Sosia
Qui me álter est audácior homo aút qui confidéntior,
iuventútis mores qui sciam, qui hoc noctis solus ambulem?
quid faciam nunc, si tres viri me in carcerem compegerint?
155
inde crás quasi e promptaria cella depromar ad flagrum,
nec causam liceat dicere mihi, néque in ero quicquam auxili
nec quisquam sit quin me
malo omnes esse dignum deputent.
íta quasi incudém me miserum hómines octo válidi caedant:
159160
ita peregre adveniens hospitio publicitus accipiar.
haéc eri immodéstia
coegit, me qui hoc noctis a portu ingratiis excitavit.
nonne ídem hoc luci me míttere potuit?
165
opulénto homini hoc servitús dura est,
hoc mágis miser est divítis servos:
nóctesque diésque assiduó satis superque est
quód facto aut dícto adeost ópus, quietus ne sis.
ípse dominus díves, operis ét laboris expers,
170
quódcumque homini áccidit libére, posse retur:
aéquom esse putát, non reputát laboris quid sit.
nec aéquom anne iníquom imperét cogitábit.
ergo ín servitúte expetúnt multa iníqua:
habéndum et ferúndum hoc onúst cum labóre.
175
Mercvrivs
Satiúst me queri íllo modó servitútem:
hodié qui fuerim líber,
eúm nunc potívit patér servitútis,
hic qui verna natus est queritur.
Sosia
Sum véro verna vérbero: num número mi in mentém fuit,
180
dis advenientem gratias pro meritis agere atque alloqui?
ne illi edepol si merito meo referre studeant gratiam,
aliquem hominem allegent qui mihi advenienti os occillet probe,
quoniam bene quae in me fecerunt ingrata ea habui atque inrita.
Mercvrivs
Facit ille quod volgo haud solent, ut quid se sit dignum sciat.
185
Sosia
Quod numquam opinatus fui neque alius quisquam civium
sibi eventurum, id contigit, ut salvi poteremur domi.
victores victis hostibus legiones reveniunt domum,
duelló exstincto maximo atque internecatis hostibus.
quod multa Thebano poplo acerba obiecit funera,
190
id vi et virtute militum victum atque expugnatum oppidum est
imperio atque auspicio eri mei Amphitruonis maxime.
praeda atque agro adoriaque adfecit populares suos
regique Thebano Creoni regnum stabilivit suom.
me a portu praemisit domum, ut haec nuntiem uxori suae,
195
ut gesserit rem publicam ductu imperio auspicio suo.
ea nunc meditabor quo modo illi dicam, cum illo advenero.
si dixero mendacium, solens meo more fecero.
nam cum pugnabant maxume, ego tum fugiebam maxume;
verum quasi adfuerim tamen simulabo atque audita eloquar.
200
sed quo modo et verbis quibus me deceat fabularier,
prius ipse mecum etiam volo hic meditari. sic hoc proloquar.
Principio ut illo advenimus, ubi primum terram tetigimus,
continuo Amphitruo delegit viros primorum principes;
eos legat, Telobois iubet sententiam ut dicant suam:
205
si sine vi et sine bello velint rapta et raptores tradere,
si quae asportassent redderent, se exercitum extemplo domum
reducturum, abituros agro Argivos, pacem atque otium
dare illis; sin aliter sient animati neque dent quae petat,
sese igitur summa vi virisque eorum oppidum oppugnassere.
210
haec ubi Telobois ordine iterarunt quos praefecerat
Amphitruo, magnanimi viri freti virtute et viribus
superbe nimis ferociter legatos nostros increpant,
respondent bello se et suos tutari posse, proinde uti
propere
irent, de suis finibus exercitus deducerent.
215
haec ubi legati pertulere, Amphitruo castris ilico
producit omnem exercitum. Teloboae contra ex oppido
legiones educunt suas nimis pulcris armis praeditas.
póstquam utrimque éxitum est máxima cópia,
dispertiti viri, dispertiti ordines,
220
nos nostras more nostro et modo instruximus
légiones, item hóstes contra légiones suas ínstruont.
deínde utrique ímperatóres in medium éxeunt,
éxtra turbam órdinum cólloquontúr simul.
convenit, victi utri sint eo proelio,
225
urbem agrum aras focos seque uti dederent.
postquam id actum est, tubae contra utrimque occanunt,
consonat terra, clamorem utrimque efferunt.
imperator utrimque, hinc et illinc, Iovi
vota suscipere,
utrimque hortari exercitum.
