Notes on the current edition
Panarion (Adversus haereses)
1.
1 Luk. 24, 5—7; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 43; S. 566, 27 Kroymann angeli ad mulieres: rememoramini quac locutits sit vobis in Galilaea dicens, quod oportet tradi filium hominis et crucifigi et tertia die resurgere — 4 Luk. 24, 25. 31; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 43; S. 566, 25 Kroymann O insensati et tardi corde in non credendo ominibus quae locutus est ad vos Adamantius de recta in deum fide V 12; S. 198, 5 van de Sande Bakhuyzen tb ἀνόητοι καὶ βραδεῖς τῇ καρδίᾳ τοῦ πιστεύειν ἐπὶ πᾶσιν οἷς ἐλάλησα πρὸς ὑμᾶς — 10 Luk. 24, 38 a. 39; Tertullian adv. Marc. IV 43 S. 567, 11ff Kroymann quid turbati estis . . . videte ynanus meas et pedes quia ego ipse sum, quoniam Spiritus ossa non habet, sieut me videtis habere Adamantius de recta in deum fide V 12; S. 198, 18 ff τί τεταραγμένοι ἐστέ; . . . ἴδετε τὰς χεῖράς μου καὶ τοὺς πόδας μου ὅτι ἐγώ εἰμι αὐτός, ὅτι πνεῦμα ὀστέα καὶ σάρκα οὐκ ἔχει καθὼς ἐμὲ θεωρεῖτε ἔχοντα — 15 f vgl. S. 123, 19ff
2.
V M 1—11 vgl. S. 153, 27ff 154, 9ff 155, 8 8ff
3.
1 ζητεῖτε, τε oben drüber V corr 2 μεθ’ ὑμῶν S. 153, 281] < VM 3 παθεῖν + πολλὰ S. 153, 29, aber vgl. S. 154, 8 5 πᾶσιν < M 6 δὲ < S. 154, 12 7 ἐποίησεν S. 154, 12] < VM 8 ἡνοίχθησαν S. 154,13 | αὐτῶν S. 154, 14] < VM 9 αὐτόν S. 154, 14] < VM 10 μου S. 155, 7] < VM 11 μου S. 155, 8] < VM | ὀστᾶ S. 155,8 13 <παρ᾿> * | μετ’ αὐτοῦ Μ 18 etwa <λείψανα ἔτι τῆς ἀληθείας ἐν αὐταῖς σῳζόμενα>
4.
4 Rom. 2, 12f — 8 Röm. 2, 25; vgl. Origenes comment. in ep. ad Rom. 1. VI 136 f Lommatzsch Marcion sane cui per allegoriam nihil placet intelligi, quomodo exponat quod dicit apostolus circumcisionem prodesse, omnino non inveniet — 10 Rom. 2, 20b — 12 öm. 5, 6 — 14 öm. 7, 12; vgl. Tertullian adv. Marc. V 13; S. 622, 7 Kroymann lex sancta et praeceptum eins iustum et honum Adamantius de recta in deum fide II 20; S. 108, 7 van de Sande Bakhuyzen — 16 Röm. 8, 4 — 17 Röm. 10, 4; vgl. Tertullian adv. Marc. V 14; S. 624, 12 Kroymann etenim legis Christus in iustitiayn omni credenti — 19 Röm. 13, 8b; vgl. adv. Marc. V 14; S. 626, 15 Kroymann diliges proximum tanquam te. hoc legis supplementum . . . si vero evangelium Christi hoc praecepto adimpletur
5.
V M 4—19 19 vgl. S. 175, 26ff 176, 16ff. 28f 177, 5f. 14f. 26f 178, 1f. 11f
6.
1 * <εὑρίσκεται> * 4 die zweite, in Klammern beigefügte Zahl, einfach neben die erste gesetzt, bezieht sich auf die Reihenfolge innerhalb von Marcions ἀποστολικόν 5 ἐννόμως V 6 τοῦ < S. 175, 28
7.
P 319
8.
