P. Papinius Statius, Thebais, ed. John Henry Mozley, 5

Pulsa sitis fluvio, populataque gurgitis altum ¹

1

agmina linquebant ripas amnemque minorem;

acrior et campum sonipes rapit et pedes arva

implet ovans, rediere viris animique minaeque

votaque, sanguineis mixtum ceu fontibus ignem

5

hausissent belli magnasque in proelia mentes.

dispositi in turmas rursus legemque severi

ordinis, ut cuique ante locus ductorque, monentur

instaurare vias. tellus iam pulvere primo

crescit, et armorum transmittunt fulgura silvae.

10

qualia trans pontum Phariis deprensa serenis

rauca Paraetonio decedunt agmina Nilo,

quo ² fera cogit hiemps: illae clangore fugaci,

umbra fretis arvisque, volant, sonat avius aether.

iam Borean imbresque pati, iam nare solutis

15

amnibus et nudo iuvat aestivare sub Haemo.

Hic rursus simili procerum vallante corona

dux Talaionides, antiqua ut forte sub orno

stabat et admoti nixus Polynicis in hastam:

at tamen, o quaecumque es ait, ‘cui — gloria tanta

20

— venimus innumera e fato ⁵ debere cohortes,

quem non ipse deum sator aspernetur honorem,

dic age, quando tuis alacres absistimus undis,

quae domus aut tellus, animam quibus hauseris astris?

dic, quis et ille pater? neque enim tibi numina longe,

25

transierit fortuna licet, maiorque per ora

sanguis, et adflicto spirat reverentia vultu.’

Ingemit, et paulum fletu cunctata modesto

Lemnias orsa refert: ‘immania vulnera, rector,

integrare iubes, Furias et Lemnon et artis

30

arma inserta toris debellatosque pudendo

ense mares; redit ecce nefas et frigida cordi

Eumenis. o miserae, quibus hic furor additus! o nox!

o pater! illa ego nam, pudeat ne forte benignae

hospitis, illa, duces, raptum quae sola parentem

35

occului. quid longa malis exordia necto?

et vos arma vocant magnique in corde paratus,

hoc memorasse sat est: claro generata Thoante

servitum Hypsipyle vestri fero capta Lycurgi.’

Advertere animos, maiorque et honora videri

40

parque operi tanto; cunctis tunc noscere casus

ortus amor, pater ante alios hortatur Adrastus:

‘immo age, dum primi longe damus agmina vulgi

— nec facilis Nemee latas evolvere vires,

quippe obtenta comis et ineluetabilis umbra —

45

pande nefas laudesque tuas gemitusque tuorum,

unde hos advenias regno deiecta labores.’

Dulce loqui miseris veteresque reducere questus,

incipit: ‘Aegaeo premitur circumflua Nereo

Lemnos, ubi ignifera fessus respirat ab Aetna

50

Mulciber; ingenti tellurem proximus umbra

vestit Athos nemorumque obseurat imagine pontum;

Thraces arant contra, Thracum fatalia nobis

litora, et inde nefas, florebat dives alumnis

terra, nec illa Samo fama Delove sonanti

55

peior et innumeris quas spumifer adsilit Aegon.

dis visum turbare domos, nec pectora culpa

nostra vacant: nullos Veneri sacravimus ignis,

nulla deae sedes; movet et caelestia quondam

corda dolor lentoque inrepunt agmine Poenae.

60

illa Paphon veterem centumque altaria linquens

nec vultu nec crine prior solvisse iugalem

ceston et Idalias procul ablegasse volucres

fertur, erant certe, media quae noctis in umbra

divam alios ignes maioraque tela gerentem

65

Tartareas inter thalamis volitasse sorores

vulgarent, utque implicitis arcana domorum

anguibus et saeva formidine nupta replesset⁷

limina nec fidi populum miserata mariti.

protinus a Lemno teneri fugistis Amores,

70

mutus Hymen versaeque faces et frigida iusti

cura tori! nullae redeunt in gaudia noctes,

nullus in amplexu sopor est, Odia aspera ubique

et Furor et medio recubat Discordia lecto.

cura viris tumidos adversa Thracas in ora

75

eruere et saevam bellando frangere gentem,

cumque domus contra stantesque in litore nati,

dulcius Edonas ⁹ hiemes Arctonque prementem

excipere, aut tandem tacita post proelia nocte

fractorum subitas torrentum audire ruinas.

80

illae autem tristes — nam me tunc libera curis

virginitas annique tegunt — sub nocte dieque

adsiduis aegrae in lacrimis solantia miscent

conloquia, aut saevam spectant trans aequora Thracen.

Sol operum medius summo librabat Olympo

85

lucentes, ceu staret, equos; quater axe sereno

intonuit, quater antra dei fumantis anhelos

exseruere apices, ventisque absentibus Aegon

motus et ingenti percussit litora ponto:

cum subito horrendas aevi matura Polyxo.

