1 — 11 vgl. XII 1 — 11. — 6 Clemens Alexandr. Protr. X 96 οἵδε γὰρ ἀποθεοῦν τετολμήκασι τρισκαιδέκατον Ἀλέξανδρον τὸν Μακεδόνα ἀναγράφοντες θεόν, ὅν Βαβυλὼν ἔλεγξε νεκρόν. — 7 vgl. III 383 und auch XI 197. 8. 9 vgl. auch XI 144 — 11 vgl. auch XI 110 f. — 12 ff. vgl. I 144 ff. und vielfach die Bücher — HSS.: APSB = Φ. F. R (bis V. 106) L. T (bis V. 482) = Ψ. Überschrift: λόγος πέμπτος Φ λείπει στίχος + Ρ) Ψ. Vgl. die Subscriptio von B. IV.

1 Ψ στενόεντα XII l Ω. — κλύε Λατινιδάων Rzach nach XII κλυαλατιναδάων Ω κλεινῶν τε τε < L) Λατίνων ΦΨ (vgl. XII 34) Ι 2 ἦ τοι: ἢ ὅτι XII 2 Ω. — μετ’ ὀλλυμένους Rz. aus XII 2 Ω μετ' ἐσσομένους Φ μετωνομασμένους Ψ | 3 γαῖαν Ψ XII 3 Ω | 4 ᾧ Rz. aus XII 4 Ω τῷ ΦΨ. — ὕπο Opsopoeus ὑπὸ ΦΨ XII 4 Ω | 5 ἀνατολίη Ψ. — βεβόλητο Rz. aus XII 5 Ω δεδάμαστο ΦΨ — ἐσπερία Ψ. | 6 νέκυν XII 6 Ω νέην Φ ναίειν Ψ. γόνον Mendelssohn | 7 ἀληθέα φημιχθέντα vgl. XI 197. 316. III 2. — ἀληθέα XII 7 Ω ἀλήθῆ ΦΨ | 8 vgl. XI 144. — καὶ μετὰ τὸν τῶν VH) Rz. aus XII 8 Ω ἔσσονται ΦΨ. — Ἀσσαράκοιο Castalio αράρκοιο XII 8 Ω und XI 144 QV ἐκ σαρακοῖο AP ἐνσάρκοιο B ὡς σαρκός τε Ψ 9 ὄς μόλεν ἐκ Τροίης Rz. aus XII 9 Ω ὄς θ’ ἔξει τροίην Ψ ἄς ἔξει τροίην Φ. — ὄστις πυρὸς εσχισεν ὁρμήν = XI 150 | 10 ἀριηφίλους Ψ | 11 so Rz. aus XII 11 Ω καὶ μετὰ θηρὸς τέκνα τὰ δίπλοα μηλοφάγολθι ΦΨ | 12 ἔσσετ’ Rz. aus XII 14 Ω ἔσται ΦΨ.

77 ff. vgl. III 30. — 79 vgl. Fragm, 3, 31. [Clemens:] Recognit. V 20 nach Aufzählung ägyptischer Götzen: et alia innumerabilia quae pudet etiam 84 ἀφύχους vgl. V. 356. VIII 47. — 88 vgl. XI
75 ταλαιπωρήσει Ψ. — κακοὶ κακότητα: καί τε γε RL) ξαξῇ κακῆς L) κακότητα Ψ. — κακότητα μένοντες = V. 312 | 76 βαρυκτύποιο Ψ. — οὐρανίωνος: μένοντες aus V. 75 Ψ | 77 ἀντὶ θεοῦ Castal. ἀντιθέους ΦΨ Bur. vgl. Nonnos: Paraphr. Index. | 78 ἀλλὰ Φ (F?) — φοβούμενοι, οἶς Opsop. φοβούμενοι οὐ Φ φοβουμένοιο Ψ | 79 νόος Rz. — ἅτε . . . ἀγορεύειν vgl. Fragm. 3, 31. — ἅτε ἅ γε Φ Ausgg. ἄ Ψ. — οὐκ Ψ | 80 τὰ Alex, τε ΦΨ | 81 < R. — δὲ AFL τε d. and. HSS. — ἀτασθαλιῶν Volkm. ἀτασθαλίων ἀτασθάλων A) ΦΨ | 82 ἐδέφαντο Ψ τεύξαντο Mdls. — θεοὺς . . . τε vgl. V. 495. 356. — ξυλίνους λιθίνους τε : πυξίνους λίθους τε Ψ | 83 χρυσοῦς τε χαλκοῦς τε Ψ — τε ματαίως Φ | 84 ἀψὐχους vgl. V. 356. VIII 47. — χωνεύοντες Ψ | 85 γε πεποιθότες ἐν τοιούτοις: nur τούτοις Φ λείπει τὸ πλέον τοῦ στίχου P) | 86 Ξοῦις: der richtige Name ist Ξοΐς. — κόπτεται κόπτεται βουλῆ βουλῇ A) ΦΨ θλίβεται, καὶ κόπτεται αὐλὴ Alex., sinnnlos, Ἄθλίβις Κόπτος Κόπτος auch Mdls.) δέ τ’ ὀλοῦνται Gflck. Ἄ. Κ. Ἄβυδος Wilam. | 87 Nach Ἑρμείαο + πόληες Gffck. | 88 vgl. XI 234. (302). (θρέπτειρα πολήων = Oppian. Hai. II 680). — πολήων + Alex. < ΦΨ | 89 ἀπολείψει Ψ. — πόλεμός τ’ οὐ Φ π. τοῦ Ψ πόλεμος, οὐ Rz. — Nach οὐ + λοιμὸς Alex. Danach vielleicht γ’ ἀλλὰ σὺ ποινὴν oder nach Alex, καὶ σὺ δίκας γε 90 τῆς < Φ σῆς Rz.? — δώσεις Alex, δ’ ὥς δ' ὡς) ΦΨ. — ὅσα πρόσθεν vgl. V. 192. VII 151. ὅσσα γε πρόσθεν ἔρρεξας Ψ | 91 νόστιμον ἦμαρ = V. 519. — Nach V. 91 Lücke: Rz. | Nach V. 92 in P Raum von 3 Vv. freigelassen, 3 mal Rande: λείπει.

93 — 110 Ältere jüdische Vorstellung vom Partherkrieg: Henoch 56, 5 in jenen Tagen werden die Engel sich wenden und sich gen Osten auf die Parther und Meder stürzen; die Könige werden sie erregen, so dass des Aufruhrs über sie kommt, und werden sie ansagen von ihren Thronen, sie wie Löwen aus ihren Lagern hervorbrechen ..... 7 Aber die Stadt Gerechten wird ein Hindernis für ihre Rosse sein . . . (danach Apok. Job. 9, 16 ff.). 103 vgl. III 544.

93–111 z. t. (V. 98 ) in einem Excerpt des Cod. Parisinus 1043 IV 179 — 190); danach folgt eine ἐρμηνεία· ἰδοὺ εἰς αὐτήν· τὸν Πέρσην λέγει ἔρχεσθαι σὺν τῷ ἀντιψρίστῳ ἴως δυσμῶν μολύνοντα αἵματι καὶ νεκροῖς τὸν καὶ τὰ θυσιαστήρια σὺν πλήθει ψαμμαθίδων ὅμοιον ψάμμου. καὶ λέγει πᾶσαν τὴν γῆν θρηνεῖν τὴν βασιλείαν τῶν Ῥωμαίων καὶ μετὰ τὸ ὑποστρέψαι τὸν ἀπὸ δυσμῶν καὶ ἔρχεσθαι εἰς τὴν ἁγίαν πόλιν σὺν τῷ ἀντιχρίστῳ καὶ μετὰ τὸ πᾶσαν τὴν γῆν ἐρημῶσαι κἀκεῖ καταργεῖσθαι ὑπὸ τῆς παρουσίας τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. λέγει γὰρ προνομὴν ποιῆσαι εἰς τὴν ἁγίαν πόλιν τόν κύριον εἰς κρίσιν δικαίαν ἐν τῇ δευτέρᾳ αὐτοῦ παρουσίᾳ | 93 Pariser Excei-pt < ΦΨ. — δάπος δ’ ἅ Paris. Exe.) Alex. (= δάπεδον). νάπος Rz. πέδον Gffck. | 94 Anf. = V. 219. — Λαὶ γαῖαν γαῖαν ὀλεῖ Gffck. καὶ σὴν πᾶσαν ὀλεῖ γαῖαν ΦΨ καὶ γῆν ὀλεῖται πάσαν Paris. Exe. — καὶ < Φ. — ἅμ’ ἀνδρῶν κακοτέχνα) Paris. Exe. ἄμα τ’ ἀνθρώπους κακοτέχνους Rz. | 95 Anf. vgl. XIV 84 — παρ’ ἐκπάγλοισί τε βωμοῖς Φ παρ’ ἐκπάγλοις παρεκπάγλοις FR) τε βωμοῖς Ψ παρεῖ ἔρει καὶ παρὰ βωμοῖς Paris. Exe. .... leQoIg παρὰ βωμοῖς Rz. περιπλήσειε τε βωμοὺς Gflck. vgl. Apollinar. Psal. LXXXII 32 περιπλήσειας ὀπωπάς | 96 πολύδελίματος ΦΨ Bur. | 97 παμπληθἲ Φ συνπλήθει Paris. Exe. — ψαμαθηδὸν A ψαμμαθηδὸν d. and. HSS. ψαμμαθιδῶν Paris. Exe. — ἀπαίξων σὸν ὄλεθρον ΦΨ ἐμπαίζων σὸν ὄλεθρον Paris. Exe, ἐπάξων σοι τὸν ὄλεθρον Gffck. | 98 < Paris. Exe. — πολύολβε πόλεως Ψ. — ἔσῃ . . . πολλὰ καμοῦσα vgl. V. 162. 180. — ür 98 f. hat Paris. Exe. πᾶσα δὲ χθὼν θρηνήσει. βασιλείαν πολύκυστον | 99 ἀσσὶς ΦΨ. — χάριν, ὦν Alex. χαρίνων Φ χαοίνων Ψ. 100 έχάρη Alex. ἀχαρῆ ΦΨ | 101 αὐτὸς δ’ Ρ αὐτὸς δὲ Paris. Exe. αὐτός θ’ d. and. HSS. — ὄς . .... πτολεμίξει Bur. ὡς περσῶν ἔλαχεν γαῖαν πολεμίξει Paris Exe. ὄς περσῶν λάχεν Αἴγυπτον πτολεμίξαι ΦΨ | 102 τ’ < ΦΨ. — Nach 102 folgt in ΦΨ eine entstellte Form des V. 108 καὶ κισσὶς θεόθεν βασιλεὺς πεμφθεὶς ἐπὶ τοῦτον | 103 vgl. III 544. — μύραν Paris. Exe. — δειλοῖσι: δειλοῖς ἐν Ψ.