4—10 Ephes. 2, 11—14; vgl. Tertullian adv. Marc. V 17; S. 636, 2ff memores vos aliquando nationes in carne, qui appellamini praeputium ab ea quae dicitur circumcisio in carne tnanu facta, quod essetis illo in tempore sine Christo, alienati a conversatione Israhelis et peregrini teslamentorum et promissionis eorum, spem non habentes et sine deo in mundo . . . at nunc, inquit, in Christo vos qui eratis longe facti estis prope in sanguine eins . . . ipse est, inquit, pax nostra, qui fecit duo unum Adamantius de recta in deum fide II 18; S. 96, 24 ff van de Sande Bakhuyzen — 11 Ephes. 5, 14 — 13 Ephes. 5, 31; vgl. Tertullian adv. Marc. V 18; S. 641, 7 Kroymann propter hanc relinquet homo patrem et matrem et erunt duo in carne una — 17 Kol. 2, 16; vgl. Tertullian adv. Marc. V 19; S. 645, 27 Kroymann nemo vos iudicet in cibo et potu et in parte diei festi et neomaniae et sabbati, quae est umbra futurorum
9.
V M 4—18 18 vgl. S. 178, 28ff 179,25 180, 22ff 181, 9ff
10.
1 <παρ᾿ αὐτῷ> αὐτῷ εݲ> * 2 <παρ᾿ αὐτῷ ςݲ> * 3 Τῆς *] 4 μνημονεύετε S. 178, 28 | μνημονεύοντες + <ὅτι>? Zahn 5 ὅτι S. 179 < VM 9 ἐν < S. 179, 4, aber vgl. Ζ. 17 u. 23 11 καὶ ἀνάστα ἐκ νεκρῶν S. 179, 25 f] < VM | <καὶ> * 13 τούτου] τοῦ S. 180,22 16 <Τῆς> * αὐτῷ> * 18 ἐν ἑορτῇ ἢ ἐν νεομηνίᾳ καὶ σαββάτῳ S. 181, 10, aber vgl. Ζ. 18
11.
4 = Ephes. 4, 5f; vgl. Adamantius de recta in deum fide 11 19; S. 104, 14. 105, 12 van de Sande Bakhuyzen — 7 Gal. 3, 11b. 10a. 12b; vgl. Tertullian adv. Marc. V 3 S. 577, 10f kroymann fides in qua vivet iifslus . . . si in lege maledictio est — 9 Gal. 8, 13b; 4, 23b; vgl. Tertullian adv. Marc. V 3; S. 577, 19 Kroymann maledictus omnis in ligno suspensus V 4; S. 581, 15 qui vero ex libera, per repromissionem — 11 Gal. 5, 3 — 13 Gal. 5, 9 — 15 Gal. 5, 14; vgl. Tertullian adv. Marc. V 4 S. 583, 6ff Kroymann tota enim, inquit, lex in vobis adimpleta est: diliges proximum tuum tanquam te — 17—21 Gal. 5, 19—21
12.
V M 4—21 vgl. S. 182, 13 f 156, 2ff. 13f. 21f 157, 1f. 9f3 17ff
13.
1 <παρ᾿ αὐτῷ> * 2 <παρ᾿ αὐτῷ> * 3 <Τῆς> * | <παρ᾿ αὐτῷ> * 4 <μݲ> *, vgl. S. 182, 13 | hinter βάπτισμα + εἷς Χριστός S. 182, 13, aber vgl. Ζ. 22 6 <παρ᾿ αὐτῷ> * | δ] τετάρτης καὶ πρώτης (ᾱ Μ) VM; die an die Spitze Ζ. 7 gehörige Zahl ᾱ ist hieher heraufgerutscht 7 ὅτι ὁ S. 156, 2] διότι, VM 10 ἐλευθέρας S. 156, 14 V] ἐλευθερίας VM u. S. 156, 14 M 11 περιτεμνόμενος S. 156, 21 18 εἰδωλολατρεῖαι S. 157, 18 | φαρμακεῖαι S. 157, 18 19 φθόνοι S. 157, 19] φόνοι VM 19f ἃ προλέγω ὑμῖν < S. 157, 20
14.