90

tollitur in furias thalamisque insueta relictis

evolat. insano veluti Teumesia thyias

rapta deo, cum sacra vocant Idaeaque suadet

buxus et a summis auditus montibus Euhan:

sic erecta genas aciemque offusa ¹⁰ trementi

95

sanguine desertam rabidis clamoribus urbem

exagitat, clausasque domos et limina pulsans

concilium vocat; infelix comitatus eunti

haerebant nati. atque illae non segnius omnes

erumpunt tectis, summasque ad Pallados arces

100

impetus: huc propere stipamur et ordine nullo

congestae; stricto mox ense silentia iussit

hortatrix scelerum et medio sic ausa profari:

'rem summam instinctu superum meritique doloris,

o viduae — Armate animos et pellite sexum! —

105

Lemniades, sancire paro; si taedet inanes

aeternum servare domos turpemque iuventae

flore situm et longis steriles in luctibus annos,

inveni, promitto, viam — nec numina desunt —

qua renovanda Venus: modo par insumite robur

110

luctibus, atque adeo primum hoc mihi noscere detur.

tertia canet hiemps; cui conubialia vincla

aut thalami secretus honos? cui coniuge pectus

intepuit? cuius vidit Lucina labores,

dicite, vel iustos cuius pulsantia menses

115

vota tument? qua pace feras volucresque iugari

mos datus, heu segnes! potuitne ultricia Graius

virginibus dare tela pater laetusque dolorum

sanguine securos iuvenum perfundere somnos:

at nos volgus iners? quodsi propioribus actis

120

est opus, ecce animos doceat Rhodopeia coniunx,

ulta manu thalamos pariterque epulata marito.

nec vos immunis scelerum securave cogo:

plena mihi domus atque ingens, en cernite, sudor.

quattuor hos una, decus et solacia patris,

125

in gremio, licet amplexu lacrimisque morentur,

transadigam ferro saniemque et vulnera fratrum

miscebo patremque simul spirantibus addam,

ecqua tot in caedes animum promittit? ' Agebat

pluribus; adverso nituerunt vela profundo:

130

Lcmnia classis erat. rapuit gavisa Polyxo

fortunam atque iterat: 'superisne vocantibus ultro

desumus? ecce rates! deus hos, deus ultor in iras

adportat coeptisque favet, nec imago quietis

vana meae: nudo stabat Venus ense, videri

135

clara mihi somnosque super quid perditis aevum?

inquit ‘age aversis thalamos purgate maritis,

ipsa faces alias melioraque foedera iungam.’

dixit, et hoc ferrum stratis, hoc, credite, ferrum

imposuit, quin o miserae, dum tempus agi ¹³ rem,

140

consulite; en validis spumant eversa lacertis

aequora, Bistonides veniunt fortasse maritae.'

hinc stimuli ingentes, magnusque advolvitur astris

clamor. Amazonio Scythiam fervere tumultu

lunatumque putes agmen descendere, ubi arma

145

indulget pater et saevi movet ostia Belli,

nec varius fremor aut studia in contraria rapti

dissensus, ut plebe solet: furor omnibus idem,

idem animus solare domos iuvenumque senumque

praecipitare colos plenisque adfrangere parvos

150

uberibus ferroque omnes exire per annos,

tunc viridi luco 1 — lucus iuga celsa Minervae

propter opacat humum niger ipse, sed insuper ingens

mons premit et gemina pereunt ealigne soles —

hic sanxere fidem, tu Martia testis Enyo

155

atque inferna Ceres, Stygiaeque Acheronte recluso

ante preces venere deae; sed fallit ubique

mixta venus, venus arma tenet, venus admovet iras.

nec de more cruor: natum Charopeia coniunx

obtulit, accingunt sese et mirantia ferro

160

pectora congestisque avidae simul undique dextris

perfringunt, ae dulce nefas in sanguine vivo

coniurant, matremque recens circumvolat umbra,

talia cernenti mihi quantus in ossibus horror,

quisve per ora color! qualis cum cerva cruentis

165

circumventa lupis, nullum cui pectore molli

robur et in volucri tenuis fiducia cursu,

praecipitat suspensa fugam, iamiamque teneri

credit et elusos audit concurrere morsus.

Illi aderant, primis iamque offendere carinae

170

litoribus, certant saltu contingere terram

praecipites, miseri, quos non aut horrida virtus

Marte sub Odrysio, aut medii inclementia ponti

hauserit! alta etiam superum delubra vaporant

promissasque trahunt pecudes: niger omnibus aris

175

ignis, et in nullis spirat deus integer extis.

tardius umenti noctem deiecit Olympo

Iuppiter et versum miti, reor, aethera cura

sustinuit, dum fata vetat, nec longius umquam

cessavcre novae perfecto sole tenebrae.

180

sera tamen mundo venerunt astra, sed illis

et Paros et nemorosa Thasos crebraeque relucent

Cyelades; una gravi penitus latet obruta caelo

Lemnos, in hanc tristes nebulae,et plagacaeca superne

texitur, una vagis Lemnos non agnita nautis.

