T. Maccius Plautus Bacchides 4.9

Chrysalvs

Atrídae duo fratrés cluent fecísse facinus máxumum,

925

quom Priami patriam Pergamum divina moenitum manu

armis, equis, exercitu atque eximiis bellatoribus

mille cum numero navium decumo anno post subegerunt.

non pedibus termento fuit praeut égo erum expugnabo meum

sine classe sineque exercitu et tanto numero militum.

930

cepi expugnavi amanti erili filio aurum ab suo patre.

nunc prius quam húc senex venit, libet lámentari dum éxeat.

o Troia, o patria, o Pergamum, o Priame periisti senex,

qui misere male mulcabere quadringéntis Philippis aureis.

nam ego has tabellas obsignatas consignatas quas fero

935

non sunt tabellae, sed equos quem misere Achivi ligneum.

Epiust Pistoclerus: ab eo haec sumptae; Mnesilochus Sino est

relictus, ellum non in busto Achilli, sed in lecto accubat;

Bacchidem habet secum: ille olim hábuit ignem qui signum daret,

hunc ipsum exurit; ego sum Vlixes, cuius consilio haec gerunt.

940

tum quae hic sunt scriptae litterae, hoc in equo ínsunt milites

armati atque animati probe. ita res successit mi usque adhuc.

atque hic equos non in arcem, verum in arcam faciet impetum:

exitium excidium exlecebra fiet hic equos hodie auro senis.

nostro seni huic stolido, ei profecto nomen facio ego Ilio;

945

miles Menelaust, ego Agamemno, ídem Vlixes Lartius,

Mnesilochust Alexander, qui erit exitio rei patriae suae;

is Helenam avexit, cuia causa nunc facio obsidium Ilio.

nam illi ítidem Vlixem audivi, ut ego sum, fuisse et audacem et malum:

ín dolis ego prénsus sum, ille mendícans paene invéntus interiit,

950

dum íbi exquirit fata Iliorum; adsímiliter mi hodie óptigit.

vínctus sum, sed dólis me exemi: item se ílle servavít dolis.

Ílio tria fuísse audivi fáta quae illi fórent exitio:

signum ex arce si periisset; alterum etiamst Troili mors;

tertium, cum portae Phrygiae limen superum scinderetur:

955

paria item tria eis tribus sunt fata nostro huic Ilio.

nam dúdum primo ut díxeram nostró seni mendácium

et de hóspite et de auro ét de lembo, ibi sígnum ex arce iam abstuli.

iam dúo restabant fáta tunc, nec mágis id ceperam óppidum.

post ubi tabellas ad senem detuli, ibi occidi Troilum,

960

cum censuit Mnesilochum cum uxore esse dudum militis.

íbi vix me exsolvi: íd periclum adsímilo, Vlixem ut praédicant

cógnitum ab Helena esse proditum Hecubae; sed ut olim ille se

blanditiis exemit et persuasit sé ut amitteret,

ítem ego dolis me illo éxtuli e períclo et decepí senem.

965

post cúm magnifico mílite, urbes vérbis qui inermús capit,

conflixi atque hominem reppuli; dein pugnam conserui seni:

eum ego ádeo uno mendácio devíci, uno ictu extémpulo

cépi spolia. is núnc ducentos númmos Philippos míliti,

quos dáre se promisít, dabit.

970

nunc álteris etiam ducentis usus est, qui dispensentur

Ílio capto, ut sit mulsum qui triumphent milites.

sed Príamus hic multo illi praestat: non quinquaginta modo,

quadringéntos filios habet átque equidem omnis lectos sine probro:

eos égo hodie omnis contruncabo duóbus solis ictibus.

975

nunc Príamo nostro si ést quis emptor, cómptionalém senem

vendam ego, venalem quem habeo, extemplo ubi oppidum expugnavero.

sed Príamum adstantem eccum ánte portam vídeo. adibo atque adloquar.

Nicobvlvs

979

Quóianam vox própe me sonat?

Chrysalvs

O Nicobule.

Nicobvlvs

Quid fit?

quíd quod te misi, écquid egísti?

980

Chrysalvs

Rógas? congredere.

Nicobvlvs

Gradior.

Chrysalvs

Optumus sum oratór. ad lacrumas coégi hominem cástigando

maleque dictis, quae quidem quívi comminisci.

Nicobvlvs

Quid ait?

Chrysalvs

Verbum

nullum fecit: lacrumans tacitus auscultabat quae ego loquebar;

tacitus conscripsit tabellas, obsignatas mi has dedit.

tíbi me iussit dare, sed metuo, né idem cantent quod priores.

985

nosce signum. estne eius?

Nicobvlvs

Novi. libet perlegere has.

Chrysalvs

Perlege.

nunc súperum limen scínditur, nunc ádest exitium Ílio,

turbát equos lepide lígneus.

Nicobvlvs

Chrysále, ades, dum ego has pérlego.

Chrysalvs

Quid mé tibi adesse opus ést?

Nicobvlvs

Volo, ut quod iubeo facias

út scias quae hic scrípta sient.

Chrysalvs

Níl moror neque scíre volo.

Nicobvlvs

Támen ades.

990

Chrysalvs

Quid opúst?

Nicobvlvs

Taceas:

quód iubeo id faciás.

Chrysalvs

Adero.

Nicobvlvs

Eúge litterás minutas.

Chrysalvs

Quí quidem videát parum;

vérum, qui satis vídeat, grandes sátis sunt.

Nicobvlvs

Animum advórtito igitur.

Chrysalvs

Nólo inquam.

Nicobvlvs

At volo ínquam.

Chrysalvs

Quid opust?