107–110 vgl. III 49 f. Lactant. div. instit. VII 18, 5 Sibyllae quoque aliter fore ostendunt quam ut dei filius a summo patre mittatur, qui et iustos liberet de manibus inpiorum et iniustos cum tyrannis saevientibus deleat. e quibus una sie tradit: ἥξει . . . . — 107 . . . μακάρων vgl. V. (149.) 249. — 108 vgl. V. 414. 111 vgl. V. 286. — 121 vgl. V. 316. — 122 Vgl. die 7. Vision Daniels (Kalemkiar:

104 εἰσπτήσεται ΦΨ ἐκστήσεται Paris. Exe. — αἵματι P ἅρματι Paris. Exe. 105 πᾶσαν ἐρημῶν: καὶ κατερημῶν Paris. Exe. | 106 bier bricht R ab. — ἔχοι Paris. Exe. — θάρσος Herw. τάρβος ΦΨ Paris. Exe. — ἀηδὲς ΦΨ Paris. Exe. Ausgg. ἀναιδὲς Gffck. vgl. V. 314. 459 | 107 καὶ Paris. Exe. Lactant. δ’ av ΦΨ. — πόλιν ἐθέλων Ψ. — ἐξαλαπάξας Paris. Exe. | 108 καί κέν τις Lactant. κἀκεῖ κᾀκεῖ A) τις ΦΦ Paris. Exe. καὶ κισσὶς nach V. 102 ΦΨ. — βασιλεὺς . . . τοῦτον nach V. 102 ΦΨ Paris. Exe. Lactant. σθεναρὸς (vgl. V. 96) βασιλεὺς ἐκ. πεμφθεὶς hier ΦΨ | 109 φῶτας ἀρίστους = Y. 380. III 665. (V 144). — φῶτας Lactant. ἄνδρας ΦΨ πάντας Paris. Exe. | 110 εἶθ' οὕτως = V. 381. 474. — κρίσις ὑπ' ἀφθίτου Lactant. κρίσις ἔσται ἀπαμφοῖτου Paris. Exe. τέλος ἔσται ἄφθιτον ΦΨ 112 δηλοῦσ' Ψ. — Αἰγύπτῳ GfiFck. Αἰγύπτου ΦΨ Ausgg. | 114 vgl. I 3. IV τοῖσι τὸ παρὸν A τοῖσιν παρὸν P τί σοι τὸ παρὸν Ψ. — τό τε μέλλον ἔσεσθαι Castal. τὸ μἐλλον ποτ’ ἔσεσθαι Ρ μέλλον ποτ’ ἔσεσθαι d. and. HSS. | 115 εὐφράτου Ψ. ἐποίσει: ποιήσει Ψ | 116 vgl. XIII 33 | 117 Μασσαγέτας vgl. XIV 176. — τε: τε καὶ Ψ. — πιστούς Meineke πάντας ΦΨ | 118 ἀσσὶς ΦΨ. — σελαγήσει Mein. σταλαγήσει ΦΨ | 119 Anf. vgl. V. 123. 436. — σεμνὴ: σεμνὴ καὶ ἐπώνυμος (vgl. V. 123) Φ. — βοτρυδὸν Βοτρυσὶ B βοτριδὸν L) ΦΨ βαθρηδὸν Alex. βροντηδὸν Mdls. | 121 βυθὸν εἰς ἐς L) βαθὺν Ψ. | 122 εἱλισσομένη ποτὲ κλαύσει ἑλισσομένη ἐλισσομένη L) ποτὲ κατακλαύσει Ψ εἱλισσομένη κατακλαέσει Φ.

Wiener Zeitschr. f. d. Kunde des Morgenlandes VI 1892 S. 228, 19) über Smyrna: Und es wird sich der Fall von der Höhe ereignen. — 134 ff. vgl. VII 56 ff. —151 vgl. IV 119 ff. VIII 155. — 140 vgl. VIII 153. — 141 vgl. XII 92. 123 Anf. vgl. V. 119 | 124 vgl. V. 315. — βιθυνὶ A βιθύνιοι d. and. HSS. — ἐὴν: κατὰ Ψ. | 125 φοινικίην Ψ. — πολύφυλον Dausqueius πολύγυτον ΦΨδ | 126 κακὰ μηχανάαται vgl. V. 172. — μηχανάαται Struve (vgl. V. Φ) μηχανᾶται ΦΨ (vgl. V. 172 Ψ) | 127 πόντος ἀπ' αὐτομάτου Canter πάντας ἐπ' αὐτομάτους Ψ πάντας ἐπ' αὐτομίτους A π. ἐ. αὐτὸ μίτοις d. and. HSS. — χώρας Ψ | 128 Anf. = V. 58. — ὥστε κλύσαι Bur. ὅ)στε κλαῦσαι Ψ ὡς κλαῦσαι Φ | 130 καὶ γὰρ καὶ Ψ. — εἴνεκα A ἔνεκα d. and. HSS. — λύπης: λύσσης Struve λώβης Bur. | 133 πόντος Alex. πόντον ΦΨ. — ὀλεῖ Ταύρων: Κενταύρων Rz. Bur. | 133 — 136 schwer ört, V. 133 muss wohl nach 135 stehen und etwa lauten Ἠπιδανὸς Λαπ. δ. κ. γῆς ἐναρίζει, dann folgt 136 Ἠπιδ. φ. θ. μ. π. γ. mit dem Hinweis auf die Kentauren: so nach Wilam. Gffck. | 133 ἐναρίξει A ἐναρήξει d. and. HSS. ἄναρήξει Wilam. | 134 χώραν Ψ. — ποταμὸς βαθυδίνης vgl. V. 372 | 135 βαθύρρους Ψ — μορφᾶς θηρῶν aus V. 136 ΦΨ, καὶ ἀπορρήξει Hesse sich hier gut substituieren | 136 Ἠπιδανὸς Mdls. Gutschmid Ἠρισανὸς ΦΨ Ausgg. — θηρὸς Ψ. — γεννᾷν A | 137 Anf. vgl. V. 342. — ἀναιάξουσι Alex, aus V. 312. ἀναίξουσι Ψ ἀνηίξουσι Φ | 138 πλήξειε τένοντα vgl. V. 180. 518 | 139 βασίλεὺς: τελεὼς Ψ | 140 so Gffck., ὅν, ὄν, φ.' ὁ Ζ. τέκεν ἡδ' ἡ Ἤ. Wilam. ὅν φασιν αὐτὸς ὁ Ζεὺς αὐτὸς Ζεὺς PBS) τέκεν ἡδὲ ἡ δὲ P) π. ἤρη Φ βασιλέα ὅν φ. ὁ Ζεὺς ἔτεκε καὶ π. ἤρα Ψ | 141 μελιηδέας ὔμνους ΦΨ Ausgg. Wilam., der hier ein älteres abgebrochenes Nero bewunderndes Orakel annimmt. Vgl. den Kommentar in den zugehörigen Text. u. Unters. ὕμου Gffck.