185

iam domibus fusi et nemorum per opaea sacrorum

ditibus indulgent epulis vacuantque profundo

aurum immane mero, dum quae per Strymona pugnae,

quis Rhodope gelidove labor sudatus in Haemo,

enumerare vacat, nec non, manus impia, nuptae

190

serta inter festasque dapes quo maxima cultu

quaeque iacent; dederat mites Cytherea suprema

nocte viros longoque brevem post tempore pacem

nequiquam et miseros perituro adflaverat igni.

conticuere chori, dapibus ludoque licenti

195

fit modus et primae decrescunt murmura noctis,

cum consanguinei mixtus caligine Leti

rore madens Stygio morituram amplectitur urbem

Somnus et implacido ¹⁶ fundit gravia otia cornu

secernitque viros, vigilant nuptaeque nurusque

200

in scelus, atque hilares acuunt fera tela Sorores,

invasere nefas, cuncto sua regnat Erinys

pectore, non aliter Scythicos armenta per agros

Hyrcanae elausere leae, quas exigit ortu

prima fames, a vidique implorant ubera nati.

205

quos tibi nam, dubito, scelerum de mille figuris

expediam casus.¹⁸ Elymum temeraria Gorge

evinctum ramis altaque in mole tapetum

efflantem somno crescentia vina superstans

vulnera disiecta rimatur veste, sed illum

210

infelix sopor admota sub morte refugit,

turbidus incertumque oculis vigilantibus hostem

occupat amplexu, nec segnius illa tenentis

pone adigit costas, donec sua pectora ferro

tangeret, is demum sceleri modus; ora supinat

215

blandus adhuc oculisque tremens et murmure Gorgen

quaerit et indigno non solvit ¹⁹ bracchia collo.

non ego nunc volgi quamquam crudelia pandam

funera, sed propria luctus de stirpe recordor:

quod te, nave Cydon, quod te per colla refusis

220

intactum, Crenaee, comis, quibus ubera mecum

obliquumque a patre genus, fortemque, timebam

quem desponsa, Gyan vidi lapsare eruentae

vulnere Myrmidones, quodque inter serta torosque

barbara ludentem fodiebat Epopea mater.

225

fiet super aequaevum soror exarmata Lyeaste

Cydimon, heu similes perituro in corpore vultus

aspiciens floremque genae et quas finxerat auro

ipsa comas, cum saeva parens iam coniuge fuso

adstitit impellitque minis atque ingerit ²⁰ ensem.

230

ut fera, quae rabiem placido desueta magistro

tardius arma movet stimulisque et verbere crebro

in mores negat ire suos, sic illa iacenti

incidit undantemque sinu conlapsa cruorem

excipit et laceros premit in nova vulnera crines.

235

ut vero Alcimeden etiamnum in murmure truncos

ferre patris vultus et egentem sanguinis ensem

conspexi, riguere comae atque in viscera saevus

horror iit: meus ille Thoas, mea dira videri

dextra mihi! extemplo thalamis turbata paternis

240

inferor. ille quidem dudum — quis magna tuenti

somnus? — agit versans secum, etsi lata recessit

urbe domus, quinam strepitus, quae murmura noctis,

cur fremibunda quies? trepido scelus ordine pando,

quis dolor, unde animi: 'vis nulla arcere furentes;

245

hac sequere, o miserande; premunt aderuntque moranti,

et mecum fortasse cades' his motus et artus

erexit stratis, ferimur per devia vastae

urbis et ingentem nocturnae caedis acervum

passim, ut quosque sacris crudelis vespera lucis

250

straverat, occulta speculamur nube latentes,

hic impressa toris ora exstantesque reclusis

pectoribus capillos magnarum et fragmina trunca

hastarum et ferro laceras per corpora vestes,

crateras pronos epulasque in caede natant.es

255

cernere erat, iugulisque modo torrentis apertis

sanguine permixto redeuntem in pocula Bacchum,

hic iuvenum manus et nullis violabilis armis

turba senes, positique patrum super ora gementum

semineces pueri trepidas in limine vitae

260

singultant animas, gelida non sacvius Ossa

luxuriant Lapitharum epulae, si quando profundo

Nubigenae caluere mero; vix primus ab ira

pallor, et impulsis surgunt ad proelia mensis.

Tunc primum sese trepidis sub nocte Thyoneus

265

detexit, nato portans extrema Thoanti

subsidia, et multa subitus cum luce refulsit,

adgnovi: non ille quidem turgentia sertis

tempora nec flava crinem destrinxerat uva:

nubilus indignumque oculis liquentibus imbrem

270

adloquitur: ‘dum fata dabant tibi, nate, potentem

Lemnon et externis etiam servare timendam

gentibus, haud umquam iusto mea cura labori

destitit: absciderunt tristes crudelia Parcae

stamina, nec dictis, supplex quae plurima fudi

275

ante Iovem frustra, lacrimisque avertere luctus

contigit; infandum natae concessit honorem,

adcelerate fugam, tuque, o mea digna propago,

hac rege, virgo, patrem, gemini qua bracchia muri

litus eunt: illa, qua rere ²⁴ silentia, porta

280

stat funesta Venus ferroque accincta furentes

adiuvat — unde manus, unde haec Mavortia divae

pectora? — : tu lato patrem committe profundo,

succedam curis.’ita fatus in aera rursus

solvitur et nostrum, visus arcentibus umbris,

285

mitis iter longae claravit limite flammae.

qua data signa, sequor; dein curvo robore clausum

dis pelagi ventisque et Cycladas Aegaeoni

amplexo commendo patrem, nec fletibus umquam

fit ²⁶ modus alternis, ni iam dimittat Eoo

290

Lucifer astra polo. tunc demum litore rauco

multa metu reputans et vix confisa Lyaeo

dividor, ipsa gradu nitente, sed anxia retro

pectora, nec requies, quin et surgentia caelo

flamina et e cunctis prospectem collibus undas.