Nicobvlvs

Át enim id quod te iúbeo facias.

Chrysalvs

Iústumst ut tuós tibi servos tuo árbitratu sérviat.

Nicobvlvs

Hoc áge sis nunciam.

995

Chrysalvs

Vbi lubet, recita: aúrium operam tíbi dico.

Nicobvlvs

Ceraé quidem haud parsit néque stilo;

sed quídquid est, pellégere certumst.

“Patér, ducentos Phílippos quaeso Chrýsalo

da, si esse salvom vis me aut vitalem tibi.”

malum quidem hercle magnum.

Chrysalvs

Tibi dico.

Nicobvlvs

Quid est?

Chrysalvs

Non prius salutem scripsit?

1000

Nicobvlvs

Nusquam sentio.

Chrysalvs

Non dabis, si sapies; verum si das maxume,

ne ille alium gerulum quaerat, si sapiet, sibi:

nam ego non laturus sum, si iubeas maxume.

sat sic suspectus sum, cum careo noxia.

Nicobvlvs

Ausculta porro, dum hoc quod scriptumst perlego.

1005

Chrysalvs

Inde a principio iam inpudens epistula est.

Nicobvlvs

“Pudet prodire me ad te in conspectum, pater:

tantum flagitium te scire audivi meum,

quod cum peregrini cubui uxore militis.”

pol haud derides; nam ducentis aureis

1010

Philippís redemi vitam ex flagitio tuam.

Chrysalvs

Nihil est illorum quin ego illi dixerim.

Nicobvlvs

“Stulte fecisse fateor. sed quaeso, pater,

ne me, in stultitia si deliqui, deseras.

ego animo cupido atque oculis indomitis fui;

1015

persuasumst facere quoius me nunc facti pudet.”

prius té cavisse ergo quám pudere aequom fuit.

Chrysalvs

Eadem istaec verba dudum illi dixi omnia.

Nicobvlvs

“Quaeso ut sat habeas id, pater, quod Chrysalus

me obiurigavit plurumis verbis malis,

1020

et me meliorem fecit praeceptis suis,

ut te ei habere gratiam aequom sit bonam.”

Chrysalvs

Estne istuc istic scriptum?

Nicobvlvs

Em specta, tum scies.

Chrysalvs

Vt qui deliquit supplex est ultro omnibus.

Nicobvlvs

“Nunc si me fas est obsecrare abs te, pater,

1025

da mihi ducentos nummos Philippos, te obsecro.”

Chrysalvs

Ne unum quidem hercle, si sapis.

Nicobvlvs

Sine perlegam.

“ego ius iurandum verbis conceptis dedi,

daturum id me hodie mulieri ante vesperum,

prius quam á me abiret. nunc, pater, ne perierem

1030

cura atque abduce me hinc ab hac quantum potest,

quam propter tantum damni feci et flagiti.

cave tíbi ducenti nummi dividiae fuant;

sescenta tanta reddam, si vivo, tibi.

vale atque haec cura”. quid nunc censes, Chrysale?

1035

Chrysalvs

Nihil ego tibi hodie consili quicquam dabo,

neque ego haud committam ut, si quid peccatum siet,

fecisse dicas de mea sententia.

verum, ut ego opinor, sí ego in istoc sim loco,

dem potius aurum quam illum corrumpi sinam.

1040

duae condiciones sunt: utram tu áccipias vide:

vel ut aurum perdas vel ut amator perieret.

ego neque te iubeo neque veto, neque suadeo.

Nicobvlvs

Miseret me illius.

Chrysalvs

Tuos est, non mirum facis.

si plus perdundum sit, periisse suaviust,

1045

quam illud flagitium volgo dispalescere.

Nicobvlvs

Ne ille edepol Ephesi multo mavellem foret,

dum salvos esset, quam revenisset domum.

quid ego istic? quod perdundumst properem perdere.

binos ducentos Philippos iam intus ecferam,

1050

et militi quos dudum promisi miser

et istos. mane istic, iam exeo ad te, Chrysale.—

Chrysalvs

Fit vasta Troia, scindunt proceres Pergamum.

scivi ego iam dudum fore me exitio Pergamo.

edepol qui me esse dicat cruciatu malo

1055

dignum, ne ego cum íllo pignus haud ausim dare;

tantas turbellas facio. sed crepuit foris:

ecfertur praeda ex Troia. taceam nunciam.

Nicobvlvs

Cape hoc tibi aurum, Chrysale, i, fer filio.

ego ad forum autem hinc ibo, ut solvam militi.

1060

Chrysalvs

Non equidem accipiam. proin tu quaeras qui ferat.

nolo ego mihi credi.

Nicobvlvs

Cape vero, odiose facis.

Chrysalvs

Non equidem capiam.

Nicobvlvs

At quaeso.

Chrysalvs

Dico ut res se habet.

Nicobvlvs

Morare.

Chrysalvs

Nolo, inquam, aurum concredi mihi.

vel da aliquem qui servet me.

1065

Nicobvlvs

Ohe, odiose facis.

Chrysalvs

Cedo, sí necesse est.

Nicobvlvs

Cura hoc. iam égo huc revenero.—

Chrysalvs

Curatum est—esse te senem miserrumum.

hoc est incepta efficere pulcre: bellule

mi evenit, ut ovans praeda onustus incederem;

salute nostra atque urbe capta per dolum

1070

domum reduco íntegrum omnem exercitum.

sed, spectatores, vos nunc ne miremini

quod non triumpho: pervolgatum est, nil moror;

verum tamen accipientur mulso milites.

nunc hanc praedam omnem iam ad quaestorem deferam.—

1075