145 Als Muttermörder erscheint auch noch der Antichrist in der Jesaiae IV 2 p. 17 Dillm.: descendet Berial .... in specie hominis, regis iniqui- tatis, matricidae .... 149 ἔθνος ἀληθές vgl. V. (107.) 161. 226. 384. XIV 360. — 151 ὅσους ὕμνησα δικαίως vgl. XIV 829. — 15.3 ff. vgl. IV 125 ff. — 154 πόλιν vgl. V. 226. 413. Apok. Joh. 11, 8. — (155 ff. vgl. IV 130 ff.). — 158 Apok. Joh. 8, 10. — 159 — 161 Lactant. div. inst. VII 15, 18 Sibyllae tarnen aperte aperte

142 θεατροσκόπων Ψ | 144 βροτοὶ; βροτοὶ ἄλλοι Ψ. — φῶτες ἄριστοι vgl. V. 109. — φῶτες Rz. πάντες ΦΨ vgl. Paris. Exe. V. 109 | 145 ἔθηκεν ΦΨ ἐφῆκεν Mein. | 146 μιαρῶν Castal. μικρῶν μιηρῶν F) ΦΨ | 147 Μήδους Alex. μήδων ΦΨ | 149 ἀληθὲς Gffck. (vgl. V. 161) ἀηδὲς ΦΨ Ausgg. | 150 ὃς Alex, εἰς ΦΨ. — εἶλε Ψ | 151 λαούς τ' εἰσανιόντας Rz. — εὶς ἐς) ἀνιόντας Ψ. — ὄσους ὕμνησα vgl. XIV 329. — ὕμνησα Alex. ὕμνησε ΦΨ | 152 φανέντος ΦΨ προφανέντος Alex. Volkm. (vgl. XIII 90), doch ebenso gut äre τε φανέντος. — ὅλη Alex. ἡ ΦΨ ΦΨ 153 ὄλοντο Rz. — μεῖνεν μεῖνεν Ψ | 154 ἐξόλεσαν Alex, ἐς δ’ ὄλεσαν A ἐς δ’ ὤλεσαν d. and. HSS. | 155 τετάρτου ΡΨ. — λάμψῃ . . . ἀστήρ vgl. II 35 | 156 Anf. = V. 365. — μόνος < Ψ. — (εἵνεκα τιμῆς vgl. XIV 188. 229. Vgl. übrigens V. 157) | 157 so ἔθεικάν P) ΦΨ ἥν τοι (Opsop.) πρῶτον ἔθηκαν Ἐνυαλίῳ Mdls., schwerl.; εἰναλίῳ Ποσειδῶνι ist nicht wegzuschaffen, noch durch Ares zu ersetzen. Der Verfe passt in keiner Form in den Zusammenhang, oder vielmehr: der Zusammenhang ist, wie V. 158 f. zeigt, gänzlich gestört, und vielleicht etwas ausgefallen. Da nachher, V. 158, vom Verbrennen auch des Meeres die Rede ist, so hat man hier wohl erst nachträglich den Poseidon und vielleicht ist dann auch V. 156 zu schreiben: εἵνεκα ποινῆς | 158 οὐρανόθεν τ’ ἀστήρ Ψ. — δῖαν Alex. vgl. V. 294. δεινὴν ΦΨ | 159 αὐτήν τε βαβυλῶνα Φ καὶ αὐτὴν βαβυλῶνα Ψ.

aperte interituram esse Romam locuntui et quidem iudicio dei, quod nomen eius habuerit invisum et inimica iustitiae alumnum veritatis populum trucidarit. — 161 vgl. V. 149. — 162 vgl. 111 356 ff. — 163 vgl. V. 342. VIII 42. — 166. 167. (168.) Clemens Alex. Paed. II, 10, 99 ναὶ μὴν καὶ ἡ παρ’ ἡμῖν ποιητικὴ ὀνειδίζουσά πως γράφει· μοιχεῖαι 167 . . . πάντ' ἀκάθαρτε. — 166 vgl. III 764. — 173 vgl. Jes. 47, 8 (Apok. Job. 18, 7). 14, 13. Zephan. 3, 1. Sebr äbnlicb die Anmassung des apokalyptiscben Weibes in den Visiones Danielis (Vassiliev: Anecdota Graeco-Byzant. I 46): καὶ σταθεῖσα ἐν μέσῳ τῆς ἐπταλόφου βοήσει . . . Τίς θεὸς πλὴν ἐμοῦ καὶ τίς δύναται ἀντιστῆναι τὴν ἐμὴν βασιλείαν; — 178 Jes. 14, 15. vgl, Sib. VIII 101.

160 Ἰταλίην Ψ. — θ’ ἦς Opsop. τ’ ijq A τῆς P ijq Ψ. — ἕνεκα ΑΨ | 161 aus Lactant. (alumnum veritatis populum) Rz. ναὸς ΦΨ Vgl aucb V, 149 162 ἔσσεται Ψ. — θνητοῖς Ψ | 163 μενεῖς πανέρημος = V. 342 (vgl. 177. 185. 484). — μένεις Φ | 164 Dittographie | 165 σὸν: ὂν Ψ. — ἔδαφος: ἔδαφός γ' Ψ | 166 vgl. V. 430. IV 83 f. III 764. — μοιχεία Ψ. — καὶ παίδων: τε καὶ ἀνδρῶν Clem. — μίξεις ἄθεσμοι HS. des Clem. | 167 δύσμορε δύσμορε πάντ’ ἀκάθαρτε aus V. 168 Clem. | 169 μαινὰς vgl. V. 184. 485. — καθεδοῖο Alex. καθεδεῖο Φ καθεδεῖς Ψ. — παρ’ ὄχθας vgl. V. 296 | 170 σε: σέ γε Rz. vgl. XI 296. XIII 128. — κλαύσεται, ἥν Alex. κλαύσει καὶ σὴν ΦΨ καλέσσεται ἥν 171 ἤτε Castal. οὔτε ΦΨ | 172 τί δὲ μηχανάαται vgl. V. 126. — μηχανᾶται Ψ | 174 πάντας: παῖδας Mdls. | 175 vgl. V. 510. — ἔτ' ἔσσεται: ἐπέσσεται Bur. | 177 vgl. V. 163. — μεῖνον Castal. μοῦνον μόνον A) Φ μόνη Ψ. — φλογέθοντι Ψ. — πυρὶ) . . . μιγεῖσα vgl. V. 318 | 178 ταρτάρεόν τ’ οἴκησον Φ.

180 vgl. V. 60. — 184 vgl. V. 231.

179 vgl. V. 73 zdjv: τ’ ἐὴν τ’ P ἐήν τ᾿ B τεήν τ’ L | 180 Anf, vgl. II 115. V 242. — ἀρχηγὸς ἔσῃ Alex. ἀρχηγέ σέ τε Φ ἀρχηγέ σί’ Ψ. — πληχθεῖσα τένοντας Gutschra. Gffck. vgl. V. 138. 518. πλησθεῖσα τένοντος ΦΨ πλησθεῖσα θανόντων Alex. | 182 Πυθών Ψ Ausgg. πυθῶν Φ Πειθώ (Exod. 1, 11) Wilam. — κτηθεῖσα A κτησθεῖα P κατισθεῖσα B | 183 αἰῶσιν B αἰῶσι d. and. HSS. | 184 Anf. vgl. II 115. V 231. ὔβρι ΦΨ Ausgg. Ἰσι Bur. vgl. V. 484. Mdls. erwartet einen Städtenamen. — μαινάς: vgl. V. 169 185 πολύδακρυ, μενεῖς: πολυδακρυμανὴς Φ. — χήρη Alex. χήρα Φ χώρα Ψ χώρᾳ Wilam. | 186 vgl. V. 435. — πολυέτης Ψ | 187 ὅταν ἡ: ὁπότ᾿ ἄν Rz. κυπάσσιον Struve κυπάστιον Φ κυπάδιον Ψ | 189 Θῆβαι: θῆ. και (θῆ, καὶ A) Φ. ποῦ σοι = V. 67. — σοι Rz. σου ΦΨ | 190 λαβοῦσα F im Texte, am Rande βαλοῦσα; βαλοῦσα d. and. HSS. | 191—227 < A ohne Spatium | 191 καὶ πάντ’ ἀποτίσεις = XI 50. (62.) 286. (313.) VIII 129. XII (94). 227 | 192. 193 so aus XI 63 Ω Rz., ὅσσα τὸ πρόσθεν ἔρεξας ἀθέσμων εἵνεκα ἔργων | καὶ κοπετὸν θυμὸν ἔχουσαν ΦΨ | 192 vgl. XI 63. 287. XII 228. — ἀναιδέα θ. ἔχουσα = XI 63. 293. — Vor V. 193 Lücke anzunehmen, in der das Subjekt zu V. 193 stand | 194 Αἰθιοπήων Ψ. αίθιόπων τε Φ | 195 Τεύχιραν Mdls. Gutschm. τεύχαριν ΦΨ Τεύχειρ᾿ Rz. | 196 Πεντάπολι Alex. πενταπόλει ΦΨ. — κλαύσεις· σὲ δ’ Bur. κλαύσει δὲ σόης Φ κλαύσει γὰρ σόη Ψ καύσει δ᾿ Ὀάσεις Gutschm. | 197 Λιβ. π., τίς ἐξηγήσεται ἄτας Mdls. Bur. ὦ Λιβ. πάγκλ. τίς σὰς ἐξηγήσεται ατας Ψ ὠ Λιβ. πάγκλ. τίς τί P) ἐξηγίσεται ἄτας Φ | 199 θρηνοῦσα στυγερὸν Ψ. — ὀλέθρου Rz. ὄλεθρον ΦΨ.