295

exoritur pudibunda dies, caelumque retexens

aversum Lemno iubar et declinia Titan

opposita iuga nube refert, patuere furores

nocturni, lucisque novae formidine cunctis,

quamquam inter similes, subitus²⁷ pudor; impia terrae

300

infodiunt scelera aut festinis ignibus urunt.

iam manus Eumenidum captasque refugerat arces

exsaturata venus; licuit sentire, quid ausae,

et turbare comas et lumina tingere fletu,

insula dives agris opibusque armisque virisque,

305

nota situ et Getico nuper ditata triumpho,

non maris incursu, non hoste, nec aethere laevo

perdidit una omnes orbata excisaque fundo ²⁸

indigenas: non arva viri, non aequora vertunt,

conticuere domus, cruor altus et oblita crasso

310

cuncta rubent tabo, magnaeque in moenibus urbis

nos tantum et saevi spirant per culmina manes,

ipsa quoque arcanis tecti in penetralibus alto

molior igne pyram, sceptrum super armaque patris

inicio et notas regum velamina vestes,

315

ac prope maesta rogum confusis ignibus adsto

ense cruentato, fraudemque et inania busta

plango metu, si forte premant, cassumque parenti

omen et hac dubios leti precor ire timores,

his mihi pro meritis, ut falsi criminis astu

320

parta fides, regna ³² et solio considere patris

— supplicium! — datur, anne illis obsessa negarem?

accessi, saepe ante deos testata fidemque

immeritasque manus; subeo — pro dira potestas

! — exsangue imperium et maestam sine culmine Lemnon.

325

iam magis atque magis vigiles dolor angere sensus,

et gemitus clari, et paulatim invisa Polyxo,

iam meminisse nefas, iam ponere manibus aras

concessum et multum eineres iurare sepultos,

sic ubi duetorem trepidae stabulique maritum,

330

quem penes et saltus et adultae gloria gentis,

Massylo frangi stupuere sub hoste iuvencae,

it truncum sine honore pecus, regemque peremptum

ipse ager, ipsi amnes et muta armenta queruntur.

Ecce autem aerata dispellens aequora prora

335

Pelias intacti late subit hospita ponti

pinus; agunt Minyae, geminus fragor ardua canet

per latera, abruptam eredas radicibus ire

Ortygiam aut fractum pelago decurrere montem,

ast ubi suspensis siluerunt aequora tonsis,

340

mitior et senibus cygnis et pectine Phoebi

vox media de puppe venit, maria ipsa carinae

accedunt, post nosse datum est: Oeagrius illic

acclinis malo mediis intersonat Orpheus

remigiis tantosque iubet nescire labores.

345

illis in Scythicum Borean iter oraque primi

Cyaneis artata maris, nos Thracia visu

bella ratae vario tecta incursare tumultu,

densarum pecudum aut fugientum more volucrum,

heu ubi nunc furiae? portus amplexaque litus

350

moenia, qua longe pelago despectus aperto,

seandimus et celsas turres; huc saxa sudesque

armaque maesta virum atque infectos caedibus enses

subvectant trepidae; quin et squalentia texta

thoracum et voltu galeas intrare soluto

355

non pudet; audaces rubuit mirata catervas

Pallas, et averso risit Gradivus in Haemo.

tunc primum ex animis praeceps amentia cessit,

nec ratis illa salo, sed divum sera per aequor

iustitia et poenae scelerum adventare videntur.

360

iamque aberant terris, quantum Cortynia currunt

spicula, caeruleo gravidam cum Iuppiter imbri

ipsa super nubem ratis armamenta Pelasgae

sistit agens; inde horror aquis, et raptus ab omni

sole dies miscet tenebras, quis protinus unda

365

concolor; obnixi lacerant cava nubila venti

diripiuntque fretum, nigris redit umida tellus

verticibus, totumque notis certantibus1 aequor

pendet et arquato iamiam prope sidera dorso

frangitur, incertae nec iam prior impetus alno,

370

sed labat exstantem rostris modo gurgite in imo,

nune caelo Tritona ferens, nee robora prosunt

semideum heroum, puppemque insana flagellat

arbor et instabili procumbens pondere curvas

raptat aquas, remique eadunt in peetus inanes.

375

nos quoque per rupes murorumque aggere ab omni,

dum labor ille viris fretaque indignantur et austros,

desuper invalidis fluitantia tela lacertis —

quid non ausa manus? — Telamona et Pelea eontra

spargimus, et nostro petitur Tirynthius areu.