230
tum pro se quisque id quod quisque potest et valet
edit, ferro ferit, tela frangunt, boat
caélum fremitú virum, ex spíritu atque anhélitu
nébula constát, cadunt vólnerum ví viri.
denique, ut voluimus, nostra superat manus:
235
hostes crebri cadunt, nostri contra ingruont
vicimus ví feroces.
sed †fugam in se tamen nemo convortitur
nec recedit loco quin statim rem gerat;
animam omittunt prius quam loco demigrent:
240
quisque ut steterat iacet optinetque ordinem.
hóc ubi Amphítruo erus cónspicatust,
ílico equités iubet déxtera indúcere.
equites parent citi: ab dextera maximo
cúm clamore involant ímpetu alacri,
245
foédant et próterunt hóstium cópias
iúre iniustas.
Mercvrivs
Numquam étiam quicquam adhúc verborum est prólocutus pérperam:
namque ego fui illi in re praesenti et meus, cum pugnatum est, pater.
Sosia
Perduelles penetrant se in fugam; ibi nostris animus additust:
250
vortentibus Telobois telis complebantur corpora,
ipsusque Amphitruo regem Pterelam sua obtruncavit manu.
haec illic est pugnata pugna úsque a mani ad vesperum
(hoc adeo hoc commemini magis, quia illo die inpransus fui),
sed proelium id tandem diremit nox interventu suo.
255
postridie in castra ex urbe ad nos veniunt flentes principes:
velatis manibus orant ignoscamus peccatum suom,
deduntque se, divina humanaque omnia, urbem et liberos
in dicionem atque in arbitratum cuncti Thebano poplo.
post ob virtutem ero Amphitruoni patera donata aurea est,
260
qui Pterela potitare solitus est rex. haec sic dicam erae.
nunc pergam eri imperium exequi et me domum capessere.
Mercvrivs
Áttat, illic húc iturust. íbo ego illi óbviam,
neque ego huc hominem hodie ad aedis has sinam umquam accedere;
quando imago est huius in me, certum est hominem eludere.
265
et enim vero quoniam formam cépi huius ín med et statum,
decet et facta moresque huius habere me similes item.
itaque me malum esse oportet, callidum, astutum admodum
atque hunc, telo suo sibi, malitia a foribus pellere.
sed quid illúc est? caelum aspectat. observabo quam rem agat.
270
Sosia
Certe edepol, si quicquamst aliud quod credam aut certo sciam,
credo ego hac noctu Nocturnum óbdormivisse ebrium.
nam neque se Septentriones quoquam in caelo commovent,
neque se Luna quoquam mutat atque uti exorta est semel,
nec Iugulae neque Vesperugo neque Vergiliae óccidunt.
275
ita statim stant signa, neque nox quoquam concedit die.
Mercvrivs
Perge, Nox, ut occepisti, gere patri morem meo:
optumo optume optumam operam das, datam pulchre locas.
Sosia
Neque ego hac nocte longiorem me vidisse censeo,
nisi item unam, verberatus quam pependi perpetem;
280
eam quoque edepol etiam multo haec vicit longitudine.
credo edepol equidem dormire Solem, atque adpotum probe;
mira sunt nisi invitavit sese in cena plusculum.
Mercvrivs
Ain vero, verbero? deos esse tui similis putas?
ego pol te istis tuis pro dictis et male factis, furcifer,
285
accipiam; modo sis veni huc: invenies infortunium.
Sosia
Vbi sunt isti scortatores, qui soli inviti cubant?
haec nox scita est exercendo scorto conducto male.
Mercvrivs
Meus pater nunc pro huius verbis recte et sapienter facit,
qui complexus cum Alcumena cubat amans animo obsequens.
290
Sosia
Ibo ut erus quod imperavit Alcumenae nuntiem.
sed quis hic ést homo, quem ante aedis video hoc noctis? non placet.
Mercvrivs
Nullust hoc metuculosus aeque.
Sosia
Mi in mentem venit,
illic homó hoc dé umero volt pallium detexere.
Mercvrivs
Timet homo: deludam ego illum.
295
Sosia
Perii, dentes pruriunt;
certe advenientem hic me hospitio pugneo accepturus est.
credo misericors est: nunc propterea quod me meus erus
fecit ut vigilarem, hic pugnis faciet hodie ut dormiam.
oppido interii. obsecro hercle, quantus et quam validus est.
Mercvrivs
Clare advorsum fabulabor,
ut hic auscultet quae loquar;
300
igitur magis demum maiorem in sese concipiet metum.
agite, pugni, iam diu est quom ventri victum non datis:
iam pridem videtur factum, heri quod homines quattuor
in soporem collocastis nudos.