206—213 vgl. V. 512—531. 531. Nonnos: Dionys. XXXVIII 356 ff. — 216 IV 119 ff. — 217 Zug aus der Sage von Simon Magus und auch vom Antichrist (vgl. Hildegards Scivias III 11). Das Material bei Bousset: Der Antichrist 96. — 220 vgl V. 369. 200 Βρύγεσσι Wilam. βρύτεσσι ΦΨ Βριτεῦσι oder Βριτέεσσι Alex. Βρίτεσσι Gutschm. — γάλοις Ψ | 203 Σιδόνιος Alex. — γαλλικανῶν Ψ | 205 αὐτὴν Rz. αὕτη ΦΨ. — ἡγεμονεύσει Alex. ἡγεμόνευσε(ν) ΦΨ | 206 θαρσεῖτε Alex. ταρβεῖτε ΦΨ. vgl. V. 106 ΦΨ. — καὶ < Ψ | 207 τούτους ΦΨ Alex. Friedl. sinnlos; πυρόεις? — Αἰγοκεράστης Gffïck. αἰγοκερίτης (αίγοκαιρίτης Ρ) ΦΨ Αἰγοκέρωτος Castal. αἰγοκεράτης Mein. | 208 ἀμφιελίξη P ἀμφιελίξει d. and. HSS. | 209 μετόπῳ Ψ | 210 περιπάμπολον Φ (περιπάμπιλον L) Ψ περίπαν πόλον Boissonade περὶ περὶ πόλον 212 ἄστρων δ’ ἐν μαχίμοις ΦΨ ἄστροίς δ’ ἐν μαχίμοις Rz. ἄστρων δ’ ἐκ μαχίμων Gffck.: Der Kampf der Gestirne schafft eine neue Weltenordnung | 213 ὄλην: ὁλοὴν Ψ στοναχαῖς) Ἰνδῶν γῆν) Castal. — Αἰθιοπήων Alex. vgl. V. 194. αίθιόπων Ψ αίθιόπων τε Φ wie V. 194 | 214 μύρεο Rz. vgl. V. 260. 317. 440 μύρου ΦΨ | ἰσθμοῖο: ἱστίω Ψ. — ὄχθην Alex. Herw. ὀμφὴν ΦΨ | 217 ἄρφουσιν Φ ἄξωσιν Bur. — ἐσίδωσίν ἑ πάντες Bur. Mdls. ἐσίδωσί σε πάντες ΦΨ 219 Anf. = V. 94 | 220 τοῦτο Ψ. — μένος Mein, μόνος ΦΨ — ἐς τὸ ποιῆσαι 221 οἶά τις ο. π. vgl. V. 364. — ποῆσαι Ψ.

222 Dan. 8. — 226 μεγάλης πόλεως λαοῦ τε δικαίου vgl. V. 154. 149. — 229. 230 = V. 244. 245. — 230 vgl. IV 182. — 231 vgl. V. 184. — 238 f. vgl. III 582 f. — Theophil, ad Autol. II 15, 13 οἱ γὰρ ἐπιφανεῖς ἀστέρες καὶ εἰσιν εἰς μίμησιν τῶν προφητῶν. (Alnlich auch Aristobul bei Euseb. Praep. ev. XIII 12, 10 καί τινες εἰρήκασι τῶν ἐκ τῆς αἱρέσεως ὄντες τῆς ἐκ τοῦ Περιπάτου λαμπτῆρος αὐτὴν <τὴν σοφίαν〉 ἔχειν τάξιν).

222 κεφαλῶν: κεράτων Bur. vgl. III 397. — πληγάδι (vgl. Hesych: πληγάς· δρέπανος): πλαγάδι ψ. — ῥίζας Ewald ῥίζης ΦΨ | 223 στησάμενος: σπασσάμενος Alex. — ἑτέρης Ψ ἑτάροις Gercke. — δώσειε πάσασθαι Alex, δώσεις πάσασθαι Ψ δώσει σπάσασθαι Φ | 224 γονέων: vgl. Sueton: Nero 46 z. E. — ἁγνοῦ Ψ | 225 φόνος: φόβος? | 226 τῆς μεγάλης πόλεως Castal. τῆς πόλεως τῆς μεγάλης (τε + Β) ΦΨ | 227 ἔξοχον Rz. ἔξοχος ΦΨ | 228—237 wiederholt nach V. (230 < L) | 228 καὶ < Ψ. — κακὰς περικείμενε κῆρας Gffck. κακαῖς (κακαῖσιν περικείμενε κήραις ΦΨ Friedl. Rz. κακαῖς π. κηρσὶν Dausq. | 229 f. = 244 καὶ καμάτοιο: καὶ < an der 1. Stelle Ψ. καμάτοιο aus V. 244 Opsop. καμάτοισι ΦΨ | 230. 231 < an der 1. Stelle ψ, 230 auch an 2. Stelle L | 230 πάλιν an 2. Stelle ψ. — μοίραις Alex. μοίρης ΦΨ | 231—245 < A | 231 Anf. vgl. V. 242. (180). II 115. — ἀρχηγὲ καὶ ἀ. μ. πῆμα Nauck καὶ πῆμα κ. ἀ. μ. τέρμα (vgl. V. 229). — ἀνθρώποις.... πῆμα vgl. V. 246 | 232 βροτῶν an der 2. Stelle, βροτός τ’ an der 1. Stelle Ψ βροτὸς Φ. — οὐ: οἱ PB. — χαλέπηνεν Alex. χαλεπήνει ΦΨ | 233 τις Kloucek τίς ΦΨ. — ῥιφθείς B ῥιφείς d. and. HSS. | vgl. XIII 124 XIV 79. — διέθηκας: διέλυσας Ψ. — κακὸν Φ κακῶς an der 1. Stelle, βροτὸν an der 2. Stelle Ψ πόλον Mdls. — πατέκλυσσας (Opsop.) Rz, κατακύσας ΦΨ | 235 κόσμοιο . . . πτύχες vgl. V. 481 | 236 ὕστατα an der 2. St. Ψ ἄστατα L an der 1. Stelle und d. and. HSS. — προυβάλλου Ψ an der 2. Stelle | 237 πῶς τί Wilam. πῶς τε ΦΨ Ausgg.

244. 245 = 229. 230. — 249 Lactant. div. inst. IV, 20, 11 domum autem Juda et Israhel non utiqne Judaeos significat, quos abdicavit, sed nos qui ab eo convocati ex gentibus in illorum locum adoptione successimus et appellamur filii Judaeorum: quod declarat Sibylla, cum dicit: Ἰουδαίων .... — μακάρων vgl. V, 107. — 251. 252 vgl. V. 424 f. — 253 vgl. V. 264. 382 ff. III 751 ff. VIII 116. — 257 ξύλου πολυκάρπου: vgl. Ignatius ad Smyrn. Ι 2 . . . ἀφ’ οὖ καρποῦ ἡμεῖς.

240 μελισταγέουσα Alex. vgl. V. 282. μὲν σταγέουσα Φ μὲν στυγέουσα Ψ | 241 φαῖνέ τε καὶ προὔβαλλε Wilam. φαίνετο καὶ προὔβαινε Φ φ. κ. πρόβαινε Ψ. — ἥμερα P Wilam. ἠμέρα d. and. HSS. Ausgg. | 242 ἕνεκα Ψ. μεγίστων vgl. V. 231 | 243 ῥάμφη Φ ῥ’ ὀμφὴ F ῥομφὴ L | 244. 245 = 229. 244 σῳζομένης aus V. 230 Alex. βλαπτομένης ΦΨ | 245 πάλιν Ψ | 246 κλῦε Ψ. — συσσηχέος (δυσηχέος A) Φ. — ἀνδράσι πῆμα vgl. V. 231 | 247 Περσὶς γαῖ᾿: σίης Ψ γῆ Περσὶς Nauck. — ἀπόσχηται Nauck ἀπόσχοιτο ΦΨ — πολέμου A πολέμοιο Ψ | 249 θείων Lactant. Cod. Bonon. θεῖον aus θείων P. — γένος Lactant. μένος ΦΨ Bur. — οὐράνιόν τε Lactant. Cod. Bonon., alle sonstige Überlieferung hat oder will mit ΦΨ οὐρανιώνων ογρλνιονων) | 252 ἐρεβενῶν Ψ | 253 vgl. VIII 117. — συρίγξει πολεμόκλονον Struve πολεμόκτονον ΦΨ | 254 οὐδ’ ἔτι μαινομέναις Mdls. οὐδ᾿ ἐπιμαινομέναις ΦΨ Ausgg. — ἐχθραῖς Gffck. ἐχθροὺς ΦΨ ἐχθροῦ Alex. | 255 ἀλλὰ ἀλλ’ A) ἐπιστήσει τε ΦΨ ἀλλὰ πέριξ στήσουσι Mdls. ἀλλὰ θεὸς στήσειε? — κακῶ Ψ | 256 αὖθις A αὖθις d. and. HSS. | 257 ὃς Alex, οὗ ΦΨ. — ξύλου πολυκάρπου Gffck. (zu ξύλου vgl. ποτε στήσει V. 258) ξύλον (ξύλου P) Μευ ἀγλαόκαρπον Mdls.