1 Gal. 5, 24 — 3 Gal. 6, 13a — 5 I Kor. 1, 19; vgl. Tertullian adv. Marc. V 5; S. 585, 13 Kroymann scriptum est enim: perdmn sapientiani sapientium et prudentiam prudentium inritam faciam — 7 I Kor. 1, 31; vgl. Tertullian adv. Marc. V 5; S. 587, 24 Kroymann ut, quemadynodum scriptum est, qui gloriatur in deo glorietur — 8 I Kor. 2, 6b — 9—11 I Kor. 3, 19b. 20; vgl. Tertullian adv. Marc. V 6; S. 592, 2 Kroymann scriptum est enim: dsprehendens sapientes in nequitia ilorum; et rursus: dominus seit cogitationes sapientium quid sint supervacuae — 12 I Kor. 5, 7a; vgl. Tertullian adv. Marc. V 7; S. 593, 10 Kroymann sie et pascha nostrum immolatus est Ghristus Adamantius de recta in deum fide II 18; S. 100, 1 — 13 1 Kor. 6, 16 — 15 1 Kor. 9, 9. 8 (Epiph. hat sich hier versehen: das angeblich von Marcion eingeschobene Μωυσέως enthält auch der kirchliche Text; es aber bei Marcion wirklich stand, zeigt Adamantius de recta in deum fide 122 S. 42, 20 van de Sande Bakhuyzen οἶδας ὅτι Μωσέως νόμον εἰπεν, οὐ τοῦ θεοῦ)
15.
V M 1—17 vgl. S. 158, 22 f 159, 3 f. 20 f. 26 f 160, 7f 161, 5ff. 14. 27f 162, 4ff
16.
3 οὔτε VM 4 <Τῆς> * 6 τῶν συνετῶν] αὐτῶν M 7 vor ἵνα + S. 159,26 14 φησίν < S. 161,28 15 μετηλλαγμένως S. 162,4] μετηλλαγμένος VM 15—17 ἀντὶ γὰρ τοῦ »ἐν τῷ — ταῦτα οὐ λέγει« S. 162, 4ff; vgl. Z. 8ff] ἀντὶ γὰρ τοῦ »καὶ ὁ νόμος ταῦτα οὐ λέγει« φησὶν ἐκεῖνος »εἰ καὶ ὁ νόμος Μωυσέως ταῦτα οὐ λέγει« VM; die hier gebotene Form ist wohl der Versuch eines Abschreibers, das dem Epiphanius zugestoßene Versehen zu verbessern 16 Zahn] εἰ V M ebenso S. 162, 5 17 οὐ < M
17.
1 I Kor. 9, 9; Tgl. Tertullian adv. Marc. V 7; S. 595, 16 Kroymann numquid de bubus pertinet ad dominum — 2—12 I Kor. 10, 1—9 a. 11; vgl. Tertullian adv. Marc. V 7; S. 595, 25ff Kroymann in petram offendit . . ., de qua bibebant in solitudine patres nostri. si enim petra illa Christus fuit . . . haec autem exempla nobis sunt facta, . . . haec autem quemadmodum evenerunt illis, scripta sunt ad nos commonendos, in quos fines aevorum decucurrerunt Adamantius de recta in deum fide II 18; S. 98, 23ff u. 94, 9f — 13 I Kor. 10, 19f — 16 I Kor. 11, 7 (15); vgl. Tertullian adv. Marc. V 8 S. 597, 4 Kroymann vir enim non debet caput velare cum sif dei imago Adamantius de recta in deum fide V 23; S. 224, 1 van de Sande Bakhuvzen — 17 1 Kor. 12, 24; vgl. Adamantius de recta in deum fide II 19; S. 104, van de Sande Bakhuyzen — 18 1 Kor. 14, 19 — 20 I Kor. 14, 21; vgl. Tertullian adv. Marc. V 8; S. 600, 3 Kroymann et si quod in lege scriptum esset commemorat, in aliis linguis et in aliis labiis locuturum,
18.
V M 1—21 vgl. S. 163, 24. 28ff 165, 15ff 166, 1. 8ff 170, 12f
19.
1 μέ////λει, λ ausradiert V corr μέλλει M 3 ὑμῶν S. 163, 29 1f καὶ πάντες — πόμα S. 164, 1f] < VM 6 ἀλλὰ VM S καὶ ἐκεῖνοι S. 164, 5 9 ὡς] καθὼς S. 164, 6 11 ἐκείνοις, ἐγράφη δὲ S. 164, 9] < VM 13 ἢ εἰδωλόθυτον τί ἐστιν < M 14 f προσέθετο δὲ — ἱερόθυτον S. 165, 17] < VM 18 ὁ Μαρκίων S. 168, 8] < VM | <μετὰ τὸ> * 19 προσέθετο *, vgl. S. 169, 23 f] ἑτέρως δέ VM u. S. 168, 9 20 ἐν3 < S. 170, 13