380

illi — quippe simul bello pelagoque laborant —

pars clipeis munire ratem, pars aequora fundo

egerere; ast alii pugnant, sed inertia motu

corpora, suspensaeque carent conamine vires,

instamus iaetu telorum, et ferrea nimbis

385

certat hiemps, vastaeque sudes fractique molares

spieulaque et multa erinitum missile flamma

nune pelago, nune puppe cadunt, dat operta fragorem

pinus, et abiunetis regemunt tabulata cavernis,

talis Hyperborea viridis nive verberat agros

390

Iuppiter; obruitur eampis genus omne ferarum,

deprensaeque cadunt volucres, et messis amaro

strata gelu, fragor inde iugis, inde amnibus irae.

ut vero elisit nubes Iove tortus ab alto

ignis et ingentes patuere in fulmine nautae,

395

deriguere animi, manibusque horrore remissis

arma aliena eadunt, rediit in pectora sexus.

cernimus Aeacidas murisque immane minantem

Ancaeum et longa pellentem cuspide rupes

Iphiton; attonito manifestus in agmine supra est

400

Amphitryoniades puppemque alternus utrimque

ingravat et medias ardet descendere in undas,

at levis et miserae nondum mihi notus Iason

transtra per et remos impressaque terga virorum

nunc magnum Oeniden, nunc ille hortatibus Idan

405

et Talaum et cana rorantem aspargine ponti

Tyndariden iterans gelidique in nube parentis

vela laborantem³⁵ Calain subnectere malo

voce manuque rogat; quatiunt impulsibus illi

nunc freta, nunc muros, sed nec spumantia cedunt

410

aequora, et incussae redeunt a turribus hastae,

ipse graves fluctus clavumque audire negantem

lassat agens Tiphys palletque et plurima mutat

imperia ac laevas dextrasque obtorquet in undas

proram navifragis avidam concurrere saxis,

415

donec ab extremae cuneo ratis Aesone natus

Palladios oleae, Mopsi gestamina, ramos

extulit et socium turba prohibente poposcit

foedera; praecipites vocem involvere procellae,

tunc modus armorum, pariterque exhausta quierunt

420

flamina, confusoque dies respexit Olympo.

quinquaginta illi, trabibus de more revinetis,

eminus abrupto quatiunt nova litora saltu,

magnorum decora alta patrum, iam fronte sereni

noscendique habitu, postquam tumor ³⁶ iraque cessit

425

vultibus, arcana sic fama erumpere porta

caelicolas, si quando domos litusque rubentum

Aethiopum et mensas amor est intrare ³⁹ minores;

dant Fluvii Montesque locum, tum Terra superbit

gressibus et paulum respirat caelifer Atlans.

430

Hic et ab adserto nuper Marathone superbum

Thesea et Ismarios, Aquilonia pignora, fratres,

utraque quis rutila stridebant tempora pinna,

cernimus, hic Phoebo non indignante priorem

Admetum et durae similem nihil Orphea Thracae,

435

tunc prolem Calydone satam generumque profundi

Nereos. ambiguo visus errore lacessunt

Oebalidae gemini; chlamys huic, chlamys ardet et illi,

ambo hastile gerunt, umeros exsertus uterque,

nudus uterque genas, simili coma fulgurat astro.

440

audet iter magnique sequens vestigia mutat

Herculis et tarda quamvis se mole ferentem

vix cursu tener aequat Hylas Lernaeaque tollens

arma sub ingenti gaudet sudare pharetra.

Ergo iterum Venus et tacitis corda aspera flammis

445

Lemniadum pertemptat Amor. tunc regia Iuno

arma habitusque virum pulchraeque insignia gentis

mentibus insinuat, certatimque ordine cunctae

hospitibus patuere fores; tunc primus in aris

ignis, et infandis venere oblivia curis;

450

tunc epulae felixque sopor noctesque quietae,

nec superum sine mente, reor, placuere fatentes.

forsitan et nostrae fatum excusabile culpae

noscere cura, duces, cineres furiasque meorum

testor: ut externas non sponte aut crimine taedas

455

attigerim — scit cura deum — etsi blandus Iason

virginibus dare vincla novis: sua iura cruentum

Phasin habent; alios, Colchi, generatis amores,

iamque exuta gelu tepuerunt sidera longis

solibus, et velox in terga revolvitur annus.

460

iam nova progenies partusque in vota soluti,

et non speratis clamatur Lemnos alumnis.

nec non ipsa tamen thalami monimenta coacti

enitor geminos, duroque sub hospite mater

nomen avi renovo; nec quae fortuna relictis

465

nosse datur, iam plena quater quinquennia pergunt,

si modo fata sinunt aluitque rogata Lycaste.

Detumuere animi-maris, et clementior Auster

vela vocat: ratis ipsa moram portusque quietos

odit et adversi ⁴¹ tendit retinacula saxi.

470

inde fugam Minyae, sociosque appellat Iason

efferus, o utinam iam tunc mea litora rectis

praetervectus aquis, cui non sua pignora cordi,

non promissa fides; certe stat fama remotis

gentibus: aequorei redierunt vellera Phrixi.