Sosia
Formido male,
né ego hic nomen meum commutem et Quintus fiam e Sosia;
305
quattuor nudos sopori se dedisse hic autumat:
metuo ne numerum augeam illum.
Mercvrivs
em, nunciam ergo: sic volo.
Sosia
Cingitur: certe expedit se.
Mercvrivs
Non feret quin vapulet.
Sosia
Quis homo?
Mercvrivs
Quisquis homo huc profecto venerit, pugnos edet.
Sosia
Apage, non placet me hoc noctis esse: cenavi modo;
310
proin tu istam cenam largire, si sapis, esurientibus.
Mercvrivs
Haud malum huic est pondus pugno.
Sosia
Perii, pugnos ponderat.
Mercvrivs
Quid si ego illum tractim tangam, ut dormiat?
Sosia
Servaveris,
nam continuas has tris noctes pervigilavi.
Mercvrivs
Pessumest,
facimus nequiter, ferire malam male discit manus;
315
alia forma ésse oportet quem tu pugno legeris.
Sosia
Illic homo me interpolabit meumque os finget denuo.
Mercvrivs
Exossatum os esse oportet quem probe percusseris.
Sosia
Mirum ni hic me quasi murenam éxossare cogitat.
ultro istunc qui exossat homines. perii, si me aspexerit.
320
Mercvrivs
Olet homo quidam malo suo.
Sosia
ei, numnam ego óbolui?
Mercvrivs
Atque haud longe abesse oportet, verum longe hinc afuit.
Sosia
Illic homo superstitiosust.
Mercvrivs
Gestiunt pugni mihi.
Sosia
Si in me
exercituru's
exerciturus es, quaeso in parietem ut primum domes.
Mercvrivs
Vox mi ad aures advolavit.
325
Sosia
Né ego homo infelix fui,
qui non alas intervelli: volucrem vocem gestito.
Mercvrivs
Illic homo a me sibi malam rem arcessit iumento suo.
Sosia
Non equidem ullum habeo iumentum.
Mercvrivs
Onerandus est pugnis probe.
Sosia
Lassus sum hercle, navi ut vectus huc sum: etiam nunc nauseo;
vix incedo inanis, ne ire posse cum onere existimes.
330
Mercvrivs
Certe enim hic nescio quis loquitur.
Sosia
Salvos sum, non me videt:
nescioquem loqui autumat; mihi certo nomen Sosiaest.
Mercvrivs
Hinc enim míhi dextra vox auris, ut videtur, verberat.
Sosia
Metuo, vocis ne vicem hodie hic vapulem, quae hunc verberat.
Mercvrivs
Optume eccum incedit ad me.
335
Sosia
Timeo, totus torpeo.
non edepol nunc ubi terrarum sim scio, si quis roget,
neque miser me commovere possum prae formidine.
ilicet, mandata eri perierunt una et Sosia.
verum certum est confidenter hominem contra conloqui,
qui possim videri huic fortis, a me ut abstineat manum.
340
Mercvrivs
Quo ambulas tu, qui Volcanum in cornu conclusum geris?
Sosia
Quid id exquiris tu, qui pugnis os exossas hominibus?
Mercvrivs
Servosne
es an liber?
Sosia
Vtcumque animo conlibitum est meo.
Mercvrivs
Ain vero?
Sosia
Aio enim vero.
Mercvrivs
Verbero.
Sosia
Mentiris nunc.
Mercvrivs
At iam faciam ut verum dicas dicere.
345
Sosia
Quid eo est opus?
Mercvrivs
Possum scire, quo profectus, cuius sis aut quid veneris?
Sosia
Húc eo, eri
iussu, eius sum servos. numquid nunc es certior?
Mercvrivs
Ego tibi istam hodie, sceleste, comprimam linguam.
Sosia
Haud potes:
bene pudiceque adservatur.
Mercvrivs
Pergin argutarier?
quid apud hasce aedis negoti ést tibi?
350
Sosia
Immo quid tibi est?
Mercvrivs
Rex Creo vigiles nocturnos singulos semper locat.
Sosia
Bene facit: quia nos eramus peregre, tutatust domi;
at nunc abi sane, advenisse familiares dicito.
Mercvrivs
Nescio quam tu familiaris sis: nisi actutum hinc abis,
familiaris accipiere faxo haud familiariter.
355
Sosia
Hic inquam habito ego atque horunc servos sum.