260 ff. vgl. III 785. — 261 πεποθημένον ἄνθος vgl. V. 397. 427. — 264 V. 253. — 267 f. vgl. V. 407. — 276 vgl. III 539 f. 258 ὁ: ὄχ᾿ Mein. — στήσει Gffck. Bur. στῆσε(ν) ΦΨ Nauck Mdls. (vgl. 10, 12), doch handelt es sich hier nicht um Josua, sondern um die Wiederkunft des Herrn, vgl. z. B. Lactant. div. inst. VII 26, 2 et statuet deus solem | 259. 260 φωνήσας .... χείλεσσι μάχαιρα A durch Zusammenziehung | 260 ἐνὶ στήθεσσι, μάκαιρα Bur. vgl. III 368. 483. XI 259. μὴ στήθεσσι μάχαιρα Φ ἢ στήθεσι μάχαιραν Ψ ἐνὶ στήθεσσι μαχαίρᾳ Volkm. | 261 θειογενής Φ. — μόνῳ Φ. — πεποθημένον ἄνθος vgl. V. 427 | 262 τέλος: θάλος Opsop. — πεπουημένον ἅγνος (ἄγνος L) ΦΨ, verdorbene Dittographie von V. 261 | 263 καλὴ πόλις vgl. V. 290 264 περὶ σὴν Struve περσῶν Φ περ σῶν F) Ψ | 265 ὁμόθεσμον ἐνὶ στήθεσσιν ἔχων νοῦν ΦΨ, nicht zu ändern, es bedeutet: da er sich zu demselben Gesetze bekehrt hat: Wilam. | 266 κυδάλιμον Ψ | 267 so Volkm. Gffck., καὶ μούσαις γλώσσαις ἀφίαισιν ἐπιστήσονται τράπεζαν Ψ καὶ μούσαις γλώσσαις ἀγίαισιν ἐπιστήσονται Φ γλώσσαις also Glossem, vgl. auch V. 197) καὶ Μούσαις ἀγίαις ἐπιστήσονται τράπεζαν Bur. | 268 θυσίῃσι Rz. — εὐχαῖς ἐν θεοτίμοις Bur. εύχαῖς ἐνθεοτίμοις Φ εύχαῖς ταῖς θεοτίμοις Ψ εὐχῇσιν θεοτίμοις Struve | 269 μικρῆς Rz. | 270 καὶ < Ψ. — καλὸν ἄρξουσι ΦΨ ἐναλλάξουσι Mdls. | 271 κακὴν Ψ. — ἄθεσμοι Ψ | 273 ἕως ἀλλαχθῇ ὁ κόσμος Rz. | 276 Anf. vgl. III 647. — ἄσπαρτα μενεῖ Wilam. πάντα μὲν ἄσπαρτα ΦΨ. — ἄχρι . . . 277 vgl. V. 65 f. 351 f. νοῆσαι Alex, νοήση νοήσῃ A) Φ νοήσει Ψ | 277 Anf. = V. 499. — θεὸν ἄμβροτον = V. 66. — αἰὲν ἐόντα = V. 360. 500.

279 vgl. V. 77 ff. III 30. — 281—283 Lactant. div. inst. VII 24, 14 et eodem modo: εὐσεβέων ... — 281 εὐσεβέων vgl. III 573. — 282 vgl. III 622. — 283 vgl. VIII 211. III 622. — 286 vgl. V. 111. — 289 vgl. III 459. — 290 vgl. III 471 f. — 293. 294. 296. 297 Clemens Alex. Protr. IV 50 αὔτη <Σίβυλλα> μέντοι ἐρείπια τοὺς νεὼς προσαγορεύει, τὸν μὲν τῆς Ἐφεσίας χάσμασι καὶ σεισμοῖς καταποντίσεσθαι προμηνύουσα οὕτως· ὕπτια . .

279 ἃ: ἃς K ἅ τ’ Rz. | 280 στομάτεσσι κενοῖς Nauck.? Gffck. νέοις Φ στ. νόοις Ψ. στομάτεσσιν ἐοῖς Alex. | 281 εύσεβέων δὲ μόνων ἀγία χθὼν Lactant. ἐβραίων δὲ χθὼν ἁγία ἔστι ἐστὶ A) Φ ἑβραίων δὲ μόνων ἡ χθὼμ ἐστὶ Ψ. — πάντα τάδ᾿ οἴσει A Lactant. πάντα δ’ οἴσει d. and. HSS. | 282 Lactant. μελισταγέουσ᾿ Alex. — ὴδ’ ἀπὸ πηγῆς Lactant. καὶ διὰ (διαγλώσσησ) P) ΦΨ aus V. 240 | 283 γλάγος Lactant. γάλα δ’ Φ μάλα τ’ Ψ. ἀμβροσίης Lactant. | 284 θεόν . . ὄντα: μόνον τ᾿ ἔξοχον ἐόντα Ψ | 286 < Ψ. — ἐγγυαλίξει ΑΨ | 287 vgl. VII 114. XIII 119. XI 122 | 288 vgl. III 170 | 289 Anf. vgl. V. 126. — σοι + Mein. Nauck < ΦΨ. — αἴ αἴ πολυήρατε Τράλλις Mein, αἴ αἴ καὶ πολυήρατε τράλλις Φ αἴ αἴ πολυήρατοι τράλλεις Ψ 290 Anf. = XII 280. — καλὴ πόλι vgl. V. 263. 317 | 292 Ἀσσίδι Τῇ Alex, ἀσσία (ἀσία A) τῇ ΦΨ Ἀσίδι δὲ Rz. (Volkm.) — Λυδῶν τε γένει πολυχρύσων III 170 Volkm. Λυδῶν τε πολυχρ. tilgt als Interpolation aus V. 288 Alex. — Nach V. 292 Lücke anzunehmen | 293 Prosa: Wilam. | 294 χάσμασι Clem. χάσματι Φ. — ἵξεται A ἥξεται Ρ ἥξετε Ψ. — δῖαν Gffck. δεινὴν ΦΨ = V. 295 πρηνεῖς Ψ. — ἠύτε Rz. ἠδ᾿ ὅτε Φ ἤτοι ὅτε Ψ ὡς ὅτε Castal. — νῆες ἄελλαι Castal. ἀέλλαις ΦΨ | 296 ὕπτια δ’ οἱμώξει δ’ οἱμώξεις Ψ) ΦΨ Ausgg. ὑπτία οἰμώζει Mdls. — παρ’ ὄχθαις vgl. V, 169 | 297 ναὸν Rz.

300 vgl. VIII 215. II 157. XIV 299. — 306 vgl. V. 122. — 316 vgl. V. 121.

298 θεὸς . . . ναίων = XI 311. XII 132. vgl. II 27. — ἄφθιτος: ἄφθιτος καὶ P | 299 κράτος κράτους Β) Φ. — ἀνάγνους Φ | 300 vgl. VIII 215. XIV 299 301 μετέπειτ᾿ ΦΨ μέγα πῆμ᾿ βροτοῖσιν ΦΨ Ausgg. πάντεσσι βρ. Gffck. vgl. V. 331. III 195. 210 | 302 πάντας γὰρ Ψ. | 303 vgl. XIV 38. — βροντῇ Φ. — τε στεροπαῖς: ἀστεροπαῖς Ψ | δυσμενέεσσι ΦΨ Alex, ἄνδρας δυσμενέας τε Opsop., doch vielleicht sind die Männer das dritte Zerstörungsmittel. — ἐξολοθρεύσει Ψ |
Λυκοῦργον Friedl. Rz. Σάμορνον Alex. λυροργὸν (gemeint ist Homer) Gffck. vgl. Orph. Argon. 7 | 307 Ἐφέσοιο ΦΨ Ausgg. Ἐρέβοιο Mdls.? | 308 μωρὴ Rz. 309 ἐν παλάμαις ἀθέων Klausen ἐν παλάμαισι θεῶν Φ ἐν παλάμῃσι θεῶν Ψ 310 ῥιφθεῖσ᾿ Klausen ῥιφεῖσ᾿ Φ ῥιφεῖσα Ψ. — τόσσον Klausen τὸν σὸν σὸν PB τόσον Ψ. — ἅρμα προδώσει ΦΨ ἅλμα προδώσει Castal. προοίσει? | 311 νεκρὴ Rz. — κυμήοισι Φ κυμείοισι Ψ Κυμαίοισι(ν) Opsop. Ausgg. κυανέοισιν Gffck. | 312 ἀναιάξουσιν Alex, ἂν ἕξουσιν ΦΨ vgl. V. 315. μένοντες = V. 75 | 313 εἰδήδῃ Φ | 314 Κυμαίων: κύμων γὰρ Φ. — φῦλον ἀναιδὲς = V. 359. vgl. 504, — ἀναιδὲς Rz. ἀηδὲς ΦΨ. vgl. V. 106. (149)
vgl. V. 124. — ὅτ᾿ ἀναιάξουσι Mdls. ὅταν ἕξουσι(ν) ΦΨ ὅταν αἰάξωσι κακὴν: ὲ)ν Rz. | 317 Anf. vgl. V. 126. — κέρκυρα Ψ κόρχυρα (aus κόρκυρα, am Rande: ἴσως κέρκυρα P κόρχυρα A) Φ Κίβυρα Mdls. — καλὴ πόλι vgl. V. 263.
λαλὴ: κακὴ Opsop. vgl. V. 394. — παύεο κώμου vgl. V. 394. — κώμου (κῶμον Alex.2) κώμην Φ κώμη Ψ.

318 vgl. XII 280 f. — 324 vgl. Pausanias Χ 12, 5 αὕτη ἡ Σίβυλλα <Ἡροφίλη> ἀφίκετο , . . καὶ ἐς Κλάρον τὴν Κολοφωνίων .... — 326 vgl. IV 4 f. — 338 vgl. V. 504 f.

