Notes on the current edition
Panarion (Adversus haereses)
1.
5 Luk. 5, 14 vgl. vgl. Tertullian aclv. Marc. IV 9 vade ostende te sacerdofi et offer munus quod praecepit Moyses ... ut sit vobis in testiviovium — 8 Luk. 5, 24 — 10 Luk. 6, 5 — 11 Luk. 6, 16f — 13 Luk. 6, 19a. 20a. — 15 Luk. 6, 23c; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 15 secundum haec ... faciebant prophetis patres eorum — 16 Luk. 7,9b; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 18 professus est talem se fidem nec in Israële invenisse — 17 Luk. 7, 23. Trotz Zahn S. 463 meint Epiph. nur, daß Marcion das Wort verkehrt gedeutet habe: er hatte es (= er nahm es) als gegen Johannes gerichtet. In der refut. S. 127, 5 hat Epiph, seine eigene Bemerkung nicht mehr verstanden. — Wie Marcion die Beziehung auf Johannes deutlich machte, ob durch Streichung von v. 22 b oder durch Voranstellung von v. 23 vor 22b, bleibt dunkel. — 19 Luk. 7, 27; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 18 ingerens etiam scriptum super illo: ecce ego mitto angelum meum ante faciem tuam Ada-
2.
V M 5—20 vgl. S. 125,2ff. 19f. 25f 126, 1f. 12f. 19f. 25f 127, 3f. 20f
3.
3f ἐρραδιουργημένος aus ῥεραδιουργημένως V corr 4 τὰ < V 5 προσένεγκε aus προσενέγκαι V corr 7 ἀνθ᾿ οὗ—αὐτοῖς < S. 125, 4 11 Ἰσκαριώτην S. 126,1.3] Ἰσκαριώθ VM | ἀντὶ δὲ τοῦ S. 126, 1f] ἀντὶ τοῦ δὲ VM 12 ἔχει < S. 126,2 13 mit καὶ αὐτὸς ἐπάρας beginnen VM schon das κεφάλαιον ςݲ, anders S. 126, 12ff 14 καὶ τὰ ἑξῆς. S. 126,13] < VM 16 δὲ < S. 126, 25 | τοιαύτην Zahn, nach S. 126, 25] 17 οὺ μὴ *, nach S. 127, 3] ἐὰν μὴ VM 19f ἰδοὺ— προσώπου als κεφάλαιον ῑ gezählt VM; richtig S. 127, 20
4.
mantius de recta in deum fide 1118; S. 98, 11 van de Sande Bakhuyzen οὗτός ἐστι περὶ οὗ γέγραπται· ἰδοὺ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου πρὸ προσώπου σου, ὅς κατασκευάσει τὴν ὁδόν σου ἔμπροσθέν σου
5.
1 Luk. 7, 36b. 38 — 4 Luk. 7, 44b — 6 Luk. 8, 19a u. 20a — 8 Luk. 8, 23 a. 24b — 10 Luk. 8, 42b. 43 a. 44. 45a. 46a; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 20 tangitur a femina qucie saiiguirie fluitabat et nssciclt a qtia. quis me, inquit, tetigit? . . . Tetigit me aliquis . . . sensi enim virtutem ex me profectam — 14 Luk. 9, 16; vgl. Adamantius de recta in deum fide II 20; S. 108, 24 van de Sande Bakhuyzen ὁ κύριος ἀναβλέψας εἰς τὸν οὐρανὸν εὐχαριστεῖ — 15 Luk. 9, 22; (vgl. Tertullian adv. Marc. IV 21 quia oporteret filium hominis multa pati et reprobari a presbyteris et scribis et sacerdotibus et post et post tertium diem reswgere) — 17 Luk. 9, 30; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 22 nam et hoc vel maxime erubeacere debuisti, quod illum cum Moyse et Helia in secessu montis conspici pateris, quorum destructor advenerat u. nam etsi Marcion noluit cum (sc. Moysen) colloquentem domino ostensum, sed stantem
6.
V M S. 1—19 vgL S. 128, 4ff. 12f. 22f. 129, 20 f 130, 1 ff. 12 f. 17 f. 27 f
7.
1 ιݲαݲ VM, richtig S. 128, 4; vgl. zu S. 108, 19. Von hier bis λݲεݲ (S. 112, sind die Zahlen in V M um eine Nummer zu hoch 3 τοὺς πόδας < S. 128, 6 4 τοὺς πόδας μου *, nach S. 128, 12f] μου τοὺς πόδας VM 10 δὲ < S. 130, 1 | αὐτούς *, vgl. S. 130, 5] αὐτὸν VM u. S. 130, 1 14 τοὺς οὐρανοὺς S. 130, 12 | ἐπ᾿ < 8, 130,12; vgl. aber 130,14 15 λέγω 8,130,17 V | δεῖ] δὴ hier u. S. 130,17 V 17 δύο < 8,130,27 | αὐτῶ///, ein Buchstabe wegradiert V corr
8.