Mercvrivs
At scin quo modo?
faciam ego hodie te superbum, nisi hinc abis.
Sosia
Quonam modo?
Mercvrivs
Auferere, non abibis, sí ego fustem sumpsero.
Sosia
Quin me esse huius familiai familiarem praedico.
Mercvrivs
Vide sis quam mox vapulare vis, nisi actutum hinc abis.
360
Sosia
Tun domo prohibere peregre me advenientem postulas?
Mercvrivs
Haecine tua domust?
Sosia
Ita inquam.
Mercvrivs
Quis erus est igitur tibi?
Sosia
Amphitruo, qui nunc praefectust Thebanis legionibus,
quicum nupta est Alcumena.
Mercvrivs
Quid ais? quid nomen tibi est?
Sosia
Sosiam vocant Thebani, Davo prognatum patre.
365
Mercvrivs
Ne tu istic hodie malo tuo compositis mendaciis
advenisti, audaciai columen, consutis dolis.
Sosia
Immo equidem tunicis consutis huc advenio, non dolis.
Mercvrivs
At mentiris etiam: certo pedibus, non tunicis venis.
Sosia
Ita profecto.
370
Mercvrivs
Nunc profecto vapula ob mendacium.
Sosia
Non edepol volo profecto.
Mercvrivs
At pol profecto ingratiis.
hoc quidem profecto certum est, non est arbitrarium.
Sosia
Tuam fidem obsecro.
Mercvrivs
Tun te audes Sosiam esse dicere,
quí ego sum?
Sosia
Perii.
Mercvrivs
Parum etiam, praeut futurum est, praedicas.
quoius nunc es?
375
Sosia
Tuos, nam pugnis usu fecisti tuom.
pro fidem, Thebani cives.
Mercvrivs
Etiam clamas, carnifex?
loquere, quid venisti?
Sosia
Vt esset quem tu pugnis caederes.
Mercvrivs
Cuius es?
Sosia
Amphitruonis, inquam, Sosia.
Mercvrivs
Ergo istoc magis,
quia
vaniloquo's
vaniloquus es, vapulabis: ego sum, non tu, Sosia.
Sosia
Ita di faciant, ut tu potius sis atque ego te ut verberem.
380
Mercvrivs
Etiam muttis?
Sosia
Iam tacebo.
Mercvrivs
Quis tibi erust?
Sosia
Quem tu voles.
Mercvrivs
Quid igitur? qui nunc vocare?
Sosia
Nemo nisi quem iusseris.
Mercvrivs
Amphitruonis te esse aiebas Sosiam.
Sosia
Peccaveram,
nam Amphitruonis †socium ne me esse volui dicere.
Mercvrivs
Scibam equidem nullum esse nobis nisi me servom Sosiam.
385
fugit te ratió.
Sosia
Vtinam istuc pugni fecissent tui.
Mercvrivs
Ego sum Sosia ille quem tu dudum esse aiebas mihi.
Sosia
Obsecro ut per pacem liceat te alloqui, ut ne vapulem.
Mercvrivs
Immo indutiae parumper fiant, si quid vis loqui.
Sosia
Non loquar nisi pace facta, quando pugnis plus vales.
390
Mercvrivs
Dic si quid vis, non nocebo.
Sosia
Tuae fide credo?
Mercvrivs
Meae.
Sosia
Quid si falles?
Mercvrivs
Tum Mercurius Sosiae iratus siet.
Sosia
Animum advorte. nunc licet mihi libere quidvis loqui.
Amphitruonis ego sum servos Sosia.
Mercvrivs
Etiam denuo?
Sosia
Pacem feci, foedus feci. vera dico.
395
Mercvrivs
Vapula.
Sosia
Vt libet quid tibi libet fac, quoniam pugnis plus vales;
verum, utut es facturus, hoc quidem hercle haud reticebo tamen.
Mercvrivs
Tu me vivos hodie numquam facies quin sim Sosia.
Sosia
Certe edepol tu me alienabis numquam quin noster siem;
nec nobis praeter med alius quisquam est servos Sosia.
400
qui cum Amphitruone hinc una ieram in exercitum.
Mercvrivs
Hic homo sanus non est.
Sosia
Quod mihi praedicas vitium, id tibi est.
quid, malum, non súm ego servos Amphitruonis Sosia?
nonne hac noctu nostra navis
huc ex portu Persico
venit, quae me advexit? nonne me huc erus misit meus?