318 καὶ: καὶ σὺ Ψ. — ἱερὰ πολιγαῖα Φ. — μόνη: μόνη ὁ Ψ. — Bur. Gffck. vgl. V. 177. Strabo p. 622. πλούτῳ ΦΨ | 319 πεπόθηκας Castal. πεποίηκας ΦΨ Bur. — πολύδακρυ Ψ | 320 Θερμώδοντος: ein solcher Fluss in dieser Gegend unbekannt | 321 παρ᾿ ὕδασι Μ. = IV 149 | 322 ᾐόνα Ψ. | 323 ποθ᾿ ἥδε Wilam. ποθή τε ΦΨ — προνοία PB | 324 unverständlich | 326 vgl. IV 4. δολέεσσαν Φ. — ἀοιδὴν Alex, αὐδὴν ΦΨ | 327 Vor V. 327 fehlt 1 V. und verwarf: Wilam. Es ist dann V. 328—332 der Inhalt der βουλὴ. σοφὴν ΦΨ Ausgg. σοφῶν Mdls. Gffck. | 328 τρυφερῇ: τραφερῇ Struve. — τῇ < Ψ | 329 Ἰουδοίῃ Rz. — μεγάλῃ. ἵνα σὰς: μεγάλ' ἤνασσας Ψ. — ἐπίδωμεν Struve ἐπιδῶμεν ΦΨ | 330 ἔγνως Alex, ἔγνω ΦΨ | 332 καὶ: τε Ψ. — οἱον θ. ἐγγυάλιξεν vgl. III 165. — θεὸς: τ’ Ψ | 333 Anf. vgl. V. 52 | 334 Ἄρεος Wilam. ἀέρος ΦΨ Ausgg. | 335 συρόμενον: σύρω μὲν Φ. — ἰκθυόωντι (zum fischenden Tauchervogel ins Meer hinabstürzend)? | 336 Ἑλλήσποντε τάλαν Alex. τάλαινα Φ έλλήσποντόν τε τάλαιναν Ψ. — ζεύξει ποτέ σ’ Ἀσσυρίων Alex. ξεύξει σ’ ἀσσυρίων Φ ζεύξει ποτὲ ἀσσυρίης Ψ. | 337 εἰς σὲ μάχη Φ εἰς σὲ μάχην ψ εἶσι μάχη Nauck Λυσιμάχη Bur. Λυσιμάχην Wilam. | 338 vgl. V. 373. — τήν τε Μακηδονίην (μακεδονίην Ψ) ΦΨ γῆν τε Μακηδονίην Gffck. vgl. V. 373. γῆς Μακηδοίης Β. Αἰγ. ἄρξει) Rz. | 339 ἡγεμόνων Ψ.

356 vgl. V. 82. 495. III 30 ff. — —360 Lactant. de ira dei 23, 8 deinde alia Sibylla caelestium terrenorumque genitorem diligi oportere denuntiat, ne ad perdendos homines indignatio eius insurgat: μή ποτε . . .

340 Πάμφυλοι (vgl. V. 460) σὺν (Alex.) Rz. παμφύλιοι ἐν ΦΨ. — Πισίδαισι Opsop. πισίδεσσι ΦΨ Πισίδῃσι Alex. | 341 κρατέουσι: κρανέουσι Alex. | 342 vgl. V. 137. — μενεῖς πανέρημος = V. 163 | 343 δάπος Φ | 344. 345 So Φ, ἔσται δ’ αἰθέριον οὐρανοῦ εὐρὺ ὔ. 345 βρ. κ. θ. φ. ἐπακοῦσαι Ψ ἔ. δ’ αἰθρίης ὅταν οὐρανὸς εύρ. ὔπ. | βρ. κ. θ. φ. ἐπακούσῃ (ein Donner aus heiterem Himmel) Gffck. ἔ. δ’ αἰθέριον ἀνὰ ούρανὸν εὐρὺν . . . ἐπακοῦσαι Alex. | 346 ἄφθιτοι: ἄθικτ' Φ | 347 αὖτις A αὖθις d. and. HSS. | 349 μελανθείη· σκοτίη Alex. μελαιναίη μελαναίη B) σκοτίη σκοτίη Φ) ΦΨ Lobeck | 350 τε < Ψ | 351 ὤστε . . . 352 vgl. V. 65. 276. (III 796) | 352 αὐτὸν ... πανεπίσκοπον vgl. 1 152. — πανεπίσκοπον: πάλιν ἐπίσκοπον Ψ. — οὐρανόθι πρό = I 267 | 353 αὐτὸν Ψ. — δυσμενέας δ’ ἄνδρας τότε οὐκ Φ | 354 vgl. III 523 | 355 ἐκθυσιάζοντας A ἐλιθσιάζοντα PB ἐκθυσιάζοντες Ψ. — μόσχων μεγάλων μεγάλω Ψ) ΦΨ μόσχων τε βοῶν Gomperz μόσχων τε καλῶν Bur, — κερωχρύσων Ψ | 356 vgl. V. 82. — θ’ Ἐρμαῖς Opsop. θ’ ὁρμαῖς ΦΨ. — λιθίνοις Ψ | 357 σοφίη Bur. Gffck. σοφίης ΦΨ Ausgg. | —360 Lactant. 358. 360. 359 ΦΨ | 358 ἐξαπολέσει A ἐξαπολέση Ψ ἐξαπολέσης d. and. HSS., ΕΞΕΟΛΕCΑΙ, ΗΖΑѠΛΕC die HSS. des Lactant. | 359 πᾶν Lact. μὴ ΦΨ. — βίοτον: μιαρὸν Mdls. Gffck. παγγενεὶ ἀνθρ. βίοτον καὶ φ. ἀ. schreibt Wilam. den ganzen Vers. — φῦλον ἀναιδές = V. 314. So Lactant., πάντας ὀλέσσῃ aus V. 358 ΦΨ.

363 ff. vgl. IV 137 — 139. [Lactant.] de mort. persec. 2, 8 unde illum quidam deliri credunt esse translatum ac vivum reservatum Sibylla dicente matricidam profugum a finibus (terrae) esse venturum, ut quia primus persecutus est, idem etiam novissimus persequatur et antichristi praecedat adventum — quod nefas est credere. — 369 vgl. V. 220. — 372 Lactant. div. inst. VII 19, 5 et fluet sanguis more torrentis. — Henoch 100, 3. — 373 στάζει στάξει vgl. II Chron. 12, 7 (Sib. V 508). — 377 vgl. III 691.

361 Anf. vgl. V. 447. — τέρμα σελήνης vgl. V. 470 f. | 362 Anf. = V. 462 | 363 vgl. VIII 71 | 364 νόῳ Alex, νόων B νόον d. and. HSS. — ὁξύστομα Alex. ὀξὺ στόμα ΦΨ | 365 ὃς . . . καθελεῖ = V. 156. — καὶ πάντα κρατήσει V. 416 | 366 τ' < Ψ. — πάντα νοήσει = V. 48 | 367 ὤλετ' αὐτὸς ΑΨ | 368 πολλοὺς . . . 369 . . . ἐμπρήσει < A | 369 ὡς . . . ἐποίει vgl. V. 220 f. — οὐδέποτ' ἄλλος Badt δήποτε ἄλλος Φ δήποτ' ἄλλος Ψ δήποτε ἄλλοτ’ Bleek οὔποτε Alex. 2 | 372 ἕως ὄχθου Μου Wilam. αἵματά τ’ ὄχθου ἕως A αἵμα Μου ἕ. PB αἵματος ὄχθος ἔ. Ψ Alex, αἷμα κατ' Μου ἔ. Castal. (Rz.) — ΦΨ Alex. | 373 Anf. vgl. V. 338. — τῆς τε Φ τοῖς τε Ψ γῆς δὲ Rz.? — μακεδονίης Ψ. — στάξει Alex. στάζει ΦΨ. — Nach V. 373 wohl 1 Vers ausgefallen des Inhalts: (der Zorn) des Höchsten und wird bringen . . . | 374 δῶ δ' Φ δώσουσιν λεῷ Gffck. (Gott lässt also seinen Zorn triefen und bringt dem Volke im Hilfe). — βασιλῆι δ’ ὄλεθρον Rz. βασιλεῖ δ’ ὄλεθρον δὲ ὄλεθρον P) ΦΨ | 375 πνοὴ Ψ | 376 αὖτις Opsop. αὐτῆς ΦΨ. | 378 πῦρ καὶ ὔδωρ αἷμα Wilam. | 379 σφαγίῃσιν Alex.? vgl. II 157 ἀλλαγίη. — ὁμίχλης Φ | 380 vgl. V. 109. — φῶτας Rz. aus V. 109. τοὺς τότ’ ΦΨ.

382 σ. vgl. V. 253 ff. — 384 vgl. XIV 360. — λαὸς σοφός vgl. V. 149. — 385 vgl. XIV 350. — 387 f. vgl. III 185 f. — 390 f. vgl. VII 43—45. — 395— 397 vgl. VIII 43 ff. — 397 πεποθημένος οἶκος vgl. V. 261. — 398 vgl. V. 153 f. (εἶδον = V. 512).