1 Luk. 9,35; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 22 hoc scilicet intelligi voluit vox illa de caelo: hic est filius mens dilectus, hunc audite; id est non Moysen iam ei Heliam — 2 Luk. 9, 40. 41; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 23 stet Christus Marcionis et exclamet: o genitura incredula, quousque ero apud vos, quousque sustinebo vos? — 5 Luk. 9, 44b — 7 Luk. 6, 3; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 12 quasi de exemplo David introgressi sabbatis templum — 9 Luk. 10, 21; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 25 gratias enim, inquit, ago et confiteor, domine caeli, quod ea quae erant abscondita sapientibus et prudentibus revelaveris parvulis — 12 Luk. 10, 26. 28 — 15 Luk. 11, 5.9a 11.12. 13; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 26 — 20 Luk. 11,29.30.31 — 23 Luk. 11, 42; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 27 vocationem et dilectonem dei praetereuntes
9.
V M 1—24 vgl. S. 131, 18f.27f 132, 1 f. 6f. 14ff. 25 ff 133, 6ff 135, 4ff. 21 f
10.
7 ἀνέγνωτε, τε auf Rasur V corr 17 αἰτήσας S. 133,8 18 ἢ] καὶ S.133,9 20 παρακέκοπται S. 135, 4] περικέκοπται VM 21f Νινευὴ καὶ < S.135,6 23 παρέρχεσθαι beidemal VM ebenso S. 135, 21f | θεοῦ nachgetragen V corr | εἶχεν < S. 135, 21
11.
1 Luk. 11, 47; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 27 vae audiunt etiam quod aedificarent prophetis monimenta interemptis a patribus eorum — 3 Luk. 11, 49. 51. 50 — 6 Luk. 12, 4a. 5b. 6; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 28 dehinc conversus ad discipulos: dico autem, inquit, vobis amicis, nolite terreri ab eis qui vos so'ummodo occidcre possunt nee post hoc ullam in vobis habent potestatem — 11 Luk. 12, 8 vgl. Tertullian adv. Marc. IV 28 dico enim vobis, omnis qui confitebihir in me coram hominibus, confitebor in illo coram deo — 13 Luk. 12, 28; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 29 si quasi derogator creatoris non vult de ciiismodi frivolis cogitari de quibus nec corvi nec lllia laborent . . . paulo post parebit. interim, cur illos modicae fidei incusat — 14 Luk. 12, 30b; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 29 seit autem pater opus esse haec vobis — 16 Luk. 12, 31; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 29 quaerite enim inquit, regnum dei et haec vobis adicientur — 18 Luk. 12, 32
12.
V M 1—8 18 vgL S. 136, 8f 137, 1ff. 9ff 138, 14 f. 20. 26 f 139, 1 f. 14
13.
1 μνημεῖα S. 136,8 3 ἀποστελ///ῶ, λ ausradiert V corr ἀποστελῶ M. 5 ἐκ] ἀπὸ S. 137,3 6 λέγω + δὲ S. 137, 9, aber vgl. S. 137, 14; + ἐγὼ S. 137 6f ἀποκτενόντων, ν, darüber V corr 7 ἀποκτεῖναι] ἀποθανεῖν, u. ἀποκτεῖναι am Rand gesetzt S. 137, 10 V corr 7f vor ἐξουσίαν+ + τὴν V S. 137, 11 9 πωλεῖται S. 137, 12 | καὶ < VM 11 lies ὁμολογήσω Zahn | τοῦ θεοῦ < S. 138, 14f 11f ἐνώπιον] ἐκεῖνος S. 138, 15 15 δὴ < S. 138, 27 16 δὲ < S. 139, 1
14.
1 Luk. 12, 38 — 2 Luk. 12, 46; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 29 reverso clomino qua die non putaverit, hora qua non scierit, ... segregabitur et pars eins ewii infidelibus ponetur — 4 Luk. 12, 581); vgl. Tertullian adv. Marc. IV 29 nam et iudicem, qui mittit in carcerem . . . in persona creatoris obtrectationis nomine disserunt — 6—11 Luk. 13, 1—9 — 12 Luk. 13, 16 — 13 13—17 Luck. 13 adv. Marc. IV 30 ergo erit poena . . . , cum videbunt iustos introeuntes in regnum dei, se vero detineri foris — 18—S. 118, 4 Luk. 13, 29—35
15.
V M 1—23 vgl. S. 139, 18f. 25f 140, 5 f. 14 ff. 29 f 141, 3ff. 28ff
16.