405
nonne ego nunc sto ante aedes nostras? non mi est lanterna in manu?
non loquor, nón vigilo? nonne hic homo módo me pugnis contudit?
fecit hercle, nam etiam misero nunc
mihi malae dolent.
quid igitur ego dubito, aut cur non intro eo in nostram domum?
Mercvrivs
Quid, domum vostram?
410
Sosia
Ita enim vero.
Mercvrivs
Quin quae dixisti modo
omnia
ementitu's
ementitus es: equidem Sosia Amphitruonis sum.
nam noctu hac soluta est navis nostra e portu Persico,
et ubi Pterela rex regnavit oppidum expugnavimus,
et legiones Teloboarum vi pugnando cepimus,
et ipsus Amphitruo optruncavit regem Pterelam in proelio.
415
Sosia
Egomet mihi non credo, cum illaec autumare illum audio;
hic quidem cérte quae illic sunt res gestae memorat memoriter.
sed quid ais? quid Amphitruoni
doni a Telobois datum est?
Mercvrivs
Pterela rex qui potitare solitus est patera aurea.
Sosia
Elocutus est. ubi patera nunc est?
420
Mercvrivs
Est in cistula;
Amphitruonis obsignata signo est.
Sosia
Signi dic quid est?
Mercvrivs
Cum quadrigis Sol exoriens. quid me captas, carnufex?
Sosia
Argumentis vicit, aliud nomen quaerundum est mihi.
nescio unde haec hic spectavit. iám ego hunc decipiam probe;
nam quod egomet solus feci, nec quisquam alius affuit,
425
in tabernaclo, id quidem hodie numquam poterit dicere.
si tu Sosia es, legiones cum pugnabant maxume,
quid in tabernaclo fecisti? victus sum, si dixeris.
Mercvrivs
Cadus erat vini, inde implevi hírneam.
Sosia
Ingressust viam.
Mercvrivs
Eam ego, ut matre fuerat natum, vini éduxi meri.
430
Sosia
Factum est illud, ut ego illíc vini hirneam ebiberim meri.
mira sunt nisi latuit intus illic in illac hirnea.
Mercvrivs
Quid nunc? vincon argumentis, te non esse Sosiam?
Sosia
Tu negas med esse?
Mercvrivs
Quid ego ni negem, qui egomet siem?
Sosia
Per Iovem iuro med esse neque me falsum dicere.
435
Mercvrivs
At ego per Mercurium iuro, tibi Iovem non credere;
nam iniurato scio plus credet mihi quam iurato tibi.
Sosia
Quis ego sum saltem, si non sum Sosia? te interrogo.
Mercvrivs
Vbi ego Sosia nolim esse, tu esto sane Sosia;
nunc, quando ego sum, vapulabis, ni hinc abis, ignobilis.
440
Sosia
Certe edepol, quom illum contemplo et formam cognosco meam,
quem ad modum ego sum (saepe in speculum inspexi), nimis similest mei;
itidem habet petasum ac vestitum: tam consimilest atque ego;
sura, pes, statura, tonsus, oculi, nasum vel labra,
malae, mentum, barba, collus: totus. quid verbis opust?
445
si tergum cicatricosum, nihil hoc similist similius.
sed quom cogito, equidem certo idem sum qui semper fui.
novi erum, novi aedis nostras; sane sapio et sentio.
non ego illi obtempero quod loquitur. pultabo foris.
Mercvrivs
Quó agis te?
450
Sosia
Domum.
Mercvrivs
Quadrigas si nunc inscendas Iovis
atque hinc fugias, ita vix poteris effugere infortunium.
Sosia
Nonne erae meae nuntiare quod erus meus iussit licet?
Mercvrivs
Tuae si quid vis nuntiare: hanc nostram adire non sinam.
nam si me inritassis, hodie lumbifragium hinc auferes.
Sosia
Abeo potius. di immortales, obsecro vostram fidem,
455
ubi ego perii? ubi immutatus sum? ubi ego formam perdidi?
an egomet me illic reliqui, si forte oblitus fui?
nám hic quidem omnem imaginem meam, quae antehac fuerat, possidet.
vivo fit quod numquam quisquam mortuo faciet mihi.
ibo ad portum atque haec uti sunt facta ero dicam meo;
460
nisi etiam is quoque me ignorabit: quod ille faxit Iuppiter,
ut ego hodie ráso capite calvos capiam pilleum.—
Amphitruo. T. Maccius Plautus. ed. Friedrich Leo. Berlin. 1895.
Sponsored by Perseus Project, Tufts University.
Funding provided by The National Endowment for the Humanities.