381 vgl. III 753. — Auf. = V. 110. 474 | 382 ξίφεσιν A ξίφεσι d. Μ HSS. | 383 αὐτοἴς: αὖτίς Mdls. — αὖτις A αὖθις PB αὐτοῖς Ψ Mdls. | 385 κακότητα Φ | 387 ἐπορίζετ᾿ Μdls. ἐμπορίζετ᾿ PB. — ἀνάγνως: ἀθέσμως Rz. vgl. V. 430 | 389 κᾀσχημοσύνη A καὶ ἀσχημοσύνῃ Ψ. — Vor 390 Lücke, in der Rom angeredet worden war: Heiwerden | 390 f. vgl. VII 43 ff. | 390 ἐμίγη ἀθεμίστως (Opsop.) Dausq. ἀθεμίστως μίγη ΦΨ | 391 γενετῆρ᾿ Ψ | 392 ἐξεμίηναν Castal. ἐξαίμῃναν A ἐξαίμηναν P ἐξαίμιναν B ἐξέμῃναν φ· | 394 σίγησον . . . ἔχουσα vgl. V. 317. (VIII 153). — κακὴ πόλι vgl. V. 317 | 395 παρὰ σοῖο (σοῦ A) τῆς Φ παρὰ σεῖο τῆς Ψ παρὰ σοὶ ἀπὸ τῆς Alex.? παρὰ σοὶ φιτροῖς Gffck. — φιλοθρἐμονος Ψ 396 ὠρήσουσιν Opsop. εὑρήσουσιν ΦΨ | 397 so ΦΨ, Bresch sieht in οἶκος Dittographie (aus V. 398) und vermisst ein Wort wie, Flamme᾿, aber es handelt sich hier um den Tempel von Jerusalem, den Korn zerstört hat | 398 ἡνίκα δὲ δεύτερον Ψ | 399 τεγγόμενον: φεγγόμενον? | 402 ἐλπιζόμενον: τε κτιζόμενον? — αὐτοῦ: αὐτῶν Rz. ἁγνοῦ Bur.

403 vgl. III 13. — 407 vgl. V. 267 f. — 408–413 vgl. auch die Fabeln Talmud über ’ Schicksal: Der Midr. Kohelet ed. Wünsche S. 72. Beresch. Rab. Parasch. Χ 2 S. 42. — Zu V. 413 vgl. auch Apoc. Bar. VII 1 . . . diruite . . . muros, .... ne glorientur hostes et dicant: nos subvertimus murum Zion. — μεγάλην πόλιν vgl. V. 154. — 414 vgl. V. 108. — (ἐπ' οὐρανίων vgl. Porphyrios in der Tüb. Theos. S. 102, 23 Bur. νώτοις | αἰθερίοις) — 421 Lactant. div. inst. VII 24, 6 post cuius adventum congregabuntur iueti ex omni terra peractoque iudicio civitas suncta constituetur in medio terrae, in qua ipse conditor Deus cum iustis dominantibus commoretur. quam civitatem Sibylla designat, cum dicit: καὶ πόλιν . . .

403 αἰνεῖ ΦΨ Ausgg. schwerl., φαίνει Bur. vgl. III 14. ἄνοον ’ck. vgl. V. 79. ἀκηδέστῳ) σοφίῃ Wilam. ? | 404 πέτρης Bm: πέτρην ΦΨ Ausgg. — σοφὸς: θεὸς Ψ | 405 So Wilam., οὐ χρυσὸν κόσμον καὶ κ. Ψ) an. ψυχῶν (+ τ' Φ) ἐσεβάσθη ΦΨ | 406 vgl. III 278. - μέγαν γενετῆρα vgl. III 296. — θεῶν Φ | 407 ἐν δυσίαις ἀγίαις ἐγέραιρον καὶ ’ck. ἐν θυσίαις ἐγέραιρον καὶ ἁγίαις ΦΨ | 409 ἐξέρριψε Ψ | 411 χέρσον ἀπ' ἀθανάτην ἐπιβὰς γῆν ΦΨ χερσὶν (Mdls. Rz.) ὐπ' ἀθανάτοις ἀποβὰς τῆς Gffck. | 414 νώτων γε ἀνὴρ Ψ | 415 ὄ . . . ἔγγυάλιξεν vgl. III 165. — οἴ πατὴρ θεὸς Ψ | 416 πᾶσίν τ' πᾶσιν A πᾶσί τ’ Ψ | 417 πρότερον Ψ. — λαβόντες ΡΨ 418 πᾶσαν δ’ ἐ. β. ε. πόλιν Wilam. πάσας δ’ ἐκ β. εἷλέν εἶλε Ψ) πόλεις πόλεῖς P πόλις A) ΦΨ. | 419 τῶν Ψ | 420 ἐπόησε Ψ | 421 φαιδροτέραν: λαμπροτέραν Lactant. — τε καὶ ἡδ' Lactant. | 422 ἄγιόν τε τ’ A) ἐποίησεν Φ ἅγιόν ποτ’ ἐποίησεν Ψ ἅγιόν τ’ οἶκον ἐποίησεν Rz. ἅγιόν τε ναὸν Xastal.

424 f. vgl. V. 251 f. — 430 vgl. III 764. — 434 ff. vgl. III 303 — 437 οὐρεσιν ἐν χρυσέοις sprichwörtlich, vgl. Aristophanes : Acharn. 82. Plautus: Stich. 24. Aulul. 701.

423 καλὸν: καινὸν (vgl. III 290)? — περικαλέα Ψ. — ἠδὲ ἔπλασσέν Mdls. (ἠδέ τ᾿ ἔπλασσεν Rz.) ἠδὲ πλάσε ΦΨ | 425 vgl. V. 252 | 437 ἀιδίοιο θεοῦ δόξαν Rz δόξαν ἀιιδίοιο (ἀιδίου Φ) θεοῦ ΦΨ. — πεποθημένον εἶδος vgl. V. 261. — πεπορθημένον Φ | 428 Anf. vgl. III 26 Ι 429 δειλοῖσι βροτοῖσιν δεινὰ A δ. βροτοῖσι δ. ΡΒΨ δ. βροτοῖσι τὰ δεινὰ Castal. Vor dem früheren Versschluss δειλοῖσι βροτοῖσιν fehlte etwas und δεινά ist dann später zugesetzt: Wilam. | 430 vgl. V. 387. 166 | 431 φθόνος Ψ | 432 ὅτε ταῦτα Alex. ὅτι αὐτὰ ΦΨ. — περαίνει Castal. παραινεῖ ΦΨ | 434 Anf. = IIΙ 303. XI 2Μ. — χρυσόψνε καὶ χρυσοπέδιλε Ψ | 435 vgl. V. 186. — πολυετὴς Ψ. — μούνη Ψ | 436 Anf. vgl. V. 123 | 437 Εὐφρήταο Alex. εὐφρήτοιο Φ εὐφράτοιο Ψ 438 στρωθήσῃ Huet στρωθείσῃ A στρωθείση PΒΨ. — κλόνῳ Rz. aus IV 58. χρόνῳ ΦΨ | 439 κρατεῖν: παθεῖν Volkm., schwerl.: Babylon ist ja schon bestraft durch das Erdbeben. — στόμα φιμῷ Gffck. στόμα φιμὸν ΦΨ στόμ᾿ ἄφημον Alex. 2 — ἄναγνε vgl. III 497. ἄναγνε Mdls. vgl. VII 107. ἀνάγκης ΦΨ ἀνάγνη Opsop. | 440 μὴ τείρεο Ψ | 441 τε ΦΨ Bur. συ Herw. | 442 ἔσχες Alex, ἔσχεν ΦΨ | 443 ἀσσίδι Φ Alex. — θητεύουσα Alex. Rz., unverständlich: es handelt, sich um die „Asien dienenden“ (vgl. III 354) gefangenen römischen Legionare, welche die Parther, die V. 438 als Herren Babylons, d. i. Chaldaeas, bezeichnet werden, dem Augustus zurückgaben (Dio LIV 8, 1) | 444. 445 nach Wilam. nur Reste wirk-

450—454 vgl. IV 128. — 455 vgl. VII 62. XIV 87. — 456 vgl. III 492. —
(vgl. VII 99): Σειρῆνες als Geister der Klage auch bei den üdischen Hellenisten zu finden; Apoc. Bar. X 8 advocabo Sirenes de mari (Micha 1,8). — 458 πέμπτῃ γενεῇ vgl. IV 20. II 15. — (464–475 vgl. das Orakel der Phaennis bei X 15, 3 über den Einbruch der Gallier). lieber Verse: τοιγάρτοι καὐτὴ βασίλὶς φρονέουσ’ ...... | εἰς κρίσιν ἀντιδίκων ἤξεις .... | ...... ὦν εἴνεκα λύτρα πέπομφας | 445 ἀντιδίκων Volkm. azrixwv ΦΨ. — λύτρα πέπομφας AW λύτρα πέπονθας PB λυγρὰ πέπονθας Castal. | 446 δώσει Ψ. — λόγον A χόλον d. and. HSS. | 447 Anf. vgl. V. 361 | 448 ἰταλίαν Ψ | 449 ἀσσὶς ΦΨ.ε — πάμφορον Bur. πάμφορος ΦΨ. | 450 Κη LT κρήτης d. and. HSS. | 451 αἰάξει Alex. ἀίξει ΦΨ. — ὥστε νοῆσαι = V. 351 | 453 ᾐόνος Castal. ἠιόνος ΦΨ | 454 χθόνα Κ. ἐξολοθρεύσει vgl. XII 102 | 457 κλαύσονται Alex. | 458 ὅτε παύσετ' A Bur. ὅτ' ἐπαύσετ' Ρψ ὄτ' ἐπαύσατ' B Ausgg. | δεῖς Alex. ἀηδεῖς ΦΨ vgl. V. 106 | 460 δ’ εἰς Rz. κεἰς Φ καὶ εἰς Ψ | 461 μακεδονίῃ Ψ. — ἐν < A) ἀσσίδι Φ ἐν ἀσίη Ψ. — λυκίοισιν ΦΨ Λιβύεσσιν Alex. | 462 Anf. = V. 362. — κοσμομανὴς Alex. κοσμοκαρὴς Φ κοσμοβαρὴς Ψ. — ἐν κονίῃσιν (vgl. V. 334) üllsel: AVilam. | 463 βασιλεῖς Ψ | 466 ἐς . . . ὁδεύσει = III 367 Ι 467 Θρῃκῶν Rz. — δεινὸν Ψ. — ὡς ἀλαπαδνόν vgl. III 465. — ὡς ΦΨ οὐκ Rz.

