View:
By Section
[1] De armentis ceterisque pecudibus et magistris, per quos quadrupedum greges humana solertia 6 domi forisque curantur atque observantur, nisi fallor, satis accurate disserui. Nunc ut exordio priore sum
1
2
3
4
5
6
pollicitus, de mutis custodibus loquar; quamquam canis falso dicitur mutus custos. Nam quis hominum clarius aut tanta vociferatione bestiam vel furem praedicat, quam iste latratu? quis famulus amantior domini? quis fidelior comes? quis custos incorruptior? quis excubitor inveniri potest vigilantior? quis denique ultor aut vindex constantior? Quare vel in primis hoc animal mercari tuerique debet agricola, quod et villam et fructus familiamque et pecora custodit. Eius autem parandi tuendique triplex ratio est.
[2] Namque unum genus adversus hominum
7
insidias eligitur, et id villam quaeque iuncta sunt villae custodit. At alterum
8
propcllendis iniuriis hominum ac ferarum; et id observat domi stabulum, foris pecora pascentia. Tertium venandi gratia comparatur; idque non solum nihil agricolam iuvat, sed et avocat desidemque ab opere suo reddit.
[3] De villatico
9
igitur et pastorali dicendum est: nam venaticus nihil pertinet ad nostram professionem. Villae custos eligendus est amplissimi corporis, vasti latratus canorique, ut prius auditu maleficum, deinde etiam conspectu terreat, et tamen nonnunquam ne visus quidem horribili fremitu suo fuget insidiantem. Sit autem coloris unius; isque magis eligatur albus
10
11
12
in pastorali, niger in villatico: nam varius in neutro est laudabilis. Pastor album probat, quoniam est ferae dissimilis, magnoque opus interdum discrimine est in propulsandis lupis sub obscuro mane vel etiam crepusculo, ne pro bestia
13
canem feriat.
[4] Villaticus, qui hominum maleficiis opponitur, sive luce clara fur advenit,
14
terribilior niger conspicitur: sive noctu,
15
ne conspicitur quidem propter umbrae similitudinem, quamobrem tectus tenebris canis tutiorem accessum habet ad insidiantem. Probatur quadratus potius quam longus aut brevis, capite tam magno, ut corporis videatur pars maxima, deiectis et propendentibus auribus, nigris vel glaucis oculis acri lumine radiantibus, amplo villosoque pectore, latis armis, cruribus crassis et hirtis, cauda brevi, vestigiorum articulis
16
et unguibus amplissimis, qui Graece
δράκεσ appellantur. Hic erit villatici canis status praecipue laudandus.
[5] Mores autem neque mitissimi, neque rursus truces atque crudeles; quod illi furem quoque adulantur, hi etiam domesticos invadunt. Satis est severos esse nec blandos, ut non-nunquam etiam conservos iratius intueantur, semper excandescant in exteros. Maxime autem debent in custodia vigilantes conspici, nec erronei,
17
sed assidui
18
19
20
21
22
et circumspecti magis quam temerarii.
23
Nam illi nisi
24
quod certum compererunt, non indicant: hi vano strepitu et falsa suspicione concitantur.
[7] Nec multum refert an
27
villatici corporibus graves et parum veloces sint: plus enim cominus et in gradu, quam eminus et in spatioso cursu facere debent. Nam semper circa septa et intra aedificium consistere, immo ne longius quidem recedere debent, satisque pulchre funguntur officio, si et advenientem sagaciter odorantur,
28
et latratu conterrent, nec patiuntur propius
29
accedere,
30
vel constantius appropinquantem violenter invadunt. Primum est enim non adtentari, secundum est lacessitum fortiter et perseveranter vindicari. Atque haec de domesticis custodibus; illa de pastoralibus.
31
[8] Pecuarius canis neque tam strigosus aut pernix debet esse, quam qui damas cervosque et velocissima sectatur animalia, nec tam obesus aut gravis, quam villae horreique custos: sed et robustus nihilominus,
[9] et aliquatenus promptus ac strenuus, quoniam et ad rixam et ad pugnam, nec minus
32
ad cursum comparatur, cum et lupi
33
repellere insidias, et raptorem
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
ferum consequi fugientem praedam excutere atque auferre debeat. Quare status
45
eius longior pro-ductiorque ad hos casus magis habilis est quam brevis aut etiam quadratus: quoniam, ut dixi, nonnumquam necessitas exigit celeritate bestiam
46
consectandi. Ceteri
47
artus similes membris villatici canis aeque probantur.
[10] Cibaria fere eadem sunt utrique generi praebenda. Nam si tam laxa rura sunt, ut sustineant
48
pecorum greges, omnes sine discrimine canes hordeacea farina cum sero commode pascit. Sin autem surculo consitus ager sine pascuo est,
49
farreo vel triticeo pane satiandi sunt, admixto tamen liquore coctae fabae, sed tepido: nam fervens
50
rabiem creat.
[11] Huic quadrupedi neque feminae neque mari nisi post annum' permittenda venus est: quae si teneris conceditur, carpit et corpus et vires
51
animosque degenerat. Primus effetae partus amovendus est, quoniam tiruncula nec recte nutrit, et educatio totius habitus aufert incrementum. Mares iuveniliter usque in annos decem progenerant: post id tempus ineundis feminis non videntur habiles, quoniam seniorum pigra soboles existit. Feminae concipiunt usque in annos novem, nec
52
sunt utiles post decimum.
[12] Catulos sex mensibus primis, dum corroborentur,
53
emitti non oportet, nisi ad matrem lusus ae lasciviae causa. Postea catenis per diem
54
55
56
57
58
59
60
61
62
continendi, et noctibus solvendi. Nec unquam eos, quorum generosam
63
volumus indolem conservare, patiemur alienae nutricis uberibus educari: quoniam semper et lac et spiritus maternus longe magis ingenii atque incrementa corporis auget.
64
Quod si effeta
65
lacte deficitur, caprinum maxime conveniet praeberi catulis,
66
dum fiant
67
mensum quattuor.
[13] Nominibus autem non longissimis appellandi sunt, quo celerius quisque vocatus exaudiat: nec tamen brevioribus quam quae duabus syllabis enuntientur, sicuti Graecum est
σκύλαξ, Latinum ferox, Graecum
λάκων, Latinum celer: vel femina, ut sunt Graeca
σπουδή,
ἀλκή,
ῤώμη: Latina, lupa, cerva, tigris.
[14] Catulorum caudas post diem quadragesimum, quam sint editi, sic castrare
68
conveniet. Nervus est, qui per articulos spinae prorepit usque ad ultimam partem caudae: is mordicus
69
comprehensus
70
et ali quatenus eductus abrumpitur: quo facto neque in longitudinem cauda foedum capit incrementum, et, ut plurimi pastores affirmant, rabies arcetur letifer morbus huic generi.
Res Rustica. Columella. ed. Harrison Boyd Ash, ed. E. S. Forster, ed. Edward H. Heffner. London. 1941-1955.
Sponsored by Perseus Project, Tufts University.
Funding provided by The Mellon Foundation.