1 keine Ziffer VM; daher von Ζ. 2 an die Zählung wieder in Ordnung | ἐσπερινῇ φυλακῇ S. 139, 18f] ἐσπερινὴν φυλακὴν VM 4 κατασύρῃ] κατακρίνῃ S. 140, 5 9 τό *] ὅτι VM 9f <τὰ ἑξῆς> * 11 vor σκάπτω + καὶ VM 12 ἣν S. 140, 29] < VM 13 τό S. 141, 3] < VM 15 ὅτε Corn. viell. besser ὅταν Jül.] ὅτι VM ebenso S. 141, 5 17 vor ἐκεῖ + καὶ VM | ἐκεῖ am nachgetragen V corr | ἔσται S. 141, 7] ἔστιν VM 19 βασιλείᾳ + μου M 20 οἱ < S. 141, 30 21 εἶπεν < S. 142, 1 22 ὅπου S. 142,2] ὅτου VM 23f ἀποκτέννουσα erstes ν auf Rasur V corr
17.
5 Luk. 15, 1ff — 8 Luk. 16, 16; vgl. Tertallian adv. Marc. IV 33 lex et prophetae usque ad Joannem, ex quo regnum dei adnuntiatur — 10 Luk. 16, 22 vgl. Tertullian adv. Marc. IV 31 subsequens argumentum divitis apud inferos dolentis et pauperis in sinu Abrahaerequiescentis Adamantius de recta in deum fide II 10; S. 76, 14 ff van de Sande Bakhuyzen — 12 Luk. 16, 25b; vgl. Adamantius a. a. O. S. 76, 30f νῦν δὲ ὅδε παρακαλεῖται, σὺ δὲ ὀδυνᾶσαι — 13 Luk. 16, 29. 31; vgl. Tertullian a. a. O. IV 34 habent illic Moysen et prophetas, illos audiant Adamantius a. a. O. S. 78, 2ff ἔχουσι Μωσέα καὶ τοὺς προφήτας, ἀκουσάτωσαν αὐτῶν . . . . εἰ Μωσέως καὶ τῶν προφητῶν οὐκ ἤκουσαν, οὐδ’ ἄν τις ἐκ νεκρῶν ἀπέλθῃ, ἀκούσουσιν αὐτοῦ — 15 Luk. 17, 10 — 17 Luk. 17, 12. 14 u. 4, 27; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 35; S. 539, Kroymann etiam in curatione decem leprosorum quos tantummodo ire iussos ut se ostenderent sacerdotibus . . . . nunc etsi praefatus est multos tunc fuisse leprosos apud Israhelem in diebus Helisei prophetae et neminem eorum purgatum nisi Neeman Syrum
18.
V M 5—9 vgl. S. 142, 13ff. 19f. 25f 143, 3. 6 f. 19 f. 26ff
19.
3 οὑ S. 142, 7] < V M 5 παρέκοψε S. 142, 13] ἀπέκοψε V Μ | πᾶσαν τὸν παραβολὴν S. 142, 13] τὸν παραβολὴν πᾶσαν V M 6 καὶ ἀσώτως δαπανήσαντος S. 142, 14f] < VM 12 ὅδε Zahn] ὧδε VM ebenso S. 143, 3 14 ἐκ] ἀπὸ S. 143, 7 | ἀκούσουσιν S. 143, 8 V] ἀκούουσιν VM 15 ὅτι < S. 143, 19 Epiphanius. II. 8
20.
3. Luk. 17, 22 — 5 Luk. 18, 18. 19. 20; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 36; S. 544, 16 Krogmann interrogatus ab illo quodam, praeceptor optime, quid faciens vitam aeternam possidebo . . . S. 544, 10 sed quis optimus nisi unus, inquit, deus Hippolyt refut. VII 31, 6; S. 217, 15f Wendland ὡς αὐτὸς ὁμολογεῖ· τί με λέγετε ἀγαθόν; εἷς ἐστιν ἀγαθός Origenes de princ. II 5, 1 u. 5, 4; S. 133, 13 u. 138, 11 Kötschau nemo bonus nisi unus deus pater Adamantius de recta in deum fide II 17; S. 92, 24ff van de Sande Bakhuyzen — 9 Luk. 18, 35. 38. 42; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 36; S. 545, 24ff Kroymann cum igitur praetereuntem illum caecus audisset, cur exclamavit: Jesu, fili David, miserere mei? . . . fides, inquit, tua te salvum fecit Adamantius de recta in deum fide IV 14; S. 200, 22ff van de Sande Bakhuyzen ἐγένετο δὲ ἐν τῷ ἐγγίζειν αὐτὸν εἰς Ἱεριχώ, καί τις τυφλὸς ἐπαιτῶν ἐκάθητο . . . καὶ ἐβόησε λέγων· Ἰησοῦ, υἱὲ Δανίδ, ἐλέησόν με — 12 Luk. 18, 31—33 — 17 Luk. 19, 29ff. 46
21.
