquo equidem thalamos, salvo tamen ordine mortis,
25
quod prior: exegi longa potiora senecta
tempora; vidi omni pridem te flore nitentem,
vidi altae propius propiusque accedere dextrae,
non in te fatis, non iam caelestibus ullis
185
arbitrium: mecum ista fero. tu limite coepto
tende libens sacrumque latus geniumque potentem
inrequietus ama, nunc, quod cupis ipse iuberi,
da Capitolinis aeternum sedibus aurum,
quo niteat sacri centeno pondere vultus
190
Caesaris et propriae signet cultricis amorem
sic ego nec Furias nec deteriora videbo
Tartara et Elysias felix admittar in oras.’
haec dicit labens sociosque amplectitur artus
haerentemque animam non tristis in ora mariti
195
transtulit et cara pressit sua lumina dextra.
At iuvenis magno flammatus pectora luctu
nunc implet saevo viduos clamore penates,
nunc ferrum laxare cupit, nunc ardua tendit
in loca—vix retinent comites—. nunc ore ligato
200
incubat amissae mersumque in corde dolorem
saevus agit, qualis conspecta coniuge segnis
27
Odrysius vates positis ad Strymona plectris
obstupuit tristemque rogum sine carmine flevit,
ille etiam erecte
28
rupisset tempora vitae.
205
ne tu Tartareum chaos incomitata subires,
sed prohibet mens fida ducis mirandaque sacris
imperiis et maior amor.Quis carmine digno
exsequias et dona malae feralia pompae
perlegat? omne illic stipatum examine longo
210
ver Arabum Cilicumque fluit floresque Sabaei
Indorumque arsura seges praereptaque templis
tura Palaestinis, simul Hebraeique liquores
Coryciaeque comae Cinyreaque germina: et altis
ipsa toris Serum Tyrioque umbrata recumbit
215
tegmine, sed toto spectatur in agmine coniunx
solus;. in hunc magnae flectuntur lumina Romae
ceu iuvenes natos suprema ad busta ferentem:
is dolor in vultu, tantum crinesque genaeque
noctis habent, illam tranquillo fine solutam
220
felicemque vocant, lacrimas fudere marito.
Est locus, ante urbem qua primum nascitur ingens
Appia quaque Italo gemitus Almone Cybebe
ponit et Idaeos iam non reminiscitur amnes,
hic te Sidonio velatam molliter ostro
225
eximius coniunx—nec enim fumantia busta
clamoremque rogi potuit perferre—beato
composuit. Priscilla, toro. nil longior aetas
carpere, nil aevi poterunt vitiare labores
siccatam
31
membris: tantas venerabile marmor
230
spirat opes. mox in varias mutata novaris
effigies: hoc aere Ceres, hoc lucida Gnosis,
illo Maia tholo,
32
Venus hoc non improba saxo.
accipiunt vultus haud indignata decoros
numina: circumstant famuli consuetaque turba
235
obsequiis, tunc rite tori mensaeque parantur
assiduae. domus ista, domus! quis triste sepulcrum
dixerit? hae merito visa pietate mariti
protinus exclames: ‘est hic, agnoseo, minister
illius, aeternae modo qui sacraria genti
240
condidit inque alio posuit sua sidera caelo.’
sic, ubi magna novum Phario de litore puppis
solvit iter iamque innumeros utrimque rudentes
lataque veliferi porrexit brachia mali
invasitque vias, it
35
eodem angusta phaselos
245
aequore et immensi partem sibi vindieat austri.
Quid nunc immodicos, iuvenum lectissime, fletus
corde foves longumque vetas exire dolorem?
nempe times, ne Cerbereos Priscilla tremescat
latratus? tacet ille piis! ne tardior adsit
250
navita proturbetque vadis? vehit ille merentes
protinus et manes placidus locat hospite cumba,
praeterea, si quando pio laudata marito
umbra venit, iubet ire faces Proserpina laetas
egressasque sacris veteres heroidas antris
255
lumine purpureo tristes laxare tenebras
sertaque et Elysios animae praesternere flores,
sic manes Priscilla subit; ibi supplice dextra
pro te Fata rogat, reges tibi tristis Averni
placat, ut expletis humani finibus aevi
260
paeantem terras dominum iuvenemque relinquas
ipse senex! certae iurant in vota sorores.
Silvae. P. Papinius Statius. ed. John Henry Mozley. . 1928.
Funding provided by The Mellon Foundation.