468 ff. vgl. Empedokles 434 f. — (474 f. vgl. II 26 f. XIV 358 f.) — 477 vgl. III 94. — 484 ff. vgl. V. 53 f. — 484. 485. 487. 488 Clemens Alex. Protr. IV 50 τὸν δὲ Ἴσιδος καὶ Σαράπιδος ἐν Αίγύπτῳ > κατενεχθήσεσθαί φησι 〈Σίβυλλα〉 καὶ ἐμπρησθήσεσθαι· Ἶσι .... Ἀχέροντος', εἶτα ὑποβᾶσα· καὶ σὺ . . 468 τότε θυμοβόροι: τότ’ ἀθεσμοβόροι Nauck τότε δ’ ὠμοβόροι Bur. — γονέας Ψ. — 469 ἐδἐσματα: αἵματα Mdls., unnötig, ἐδέσματα ist prädicativ γονῆας: als Speise. — λαιγάξονται Alex.? | 470. 471 κατέδουσιν ἅπαντας durch Zusammenziehung Ψ | 472 κακοῦ Wilam. κακῶν ΦΨ κακῶς Bur. — πολέμοιο Bur. ποταμοῖο ΦΨ | 474 Anf. = V. 381. — ὀλιγηπελίη Anon. Londin. Hase (vgl. VII ὀλίγη πελιὴ A ὀλίγη ποελιὴ P ὀλίγη πολιὴ SB ὀλίγη πολιῆς Ψ. ΦΨ | 476 δειλὴ Herw. δεινὴ ΦΨ Ausgg. — κατὰ τέρμα 477 ἠελίου vgl. V. 361 477 vgl. III 94 | 478 μείνας ἵν ἵνα Ψ.) ἐφ' ΦΨ μελάνεσσι δ' ἐν ’? | 479 οἶδε οἶδε Ψ | 480 αὐτόν: ἁγνὸν Mein. | 481 κόσμου πτύχας vgl. V. 235 | 482 hier bricht T ab. — Nach δεύτερον setzt Castal. Kolon | 483 ὅσοι . . . ἐξύμνησαν = V. 491. (497) | 484 Ἶσι Clem. ἴσση ἴσση Ρ) Φ ἴση Ψ. — μένεις ἐπὶ HS. des Clem. μενεῖς ἐπὶ ΦΨ. — ἐπὶ χεύμασι Νείλου vgl. XI 176 254. XII 43. XIV 329 — 484 μενεῖς .... 485 μούνη vgl. V. 163 | 48.5 μαινὰς = V. 169. — ἄναυδος Clem. ἄτακτος ΦΨ | 487 Σάραπι Clem. σέραπι ΦΨ. — λίθους ἀργοὺς ἐπικείμενε πολλοὺς Clem. λίθοις ἐπικείμενε πολλὰ μογήσεις ΦΨ | 488 κεῖσαι Clem. | 489 ὅσσους δ’ Αἰγύοπτου πόθος ἤγαγεν Rz.

493–500 vgl. III 716—731. — 495 vgl. V. 356. III 30. Ep. ad Diognetum τοὺς μὲν λιθίνους καὶ ὀστρακίνους <θεοὺς> σέβοντες .... 501 Jes. 19, 19, ff. Joseph. A. J. XIII 64). — 504 vgl. V. 338. - 508 vgl. V. 373.

490 θεὸν Mdls. vgl. V. 497. 503. νοῦν ΦΨ. — φρεσὶ: χερσὶ Ψ | 491 ὅσοι θ. ἐξύμνησαν = V. 483 | 492 καί ποτε τῶν ἱερέων τις ἐρεῖ Gflfck. καί τις ἐρεῖ ἱερέων (ἱερῶν Ψ) ΦΨ καί τις ἐρεῖ τότε τῶν ἱερέων Bur. — Dausq. Huet. Struve λινσόσσιος Ψ λινσύσσιος Ψ | 493 ἀληθοῦς Herw. ἀληθὲς ΦΨ Ausgg. | 495 τοῦ χάριν οἱ Bur. τοῦ χάρις οἴ A τοῦ χάρις ἤ d. and. HSS. τοῦ χάριν ἢ Opsop. — ἢ) λιθίνοις ἢ Alex. — λιθίνοις καὶ ὀστρακίνοισι θ. vgl. V. 82. — ὀστρακίνοις Ψ | 496 οὐκ ἐνόησαν = unvernünftig waren) | 497 στέψωμεν A. — ἐξυμνοῦντες vgl. V. 491 | 499 τὸν πρύτανιν πάντων = V. 277 | 500 vgl. III 717. — ψυχοτρόφον Castal. τὸν ψυχοτρόφον Φ ψυχοτρόφον τὸν Ψ. — αἰὲν ἐόντα = V. 277 | 501 ἔσσεται Castal. ἔσται ΦΨ | 502 αὐτὸν Ψ αὐτὰς Φ. — θετευκτος (vgl. Fragm. 3, 13) AW θεότακτος PBS θεοτάκτους Mdls. | 503 hat keinen Bezug, es war: οἷς κείνῃ (in Aegypten): Wilam. — κείνοισι ΑΨ. — ἄφθιτος Bur. ἀφθίτως ΦΨ. ἐμβιοτεύειν Wilam. GfiFck. βιοτεύειν ΦΨ. | 504 ἀναιδέα φῦλα vgl. V. 359 | 505 Alex, μείνωθ' Φ μείνωσιν Ψ. — αἴγυπτον ἐήν τε Φ αἴγυπτον ἑὴν Ψ ἐὴν Mdls. Rz. Αἰγύπτου γαῖαν Alex. | 506 ὕστερα πάντα γένηται vgl. III 92. 570. — ὕστερον ἅπαντα γ. Ψ. ε 508 vgl. V. 373. — ἐν δὲ ἔνθα Bur. | 509 ἀνόμους τε hat ein anderes Epithton, etwa ἀθεμίστους verdrängt: Wilam. — τε γε L | 510 σοι Ψ. — φειδώ: φειδωλὴ Ψ. — ἔτ' ἔσσεται Nauck γ’ ἔσσεται Φ γ' ἔσετ' Ψ | 511 ἐφύλαξας Ψ. — ὄ . . . ἐγγυάλιξει vgl. III 165.

512–531 vgl. (V. — 213) Seneca: Consol. ad Marc. XXVI 6 Nam si potest solatio esse desiderii tui commune fatum, nihil quo stat loco stabit, omnia stemet .... vetustas ... et cum tempus advenerit, quo se mundus renovaturus extinguat, viribus ista se suis caedent et sidera sideribus incurrent et omni flagrante materia uno igne quidquid nunc ex disposito lucet ardebit. — Der Kampf der Sterne auch bei Seneca: Herc. fur. 944 — 952, der Fall der Sterne: Thyest. 844874. (512 εἶδον = V. 398.) 513 Anf. = 517 | 514 μάχην Castal. μάλ' ἥν μαλλὴν B) ΦΨ | 516. ~ Gffck. | 517 ἡδὲ Ψ. — δίκερως F δίκερος (δίκαιρος L) d. and. HSS.. — ῤοῖζος Gffck. vgl. z. B. Oracula Chaldaica ed. Kroll p. 64, 5. Orphica ed. Abel p. 62, 6 (Sib. VIII 433). ἠλλάξατ' ὀιζύς ΦΨ | 516 ἔσχε μάχην A ἔσχε μάχης PB ἴσχε μάχην Ψ ἦρχε μάχης Hase. — εἰς ψ | 518 αἰγόκερος Φ. — ἔπληξε τένοντα vgl. V. 138. — δ’ ἔπληξε A ἔχρηζε PBS πλήξειε Ψ. — νέου : des eben aufgehenden : Wilam. | 519 ἐφήρπασε Ψ. — νόστιμον ἦμαρ = V. 91 | 521 διδύμῳ A διδύμω PB | 524 καρκῖνος ΦΨ | 525 οὐρανὸν Με Wilam., doch muss der Schweif des Skorpions hier bleiben; οὐρᾷ ὑπῆλθε ὐπ. Alex.): er verkroch sich hinter seinem Schwanze? | 526 ἠδὲ A ἡ δὲ d. and. HSS. — ὠλίσθησεν Ψ | 527 Υδροχόον Gffck. ΦΨ Ausgg. I 528 αὐτοὺς Ψ | 531 ἧψαν: ῥίψαν ΑΨ.

531 Subscriptio (ebenso wie Buch IV auf einer Zeile mit der Überschrift des nächsten Buches: L) in Ψ: στίχοι φλη.