475

ut stata lux pelago venturumque aethera sensit

Tiphys et occidui rubuere cubilia Phoebi,

heu iterum gemitus, iterumque novissima nox est.

vix reserata dies, et iam rate celsus Iason

ire iubet, primoque ferit dux verbere pontum.

480

illos e seopulis et summo vertice montis

spumea porreeti dirimentes terga profundi

prosequimur visu, donec lassavit euntes

lux oculos longumque polo contexere visa est

aequor et extremi pressit freta margine caeli.

485

Fama subit portus, vectum trans alta Thoanta

fraterna regnare Chio, mihi erimina nulla,

et vacuos arsisse rogos; fremit impia plebes,

sontibus accensae stimulis facinusque reposeunt.

quin etiam occultae vulgo increbrescere voces:

490

‘solane fida suis, nos autem in funera laetae 1?

non deus haec latumque? quid imperat urbe nefanda?’

talibus exanimis dictis — et triste propinquat

supplicium, nec regna iuvant — vaga litora furtim

incomitata sequor funestaque moenia linquo,

495

qua fuga nota patris; sed non iterum obvius Euhan,

nam me praedonum manus hue adpulsa tacentem ⁴³

abripit et vestras famulam transmittit in oras.’

Talia Lernaeis iterat dum regibus exsul

Lemnias et longa solatur damna querella,

500

immemor absentis — sic di suasistis! — alumni,

ille graves oeulos languentiaque ora comanti

mergit humo, fessusque diu puerilibus actis

labitur in somnos, prensa manus haeret in herba.

Interea campis, nemoris sacer horror Achaei,

505

terrigena exoritur serpens, tractuque soluto

immanem sese vehit ac post terga relinquit,

livida fax oculis, tumidi stat in ore veneni

spuma virens, ter lingua vibrat, terna agmina adunci

dentis, et auratac crudelis gloria fronti

510

prominet. Inachii ⁴⁶ sanctum dixere Tonanti

agricolae, cui cura loci et silvestribus aris

pauper honos; nunc ille dei circumdare templa

orbe vago labens, miserae nunc robora silvae

atterit et vastas tenuat complexibus ornos;

515

saepe super fluvios geminae iacet aggere ripae

continuus, squamisque incisus adaestuat amnis,

sed nunc, Ogygii iussis quando omnis anhelat

terra dei trepidaeque latent in pulvere Nymphae,

saevior anfractu laterum sinuosa retorquens

520

terga solo siccique nocens furit igne veneni,

stagna per arentesque lacus fontesque repressos

volvitur et vacuis fluviorum in vallibus errat,

incensusque siti ⁴⁷ liquidum nunc aera lambit

ore supinato, nunc arva gementia radens

525

pronus adhaeret humo, si quid viridantia sudent

gramina; percussae calidis adflatibus herbae,

qua tulit ora, cadunt, moriturque ad sibila campus:

quantus ab Arctois discriminat aethera plaustris

Anguis et usque Notos alienumque exit in orbem;

530

quantus et ille sacri spiris intorta movebat

cornua Parnassi, donec tibi, Delie, fixus

vexit harundineam centeno volnere silvam.

Quis tibi, parve, deus tam magni pondera fati

sorte dedit? tune hoc vix prima ad limina vitae

535

hoste iaces? an ut inde sacer per saecula Grais

gentibus et tanto dignus morerere sepulcro?

occidis extremae destrictus verbere caudae

ignaro serpente puer, fugit ilicet artus

somnus, et in solam patuerunt lumina mortem.

540

cum tamen attonito moriens vagitus in auras

excidit et ruptis immutuit ore querellis,

qualia non totas peragunt insomnia voces,

audiit Hypsipyle, facilemque negantia cursum

exanimis genua aegra rapit; iam certa malorum

545

mentis ab augurio sparsoque per omnia visu

lustrat humum quaerens et nota vocabula parvo

nequiquam ingeminans: nusquam ille, et prata recentes

amisere notas, viridi piger accubat hostis

collectus gyro spatiosaque iugera complet,

550

sic etiam obliqua cervicem expostus in alvo.

horruit infelix visu longoque profundum

incendit clamore nemus; nec territus ille,

sed iacet; Argolicas ululatus flebilis aures

impulit; extemplo monitu ducis advolat ardens

555

Arcas eques causamque refert, tunc squamea demum

torvus ad armorum radios fremitumque virorum

colla movet: rapit ingenti conamine saxum,

quo discretus ager, vacuasque impellit in auras

arduus Hippomedon, quo turbine bellica quondam

560

librati saliunt portarum in claustra molares.