V M 3—17 vgl. S. 144, 5f. 11ff. 22ff 145, 1ff. 10ff
22.
1 εἰ μὴ am Rande nachgetragen V corr | Νεεμὰν aus Νεαιμὰν V corr 3 ἰδεῖν < S. 144, 5 6 ὁ δὲ S. 144, 12] < V M | λέγε S. 144, 12] λέγετε aus λέγεται V corr λέγετε Μ 6f ὁ θεὸς S. 144, 13] < V M 7 προσέθετο S. 144, 13] προσέθηκε V M | ἐκεῖνος S. 144, 13] τὸ ὅτι V M 9 αὐτὸν S. 144, 22] < V M | Ἱερ///ιχώ, ι aus ει V corr 14 γὰρ καὶ S. 145, 4] < V M 15 ἀναστήσεται] ἐγερθήσεται S. 145, 4 17 τὸ περὶ S. 145, 10] < V M 18 ὅτι] διότι S. 145, 11
23.
3 Luk. 20, 19 — 5 Luk. 20, 9ff. 17 — 8 Luk. 20, 37f — 11 Luk. 20,37f (die Wiederholung sucht Epiph. in der refut. 47 vergeblich zu begründen) — 11 Luk. 21, 18 — 16 Luk. 21, 21f — 19 , 0 Luk. 22, 8 — 22 Luk. 22, 14 f; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 40 concupiscentia concupivi pascha edere vobiscum, antequam patiar — 25 Luk. 22, 16
24.
V M 3—26 vgl. S. 145,31 f 146, 3ff. 10ff. 24ff 147,1f. 5ff. 19f 148, 17f 149,16ff 150,3f
25.
1 nach προσευχῆς nochmals μου, durchgestrichen Vcorr | ποιεῖτε aus ποιῆται V corr ποιῆτε Μ 5 τὰ περὶ S. 146, 3] τὴν VM 6 οὖν < M 8 vor Μωυσῆς + ὁ Μ 9 ἐπὶ *] περὶ VM ebenso S. 146, 11 | καθὼς] ὡς S. 146, 11 | κύριον) ὁ κύριος S. 146, 11 12 f θεὸν ζώντων S. 146, 26] θεὸς ζώντων VM 17 τὰ ἐπιφερόμενα ἐν τῷ ῥητῷ S. 147, 6] τὸ ἐπιφερόμενον, < ἐν τῷ ῥητῷ VM 18 πάντα < S. 147, 7 19 vor τὸ + καὶ 25 γὰρ < S. 150, 3 26 ἂν S. 150, 4] < VM
26.
1 Luk. 22, 35. 37 — 4 Luk. 22, 41 — 6 Luk. 22, 47f — 7 Luk. 22, 50 — 9 Luk. 22, 63f — 11 Luk. 23, 2 — 13 Luk. 23, 2 — 15 Luk. 23, 33 a. 34b="/> vgl. Tertullian adv. Marc. IV 42; S. 563, 25ff Kroymann sed et duo scelesti circumfiguntur illi . . . vestitum plane eins a militibus divisum, partim sorte concessum Marcion abstulit . . . . caeterum adversario laeso caelum luminibus floruisset — 17 Luk. 23, 43 — 18 Luk. 23, 46; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 42;,22 Kroymann vociferatur ad patrem ut et moriens ultima voce prophefas adimpleret hoc dicto expiravit — 10 Luk. 23, 50. 53; vgl. Tertullian adv. Marc. IV 42 S. 565, 10 Eroymann de Pilato postulatum, . . de palibulo detractum, . . sindone involutum, . . sepulcro novo conditum — 21 Luk. 23, 56
27.
V M 1—22 vgl. S.150, 14ff.20f.29 151,3f. 11f. 18f 152,1f. 15ff 153, 7. 12f.
28.
2 τό 1 < M 4 βολὴ V 6 Ἰούδας S. 150, 29] < V M 7 ὃ S. 151, 3] τὸ VM 8 τοῦ δούλου τοῦ ἀρχιερέως S. 151, 4] < VM 9 καὶ 2 S. 151, 12] < VM 11 τό *] τοῦτο VM, ebenso S. 151, 18 13 μετὰ < S. 152, 1 | καὶ τὸ S. 152, 2 16 αὐτοῦ S. 152, 16] < VM 19 καἰ < S. 153, 12 20 σινδόνι S. 153, 13] < VM 21 αἱ γυναῖκες S. 153, 19] < VM