cassa ducis virtus: iam mollia colla refusus

in tergum serpens venientem evaserat ⁵⁰ ictum,

dat sonitum tellus, nemorumque per avia densi

dissultant nexus. at non mea vulnera clamat

565

et trabe fraxinea Capaneus subit obvius ‘umquam

effugies, seu tu pavidi ferus incola luci,

sive deis, utinamque deis, concessa voluptas,

non, si consertum super haec mihi membra Giganta

subveheres.’ volat hasta tremens et hiantia monstri

570

ora subit linguaeque secat fera vinela trisulcae,

perque iubas stantes capitisque insigne corusci

emicat, et nigri sanie perfusa cerebri

Agitur alta ⁵¹ solo. longus vix tota peregit ⁵²

membra dolor, rapido celer ille volumine telum

575

circuit avulsumque ferens in opaca refugit

templa dei; hic magno tellurem pondere mensus

implorantem animam dominis adsibilat aris.

illum et cognatae stagna indignantia Lernae,

floribus et vernis adsuetae spargere Nymphae,

580

et Nemees reptatus ager, lucosque per omnis

silvicolae fracta gemuistis harundine, Fauni,

ipse etiam e summa iam tela poposcerat aethra

Iuppiter, et dudum nimbique hiemesque coibant,

ni minor ira deo gravioraque tela mereri

585

servatus Capaneus; moti tamen aura cucurrit

fulminis et summas libavit vertice cristas.

Iamque pererratis infelix Lemnia campis,

liber ut angue locus, modico super aggere longe

pallida sanguineis infectas roribus herbas

590

prospicit, huc magno cursum rapit effera luctu

agnoscitque nefas, terraeque inlisa nocenti

fulminis in morem non verba in funere primo,

non lacrimas habet: ingeminat misera oscula tantum

incumbens animaeque fugam per membra tepentem

595

quaerit hians, non ora loco, non pectora restant,

rapta cutis, tenuia ossa patent nexusque madentes

sanguinis imbre novi, totumque in vulnere corpus,

ac velut aligerae sedem fetusque parentis

cum piger umbrosa populatus in ilice serpens,

600

illa redit querulaeque domus mirata quietem

iam stupet ⁵⁶ impendens advectosque horrida maesto

excutit ore cibos, cum solus in arbore paret

sanguis et errantes per capta cubilia plumae.

Ut laceros artus gremio miseranda recepit

605

intexitque comis, tandem laxata dolori ⁵⁷

vox invenit iter, gemitusque in verba soluti:

‘o mihi desertae natorum dulcis imago,

Archemore, o rerum et patriae solamen ademptae

servitiique decus, qui te, mea gaudia, sontes

610

exstinxere dei, modo quem digressa reliqui

lascivum et prono vexantem gramina cursu?

heu ubi siderei vultus? ubi verba ligatis

imperfecta sonis risusque et murmura soli

intellecta mihi? quotiens tibi Lemnon et Argo ⁶⁰

615

sueta loqui et longa somnum suadere querella!

sic equidem luctus solabar et ubera parvo

iam materna dabam, cui nunc venit inritus orbae

lactis et infelix in vulnera liquitur imber.

nosco deos: o dura mei praesagia somni

620

nocturnique metus, et numquam impune per umbras

attonitae mihi visa venus! quos arguo divos?

ipsa ego te — quid enim timeam moritura fateri? —

exposui fatis, quae mentem insania traxit?

tantane me tantae tenuere oblivia curae?

625

dum patrios casus famaeque exorsa retracto

ambitiosa meae — pietas haec magna fidesque

! — cxsolvi tibi, Lemne, nefas; ubi letifer anguis,

ferte, duces, meriti si qua est mihi gratia duri,

si quis honos dictis, aut vos exstinguite ferro,

630

ne tristes dominos orbamque inimica revisam

Eurydicen, quamquam haud illi mea cura dolendo

cesserit, hocne ferens onus inlaetabile matris

transfundam gremio? quae me prius ima sub umbras

mergat humus?’ simul haec terraque et sanguine voltum

635

sordida magnorum circa vestigia regum

vertitur, et tacite maerentibus imputat undas.

Et iam sacrifici subitus per tecta Lycurgi

nuntius implerat lacrimis ipsumque domumque,

ipsum adventantem Persei vertice sancto

640

montis, ubi averso dederat prosecta Tonanti,

et caput iratis rediens quassabat ab extis,

hic sese Argolicis immunem servat ab armis

haud animi vacuus, sed templa araeque tenebant,

necdum etiam responsa deum monitusque vetusti

645

exciderant voxque ex adytis accepta profundis:

prima, Lycurge, dabis Dircaeo funera bello.

id cavet, et maestus vicini pulvere Martis

angitur ad lituos periturisque invidet armis.

Ecce — fides superum! — laceras comitata Thoantis

650

advehit exsequias, contra subit obvia mater,

femineos coetus plangentiaque agmina ducens,

at non magnanimo pietas ignava Lycurgo:

fortior ille malis, lacrimasque insana resorbet

ira patris, longo rapit arva morantia passu

655

vociferans: ‘illa autem ubinam, cui parva cruoris

laetave damna mei? vivitne? impellite raptam,

ferte citi comites; faxo omnis fabula Lemni

et pater et tumidae generis mendacia sacri

exciderint.’ ibat letumque inferre parabat

660

ense furens rapto; venienti Oeneius heros

impiger obiecta proturbat pectora parma,

ac simul infrendens: ‘siste hunc, vesanc, furorem,

quisquis es!’ et pariter Capaneus acerque reducto

adfuit Hippomedon rectoque Erymanthius ense,

665

ac iuvenem multo praestringunt lumine; at inde

agrestum pro rege manus, quos inter Adrastus

mitius et sociae veritus commercia vittae ⁶²

Amphiaraus ait: ‘ne, quaeso! absistite ferro,

unus avum sanguis, neve indulgete furori,

670

tuque prior.’ sed non sedato pectore Tydeus

subicit: ‘anne ducem servatricemque cohortis

Inachiac ingratis coram tot milibus ausus ⁶³

mactare in tumulos — quanti pro funeris ultor! —

cui regnum genitorque Thoas et lucidus Euhan

675

stirpis avus? timidone parum, quod gentibus actis

undique in arma tuis inter rapida agmina pacem

solus habes? habeasque, et te victoria Graium

inveniat tumulis etiamnum haec fata gementem,’

Dixerat, et tandem cunctante modestior ira

680

ille refert: ‘equidem non vos ad moenia Thebes

rebar, at ⁶⁴ hostiles huc advenisse catervas,

pergite in exscidium, socii si tanta voluptas

sanguinis, imbuite arma domi, atque haec inrita dudum

templa Iovis — quid enim haud licitum? — ferat impius ignis,

685

si vilem, tanti premerent cum pectora luctus,

in famulam ius esse ratus dominoque ducique,

sed videt haec, videt ille deum regnator, et ausis

sera quidem, manet ira tamen.’ sic fatus, et arces

respicit, atque illic alio certamine belli

690

tecta fremunt; volucres equitum praeverterat alas

Fama recens, geminos alis amplexa ⁶⁸ tumultus:

illi ad fata rapi atque illi iam occumbere leto,

sic meritam Hypsipylen iterant, creduntque, nec irae

fit mora, iamque faces et tela penatibus instant,

695

vertere regna fremunt raptumque auferre Lycurgum

cum Iove cumque aris; resonant ululatibus aedes

femineis, versusque dolor dat terga timori,

Alipedum curru sed enim sublimis Adrastus

secum ante ora virum fremibunda Thoantida portans

700

it medius turmis, et parcite, parcite! clamat,

‘nil actum saeve, meritus nec tale Lyeurgus

excidium, gratique inventrix fluminis ecce 2!’

sic ubi diversis maria evertere procellis

hinc Boreas Furiisque, illinc niger imbribus Auster,

705

pulsa dies regnantque hiemes, venit aequoris alti

rex sublimis equis, geminusque ad spumea Triton

frena natalis late pelago dat signa cadenti,

et iam plana Thetis, montesque et litora crescunt.

Quis superum tanto solatus funera voto

710

pensavit lacrimas inopinaque gaudia maestae

rettulit Hypsipylae? tu gentis conditor, Euhan,

qui geminos iuvenes Lemni de litore vectos

intuleras Nemeac mirandaque fata parabas.

causa viae genetrix, nec inhospita tecta Lycurgi

715

praebuerant aditus, et protinus ille tyranno

nuntius exstinctae miserando vulnere prolis.

ergo adsunt comites — pro fors et caeca futuri

mens hominum! — regique favent; sed Lemnos ad aures

ut primum dictusque Thoas, per tela manusque

720

inruerant, matremque avidis complexibus ambo

diripiunt flentes alternaque pectora mutant.

illa velut rupes immoto saxea visu

haeret et expertis non audet credere divis.

ut vero et vultus et signa Argoa relictis

725

ensibus atque umeris amborum intextus Iason,

cesserunt luctus, turbataque munere tanto

conruit, atque alio maduerunt lumina fletu.

addita signa polo, laetoque ululante tumultu

tergaque et aera dei motas crepuere per auras.

730

Tunc pius Oeclides, ut prima silentia volgi

mollior ira dedit placidasque accessus ad aures:

‘audite, o ductor Nemeae lectique potentes

Inachidae, quae certus agi manifestat Apollo.

iste quidem Argolicis haud olim indebitus armis

735

luctus adest, recto descendunt limite Parcae:

et sitis interitu fluviorum et letifer anguis,

et puer, heu nostri signatus nomine fati,

Archemorus, cuncta haec superum demissa suprema

mente fluunt, differte animos festinaque tela

740

ponite; mansuris donandus honoribus infans,

et meruit; det pulchra suis libamina virtus

manibus, atque utinam plures innectere pergas,

Phoebe, moras, semperque novis bellare vetemur

casibus, et semper Thebe funesta recedas!

745

at vos magnorum transgressi fata parentum

felices, longum quibus hinc per saecula nomen,

dum Lernaea palus et dum pater Inachus ibit,

dum Nemea tremulas campis iaculabitur umbras,

ne fletu violate sacrum, ne plangite divos:

750

nam deus iste, deus, Pyliae nec fata senectae

maluerit, Phrygiis aut degere longius annis.’

fmierat, caeloque cavam nox induit umbram.

P. Papinius Statius Thebais 5

ed. John Henry Mozley

Search the Perseus Catalog for:

Current edition Perseus

Notes on the current edition

Stable identifiers